Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Dedykacja

Pani Irena

Janka, córka Ireny – rozmowa Anny Mieszkowskiej z Janiną Zgrzembską

Korzenie – dzieciństwo – dom rodzinny

Studia w Warszawie w latach 1927–1939

Wrzesień 1939

Okupacja

Pamiętam o nich

Wielka Akcja

Widziałam

Dlaczego powstała Żegota

Jak siostra „Jolanta” ratowała dzieci z getta warszawskiego

Dokąd kierowano dzieci

Powstanie w getcie

Aresztowanie

Jezu, ufam Tobie, czyli dni na Pawiaku

Kwiecień–sierpień 1944

Co robiła siostra „Jolanta” w ciągu 63 dni powstania

Warszawa wolna!

Spełnione powołanie. Powojenne losy uratowanych dzieci

Pani naczelnik, czyli powojenna praca zawodowa

Wdzięczna pamięć

Czy pamiętamy? – Będziemy pamiętać

Dlaczego pamięć wróciła tak późno

Powojenne życie rodzinne

W pamięci świadka

Życie po książce

Dokumenty

Irena Sendlerowa, Jak ratowałam dzieci z getta warszawskiego

Irena Sendlerowa, Maria Uziembło (1894–1976)

Irena Sendlerowa, Zofia i Stanisław Papuzińscy

Irena Sendlerowa, Julian Grobelny i jego żona Helena

Listy Ireny Sendlerowej do Natana Grossa

Piotr Zettinger, Spotkanie w pociągu

Lista szkół i instytucji noszących imię Ireny Sendlerowej

Wybrana bibliografia

Źródła ilustracji

Podziękowania

Przypisy

Redaktor prowadzący, Redakcja: DOROTA KOMAN

Korekta: IRMA IWASZKO, DOROTA KOMAN

Projekt okładki, opracowanie graficzne i typograficzne: ANNA POL

Zdjęcie na okładce Z archiwum Janiny Zgrzembskiej / East News

Łamanie, montaż: MANUFAKTURA manufaktu-ar.com

Copyright © by Anna Mieszkowska and Janina Zgrzembska
Copyright © by Wydawnictwo Marginesy, Warszawa 2014

Wydanie pierwsze w tej edycji
(rozszerzone, poprawione i uzupełnione wydanie książki Anny Mieszkowskiej Dzieci Ireny Sendlerowej)
Warszawa 2014

ISBN 978-83-64700-14-9

Wydawnictwo Marginesy
ul. Forteczna 1a,
01-540 Warszawa
tel./faks: 48 22 839 91 27, 48 696 451 127
e-mail: redakcja@marginesy.com.pl

Konwersja: eLitera s.c.

W sezonie wielkiego umierania
IRENA SENDLEROWA
całe swoje życie
poświęciła ratowaniu Żydów.

MICHAŁ GŁOWIŃSKI, CZARNE SEZONY

PANI IRENA

„Miałam trudne, biedne dzieciństwo, tragiczną młodość, a teraz mam ciężką starość”, powiedziała Irena Sendlerowa w maju 2003 roku podczas naszej pierwszej rozmowy.

Jej ojciec, Stanisław Krzyżanowski, uważał się za jednego z pierwszych polskich socjalistów. Był lekarzem. Przez kilka lat – ze względu na stan zdrowia małej Irenki – rodzina mieszkała w Otwocku, gdzie pacjentami ojca była przeważnie żydowska biedota. „Wyrosłam wśród tych ludzi. Nie były mi obce ani zwyczaje, ani nędza żydowskich domów”, wspominała.

Moje pierwsze wrażenie z wizyty u Ireny Sendlerowej: umie słuchać! Ma wewnętrzny spokój i cierpliwość do wielu odwiedzających ją osób. Otwarta, serdeczna. Zawsze uśmiechnięta, mimo wielu dolegliwości wieku podeszłego.

Pani Irena interesowała się sprawami politycznymi, społecznymi, kulturalnymi. W Polsce i na świecie. Na każdy temat miała własne zdanie, którego wytrwale broniła, gdy rozmówca był innego zdania niż ona. Kochała kwiaty. Wzruszała się opowieściami o dzieciach. Chciała wiedzieć o nich jak najwięcej. Pytała o szczegóły dotyczące ich zachowań w szkole, w domu. Skromna, nie oczekiwała specjalnych przywilejów. Długo samodzielna. Sama szykowała sobie kanapki, herbatę, notowała wyniki pomiaru ciśnienia. Lubiła mieć w pobliżu lusterko i grzebień.

Nosiła czarne bluzki, swetry i spódnice. Przeżyła dziewięć lat żałoby po ukochanym synu Adamie. „Żałoba matki, która straciła dziecko, nigdy się nie kończy! – powiedziała. – Po śmierci Adasia po raz drugi straciłam wiarę w Boga”, dodała. Ale przez pięć lat moich odwiedzin mówiła o nim rzadko. Wspomnienia sprawiały jej wyraźny ból. Ból pamięci.

Irena Sendlerowa w swoim pokoju, w Domu Ojców Bonifratrów przy ulicy Sapieżyńskiej w Warszawie, lipiec 2003

Podobnie reagowała, gdy pytano ją o przeszłość wojenną. O lata okupacji, o uczucie strachu, o wielką akcję ratowania dzieci z warszawskiego getta. „Mam zasadę, że nie rozmawiam o wojnie z kimś, kto jej nie przeżył, nie widział tego, co ja widziałam. Nikt nie zrozumie, czym jest wojna! – mówiła. – Świat w czasie drugiej wojny światowej był obojętny na los Żydów. Dorosłych i dzieci. Jan Karski ryzykował życie, wchodząc na teren getta, obozów zagłady. I co? – pytała. – Świat mu nie uwierzył. Wtedy! A dziś chcą, abym opowiadała o tym, co się działo za murem. Ponad sześćdziesiąt lat temu! Komu? Światu? A czy świat mi pomagał, jak szłam ulicą i płakałam z bezsilności? Gdzie wtedy byli ludzie?”.

Wielu dziennikarzy odwiedzających panią Irenę pytało, czy się bała. „Tak, bałam się – odpowiadała. – Lęk jest czymś naturalnym. Ale nienawiść była silniejsza od strachu”.

Irena Sendlerowa jesienią 1939 roku samotnie wypowiedziała wojnę złu. Jedną z pierwszych jej współtowarzyszek akcji ratowania Żydów była Irena Schultz. Razem nosiły do getta żywność, odzież, lekarstwa i pieniądze. Do stycznia 1943 roku „często przechodziłyśmy przez bramy getta dwa, trzy razy dziennie”, wspominała Irena Sendlerowa. Obie przeniosły do dzielnicy zamkniętej około tysiąca porcji szczepionek przeciw tyfusowi plamistemu, produkowanych nielegalnie w Państwowym Zakładzie Higieny. Trzy tysiące Żydów (dorosłych i dzieci) na terenie getta to byli niedawni podopieczni Wydziału Opieki Społecznej Zarządu Miejskiego (gdzie przed wojną pracowała), dla których ponad dziesięcioro współpracowników pani Ireny narażało życie własne i swoich rodzin. Była wśród nich Jadwiga Piotrowska, która w 1968 roku na łamach „Słowa Powszechnego” (nr 94, z 19 kwietnia) wspominała: „Pewnego majowego okupacyjnego poranka [6 maja 1944 roku – przypis Anny Mieszkowskiej; wszystkie przypisy nieopisane inaczej pochodzą od Autorki]. Niemcy dokładnie przeczesywali wszystkie domy przy naszej uliczce [Lekarska 9]. Jedni od strony Filtrowej, drudzy od Wawelskiej. Tego dnia w naszym mieszkaniu przebywało kilkoro żydowskich dzieci i para moich znajomych pochodzenia żydowskiego. Czekaliśmy na wejście Niemców, cichutko odmawiając litanię. Stałam przy kuchni, trzymając nad piecem spisy umieszczonych w zakładach dzieci żydowskich, którym nadaliśmy inne imiona i nazwiska. Szykowałam się do wrzucenia ich w ogień. Tymczasem krzyki Niemców ucichły i nikt do naszego domu nie wszedł. Prawdopodobnie idący z jednej i drugiej strony myśleli, że dom został zrewidowany. Z innych mieszkań natomiast wywleczono pięciu mężczyzn i rozstrzelano zaraz na rogu Wawelskiej i alei Niepodległości”.

Autorka z wizytą u bohaterki książki, 12 czerwca 2003

Pani Irena nie lubiła, gdy nazywano ją bohaterką. Ale jej ogromne zasługi na rzecz ratowania ludności żydowskiej poświadcza następujące pismo: „Na podstawie posiadanych dokumentów i materiałów Żydowski Instytut Historyczny stwierdza, że ob. Irena Sendlerowa brała w latach okupacji hitlerowskiej bardzo aktywny udział w akcji pomocy Żydom, a w szczególności dzieciom żydowskim na terenie Warszawy, [...] Irena Sendlerowa w swojej bezinteresownej i humanitarnej działalności niesienia pomocy prześladowanym Żydom i ratowania od śmierci dzieci żydowskich narażała bezustannie swe życie i życie swoich najbliższych. [...] Żydowski Instytut Historyczny stwierdza, że ob. Irena Sendlerowa była jedną z najofiarniejszych i najaktywniejszych działaczek w zakresie niesienia pomocy Żydom w latach okupacji”[1].

Jest prawdą, że wiele lat milczała. Po raz pierwszy opisała to, czym zajmowała się w czasie wojny, w dwudziestą rocznicę wybuchu powstania w getcie warszawskim: Ci, którzy pomagali Żydom. Wspomnienia z czasów okupacji hitlerowskiej (Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego 1963, nr 45/46). Pierwszego wywiadu udzieliła Józefowi Goldkornowi (...kto ratuje jedno życie) dla tygodnika „Prawo i Życie” w 1967 roku. W latach następnych też o niej pisano. Ale ogromne zainteresowanie mediów polskich i zagranicznych historią Ireny Sendlerowej wybuchło w roku 2001, gdy do Polski przyjechały cztery amerykańskie uczennice, by odwiedzić bohaterkę swojej sztuki. Pani Irena miała już wtedy dziewięćdziesiąt jeden lat i nie zdawała sobie sprawy, że już niedługo jej historia stanie się głośna na świecie, a ona będzie osobą tak popularną jak największe gwiazdy świata literatury, muzyki i filmu.

„Dobro musi zwyciężyć”, powtarzała często. Całym długim, niełatwym życiem udowodniła światu, że można być dobrym nawet wtedy, gdy dookoła są zło, nienawiść i śmierć. Cierpiała, widząc, że świat nie wyciągnął należytych wniosków z okrucieństw drugiej wojny. Że nadal na całym świecie mnóstwo jest przemocy, nietolerancji, cierpienia.

Irena Sendlerowa, od lat nazywana matką dzieci Holocaustu, zmarła 12 maja 2008 roku w Warszawie.

W tej książce w części Dokumenty przypominamy artykuły Ireny Sendlerowej.

Jak ratowałam dzieci z getta warszawskiego powstał w latach sześćdziesiątych XX wieku. W wersji nieco uproszczonej autorka odczytała ten tekst na spotkaniu w Muzeum Holocaustu w Jerozolimie w maju 1983 roku.

Pozostałe wspomnienia o osobach, z którymi współpracowała Irena Sendlerowa, zostały ogłoszone na łamach „Gazety Wyborczej – Stołecznej” – w dodatku „Wspomnienia, pożegnania”.

Do przeprowadzenia rozpoczynającej tę książkę rozmowy z Janiną Zgrzembską, córką pani Ireny, zachęciły mnie pytania zadawane przez osoby, które po lekturze książek Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej (Muza 2004) i Dzieci Ireny Sendlerowej (Muza 2009) odczuwały niedosyt informacji biograficznych o charakterze rodzinnym. Starałam się również wyjaśnić wątpliwości uważnych czytelników. Udało mi się też ustalić i sprawdzić kilka faktów pominiętych we wcześniejszych biografiach.

Jak napisał prof. Michał Głowiński we wstępie do pierwszego wydania książki Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej, jest ona „czymś więcej niż książką o Niej; choć nie stanowi tak zwanego wywiadu rzeki, jest w dużej mierze także jej książką. Anna Mieszkowska dopuszcza bowiem swoją bohaterkę do głosu, zapisuje Jej wypowiedzi, utrwala opinie, przywołuje wypowiadane przez Nią formuły. Biografia Ireny Sendlerowej jest piękna i heroiczna, budująca i przejmująca, taka, która od dziesięcioleci czekała na swojego Plutarcha”.

Książkę kończy poruszające wspomnienie Piotra (Zysmana) Zettingera.

Prawdziwa historia Ireny Sendlerowej – poprawione i uzupełnione wydanie poprzednich edycji – ukazuje się w 71. rocznicę aresztowania przez gestapo siostry „Jolanty” (taki pseudonim nosiła w czasie wojny) i 72. rocznicę powstania Żegoty, których celem było niesienie pomocy prześladowanym przez Niemców Żydom.

JANKA,
CÓRKA IRENY
ROZMOWA ANNY MIESZKOWSKIEJ Z JANINĄ ZGRZEMBSKĄ

W jakim wieku jest dziewczynka z misiem?

Na tych trzech zdjęciach ma dwa lata i sześć tygodni.

Skąd taka dokładna informacja? Czy pamiętasz tego misia?

Zdjęcie zostało wykonane prawdopodobnie 14 maja 1949 roku w Atelier Fotografii Nowoczesnej Foto Hollywood w Warszawie. Adres znam z pieczątki: „Al. Wł. Sikorskiego 52, I p. dawniej Jerozolimskie 28”. A miś był fotografa.

Dziewczynka, czyli...

Janina Zgrzembska.

Rodzona córka Ireny Sendlerowej?

Tak.

Imię masz ...

Po babci Janinie Karolinie Krzyżanowskiej z Grzybowskich.

Janina Zgrzembska, córka Ireny Sendlerowej, 14 maja 1949

Babcia zmarła młodo, w wieku pięćdziesięciu dziewięciu lat. A ty urodziłaś się trzy lata później.

Trzy lata i jeden dzień po, czyli 31 marca 1947 roku.

W Warszawie?

Tak.

Czy pamiętasz, jak zwracano się do ciebie w dzieciństwie? Byłaś Janeczką, Jasią, Janinką?

Asiunią!

Jak to?

Mówiono do mnie Janusieńka. Ale ja nie umiałam tego słowa w całości wypowiedzieć. Skróciłam je. I mówiłam o sobie Asia. To można wyczytać z napisanej przez mamę dedykacji:

„Drogiej Bapsi Loli kochająca wnusia Asia w wieku 2 latek, Warszawa 1949 r.” i na drugiej fotografii: „Mojej ukochanej Bapsi – na pamiątkę od małej, ale bardzo kochającej Asi 14 V 49”. Na trzeciej: „Asiunia w wieku 2 latek”.

Długo byłaś Asią?

Do siódmego roku życia. Dopóki nie poszłam do szkoły.

Pamiętasz dzień 1 września 1954 roku?

Oczywiście, że pamiętam!

Ponieważ...

...poprzedniego dnia była w domu dyskusja, kto ma mnie zaprowadzić do szkoły. Mama nie mogła, ojciec też był zajęty. Miałam iść ze znajomą rodziców. Owa znajoma stwierdziła, że na pewno będę się bardzo dobrze uczyć. Siedmiolatka, do której skierowano zdanie, odpowiedziała autorytatywnie: „Jeżeli pani mi się spodoba, to będę się dobrze uczyć”. Stwierdzenie usłyszała mama, która weszła w tym momencie do pokoju, i skwitowała je zdaniem: „Dziecko, ja mam do ciebie zaufanie, a ty zrobisz, jak uważasz”. To zdanie – konkluzja dyskusji – towarzyszy mi przez całe życie.

A „Bapsia Lola” to kto?

Leokadia Celnikierowa z Celnikierów, matka ojca. Zmarła 14 czerwca 1952 roku. Zobaczyła jeszcze wnuka, czyli Adama, który urodził się w 1951 roku.

Irena Sendlerowa ze swoimi dziećmi Janką i Adasiem

Strasznie to skomplikowane. Ojciec, Adam Celnikier [1912–1961], po wojnie pozostał przy okupacyjnym imieniu i nazwisku: Stefan Zgrzembski. I mama po ślubie z nim w 1947 roku oraz ty i bracia otrzymaliście to nazwisko.

Tak.

Ojciec miał rodzeństwo?

Był jedynakiem. Jego rodzina, bardzo zamożna, mieszkała w Warszawie.

Wiesz, kiedy i w jakich okolicznościach matka ojca opuściła Warszawę?

Nie, tego nie wiem.

Pani Irena opowiadała, że w czasie okupacji dwa razy jeździła do Krakowa...

Nic o tym nie wiem. Ale te wyjazdy mogły mieć związek z działalnością mamy w Żegocie. Wiadomo, że znała organizatora krakowskiego oddziału Żegoty, Stanisława Dobrowolskiego.

Ale nie mówiła o tym. Mama w ogóle mało nam mówiła o swoim wojennym życiu. Ojciec nie był w dobrych stosunkach ze swoją matką. Nie wiem, skąd babcia wzięła się w Krakowie ani jak się uratowała. Mama nam mówiła: „Warszawskie niebo było za małe, aby pod jednym niebem mieszkała babcia Leokadia i jej syn Adam”.

Stefan Zgrzembski, drugi mąż Ireny Sendlerowej

Drugi brat, młodszy od ciebie o cztery lata, imię miał po ojcu.

Tak.

Rodzice znali się przed wojną. Oboje byli w małżeństwach. Mama była żoną Mieczysława Sendlera [1910–2005], filologa klasycznego, którego poznała jeszcze w Piotrkowie Trybunalskim, gdzie mieszkała do matury w 1927 roku. A ojciec...

Ojciec miał żonę, z którą wziął ślub ortodoksyjny.

Wiesz coś więcej?

Jego żona była dobrą koleżanką mamy ze studiów na uniwersytecie. Przeżyła wojnę. Kiedy rozstała się z mężem, czyli moim późniejszym ojcem, nie wiem. Wyszła ponownie za mąż. Z tym drugim małżonkiem była do śmierci. Miała córkę, starszą ode mnie o rok. Odwiedzały nas i my bywałyśmy w ich domu w Miedzeszynie. Czułam jej sympatię do mnie. Jej córka wcześnie wyjechała do Londynu, następnie zamieszkała w Stanach Zjednoczonych. Na prośbę mamy wysłałam jej książkę Matka dzieci Holocaustu. Napisała potem do mamy serdeczny list. Była niedawno w Warszawie, spotkałyśmy się. Czujemy wobec siebie jakąś bliskość, mimo oddalenia i rzadkich kontaktów.

Rodzice rozstali się...

Ojciec wyprowadził się z domu, gdy miałam dziesięć lat. Zmarł w 1961 roku.

Rozmawiamy w kawiarni przy placu Na Rozdrożu. Wiesz, dlaczego zależało mi na spotkaniu z tobą w tym miejscu...

Domyślam się.

Plan mieszkania rodziny Zgrzembskich – szkice Janiny Zgrzembskiej

Znajdujemy się w pobliżu trzech ważnych miejsc związanych z twoją mamą. Aleja Szucha, gdzie Irena Sendlerowa przebywała w areszcie gestapo[2] w 1943 roku, fontanna, w pobliżu której odzyskała wolność, wyprowadzona z aresztu śledczego niby na dalsze przesłuchania w innym miejscu, i wreszcie powojenne mieszkanie przy placu Na Rozdrożu. Dokładnie po drugiej stronie ulicy... Gdzie mama mieszkała wcześniej, pamiętasz?

Oczywiście, że pamiętam: Bagatela 10, Ustronie 2, taki adres znajduje się na odpisie mojego aktu urodzenia, Belwederska 20 – do 1954 roku, Sielecka 3 – do 1957, Sielecka 26 – do 1961 i plac Na Rozdrożu. Ostatni adres mamy to Sapieżyńska...

Przedwojenne warszawskie adresy pani Ireny, które znalazłam w jej teczce studenckiej, to: Raszyńska 58 m. 9 – mieszkanie „przy rodzinie” ze strony matki, Lipowa 8/10 m. 3 – po ślubie (w 1931 roku) z Mieczysławem Sendlerem. Pierwsze mieszkanie na Woli, jednopokojowe, przy ulicy Ludwiki 3 m. 63 i drugie (od roku 1935), dwupokojowe, przy tej samej ulicy Ludwiki 6 m. 82. W tym ostatnim zastał ją wybuch wojny. Twoje najwcześniejsze wspomnienie z dzieciństwa to...

Trumienka, czarna – z braciszkiem Andrzejkiem w kaplicy domu przy Belwederskiej. Zmarł w listopadzie 1949 roku.

A inne wspomnienie?

Pamiętam, jak siedziałam pod biurkiem albo pod stołem, a ojciec pisał na maszynie.

Pierwsza twoja szkoła.

Podstawowa nr 44 przy ulicy Parkowej. W tym samym budynku poprzednio było też liceum nr 34, które przeniesiono na ulicę Zakrzewską. To było słynne Liceum imienia generała Karola Świerczewskiego Waltera, w którym Jacek Kuroń zakładał drużyny walterowskie.

Maturę zdałaś w 1965 roku. Marzyłaś o studiach medycznych, ale skończyłaś polonistykę.

Chciałam być lekarzem, ale nie mogłabym przejść przez prosektorium. Zdawałam na psychologię. W Warszawie zabrakło mi punktów, przyjęto mnie w Poznaniu. Mieszkała tam kuzynka mamy, ciotka Maryta, Maria Frankowska z Karbowskich. Jej mąż, Eugeniusz Frankowski, był znanym archeologiem, etnologiem. Mieszkałam w akademiku, ale bywałam u ciotki. Nie zaliczyłam pierwszego semestru i wróciłam do Warszawy. Skończyłam polonistykę zaocznie. I studia podyplomowe – edytorstwo. Pracowałam w wydawnictwach, w drukarni. Teraz, mimo emerytury, nadal współpracuję z kilkoma wydawnictwami.

A brat?

Adam skończył Policealne Studium Informacji i Archiwistyki w Warszawie oraz bibliotekoznawstwo we Wrocławiu. Pracował w kilku bibliotekach na uczelniach w Warszawie. Ożenił się, mam bratanicę. Zmarł we wrześniu 1999 roku.

Czy byłaś kiedyś w domu przy ulicy Ludwiki 6?

Nigdy.

Co wiedziałaś o przedwojennym życiu mamy?

Że w czasie studiów na uniwersytecie mieszkała przy rodzinie ze strony swojej matki. To byli endecy! Wiedziałam, że miała kłopoty z ukończeniem studiów. Że napisała pracę magisterską u profesora Wacława Borowego, który przysłał jej kartkę z urlopu z wiadomością, że ocenia ją na „dobrze”.

O tym, że do egzaminu magisterskiego nie doszło, mama nie mówiła?

Nie.

Co jeszcze wiedziałaś?

O małżeństwie...

Pamiętam, jak pani Irena opowiadała, że w wieku siedemnastu lat Cyganka wywróżyła jej, że będzie miała dwóch mężów, ale trzy razy wyjdzie za mąż...

I to się sprawdziło. Za Mieczysława Sendlera wyszła ponownie już po śmierci ojca. Ale po dziesięciu latach rozeszli się.

Mówisz często, że mama przekazała ci strach przed Niemcami. Jak się on objawia?

Kiedy jestem w Niemczech, wszystko jedno gdzie, w hotelu, w szkole, w restauracji, szukam oczami drogi ucieczki, możliwości ukrycia się. Dominuje lęk.

Pokazałaś mi bardzo ważne zdjęcie z bezcenną dedykacją, która wiele wyjaśnia:
„Dla mojego Dziecka. Tak wyglądała Twoja Mamusia po «wyjściu» z Pawiaka – więzienia niemieckiego w r. 1943
15. III. 47 r.”.
Na dwa tygodnie przed twoim przyjściem na świat mama robi ci taki prezent na przyszłość – ze wspomnienia przeszłości. Stąd twoja trauma, lęk przed przeżyciami, których nie doświadczyłaś. Pani Irena opowiadała, że miała wyrzuty sumienia z tego powodu, że jej zaangażowanie w działalność konspiracyjną, jej aresztowanie, potem ucieczka z domu, mieszkanie u znajomych skróciło życie jej matce. Nawet nie mogła być na pogrzebie matki, ponieważ szukało jej gestapo. Po wojnie odwiedzała często grób matki na Powązkach. Była tam też 30 marca 1947 roku. Następnego dnia ty się urodziłaś.

Przypadkiem uratowałam tę fotografię. Zrobiłam kilka odbitek, ale ktoś mamę odwiedził i mama, jak to mama, chciała to właśnie zdjęcie tej osobie podarować. Gdyby mnie wtedy nie było, zdjęcie by przepadło. Odbitki były nowe, pamiątkowe zdjęcie – nieco sfatygowane. Gość miał dostać gorszą wersję. Mama chyba nie spojrzała na dedykację.

Przeczytałam takie zdanie: „O Irenie Sendlerowej w PRL-u zupełnie zapomniano. Przesądził o tym jej akowski rodowód”.

Mama nigdy nie należała do Armii Krajowej! Jeszcze przed wojną była w Polskiej Partii Socjalistycznej. W 1948 znalazła się w PZPR.

Zdjęcie i wzruszająca dedykacja Ireny Sendlerowej napisana na dwa tygodnie przed urodzeniem pierworodnej córki

Do roku?

Chyba do końca. Kilka razy chciała oddać legitymację partyjną, ale tego nie zrobiła. Po 1968 roku ze względu na stan zdrowia i sytuację polityczną nie była czynnym członkiem partii.

Pani Irena prowadziła aktywne życie zawodowe, społeczne...

Ojej! Jak myśmy z bratem nienawidzili tego mamy społecznikostwa. Tego rozdawnictwa. Mama uważała, że jesteśmy szczęśliwi, bo mamy dach nad głową i nie jesteśmy głodni. O innych naszych potrzebach w domu się nie mówiło.

Kto mamę odwiedzał?

„Znajomi z czasów wojny”! Tak wszystkich przedstawiała. Długo nie znaliśmy z bratem prawdy o jej wojennej działalności. Dopiero w 1965 roku, gdy dostała medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, dowiedzieliśmy się, za co go otrzymała. Po artykule o mamie, chyba w tygodniku „Prawo i Życie”, zaczęły się odwiedziny...

Kim byli ci ludzie?

Bardzo różni goście. Z Polski i z zagranicy... Czasem były to „koleżanki z Pawiaka”, tak o nich mówiła. Pamiętam, że przychodziły także: Ninka Grabowska, Jaga Piotrowska, Stanisław Papuziński, Irena Schultz, obie Palestrowe – Maria i Małgorzata, Rudolfowie... Pewnego razu przyszedł Grześ – wysoki blondyn, miał kręcone włosy. Podsłuchałam jego rozmowę z mamą. Długie lata szukał swojego rodzeństwa. Był też kilka razy Frank Morgens ze Stanów Zjednoczonych.

A z grona uratowanych dzieci?

Od zawsze były z nami Tereska i Irenka.

Wojenne córeczki mamy?

Tak. Teresa miała piękne warkocze. Po 1956 roku wyjechała do Izraela. Miałyśmy kontakt do końca jej życia. Z Irenką jestem w stałym kontakcie. Wróciła do Warszawy po wielu latach mieszkania w Szczecinie. Ma córkę, wnuczkę, dwóch prawnuków.

Irena Sendlerowa i uratowana przez nią Teresa Körner, Izrael, maj 1983

A inni?

Serdeczne stosunki łączyły mamę z rodziną Głowińskich. Znała ich sprzed wojny. Bywaliśmy u nich w domu. Takiej dobrej ryby faszerowanej, jaką robiła matka Michała Głowińskiego, nigdy nigdzie nie jadłam! Podobnie blisko był z nami Piotr Zettinger ze swoją matką. Lekcjom Piotra zawdzięczam to, że zdałam maturę z matematyki. Odwiedzała mamę także ich kuzynka Elżbieta.

Wiem, że irytowały mamę pytania dziennikarzy, czy ma zdjęcia z uratowanymi dziećmi.

Z tymi, którzy odwiedzali mamę w ostatnich latach – miała. Z wcześniejszych ocalało tylko jedno, z 1944 roku, z Irenką i panią Rudolfową. Nie wiem, kto je zrobił i kiedy. I późniejsze z Izraela...

Jak długo mama była w Izraelu?

Pojechała w maju 1983 roku na trzy tygodnie.

Sama?

Nie, towarzyszył jej Andrzej Klimowicz.

Ten, dzięki któremu w 1943 roku Maria Palester dowiedziała się, jak trafić do organizacji, z którą współpracowała Irena Sendlerowa?

Tak, to był on. W 2004 roku, po ukazaniu się książki, odwiedziła mamę jego córka.

Z jakimi wrażeniami mama wróciła z tej podróży?

Mama wróciła z podróży do Izraela pełna dobrych wrażeń. Wspominała przez długie miesiące spotkania z ludźmi, których znała, i z nowo poznanymi. W tej podróży wszystko było ważne – ludzie, miejsca, wydarzenia. Wróciła od przyjaciół, którzy nie wiedzieli o jej wojennej działalności. Przywróciła nieco lepsze imię Polski – że jednak nie tylko antysemici... Wróciła z Jerozolimy – miasta trzech religii, miasta ze wzgórzem Yad Vashem.

Kiedy Irena Sendlerowa otrzymała honorowe obywatelstwo państwa Izrael?

W 1990 roku.

Mówiłaś, że wydarzenia marca 1968 przywróciły mamie siły?

Przełom lat 1967/1968 to dla mamy był czas szpitala, sanatorium, choroba serca, leżenie w łóżku. Bardzo kiepski stan fizyczny, a za oknem w ’68 – marzec. Pewnego dnia Adam wrócił z Krakowskiego Przedmieścia zapłakany. Opowiadał, co się dzieje na mieście. Wtedy mama spuściła nogi z łóżka, zadzwoniła do Jagi Piotrowskiej, której oznajmiła: „Biją Żydów, zakładamy drugą Żegotę...”. I od momentu, kiedy podeszła do telefonu, zaczęła chodzić – lepiej lub gorzej. Wróciła do życia.

Dyplom wręczony przez Yad Vashem w 1966 roku

Dyplom wręczony przez Yad Vashem w 1983 roku

Dyplom potwierdzający przyznanie Irenie Sendlerowej honorowego obywatelstwa państwa Izrael, 1990

Czy wiadomo, ile dzieci żydowskich zostało uratowanych dzięki zaangażowaniu Ireny Sendlerowej? Liczba dwa i pół tysiąca podana została do powszechnej wiadomości po raz pierwszy w książce Teresy Prekerowej Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945 w 1982 roku. Ale bywa podawana w wątpliwość. Marek Arczyński i Wiesław Balcerak we wspomnieniach Kryptonim Żegota. Z dziejów pomocy Żydom w Polsce 1939–1945, wydanych trzy lata wcześniej, pisali: „Bezpośrednią i stałą opieką referatu dziecięcego RPŻ na terenie Warszawy objętych zostało ponad tysiąc dzieci. Pomoc pośrednia czy o charakterze doraźnym dotyczyła o wiele większej liczby adresatów. Świadczono ją głównie za pośrednictwem organizacji podziemnych w formie dotacji pieniężnych, wynajdywania opiekunów, schronisk grupowych, pomocy lekarskiej, dostarczania fałszywych dokumentów, obrony przed szantażem”.

Często na spotkaniach w szkołach mówię, że mama przyczyniła się do uratowania dużej liczby dzieci żydowskich razem ze swoimi współpracownikami, bo prosiła, aby o tym pamiętać, że sama niczego by nie zrobiła.

Z tego co wiem, Irena Sendlerowa nigdy nie mówiła wprost „uratowałam dwa i pół tysiąca dzieci”. W artykułach, które pisała, nie pojawia się żadna liczba. Jadwiga Piotrowska i Jan Dobraczyński wspominali w wywiadach o kilkuset uratowanych dzieciach. Podczas pracy nad książką chciałam zacząć poszukiwanie słynnej już dzisiaj „listy Sendlerowej”. Podobno znajduje się ona w Izraelu w kibucu, w którym złożone jest archiwum Adolfa Bermana.

Mama była przeciwna szukaniu i ewentualnemu ogłaszaniu nazwisk z tej listy. Uważała, że być może tym cudem uratowanym starszym dzisiaj ludziom stanie się ponownie krzywda, że mogą zostać odrzuceni w swoich środowiskach przez bliskich i znajomych.

Przypomnijmy znane fakty. W 1945 roku Irena Sendlerowa i Jadwiga Piotrowska wydostały zakopaną pod jabłonką w ogrodzie posesji przy ulicy Lekarskiej 9 butelkę lub może dwie. Spis uratowanych dzieci uległ tylko częściowemu zniszczeniu. Większość nazwisk i adresów udało się obu paniom odtworzyć. Z wywiadu z Jadwigą Piotrowską wiemy, że to ona przepisywała dane dzieci, ponieważ dysponowała maszyną do pisania.
Lista została przekazana Adolfowi Bermanowi, przewodniczącemu Centralnego Komitetu Żydów Polskich. Przez pięć lat na podstawie tej listy szukano dzieci, ich rodzin, krewnych. W Polsce i na świecie. Powołano specjalny zespół ludzi do tych poszukiwań. Poznałam Jerzego Płońskiego, który pracował w tym zespole. Twoja mama była przeciwna odbieraniu uratowanych dzieci polskim rodzinom, które je pokochały. Uważała, że to jest kolejny dramat w ich tragicznym życiu.

To prawda. W wielu wypadkach nie udało się załatwić tych spraw spokojnie.

Mimo upływu tylu lat dla wielu osób żydowskiego pochodzenia wojna się nie skończyła. Wciąż cierpią, a w starszym wieku te bolesne wspomnienia są jeszcze bardziej trudne do zniesienia. Wiemy o tym ze wspomnień uratowanych, z rozmów z nimi...

Jeszcze przed powstaniem Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu mama miała wiele telefonów, listów z prośbami o pomoc w odnalezieniu krewnych. Ale nie przypominam sobie, aby udało się komuś odnaleźć jakieś ślady z przeszłości.

Byłaś w Izraelu.

Tak, kilka razy. Po raz pierwszy pojechałam tam w 1988 roku na zaproszenie państwa Fedorowiczów, u których mieszkałam. Widziałam się wtedy z Teresą, Benjaminem Anolikiem, Miriam Akawią, Marysią Thau, Wandą Rottenberg...

Wanda Rottenberg była stałą współpracowniczką pani Ireny na terenie getta. „Miała doskonałe rozeznanie w terenie”, mówiła twoja mama.

Zmarła w grudniu 2007 roku. Była ostatnią osobą z kręgu mamy łączniczek. Kontaktowała się z mamą telefonicznie prawie do końca życia.

Czy twoim zdaniem mama doświadczyła czegoś, co w psychologii nazywa się wyparciem?

Miała to w świadomości. Zakazywała sobie mówić o tym, co przeżyła. Ale to i tak do niej wracało, poprzez kontakty z ludźmi, którzy chcieli się czegoś od niej dowiedzieć.

Irena Sendlerowa pisała kilka razy na temat tego, co robiła w czasie drugiej wojny światowej. Po raz pierwszy w 1963 roku. Wspomnienie Jak ratowałam dzieci z getta warszawskiego w tej wersji, w której je publikujemy, zostało odczytane przez mamę na spotkaniu w Muzeum Holocaustu Yad Vashem w Jerozolimie w maju 1983 roku.
Skąd w ostatnich latach życia mamy taki duży wzrost jej popularności w Polsce i poza krajem? Przecież wcześniej też udzielała wywiadów. Odwiedzali ją dziennikarze, historycy.

Tak, ale przyjazd do Polski amerykańskich dziewczynek, które w 1999 roku na szkolny konkurs historyczny napisały sztukę o mamie Life in a Jar, przetłumaczoną jako Życie w słoiku, nagłośniły nasze media! I od tego wszystko się zaczęło. Powstała legenda, która trwa. Nie było słoika, tylko butelka.

Janina Zgrzembska przy drzewku Ireny Sendlerowej na Wzgórzu Pamięciw Jerozolimie, 1988

Dwie butelki.

W każdym razie na pewno nie był to słoik. Ale to już jest nie do sprostowania. Mamie przysyłano słoiki z karteczkami. A teraz słoiki stawiane są na jej grobie.

Trwa życie po życiu Ireny Sendlerowej. Brakuje tylko pomnika[3]...

Szkoły, które przyjęły imię mamy, są czymś więcej niż pomnikiem, którego mama nigdy nie chciała.

Ale były też kompozycje muzyczne dedykowane Irenie Sendlerowej, koncerty, medale, monety, pocztówki, znaczki, tulipan jej imienia, w kilkunastu miastach powstają murale, odsłaniane są tablice (w Piotrkowie Trybunalskim, na domu, w którym mieszkała przed wojną, i w Warszawie na ścianie budynku, w którym pracowała), jej imieniem nazywane są ulice, skwery, bulwary, ronda... Powstało kilka filmów dokumentalnych: Lista Sendlerowej, Wróżka z getta, W imię ich matek i fabularny The Courageous Heart of Irena Sendler, polski tytuł Dzieci Ireny Sendlerowej, monodram Mur, a teraz jest...

Alejka przed Muzeum Historii Żydów Polskich...

...od 15 maja 2013 roku. Odsłonięta podczas uroczystości z udziałem Prezydenta RP Bronisława Komorowskiego.
Czy odnosisz wrażenie, że spełnia się życzenie Ireny Sendlerowej, aby świat pamiętał i zrozumiał, czym była wojna, by doceniał pokój, szanował przekaz, że najważniejsza jest miłość, tolerancja i pokora?

Nie! Po trzykroć nie. Mama do ostatnich dni życia była na bieżąco z wiadomościami, informacjami politycznymi ze świata, oglądała w telewizji dziejące się konflikty. Widząc wybuchające bomby czy dzieci z karabinami, ze łzami w oczach mówiła, że świat niczego nie zrozumiał po drugiej wojnie, świat się niczego nie nauczył. Nadal giną ludzie, nadal najbiedniejsze są dzieci.

Irena Sendlerowa do końca pisała takie jak te posłania do świata

Starałam się żyć po ludzku, co nie zawsze bywa łatwe – zwłaszcza gdy człowiek skazany jest na unicestwienie. Każde uratowane przy moim udziale dziecko żydowskie jest usprawiedliwieniem mojego istnienia na tej ziemi, a nie tytułem do chwały.

IRENA SENDLEROWA, PS. „JOLANTA”

Rodzice Ireny Sendlerowej – Janina Grzybowska i Stanisław Krzyżanowski – w okresie narzeczeństwa

KORZENIE –
DZIECIŃSTWO –
DOM RODZINNY

Irena Sendlerowa wielokrotnie podkreślała, jak wiele zawdzięcza tradycjom rodzinnego domu.

Urodziła się 15 lutego 1910 roku w Warszawie.

Pradziadek (ze strony matki Janiny), Karol Grzybowski, zesłany za udział w powstaniu styczniowym (1863), zmarł na Syberii (przebywał tam rok, przykuty do taczek z jakimś gruzińskim księciem). To w jego niedużym majątku pod Kaliszem znajdowała się główna kwatera powstańców na tamtym terenie.

„Jego żona, czyli moja prababka – notowała pani Irena – i syn Ksawery (wtedy trzyletni chłopczyk) byli ukrywani przez okolicznych chłopów, bo władze carskie ciągle ich poszukiwały. Po kilku miesiącach ukrywania się przyjechali do Warszawy. Żyli w biedzie. Prababka na utrzymanie siebie i syna pracowała, haftując i robiąc swetry na drutach.

Dziadek, Ksawery Grzybowski, ukończył szkołę ogrodniczo-rolniczą i był przez całe dorosłe życie administratorem dużych majątków ziemskich. Nigdy nie odzyskał skonfiskowanego majątku rodziców. Ożenił się wcześnie, jako dziewiętnastoletni chłopak, z wdową, która miała już trzech synów. Sam miał z nią też trzech synów i jedyną córkę – moją Matkę. Pod koniec XIX wieku administrował majątkiem Drozdy koło Tarczyna, gdzie po przejściu na emeryturę wybudował sobie mały domek. Pierwsza wojna światowa rzuciła go na Ukrainę w okolice Humania, gdzie jego syn był dyrektorem cukrowni”[4].

Janina Grzybowska i ciotka Ireny Kazimiera Krzyżanowska

Ojciec Ireny, Stanisław Krzyżanowski[5], był lekarzem. Lekarzem społecznikiem, bardzo zaangażowanym w działalność niepodległościową, prześladowanym za udział w rewolucji 1905 roku (w czasie strajków szkolnych walczył w obronie praw studentów Polaków) i za przynależność do Polskiej Partii Socjalistycznej. Z powodu zaangażowania politycznego i swej patriotycznej postawy miał kłopoty z ukończeniem studiów medycznych na Cesarskim Uniwersytecie Warszawskim. Przeniósł się do Krakowa, skąd również go usunięto. Ostatecznie ukończył studia w 1908 roku w Charkowie.

Podczas pobytu u swoich rodziców w Tarczynie poznał córkę Ksawerego Grzybowskiego. Ślub młodego lekarza z Janiną Grzybowską odbył się w 1908 roku w miejscowości Pohrebyszcze pod Kijowem na Ukrainie.

„Tam bowiem jeden z braci mojej Matki – opowiadała pani Irena – Mieczysław (inżynier chemik) był dyrektorem cukrowni. Drugi brat, Edmund, też inżynier chemik, pracował również jako dyrektor cukrowni w pobliskiej Ryżawce. Najmłodszy brat Mamy, Ksawery, uczęszczał jeszcze do szkoły. Chodziło więc o to, aby cała rodzina mogła być obecna na tej uroczystości”.

Rok później (1909) młodzi wrócili do Polski. Stanisław Krzyżanowski pracował jako lekarz w Szpitalu św. Ducha w Warszawie, był asystentem profesora Alfreda Sokołowskiego[6]. Pewnego razu dwuletnia Irenka zachorowała na koklusz. Dusiła się tak, że istniała obawa o jej życie. A była jedynym, ukochanym dzieckiem.

Rodzina Ireny Sendlerowej. Od lewej: Kazimiera Krzyżanowska, babcia Ireny Konstancja Grzybowska, Janina Grzybowska, Stanisław Krzyżanowski, kuzynka Wiktoria Krzyżanowska

Zaprzyjaźniony z rodziną laryngolog, doktor Erbrich, orzekł, że ratunkiem dla dziecka jest zmiana klimatu. Konieczny był wyjazd z Warszawy.

W ciągu dwóch dni byli już na nowym miejscu, w małej podwarszawskiej miejscowości uzdrowiskowej Otwock. Zamieszkali w domu doktora Władysława Wrońskiego, który kilka miesięcy wcześniej zmarł i wszystkie pokoje pozostały wolne. Dziecko szybko wyzdrowiało. Ale rodzicom nie powodziło się najlepiej. Były to czasy, gdy nie działały jeszcze żadne ubezpieczalnie społeczne ani kasa chorych. Lekarze utrzymywali się tylko z tak zwanej wolnej praktyki. W Otwocku było już czterech lekarzy. Nowy i nikomu nieznany lekarz miał z początku niewielu pacjentów i mało wizyt w domach chorych. Częstymi (prawie jedynymi) jego pacjentami byli ludzie biedni, mieszkańcy okolicznych wsi niemający pieniędzy na opłacenie lekarza. To im trzeba było jeszcze pomóc wykupić niezbędne leki.

Tamten okres życia rodziny pani Irena tak wspominała po wielu już latach:

„W pierwszą zimę Mama musiała sprzedać zimowe okrycie, aby było co jeść. Tata nie mógł tego zrobić, ponieważ jeździł bryczkami do chorych i musiał być ciepło ubrany. Mama wychodziła z domu tylko wieczorami, kiedy Tatuś wracał od chorych. Zakładała wówczas jego kożuch i spacerowała wokół domu. W tej trudnej dla nas sytuacji przyszli nam z pomocą siostra i szwagier Tatusia – Maria i Jan Karbowscy. On był inżynierem komunikacji. Bardzo zdolnym i zaradnym człowiekiem. Przez kilka lat budował koleje w Rosji. Dorobił się dużego majątku. Właśnie wtedy, kiedy nam było tak ciężko, oni wrócili do Polski. I postanowili nam pomóc. W tym celu kupili duży obiekt (dawny pensjonat państwa Wiśniewskich) przy ulicy Chopina, niedaleko Zakładu Leczniczego doktora Józefa Geislera[7], budowany z myślą o urządzeniu tam sanatorium. Cała ta posiadłość mieściła się w rozległym parku. Wujostwo przekazali ją Tatusiowi nie na własność, ale w użytkowanie, dzierżawę. Tatuś z całą swoją pasją i energią zorganizował wzorowe sanatorium dla chorych na płuca. Fachowość, pracowitość i wielkie zamiłowanie do zawodu przyniosły mu sukces.

Zaowocowało to stałym napływem nowych pacjentów. Nowatorskie metody leczenia polegały nie tylko na zabiegach specjalistycznych, chirurgicznych, ale przede wszystkim na wykorzystaniu unikalnych w skali kraju walorów klimatycznych tej miejscowości. Leczenie polegało głównie na werandowaniu przez cały rok, nawet przy ujemnych temperaturach. Poza ukochaną swoją pracą zawodową Ojciec czynnie udzielał się społecznie. Był przewodniczącym Koła Macierzy Polskiej w Otwocku, wiceprezesem Towarzystwa Przyjaciół Otwocka, wiceprzewodniczącym miejscowej Rady Opiekuńczej. Mój dom rodzinny był zawsze otwarty dla wszystkich potrzebujących. Każdy mógł przyjść ze swoimi kłopotami i otrzymać pomoc. Biedną ludność, zarówno polską, jak i żydowską, Tata leczył bezpłatnie, dając nawet leki za darmo. Mimo licznych obowiązków codziennie czytał zagraniczną fachową literaturę. Ogromną wagę przywiązywał do poszerzania wiedzy medycznej. W mojej pamięci została nasza rodzina jako bardzo się kochająca i otwarta dla wszystkich potrzebujących.

Ja byłam bardzo rozpieszczonym dzieckiem. Dwie moje ciotki, nauczycielki, odwiedzając nas i widząc to rozpieszczone ponad wszelką normę dziecko, mówiły do Ojca: «Co ty robisz, Stasiu, co z tego dziecka wyrośnie?». A wówczas Tata odpowiadał: «Nigdy nie wiadomo, jak potoczy się życie naszej córeczki. Może być i tak, że nasze pieszczoty będą najmilszymi dla niej wspomnieniami». Często pamiętając, jak trudne miałam życie, myślę, jak prorocze to były słowa.

Wejście do sanatorium doktora Mariana Geislera w Otwocku

Kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa, szybko zaczęły się katastrofalne warunki bytowania. Niemcy wprowadzili na wszystko kartki. Brak było żywności, brakowało środków czystości. Były to warunki materialne o wiele gorsze niż w czasie następnej wojny. Wtedy bowiem już nauczyliśmy się, jak «obchodzić» przepisy i zarządzenia władz okupacyjnych. Kwitł nielegalny handel. Wiele zawdzięczaliśmy warszawskim handlarkom, które z narażeniem życia jeździły w odległe strony i przywoziły żywność. Zupełnie inaczej było od roku 1914.

Brak środków czystości spowodował epidemię duru. W Otwocku znalazło się wielu chorych. Żaden z czterech lekarzy praktykujących na terenie Otwocka, poza Ojcem, nie jeździł do chorych na tyfus plamisty. Tak bardzo bali się zarażenia! Tatuś nikomu nie odmawiał pomocy. Zaraził się i po kilku dniach ciężkiej choroby z wysoką gorączką zmarł 10 lutego 1917 roku. Miał zaledwie czterdzieści lat. Wkrótce po pogrzebie Ojca wszyscy chorzy rozjechali się do swoich domów lub okolicznych pensjonatów. Sanatorium zostało zamknięte. Trzeba było przeprowadzić gruntowną dezynfekcję. My z Mamą w tym czasie zamieszkałyśmy kątem u obcych ludzi. O rozpaczy Mamy i mojej nie piszę. Nie ma bowiem słów, które mogłyby opisać, co się w naszych sercach działo. Gdy sanatorium już otworzono, Mama zajęła się pracą w administracji.

Żywo mam w pamięci piękny czyn Gminy Żydowskiej w Otwocku. Po śmierci Tatusia dwóch przedstawicieli ich kahału przyszło do Mamy z ofertą pomocy finansowej na moje kształcenie. Ale Mama, wzruszona, gorąco podziękowała, mówiąc, że jest młoda (miała trzydzieści dwa lata) i może pracować, da więc sobie radę. Żydzi jeszcze za życia Tatusia okazywali nam wiele serca i wdzięczności za to, że wielu z nich leczył za darmo. Ich dzieci były zapraszane do naszego domu, bawiłam się z nimi. Dzięki tym kontaktom one uczyły się języka polskiego, a ja żydowskiego.

W 1918 wybuchła epidemia grypy o bardzo ciężkim przebiegu zwanej hiszpanką. Na skutek tej choroby wielu ludzi zmarło, u innych nastąpiły poważne komplikacje. Ja też zachorowałam. Dostałam obustronnego zapalenia płuc i uszu. Po odpowiednim leczeniu zapalenie płuc minęło, ustąpił też stan zapalny jednego ucha. Ale z drugiego ropa dostawała się do mózgu – wymagało to natychmiastowej operacji. W tym czasie wrócił z Rosji mój dziadek i zawiózł mnie do Warszawy, do prywatnej lecznicy doktora Solmana w alei Szucha, gdzie poddano mnie trepanacji czaszki. Operacja się udała, ale w konsekwencji pozostały silne bóle głowy. Stan był taki, że nie mogłam chodzić do szkoły. Wróciłam z dziadkiem do Otwocka, uczyłam się w domu u prywatnej nauczycielki. Lekarze pocieszali Matkę, że z biegiem lat migreny ustąpią. Ustąpiły, ale codzienne bóle głowy męczą mnie do dziś.

W roku 1920 z Rosji wrócili wujostwo Karbowscy. Uważali, że prowadzenie sanatorium bez Ojca nie ma sensu. Sanatorium zostało zlikwidowane. Całość kupiła gmina i urządziła tam zakład wychowawczy dla dzieci.

W tym samym roku opuściłyśmy z Mamą Otwock. Do dziś pamiętam wiele rzeczy z tamtego okresu, bo były to najszczęśliwsze lata mojego dzieciństwa. Tę pamięć w sobie przez wiele lat utrwalałam. Mama bowiem pisała dzieje naszej rodziny. Często wracałam, jako już zupełnie dorosła, do czytania rodzinnej historii. Niestety nic z tego nie zostało. Wszystko spłonęło w ogniu Powstania Warszawskiego.

Pamiętam, że Mama w tamtym szczęśliwym okresie brała czynny udział w życiu kulturalnym. Występowała wielokrotnie w przedstawieniach zespołu teatralnego istniejącego przy Towarzystwie «Spójnia», stowarzyszeniu kulturalnym skupiającym miłośników Otwocka – inteligencję, która miała wpływ na rozwój życia kulturalnego miejscowej społeczności. Jako kilkuletnia dziewczynka byłam dumna, że moja Mama jest «aktorką». Siebie pamiętam, jak przebrana w strój krakowski sypałam kwiatki, idąc z innymi dziećmi w procesjach świąt kościelnych. Śpiewu uczył mnie syn doktora Władysława Czaplickiego – Jerzy. Wtedy był to chłopiec piętnastoletni. Jurek Czaplicki[8], od dziecka utalentowany, najlepiej lubił śpiewać, siedząc na wysokich, pięknych otwockich sosnach. Mnie to się bardzo podobało. Starałam się też wejść na drzewo, ale nie dawałam rady. Wtedy Jurek brał mnie na barana i śpiewaliśmy razem. To piękne Jurka śpiewanie rozsławiło go na cały świat. Później stał się znanym barytonem, dużo podróżował.

Dziadek Ireny Ksawery Krzyżanowski ze Stanisławem Krzyżanowskim

Mój dziadek, Ksawery Grzybowski, starał się wszelkimi sposobami zastąpić mi Ojca. Pewnego dnia z Mamą, dziadkiem i ukochanym kotkiem ostatnią kolejką wąskotorową wyjechaliśmy z Otwocka. Był to czas wojny z bolszewikami i po naszym wyjeździe nazajutrz bolszewicy weszli do Otwocka. Po paru dniach zajęli dwie podwarszawskie miejscowości Anin i Wawer i tam po słynnej ciężkiej bitwie wojska polskie na czele z Józefem Piłsudskim odparły ich, ratując Europę przed zalewem bolszewickim.

Po opuszczeniu Otwocka zamieszkaliśmy w domu dziadka w Tarczynie. Ku naszemu przerażeniu w pięknym ogrodzie zastaliśmy cmentarz pełen grobów niemieckich żołnierzy z czasu pierwszej wojny. (Dopiero pod koniec lat dziewięćdziesiątych cmentarz ten został zlikwidowany, a szczątki ekshumowano).

W tym samym czasie wrócił z walk w Legionach Józefa Piłsudskiego jeden z najmłodszych braci Matki, wuj Ksawery, który był z zawodu inżynierem rolnikiem. Przed wojną został przez dziadka wysłany do wyższej szkoły rolniczej w Taborze (Czechy). Los jego o tyle był ciekawy, że znalazł się na liście Piłsudskiego rejestrującej wszystkich Polaków studiujących za granicą i wcielony do walk w Legionach Polskich. Były to czasy powstawania państwa polskiego. Jedno z pierwszych zarządzeń nowych władz państwowych nakazywało parcelację dużych majątków ziemskich. Majątki parcelowano i sprzedawano chłopom po bardzo niskich cenach. Wuj Ksawery otrzymał stanowisko kierownika tej akcji na terenie powiatu piotrkowskiego. Sam, mając na utrzymaniu żonę i córeczkę, wziął moją Matkę, dziadka i mnie do Piotrkowa Trybunalskiego. Mieszkaliśmy oddzielnie, utrzymując się z emerytury dziadka, jego drobnych oszczędności i Matki dorywczych zarobków (rękodzielnictwo).

Ja po zdaniu odpowiednich egzaminów zaczęłam uczęszczać do trzeciej klasy gimnazjum Heleny Trzcińskiej. Po prywatnym nauczaniu był to mój pierwszy kontakt ze szkołą. Zawsze miałam dobre wyniki z przedmiotów humanistycznych, natomiast duże braki w matematyce”[9].

Piętnastego lutego 1997 roku Irena Sendlerowa wróciła do notowania swoich wspomnień. Nazwała je „Kartki z kalendarza”. Na pierwszej stronie napisała:

„Czuję, że odchodzę. Dziś skończyłam osiemdziesiąt siedem lat. Piszę niechronologicznie. O różnych sprawach związanych z moją ciekawą pracą zawodową. Zacząć muszę od wytłumaczenia, dlaczego los mnie rzucił do pracy społecznej i zawodowej związanej z opieką socjalną. W szkole średniej należałam do harcerstwa. I to była moja pasja. Po Ojcu odziedziczyłam też zainteresowania polityką. W czasie wypadków majowych w 1926 roku, gdy usłyszałam na dużej przerwie o ukazaniu się dodatku nadzwyczajnego w związku z przewrotem majowym, wyskoczyłam na ulicę, aby go kupić. Zrobiłam prasówkę w szkole, co nie spodobało się mojej dyrektorce, i zostałam zawieszona w prawach ucznia na parę dni.

Po zdaniu matury w 1927 pragnęłam iść na studia o charakterze społecznym. Ale okazało się, że u nas w Polsce wówczas takiego kierunku nie było. Był w Paryżu. Na naradzie rodzinnej wujowie orzekli, że byłoby ich stać na wysłanie siostrzenicy na jej wymarzone studia do Paryża, ale... w tamtych czasach uważano Paryż za zbyt niebezpieczny i kuszący dla młodej samotnej dziewczyny. Miałam przecież siedemnaście lat!”.

STUDIA W WARSZAWIE
W LATACH 1927–1939

Siedemnastoletnia Irena Krzyżanowska zdecydowała się na studiowanie prawa na Uniwersytecie Warszawskim. Myślała, że znajdzie tam podstawy do pracy społecznej. „Zawiodłam się”, westchnie z żalem po latach. We wspomnieniach napisała:

„Kierujący katedrą profesor Ignacy Koschembahr-Łyskowski, wielki erudyta, ale i wielki nudziarz, okazał się wrogiem studentek kobiet. Po dwóch latach studiowania (zgodnie z programem) prawa rzymskiego zrozumiałam, że na tym kierunku studiów nie poznam tego, co mnie wówczas interesowało najbardziej, i przeniosłam się na wydział humanistyczny o specjalności polonistyka.

Zachęciła mnie do tego konieczność studiowania jednocześnie przez dwa lata pedagogiki.

Moje studia przypadły na lata trzydzieste. Były to czasy walki o obniżenie czesnego, aby młodzież z rodzin robotniczych i chłopskich też mogła studiować, oraz potwornych burd antysemickich. Władze akademickie tolerowały ten stan. Konsekwencją tego było wprowadzenie tak zwanego getta ławkowego. W indeksach na ostatniej stronie znajdowała się pieczęć: prawa strona, aryjska, dla Polaków, lewa strona dla Żydów. Chodziło o rozdzielenie nas na wykładach. Ja zawsze siedziałam razem z Żydami, okazując w ten sposób swoją z nimi solidarność. Po każdym wykładzie młodzież zrzeszona w organizacji skrajnie prawicowego ONR (Obóz Narodowo-Radykalny) biła i Żydów, i nas Polaków, tych, co siedzieli po lewej stronie. Przewodniczącym tej organizacji na uniwersytecie był student prawa Jan Mosdorf [10]. Pewnego razu tak zbito moją koleżankę Żydówkę, że rzuciłam się z pięściami na jednego z oprawców i plunęłam mu pod nogi, mówiąc: „Ty bandyto!”. Kiedy indziej ci sami oprawcy ciągnęli Żydówki za włosy z drugiego piętra na parter. Wówczas dostałam jakiegoś szoku z niemocy i w swoim indeksie skreśliłam zapis: „prawa strona aryjska”. Ukarano mnie za to bardzo. Gdy w czerwcu złożyłam indeks do wpisania zaliczeń ćwiczeń i egzaminów, zawieszono mnie w prawach studenckich. Kiedy co roku zgłaszałam się z prośbą o „odwieszenie”, bo byłam już przy końcu studiów i zaczynałam pisać pracę magisterską, dostawałam odmowę. I tak było przez trzy lata. Co roku zgłaszałam się do dziekanatu z zapytaniem, czy mogę już uczęszczać na zajęcia. Zależało mi na tym bardzo. Zawsze otrzymywałam odpowiedź negatywną. I pewno nigdy bym studiów nie skończyła, gdyby nie sytuacja, która zaistniała w 1938 roku. Ówczesny rektor wyjechał za granicę na kilka miesięcy. Zrozpaczona poszłam do zastępującego go profesora Tadeusza Kotarbińskiego (znanego filozofa logika, bardzo dobrego człowieka). Opowiedziałam mu o swoich kłopotach. Profesor poklepał mnie po ramieniu i powiedział, że dobrze zrobiłam, skreślając w swoim indeksie ten haniebny zapis. «Idź już dziś na wykłady», dodał na pożegnanie.

Wobec tego zaczęłam kończyć pracę magisterską u profesora Wacława Borowego. W czerwcu 1939 roku przystąpiłam do egzaminu końcowego i uzyskałam absolutorium”.

Swoją pierwszą pracę zawodową podjęła w Sekcji Pomocy Matce i Dziecku, która działała przy Obywatelskim Komitecie Pomocy Społecznej. Przewodniczącą sekcji była profesor Helena Radlińska[11], a kierowniczką Maria Uziembło[12]. Sekcja – poza tym, że zajmowała się pomocą dla bezrobotnych (były to lata ogromnego bezrobocia w Polsce) – stanowiła coś w rodzaju ćwiczeniówki dla Studium Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej. Irena zaczęła tam pracować 1 sierpnia 1932 roku.

Irena Sendlerowa i jej koledzy z Wydziału Opieki. Druga od lewej siedzi Maria Uziembło

„Otrzymałam wynagrodzenie w wysokości 250 złotych, co na ówczesne warunki nie było źle – opowiadała pani Irena. – Za mieszkanie płaciłam 60 złotych, 40 złotych za światło, opał, telefon. Na jedzenie zostawało 150 złotych. Mąż, Mieczysław Sendler, poślubiony w 1931 roku, był młodszym asystentem na Wydziale Filologii Klasycznej na Uniwersytecie Warszawskim. Żyliśmy skromnie, ale nie biednie.

Sekcja Pomocy Matce i Dziecku miała trzy ośrodki terenowe: przy ulicy Opaczewskiej 1 (na Ochocie), tu była też centrala; przy Targowej 15 (na Pradze) i przy ulicy Wolskiej 86 (na Woli).

Od pierwszych dni mojej pracy byłam zachwycona wspaniałą atmosferą życzliwości, tolerancji, miłości do każdego człowieka, rozpowszechnianiem na cały świat idei dobra i sprawiedliwości społecznej. Tą atmosferą zachłysnęłam się całkowicie – wspominała z zadowoleniem. – Pochłonęło mnie to wszystko. Poczułam, że znalazłam się w innym świecie. Świecie, który był mi bliski dzięki wychowaniu przez moich rodziców. Na wstępie zostałam poinformowana, że podstawą naszej pracy jest wywiad w środowisku zgłaszającego się o pomoc. Jak ten wywiad przeprowadzać, nie uczono nikogo. Ogromnie mnie to zdziwiło. Potem zrozumiałam, jakie to było mądre i właściwe. Chodziło o to, że dawało to pracownikowi swobodę i samodzielność. Po jednym lub dwóch miesiącach pracy każdy był poddawany egzaminowi. Na ogólnym zebraniu przedstawiało się wypracowane przez siebie metody pracy. Pomocy udzielano w zależności od potrzeb: lekarskiej, prawniczej, materialnej – lub wszystkich kategorii. Praca nasza nie podobała się jednak ówczesnym rządzącym z dwóch powodów: ujawniania na łamach naszego pisma «Człowiek w Polsce» tragicznych skutków bezrobocia i wysokich kosztów na realizację naszych społecznych zadań.

Dużym działem był dział pomocy prawnej, który zajmował się obroną w sądzie osób, które, w myśl obowiązujących wówczas przepisów, po niepłaceniu czynszu przez kilka miesięcy otrzymywały wyrok eksmisji bez względu na liczbę posiadanych dzieci i porę roku. W dziale tym pracowało czterech adwokatów. Drugi dział pomocy prawnej przeznaczono dla matek dzieci nieślubnych, dla których poprzez sąd trzeba było uzyskać pomoc od ojców. Trzeci dział – opieki zdrowotnej, obejmował ochroną matki niepracujące, które nie miały żadnego ubezpieczenia i praw do jakiejkolwiek pomocy lekarskiej. W dziale tym pracowali lekarz ginekolog, pediatra i pielęgniarka.

Rolą nas, opiekunek społecznych, poza przeprowadzaniem wywiadów i świadczeniem w sądach, była wspólnie z adwokatami obrona bezrobotnych samotnych matek.

Po pewnym czasie powierzono mi prowadzenie działu opieki nad matkami nieślubnych dzieci, których liczba stale rosła w związku z coraz większym napływem do Warszawy dziewczyn ze wsi, które znajdowały tu pracę. Po roku pracy w tym dziale napisałam w piśmie «Człowiek w Polsce» artykuł bijący na alarm – chodziło o uregulowanie pod względem prawnym społecznej sytuacji tych nieszczęśliwych dziewcząt.

W tej wspaniałej i pięknej instytucji wszyscy pracowali z wielkim zapałem i poświęceniem. Niestety ciągle brakowało nam pieniędzy na zaspokojenie wszystkich potrzeb naszych podopiecznych.

Ale prawicowym ugrupowaniom w rządzie i w sejmie nie podobała się nasza instytucja, ponieważ kilku naszych pracowników rekrutowało się ze skrajnie lewicowych ugrupowań.

Wiosną 1935 Sekcję Pomocy Matce i Dziecku zlikwidowano. Obiecywano nam, że cały zespół przejmie Wydział Opieki Społecznej Zarządu Miasta Warszawy. Ale tak się nie stało. Poszczególnych naszych pracowników poprzyjmowano na etaty, ale każdego gdzie indziej.

W gmachu Wolnej Wszechnicy Polskiej przy ulicy Opaczewskiej była centrala, a oprócz tego były trzy ośrodki: Ochota, Wola, Praga.

Ja otrzymałam pracę w VI Ośrodku Opieki i Zdrowia przy ulicy Siedzibnej 25, który miał za zadanie opiekę nad biedną ludnością (przeważnie bezrobotną) zamieszkałą w barakach na tzw. Annopolu.

Następnie pracowałam w różnych działach Wydziału Opieki przy ulicy Złotej 74, gdzie byłam też instruktorką, która szkoliła nowo przyjęty personel”.

WRZESIEŃ 1939

„Trzydziestego sierpnia – wspominała Irena Sendlerowa – odprowadzałam męża. Jechał na front. Staliśmy na peronie wśród tłumu żegnanych i żegnających. Obraz tego pociągu wciąż mam przed oczami. Przypomniała mi się wtedy atmosfera, jaką pamiętałam z okresu pierwszej wojny światowej. Miałam bardzo złe przeczucia, bałam się wojny. Byłam tak zdenerwowana, że po odjeździe męża pomyliłam przystanki tramwajowe i zamiast na Wolę pojechałam na Pragę. Wysiadłam na jakimś pustkowiu. Z trudem, ogromnie zmęczona i pełna najgorszych przeczuć, bardzo późno wróciłam do domu. Następnego dnia byłam umówiona z moją przyjaciółką Ewą Rechtman. Poszłyśmy na lody. Była to nasza ostatnia rozmowa w kawiarni. Bardzo się o nią bałam, bo było już powszechnie wiadomo o prześladowaniach Żydów w hitlerowskich Niemczech. Następnego dnia około szóstej rano Mama włączyła radio i usłyszałyśmy, że o świcie wojska niemieckie przekroczyły granicę Polski, że są zabici i ranni. Z trudem zjadłam śniadanie i szybciej niż zwykle pojechałam do pracy”.

A tak o tym okresie pisze pani Irena we wspomnieniach:

„Kiedy o świcie, rankiem 1 września 1939 roku pierwsze bomby spadły na Warszawę, wszyscy pracownicy Wydziału Opieki Społecznej Zarządu Miasta Warszawy zarówno w centrali przy ulicy Złotej 74, jak i w jego wszystkich agendach terenowych stawili się do pracy. Prezydent Warszawy Stefan Starzyński wydał trzy zasadnicze zarządzenia dla Wydziału Opieki Społecznej.

Część pracowników oddelegowano z centrali do organizowania punktów opieki na terenie całej Warszawy dla ludności uciekającej przed bestialstwem Niemców z Poznańskiego, Pomorza i innych miejsc i udzielanie im niezbędnej pomocy (ja sama organizowałam takie punkty w trzech różnych miejscach, po bombardowaniach następowała przymusowa przeprowadzka gdzie indziej). Pozostali pracownicy w centrali i w agendach mieli pracować jak zwykle w tych niezwyczajnych warunkach. Polecono też zorganizowanie wypłat żonom żołnierzy i oficerów. Innym ważnym poleceniem prezydenta Starzyńskiego dla wydziałów i przedsiębiorstw Zarządu Miasta było nieprzerywanie pracy ani na chwilę (w dzień i w nocy). Surowo tego przestrzegał, sam nie opuszczał swojego miejsca pracy. Nie bywał w domu. Tkwił cały czas w Ratuszu, jeżdżąc stamtąd często do najbardziej zagrożonych miejsc, niosąc niezbędną pomoc, angażując cały zespół do najbardziej trudnych, ale ważnych zadań. Jego bohaterska, wspaniała, odważna postawa, przepełniona wielkim patriotyzmem, oddziaływała na całą ludność stolicy. Zachęcała do walki, pomagała koić straszliwe rany, zadawane temu ukochanemu miastu. Skutki ciągłych bombardowań były tragiczne. Tysiące rannych i zabitych, setki spalonych domów. Prowizoryczne mogiły na placach, skwerach, podwórkach pogłębiały dramatyczną sytuację. Ciągłe alarmy przeciwlotnicze, pożary utrudniały codzienną egzystencję dzielnych mieszkańców miasta. Głos prezydenta, który przemawiał przez radio, dodawał otuchy, budził nadzieję.

Kiedy 5 września zobaczyłam, jak członkowie ówczesnego rządu pakują swoje walizki do wspaniałych limuzyn i opuszczają nas, przeżyłam największy szok”.

Dwudziestego trzeciego września, po zbombardowaniu elektrowni warszawskiej, zamilkło Polskie Radio, którego programy nadawano na żywo – w tym przemówienia prezydenta Starzyńskiego, które miały ogromny wpływ na podtrzymanie na duchu walczącego społeczeństwa Warszawy.

OKUPACJA

Dwudziestego ósmego września 1939 roku podpisano kapitulację. W ciągu następnych kilku dni oddziały niemieckie zajęły stolicę. Przystąpiono do sprzątania zniszczeń. Miasto pozornie wracało do życia, a jego mieszkańcy do pracy.

Irena Sendlerowa prawie natychmiast podjęła działalność w konspiracyjnej PPS. Pełniła tam wiele funkcji. Między innymi dostarczała pieniądze stanowiące pomoc finansową dla profesorów Uniwersytetu Warszawskiego, którzy znaleźli się w bardzo trudnych warunkach materialnych. Docierała do rodzin, których członkowie zostali uwięzieni lub rozstrzelani. Dostarczała leki i niezbędne środki sanitarne dla tych, którzy ukrywali się w lasach.

„Już jesienią 1939 roku, kiedy Niemcy nakazali władzom Zarządu Miejskiego zwolnić pracowników Żydów oraz przestać udzielać pomocy biedocie żydowskiej[13], zorganizowaliśmy najpierw w pięć (Jadwiga Piotrowska, Jadwiga Deneka, Irena Schultz, Jan Dobraczyński – nasz kierownik, i ja), a potem w dziesięć[14] bardzo zaufanych osób zarówno w centrali Wydziału Opieki, jak i w ośrodkach terenowych, komórki pomocy Żydom”, opowiada pani Irena.

W ramach dawnego Wydziału Opieki Społecznej działał Referat Opieki nad Dzieckiem. Jego zadaniem było kierowanie polskich bezdomnych dzieci do zakładów opiekuńczych. Pod opieką Referatu (nieformalnie) znaleźli się też mali bezdomni mieszkańcy przyszłej dzielnicy żydowskiej[15].

„Warto podkreślić, że wszyscy działaliśmy nie w imieniu jakiejś organizacji politycznej (choć każdy z nas zaangażował się w jakąś robotę polityczną na innych odcinkach pracy) – wspominała pani Irena – ale wyłącznie jako społecznicy z powołania, którzy z uczuć ogólnoludzkich i kierując się podstawowymi założeniami opieki społecznej (którym byliśmy wierni), czuliśmy potrzebę niesienia pomocy najbardziej nieszczęśliwym i pokrzywdzonym przez los Żydom”.

Feliks Tych w przedmowie do drugiego tomu Archiwum Ringelbluma napisał między innymi:

„Wojna Hitlera przeciwko większości krajów Europy o nowy nazistowski ład na kontynencie, o podporządkowanie Europy faszystowskim Niemcom i o przestrzeń życiową dla germańskiej rasy nadludzi najpóźniej od lata 1941 roku stała się pierwszą w historii wojną świadomie zwróconą także przeciwko dzieciom. Wymordowanie dzieci stało się jednym z celów wojennych Hitlera. Szło w tym przypadku nie o wszystkie dzieci z krajów okupowanych, lecz o reprezentantów zupełnie konkretnej grupy: o dzieci żydowskie. W tym jedynym przypadku o wszystkie.

Nie inaczej niż ogół Żydów, znajdujących się w zasięgu władzy czy wpływów III Rzeszy, dzieci żydowskie, łącznie z niemowlętami, z woli Hitlera i jego najbliższego otoczenia politycznego, przy cichej zgodzie lub udawanej niewiedzy większości społeczeństwa niemieckiego i bierności większości społeczeństw okupowanej Europy, zostały skazane na śmierć. Umierały zabijane najokrutniej, jak tylko sobie można wyobrazić: w komorach gazowych, z głodu, przed plutonami egzekucyjnymi u boku swych mordowanych matek, palone żywcem w domach, synagogach i stodołach. Ten wyrok śmierci został wykonany na oczach ślepego na tę zbrodnię świata, mającego za jedyne alibi – niedowierzanie”[16].

W Warszawie było dwanaście ośrodków pomocy społecznej. Z dnia na dzień powiększała się pauperyzacja mieszkańców wszystkich dzielnic. Pomoc, którą (nielegalnie) mógł zapewnić Wydział Opieki, była niewspółmiernie mała w stosunku do potrzeb.

Irena Sendlerowa wspominała: „Po konsultacjach z koleżankami i opiekunkami środowiskowymi na terenie Warszawy zorganizowana została samopomoc sąsiedzka. W każdym większym domu starałyśmy się znaleźć rodzinę lepiej sytuowaną, która mogła wspomóc jednym gorącym posiłkiem kogoś z biedniejszych sąsiadów. Akcja sąsiedzkiej pomocy udała się. Wszystkie ośrodki realizowały ten pomysł.

Już w 1940 roku przychodziły transporty ze stalagów w Niemczech z polskimi żołnierzami chorymi na gruźlicę. Umieszczano ich w Szpitalu Ujazdowskim, dawnym wojskowym, przy ulicy Pięknej w Warszawie. Wyżywienie, jakie dawał szpital, nie wystarczało chorym wycieńczonym ciężką gruźlicą, na którą zapadli w okropnych warunkach obozów jenieckich w Niemczech.

Powstała konieczność intensywnego dożywiania naszych żołnierzy. Różne instytucje podjęły się opieki nad poszczególnymi salami szpitala. Jedna z naszych koleżanek, Róża Zawadzka, spokrewniona i zaprzyjaźniona z okolicznym ziemiaństwem, pozyskała je dla naszej pracy. Z wielu podwarszawskich majątków nadchodziły bezcenne dary w postaci żywności.

Poza dożywianiem zorganizowaliśmy kontakty żołnierzy z rodzinami, wielu z nich pochodziło bowiem z różnych terenów kraju. Pomagaliśmy więc w pisaniu listów. Ponadto przynosiliśmy książki, a nawet patefony i płyty z piosenkami. Wśród kilkuset żołnierzy znalazło się dwóch oficerów, którym zorganizowaliśmy ucieczkę. Podjęliśmy bardzo ryzykowną akcję, ponieważ szpital był pod ciągłą obserwacją i nadzorem Niemców. Po roku pracy w tym wydziale przeniosłam się do nowo powstałego ośrodka przy ulicy Wolskiej 86, który znajdował się w pobliżu domu (przy ulicy Ludwiki 6), w którym mieszkałam z bardzo chorą matką. Zostałam tam referentem społecznym, do którego należały decyzje o przyznaniu pomocy rodzinom najbiedniejszym. Z tej właśnie robotniczej dzielnicy (Wola) Niemcy masowo wywozili młodzież na roboty do Niemiec. Aby ratować tę młodzież przed wywózkami, zorganizowaliśmy spółdzielnię pracy pod nazwą Wola z warsztatami: szewskim, stolarskim, krawieckim. Tu zatrudniano zagrożoną młodzież. Po pewnym czasie Niemcy zorientowali się w naszych zamiarach i zażądali, aby każdy z tych pracujących okazywał świadectwo lekarskie. Pomagaliśmy zdobywać fałszywe zaświadczenia o chorobie płuc dla najbardziej zagrożonych młodych ludzi. Później, zarzucając mi pomaganie Żydom w getcie, przeniesiono mnie karnie do innego ośrodka, aż na Grochów, bardzo daleko od domu i od mojej chorej matki”.

Ci, którzy znali niemiecką kulturę, długo nie wierzyli w zbrodnicze plany Hitlera. Wierzono, że Niemcy są członkami zachodniej wspólnoty kulturowej i cywilizacyjnej. Łudzono się nadzieją, że to, co mówiono i pisano o tragedii Żydów niemieckich, jest tylko propagandą. A jednak spełniły się obawy nielicznych bardziej świadomych konsekwencji pogróżek Adolfa Hitlera.

Pierwszego grudnia 1939 roku wprowadzono obowiązek noszenia przez Żydów opasek z gwiazdą Dawida. Tak samo oznakowano ich sklepy. Powoli ograniczano im swobodę poruszania się. Konfiskowano domy i mieszkania, blokowano konta bankowe, usuwano z pracy w polskich instytucjach. Wreszcie podzielono Warszawę na trzy dzielnice: niemiecką, polską i żydowską. Nastąpiło konieczne przemieszczenie ludności. Do dzielnicy żydowskiej przywożono Żydów z innych rejonów kraju. Gdy 16 listopada 1940 roku getto w Warszawie zamknięto, było w nim przeszło 400 tysięcy ludzi (w tym ponad 130 tysięcy przymusowo przesiedlonych).

Wydane 15 października 1941 roku przez Hansa Franka zarządzenie zabraniało Żydom opuszczać getto, a Polakom udzielać im pomocy. Za te przewinienia jednym i drugim groziła kara śmierci.

„Kiedy hitlerowcy postanowili wymordować naród żydowski, nie mogłam na to patrzeć obojętnie – podkreślała Irena Sendlerowa. – W dzielnicy żydowskiej miałam wielu bliskich mi ludzi. Byli wśród nich moja przyjaciółka Ewa Rechtman i Józef Zysman. Ewa pracowała w Centosie[17], przy ulicy Leszno. Centos było stowarzyszeniem charytatywnym, które prowadziło około stu placówek opieki (głównie stołówki i świetlice) i czternaście sierocińców.

Na czym polegała wówczas nasza praca? Aby móc pomagać najbardziej potrzebującym Żydom, musiałyśmy mieć dobre rozeznanie, wiedzieć, do kogo trafić najszybciej, oraz fałszować setki dokumentów. Zamiast nazwisk otrzymujących pomoc Żydów, wstawiałyśmy nazwiska polskie. Dla siebie i koleżanki Ireny Schultz zdobyłam legitymacje pracownicze kolumny sanitarnej, której zadaniem było zwalczanie chorób zakaźnych. Później takie przepustki udało mi się załatwić także dla pozostałych łączniczek. Legalizowały one nasze wejścia do getta.

Pomógł nam w tym nieoceniony doktor Juliusz Majkowski, który był dyrektorem Zakładów Sanitarnych. Niemcy panicznie bali się tyfusu, którego epidemia w tamtych okolicznościach (przeludnienie i głód, tragiczne warunki higieniczne) musiała wybuchnąć i stanowiła ogromne zagrożenie. By nie mieć styczności z potencjalnym źródłem zarazy, pozwalali nam, Polakom, na kontrolę sytuacji. Przekraczałyśmy bramy getta czasem kilka razy dziennie. Miałyśmy pieniądze z funduszy wydziału opieki, żywność, lekarstwa (w tym bezcenne szczepionki przeciw tyfusowi) i środki sanitarne. Przenosiłyśmy też ubrania, zakładając na siebie kilka sztuk odzieży, a ja, że byłam bardzo szczupła, nie miałam z tym problemu.

Wchodząc do getta, nakładałam opaskę z gwiazdą Dawida. Był to z mojej strony gest solidarności z zamkniętą w getcie ludnością. Chodziło również o to, by nie zwracać uwagi przygodnych Niemców i nie wywoływać nieufności wśród Żydów, którzy mnie nie znali. Pewnego razu z powodu dramatycznych scen, których byłam świadkiem w getcie, puściły mi nerwy i, wychodząc, zapomniałam zdjąć tę nieszczęsną opaskę. Było to już w lipcu 1942 roku, kiedy zaczęły się nasilone represje. Żandarm niemiecki od razu rzucił się do bicia mnie, a polski policjant zaczął szarpać moją przepustkę i znalazłam się w niebezpieczeństwie. Pomógł mi łut szczęścia. W rozpaczy zaczęłam tłumaczyć policjantowi, aby zatelefonował do doktora Majkowskiego i sprawdził moją prawdomówność. Zadzwonił, ale o dziwo, żandarm! Znów na moje szczęście doktor Majkowski zorientował się, o co chodzi, i odrzekł, że to jest jak najbardziej oficjalna przepustka i że ja z jego polecenia znajduję się na terenie getta. Innym razem z powodu tej samej opaski zaatakował mnie policjant żydowski”.

PAMIĘTAM O NICH

„Ludzi, których odwiedzałam w getcie, wspominam z szacunkiem, podziwem i wzruszeniem. Przypominam sobie ich ogromne zaangażowanie w pracę na rzecz innych. Pamiętam wszystkich, starszych i młodzież”, dodała po chwili wyraźnie wzruszona pani Irena.

Kim byli młodzi działacze komitetów domowych[18], których tak serdecznie i żarliwie wspomina Irena Sendlerowa w obszernym szkicu opisującym działalność kilku kół młodzieży w getcie warszawskim?

Komitety domowe powstały na początku wojny jako punkty obrony przeciwlotniczej, mające początkowo na celu urządzanie schronów, gaszenie pożarów itd. Istniały we wszystkich domach mieszkalnych (dotyczyło to zarówno dzielnic tzw. aryjskich, jak i dawnej dzielnicy żydowskiej). Szybko jednak wypadki wojenne przekształciły je w placówki typowo opiekuńcze, które organizowały w sposób spontaniczny akcję pomocy ratowania ludzi przed zagładą. Dlatego w początkowym okresie ich praca była niezorganizowana, działały ad hoc, na bazie własnej inicjatywy i możliwości zrodzonych w każdym domu, w zależności od zaistniałych potrzeb. Dopiero po jakimś czasie komitety domowe zostały podporządkowane Żydowskiej Samopomocy Społecznej, a właściwie powstałej tzw. Komisji Koordynacyjnej, która pod naciskiem okupanta została przekształcona w Żydowskie Towarzystwo Opieki Społecznej. Po pewnym czasie w wyniku systematycznego i planowego wyniszczania ludności żydowskiej możliwości tej ostatniej instytucji uległy dużemu ograniczeniu.

„Zreorganizowano ją i dalej działała pod nazwą Żydowska Opieka Społeczna. Mimo licznych zmian reorganizacyjnych «na górze» komitety domowe, jako najbardziej oddolne jednostki, działające wśród największej biedoty żydowskiej, dwoiły się i troiły, ratując dorosłych i dzieci przed śmiercią głodową. Ich działalność miała z jednej strony coś z biologicznej walki o życie, z drugiej była wspaniałym zrywem serca i ducha do niesienia ulgi człowiekowi cierpiącemu. Mimo że powstanie komitetów domowych w swym początkowym stadium miało charakter spontaniczny, niezorganizowany, to z chwilą zamknięcia dzielnicy żydowskiej i tragicznego jej odgrodzenia od życia miasta, a co za tym idzie, pogarszania się z dnia na dzień losu jej mieszkańców, akcji tej zaczęli coraz częściej przewodniczyć tamtejsi najwybitniejsi społeczni działacze podziemia. Ludzie ci całkowicie zerwali z zasadami domowej filantropii i innych form tradycyjnej mieszczańskiej dobroczynności, głosząc i jednocześnie realizując myśli o konieczności działania w imię jak najszerzej pojętego frontu społecznego.

Na czele stali ludzie tej miary, co doktor Emanuel Ringelblum, Szachno Zagan, Chaim Kapłan, Jonasz Turkow i inni.

W swoim pokoju w Domu Ojców Bonifratrów, jesień 2003

Nic też dziwnego, że pomimo wysiłków okupanta, a także działających pod jego naciskiem funkcjonariuszy Judenratu, którzy zmuszali działaczy komitetów domowych do ograniczania działalności niejednokrotnie terroryzowaniem ich, prześladowaniem, maltretowaniem i stosowaniem najrozmaitszych form represji, placówki te dawały przykład najpiękniejszej i najofiarniejszej działalności społecznej wśród szerokich mas. Stały się kuźnią hartowania woli i charakterów, ducha i męstwa oraz kształtowały bezprecedensową postawę społeczną wynikającą z najszlachetniejszych pobudek humanitarnych. Były one dla wielu setek i tysięcy ludzi prawdziwym azylem, gdzie jeden człowiek szedł na pomoc drugiemu. Obok najpiękniejszej pracy społecznej byłam również niejednokrotnie świadkiem spraw małych, przyziemnych. Tam, gdzie się toczy walka na śmierć i życie, gdzie zdobycie jednego kartofla, jednego buraka czy jednej cebuli urasta do nierozwiązalnych problemów, nie mogły być tylko same pozytywy. Gdyby ktoś tak mówił, to dowodziłoby, że albo mówi świadomie nieprawdę, albo nie był i nie przeżywał z tymi ludźmi ich straszliwej gehenny.

W ramach komitetów domowych działały koła młodzieży. Odegrały one wielką rolę, nie tylko organizując pomoc opiekuńczą i dbając o zaspokajanie potrzeb kulturalno-oświatowych. Ich nieocenioną zasługą była walka z beznadziejnością, walka o godność osobistą i narodową. Ich szeroki zasięg pracy przyczynił się, moim zdaniem, do pogłębienia świadomości politycznej, mobilizowania sił w celu przeciwstawiania się władzom okupacyjnym, policji porządkowej i Judenratowi. Z ramienia komitetu domowego pomagał kołu i interesował się nim opiekun, który dobierał sobie do współpracy młodzież mającą jakiś zmysł organizacyjny. W ten sposób praca kół brała swój początek od aktywności opiekuna i od tych pierwszych działaczy młodzieżowych zależał ich późniejszy rozrost i zasięg.

U źródeł powstawania kół leżała z jednej strony potrzeba obrony przed świadomością grożącej ustawicznie śmierci, a z drugiej strony to, by ułatwić młodzieży przeżywanie wielkich wartości, które pozwoliłyby jej czynnie ustosunkować się do otaczającego życia i jego bardzo zawiłych spraw. Chodziło też o znalezienie własnego miejsca, wytyczenie własnej roli w tragicznie smutnej społeczności getta. Miejscem takim miały być właśnie koła.

Tu młodzież, rozsądnie i z sercem kierowana przez swych starszych opiekunów, miała kłaść fundamenty pod jakąś swoją ostoję, przystań.

Koła miały również pobudzać uczucia i wolę działania. Rozwijały się na ogół szybko, ale było to uzależnione od specyficznych warunków każdej dzielnicy, a nawet każdego poszczególnego domu. Powstawały one na różnych terenach w miarę potrzeb, uzależnione od lokalnych warunków i możliwości. Praca kół niejednokrotnie, choć niekiedy bezwiednie, wzniecała pragnienie walki, stała się z czasem dynamitem buntu, przyczyniła się do tworzenia kadry bojowej dziewcząt i chłopców. Koła młodzieży organizacyjnie przeżywały wiele zmian, tak samo jak ich główny trzon, to znaczy komitety domowe.

O ile w pierwszym okresie, czyli do zamknięcia getta, odgrywały mniejszą rolę, o tyle po tej dacie – w miarę stale pogarszającej się sytuacji w zamkniętym i odosobnionym miejscu pobytu tysięcy ludzi, w nieustannej grozie, rozpaczy, bólu, lęku o darowanie każdej minuty dnia i nocy – stały się miejscem oddechu, oazy, walki o godność człowieka, wiary w lepsze jutro, miejscem, gdzie młoda dziewczyna i młody chłopak mogli być sobą, czuć po swojemu, myśleć, pytać i otrzymywać odpowiedzi. Koła młodzieży w udręczonym, umierającym z głodu getcie warszawskim dawały tamtejszej młodzieży to, co dać można było najcenniejszego – odrobinę uśmiechu, radości i wiary w Człowieka.

A wywoływać w tamtych dniach, w tamtych warunkach – kiedy codziennie umierało wiele osób, kiedy wystarczyło wyjść na ulicę, aby potknąć się o trupy dzieci – uśmiech lub przeżyć radosne wzruszenie nie było rzeczą ani prostą, ani łatwą”.

„Nie pamiętam liczby kół. Mnie los zetknął bliżej z pracą pięciu.

Kołem Młodzieżowym przy ulicy Siennej (16?) kierowała Ewa Rechtman, asystentka profesora Stanisława Słońskiego[19] na wydziale humanistycznym Wolnej Wszechnicy Polskiej. Nie tylko wybitna slawistka, rokująca wspaniałą przyszłość naukową, ale jednocześnie absolwentka Studium Pracy Społeczno-Oświatowej, posiadała ten bardzo rzadki dar umiejętnego łączenia pracy naukowej z pasją społeczną. Jej głęboka wiedza, niezwykłe walory ducha i charakteru zjednywały jej ogólny szacunek, miłość i sympatię. A przy tym prostota, bezpośredniość i ogromny urok osobisty rokowały wspaniałą przyszłość. Niestety, zamknięto ją wraz z innymi w murach getta. I chociaż całe jej aryjskie otoczenie prosiło ją, aby została z nami, że zrobimy wszystko, aby ją «przechować» – jak to się wówczas mówiło – i umieścić w bezpiecznym miejscu, ona na wszystkie nasze tłumaczenia miała zawsze jedną odpowiedź: «Nie nalegajcie, kochani, nie zostanę z wami, bo nie mogę was narażać». W tym zdaniu kryła się cała jej osobowość, piękna, bogata dusza.

Kiedy bramy getta już się za nią zamknęły, kiedy znikła z oczu jej ukochana Wszechnica i oderwano ją od pracy wśród dzieci polskiego i żydowskiego proletariatu, bezrobotnych z dzielnicy Ochota, Ewa Rechtman się nie ugięła! O nie! Stanęła od razu do pracy społecznej (a zawodowo pracowała w Opiece nad Dzieckiem) w komitecie domowym, organizując właśnie koło młodzieży.

I kiedy odwiedzałam ją bardzo często, chcąc jej pokazać, że jesteśmy z nią cały czas tak samo blisko jak przedtem, że mury zła i hańby niczego nie zmieniły, widząc moją maskowaną swobodę, za którą jej czułe i troskliwe oko dostrzegało bezgraniczny smutek, ona pocieszała mnie: «Nie martw się o mnie, mam taki sam warsztat pracy, patrz! Moje Rachele i Nuchimy niczym nie różnią się od tych Maryś i Felków z ulicy Opaczewskiej. Tak samo trzeba im trochę serca i dużo chleba».

Zaczęła mnie poznawać ze swymi dziewczętami i chłopcami. Często bywałam na ich zebraniach, gdzie układali plany na najbliższy okres, omawiali aktualne zagadnienia i dyskutowali, dyskutowali na najprzeróżniejsze tematy.

Pamiętam jedno zebranie, które ze względu na swą specyfikę szczególnie utkwiło mi w pamięci. Była zima na przełomie roku 1941 i 1942, najtragiczniejsza zima getta – z powodu największego głodu i mrozu. Głównie z tych przyczyn oraz ze względu na straszliwe zagęszczenie rozszalała się wówczas epidemia tyfusu plamistego. Jej grozę potęgowały okrutne zarządzenia władz niemieckich, nakazujące przymusowe dezynfekcje, kąpiele, które organizowane przez niemieckie władze w sposób nie tylko niedostateczny, ale wręcz mijający się z celem, nie tylko nie zapobiegały szerzącej się epidemii, ale wręcz jej sprzyjały.

W tych warunkach jedynym wyjściem z sytuacji, ratującym ludzi przed straszną chorobą, była szczepionka Weigla. Zdobycie jej w getcie wymagało wielkich sum pieniędzy. Stało się więc konieczne dostarczanie szczepionki spoza murów.

Irena Schultz

Wykorzystując swoją pracę i mojej konspiracyjnej współpracowniczki Ireny Schultz w Wydziale Zdrowia i Opieki Społecznej oraz dzięki szerokim kontaktom poprzez swoje łączniczki, zatrudnione w różnych placówkach służby zdrowia, przynosiłyśmy do kół młodzieżowych szczepionki, rzecz jasna, z powodu bardzo ograniczonych możliwości, w minimalnych ilościach w stosunku do potrzeb.

Tego dnia, o którym była mowa wyżej, dostarczyłam kołu kilka dawek szczepionki. Na owym zebraniu, między innymi sprawami, wyniknął problem, komu je dać.

Wtedy sprawa wyglądała tak: zaszczepiony jest w 99% ochroniony przed zachorowaniem, a podkreślam, że był to okres, w którym tyfus dziesiątkował mieszkańców getta!

Jak młodzież rozstrzygnęła ten bardzo trudny problem?

Wydaje mi się, że powzięte decyzje najlepiej świadczą zarówno o bardzo dużym wyrobieniu społecznym, jak i o wysokim poziomie moralnym.

Szczepionki przydzielono:

– dwóm chłopcom, którzy byli jedynymi opiekunami dla młodszego rodzeństwa, bo rodzice już nie żyli;

– jednej dziewczynce, najaktywniejszej członkini koła, która najbardziej była zaangażowana w prace społeczne.

Pozostali w liczbie kilkunastu osób nie zgłaszali żadnych pretensji, żalów, przeciwnie, odnieśli się z całą godnością i poszanowaniem dla słusznej decyzji, choć stawka szła o ich życie.

Członkowie koła wiele pracy poświęcali opiece nad dziećmi. Opiekowali się zwłaszcza dziećmi chorymi, pozostawianymi przez całe dnie bez opieki, organizowali zbiórki odzieży, jedzenia dla tych, co najbardziej głodowali. Dużo uwagi poświęcali dzieciom osieroconym, żyjącym już właściwie poza kresem istnienia. Zapał, poświęcenie, rzetelne i solidne podejście do każdej sprawy zjednywały im nie tylko serca, ale szacunek i podziw. Ewę, swoją opiekunkę, uwielbiali, każde jej posunięcie, uwaga przyjmowane były jako bojowe zadanie dla całej grupy. Oni zaś stali się dla niej największym ukojeniem. Dawała im wszystko z siebie. Była dla nich matką, ojcem, siostrą, przyjacielem. Dzieliła z nimi ich najgorszy los. A jakże często oddawała im ostatnie zarobione grosze, sama niemiłosiernie głodując. Trwali na swych bojowych stanowiskach do końca lipca 1942 roku. W jednej z pierwszych masowych wywózek z terenu tzw. małego getta zostali wywiezieni do Treblinki.

Był piękny, upalny dzień, kiedy hordy uzbrojonych hitlerowców otoczyły zwartym kordonem ulice należące do tzw. małego getta.

Dalsze losy były przesądzone.

Kiedy na tę wiadomość staraliśmy się wszelkimi możliwymi sposobami ratować ich za pomocą karetek sanitarnych pod pozorem niby to kontynuowania akcji dezynfekcji, wjechać na teren zamknięty, niestety, nie zdołaliśmy. Nasze najlepsze chęci rozbiły się o nieugiętą nienawiść wroga, który zwartym kordonem zamykał pierścień śmierci. Wyjątkowo trudno było nam żyć dalej bez Ewy, zacnej, szlachetnej osoby, o bardzo rzadko spotykanej dobroci, subtelności, miłości do wszystkich ludzi.

Jej humanitarna postawa wobec każdego człowieka, bez względu na rasę, narodowość, pochodzenie, zdumiewała nas i kazała otaczać ją nie tylko najserdeczniejszą miłością, lecz także największym szacunkiem. Nie mogliśmy się zupełnie pogodzić, że właśnie ją mogła dosięgnąć ręka zbrodniczych oprawców. Męczeńska śmierć Ewy to jeden z największych dramatów dla naszego grona. Do dziś wśród nocnych majaków o tamtych dniach słyszę jej głos, taki zawsze miękki, kojący, zawsze przepojony największą dobrocią. Młode pokolenie powinno ją czcić, bo to był cichy, ale wielki bohater!

Kołem przy ulicy Smoczej 9 opiekowała się Ala Gołąb-Grynbergowa, pielęgniarka z zawodu i absolwentka Studium Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej. W getcie zawodowo kierowała pracą pielęgniarek. Społecznie była zaangażowana na wielu odcinkach, głównie jednak pasjonowały ją zawsze sprawy dzieci i młodzieży. Ponieważ ta dziedzina była też zawsze głównym przedmiotem moich zainteresowań, miałam z nią kontakty. Z tytułu swojej pracy zawodowej, mając na co dzień stałe kontakty z lekarzami, wykorzystywała to w pracach z młodzieżą zrzeszoną w kole. Z wiedzą i za zgodą prof. Ludwika Hirszfelda[20] urządzała tajne szkolenia sanitarne chłopców i dziewcząt. Koło to miało dużą wagę społeczną ze względu na fatalne warunki sanitarne, panujące na terenie getta. Jej młodzież zdobywała wiedzę teoretyczną dzięki wykładom prowadzonym przez wielu lekarzy, których Ala wciągnęła na stałe jako aktyw społeczny. Utkwiły mi w pamięci postacie doktorów Henryka Landaua i Rozenkranca, którzy – będąc już starymi ludźmi, schorowanymi i bardzo umęczonymi przejściami okupacyjnymi – nie szczędzili resztek sił dla pracy z młodzieżą.

Byłam kiedyś na takim wykładzie. Zimny lokal komitetu domowego, mała świeca jako jedyne oświetlenie, ale w rogu znalazła się tablica, na której doktor Landau zapisywał ważniejsze tezy swego wykładu, a z kieszeni wyjmował coraz to inne pomoce naukowe, aby lepiej zilustrować swoje wywody.

Skupiona młodzież, mimo półmroku, robiła notatki. Wśród głębokiej ciszy i powagi dał się słyszeć tuż za progiem charakterystyczny tupot niemieckich buciorów i przeraźliwe ryki oraz wstrząsający krzyk dziecka. I młodzież, i ja struchleliśmy ze strachu. Daleko odbiegliśmy myślami od tego, co słyszeliśmy o chorobach epidemicznych.

Tylko nasz prelegent nie zareagował strachem, przynajmniej zewnętrznie był spokojny, opanowany i nie przestając mówić, wyjaśniał dalej zawiłe partie materiału programowego.

Dopiero kiedy jedna ze słuchaczek wybuchła spazmatycznym szlochem, odezwał się: «Czy wyście nie zrozumieli dotąd jeszcze tego, że my tu wszyscy jesteśmy ciągle, dzień i noc, na froncie? Trwa ustawiczna walka. Jesteśmy żołnierzami pierwszej linii frontu. Żołnierze muszą być twardzi. Tu płakać nie wolno!», po czym wrócił do swojej na chwilę przerwanej myśli. My, młodzi, poczuliśmy się zawstydzeni. Jego ogromny spokój udzielił się i nam.

Taka to była tajna szkoła. Nasza młodzież odbywała też zajęcia praktyczne według grafiku, przygotowanego przez Alę Grynbergową, na terenie różnorodnych placówek tamtejszej służby zdrowia.

Jakie były praktyczne korzyści takich kursów? Były dwie.

Po pierwsze, chęć zajęcia młodzieży aktywną pracą, wyrwania jej z beznadziejności. Po drugie, nasza młodzież, otrzymawszy wiele praktycznych wiadomości, była bezcennym aktywem dla służby zdrowia w zwalczaniu chorób, zapobieganiu im i w walce o zdobywanie bodajże jakiegoś minimum w utrzymaniu się na powierzchni życia. Ala, zawsze doskonała administratorka, wspaniały społecznik, dwoiła się i troiła, aby swą młodzież otaczać jak największą opieką i pomagać jej. Była dumna ze swych młodych przyjaciół.

Niejednokrotnie opowiadała mi ze wzruszeniem, jak jej dzieci w wielu wypadkach zapobiegały groźbie rozszerzania się epidemii lub w placówkach służby zdrowia zastępowały chory bądź wywożony fachowy personel.

Choć sama była ustawicznie narażona na wiele dodatkowych niebezpieczeństw z tytułu wykonywania bardzo odpowiedzialnych funkcji, kierując zespołem pielęgniarek i spełniając przeróżne zadania społeczne, wiele czasu poświęcała szerokim kontaktom z tzw. stroną aryjską.

Głównym celem tych kontaktów, poza więzią uczuciową, łączącą ją z wieloma serdecznymi przyjaciółmi, była ustawiczna troska o ratowanie jej podopiecznych. Szukała zewsząd pomocy, zabiegała, prosiła, perswadowała, żądała. Dużo spraw udawało jej się załatwić dzięki wyjątkowej inteligencji, niespożytej energii i pasji społecznej.

W wielu przypadkach pozostawała bezsilna, jak my wszyscy, wobec potęgi wroga.

Miała własny dom, męża, dziecko, jedyną ukochaną córeczkę, wtedy w wieku pięciu–sześciu lat.

Kiedy ostatni raz widziałam ją w sierpniu 1942 roku, już po wielu tragicznych wywózkach, była bardzo opanowana, ale i bardzo smutna.

Jej mąż walczył wówczas w partyzantce, a córeczka od dawna znajdowała się we względnie bezpiecznym miejscu po stronie aryjskiej. Prosiłam ją o natychmiastowe wyjście z getta.

Miała stały kontakt z naszymi konspiracyjnymi komórkami, ułatwiającymi bezpieczne wyjście, i w każdej chwili mogła opuścić mury getta. Zorganizowaliśmy jej dalsze zakonspirowane lokum. Odmówiła. Zapatrzona w rozpalone od żaru słonecznego dachy kamienic ulicy Smoczej (mieszkała na facjatce), toczyła z sobą cichy, ale zacięty bój. Rozumiałam ją!

Tam było jej dziecko, w lasach walczył mąż, ale tu było jej ukochanie – praca, obowiązek, chorzy, dzieci, starcy – tragiczny Umschlagplatz[21].

Wybór był ciężki, wręcz tragiczny. Orientując się już wtedy nazbyt dobrze w aktualnej sytuacji getta, wiedziałam, że wszystkich uratować nie sposób. Trzeba ratować tych, których się da. W tym duchu prowadziłam z Alą – nie wiedząc, że już ostatnią – rozmowę.

Została i zginęła w kilka dni potem na znajomym szlaku: Umschlagplatz–Treblinka. Razem z nią zginęła jej ukochana młodzież. Mąż poległ w partyzantce. Córeczkę dwa lata po wojnie zabrała z zakładu rodzina za granicę.

Kołem przy ulicy Ogrodowej, o ile pamiętam, opiekował się Józef Zysman. Wybitny prawnik, doskonały adwokat, kryształowy człowiek, wielki patriota – Polak. Pochodzący z inteligencji, rodziny całkowicie zasymilowanej, o dużych tradycjach walki o polskość, bardzo postępowy. Obdarzony nieprzeciętnymi zdolnościami, już jako student Uniwersytetu Warszawskiego, a potem jako aplikant, wyróżniał się zawsze wśród rówieśników. Górował nad innymi nie tylko umysłowością, ale i wielkimi zaletami ducha, zaletami charakteru, niezłomną wolą, rzadko spotykaną moralnością. Toteż wszystkie jego zalety budziły podziw i szacunek całego otoczenia.

Przez szereg lat piastował, jak na tamte stosunki (lata trzydzieste), wysokie stanowisko społeczne. Był długoletnim prezesem Zrzeszenia Aplikantów Sądowych i Adwokackich. Należał do lewicowego ugrupowania warszawskich adwokatów «Tusculum», gdzie wspólnie z wybitnymi działaczami podejmował próby oddziaływania na mieszczańską, prawicową część środowisk prawniczych. Wreszcie jego pasją, jako żarliwego bojownika o sprawiedliwość społeczną, stała się praca w poradniach prawnych, prowadzonych przez zespół lewicowych adwokatów w Sekcji Pomocy Matce i Dziecku Obywatelskiego Komitetu Pomocy Społecznej.

Wspólnie z nimi i z niestrudzoną działaczką, komunistką i adwokatem, Bronisławą Luidorówną bronili polskich bezrobotnych robotników przed eksmitującymi ich z mieszkań kamienicznikami. Drugim problemem, któremu bez reszty poświęcał czas i zapał, była walka o prawa dzieci nieślubnych. Józef Zysman, wielki erudyta i wspaniały mówca, wrażliwy i czuły na każde ludzkie nieszczęście, był znaną postacią wśród polskiego proletariatu. Znali go bezrobotni z przedmieść Woli, Ochoty, peryferyjnej Pragi, wszędzie tam, gdzie działały placówki poradni.

W 1939 roku zmobilizowany jako oficer rezerwy, z dumą, a jednocześnie jako działacz lewicy z wielką troską, wkłada mundur oficera polskiego i idzie na front. Z całym poświęceniem i oddaniem walczy w czasie całej kampanii, aż losy polskiego Września rzucają go do Lwowa. Przebywa tam do czasu wkroczenia wojsk hitlerowskich. Udaje mu się szczęśliwie wrócić do Warszawy, do rodziny, ale jest to już okres tragicznego getta.

Jego wrażliwa natura nie może się zupełnie pogodzić z tym, co się naokoło dzieje. Zamknięcie, izolację przeżywa wyjątkowo ciężko.

Nie tylko czuł się Polakiem, ale całym życiem to potwierdzał, i ten hitlerowski podział bolał go najwięcej. Choć sam bardzo rozbity wewnętrznie, rozumiał doskonale, że trzeba ratować młodzież przed ostatecznym załamaniem. Toteż szybko rzucił się w wir pracy społecznej na terenie getta, utrzymując stały kontakt z tzw. stroną aryjską.

Jego praca z młodzieżą ukierunkowana była głównie na zainteresowania społeczne. Wyrabiał w niej miłość do człowieka, walczył z egoizmem. Jego dziewczęta i chłopcy pracowali głównie przy takich akcjach, jak zbiórki odzieży, żywności, w tzw. pomocy zimowej. To mu jednak nie wystarczało. Rwał się do jeszcze szerszej płaszczyzny działania.

Z grupą Polskich Socjalistów (na czele z adwokatem Antonim Oppenheimem i inżynierem Jerzym Neudingiem) zbierał materiały dla podziemnej prasy, wychodzącej zarówno po stronie aryjskiej, jak i w getcie. Pisał o tym, co jest, i o tym, co być powinno. Część młodzieży koła była wciągnięta do roboty politycznej w charakterze kolporterów prasy podziemnej.

Jako żarliwy patriota dużą wagę w pracach z młodzieżą przykładał do podtrzymywania w nich wiary w swą polską Ojczyznę. Młodzież go kochała, ceniła, wierzyła jego słowom.

Spotykałam się z nimi trzema na plebanii kościoła katolickiego przy ulicy Leszno, którego proboszcz, ks. prałat Popławski, znany był ze swej wyjątkowej postawy we wszystkich skomplikowanych sprawach getta. Wśród długich serdecznych rozmów ci trzej działacze snuli mimo wszystko optymistyczne plany na przyszłość. Niestety!

Inżynier Neuding zginął w jednej z pierwszych egzekucji w kwietniu 1942 roku; adwokat Oppenheim został zastrzelony po stronie aryjskiej, a Józef Zysman postanowił zostać w getcie, mimo nalegań przyjaciół, żeby opuścił i tak już stracone pozycje. Po skontaktowaniu się z przyjaciółmi po stronie aryjskiej wysłał kanałami troje dzieci ze swej rodziny, w tym syna. Sam z żoną i wszystkimi dorosłymi członkami rodziny pozostał, uważając, że jego miejsce jest wśród tych najnieszczęśliwszych. W liście do mnie, oddając mi pod opiekę syna, skreślił wiele myśli filozoficznych, które miały bezcenną wartość dokumentalną tamtych czasów. Niestety te piękne słowa zostały zniszczone w czasie Powstania Warszawskiego. Jego główne myśli, poza opisaniem tego, czym jest getto, można wyrazić w następujących słowach: Jedyną drogą do odrodzenia ludzkości jest wszechpotężna miłość. Nienawiść rodzi zło, a tylko miłość ma moc trwałą i rokującą nadzieje człowieka. Tylko przez miłość odrodzi się świat.

Jeszcze dziś, po wielu latach czuję na sobie spojrzenie jego dobrych, ciepłych i mądrych oczu, gdy powierzał mi swego syna, mówiąc: «Wychowajcie go na dobrego Polaka i szlachetnego człowieka».

Testament wykonała żona.

Przyjaciele nie mogli pogodzić się z jego pozostaniem w getcie. Przedstawiali wszystkie możliwe argumenty za opuszczeniem murów. I kiedy nastała jesień 1942 i sytuacja na terenie getta stawała się z dnia na dzień gorsza, i kiedy niektórzy pozostali przy życiu członkowie dawnego koła młodzieży opuścili już swoje dotychczasowe miejsce, nasz przyjaciel przeszedł na stronę aryjską. Po tej stronie przeżywał straszne chwile, jak szantaże, brak lokum na najbliższą noc.

W kontaktach z przyjaciółmi był tak subtelny, wrażliwy, aby nikogo swoją osobą nie urazić, że bardzo często, w ustawicznej konspiracyjnej gonitwie, nie wiedzieliśmy o jego nowych kłopotach. A coraz trudniej było o bezpieczne miejsca. I choć całe jego otoczenie starało się nigdy nie okazać napotykanych trudności, to człowiek tego pokroju co Józef Zysman nie mógł obojętnie patrzeć na to, że przyjaciele, w świetle zbrodniczych zarządzeń hitlerowskich, ustawicznie są narażani na niebezpieczeństwa.

Jego szlachetna dusza, jego umiłowanie człowieka i moralność zaczęły mu podsuwać desperackie myśli. W końcu li tylko ze względu na swą dobroć, szlachetność postanowił oszczędzić przyjaciołom niebezpieczeństwa, związanego z ukrywaniem Żyda, poszedł do Hotelu Polskiego i zgłosił się na „obiecywany” przez Niemców wyjazd za granicę.

Zginął męczeńską śmiercią wspaniały człowiek, zaledwie trzydziestosiedmioletni, podstępnie oszukany i stracony przez zbrodniarzy.

Kołem przy ulicy Pawiej opiekowała się Rachela Rozenthal, nauczycielka z zawodu, absolwentka Uniwersytetu Warszawskiego. Zdolna, inteligentna, wrażliwa i subtelna. W latach 1929–1934 studiowała polonistykę. Były to lata wielkiej fali antysemityzmu na uniwersytecie. Boleśnie przeżywała akty dyskryminacji. Wielokrotnie sama była narażona na szykany kolegów spod znaku Obozu Wielkiej Polski[22]. Przeżycia te miały ogromny wpływ na ukształtowanie jej światopoglądu. Mimo że należała do Związku Młodzieży Demokratycznej, zrzeszającej wówczas postępową młodzież, zarówno polską, jak i żydowską, i uczestniczyła w wielu pożytecznych akcjach, ból z powodu ciągłych dowodów dyskryminacji, jak getto ławkowe, bicie itp., coraz bardziej wpływał na odizolowanie się od otaczającego ją środowiska.

Wyszła z uniwersytetu z dyplomem magisterskim i z głębokim przekonaniem, że jedynym dla niej miejscem pracy jest szkoła dla dzieci żydowskich.

Toteż z wielką energią i dużym poświęceniem zaczęła uczyć w takiej szkole. Trafiła do środowiska dzieci pochodzących z biedoty żydowskiej, uczenie ich i potrzeba dużej pracy społecznej całkowicie ją pochłonęły i dawały wiele zadowolenia.

Kiedy wybuchła wojna, Rachela miała już za sobą kilka lat pracy wśród najbiedniejszych dzieci z ulicy Dzikiej, Wałowej, Nalewek.

Po utworzeniu getta związała się z organizacją tajnego nauczania. Lecz dla jej żywotnego, a jednocześnie wrażliwego usposobienia nauczanie było zbyt wąskim terenem działania. Znając już życie dzieci biedaków, od razu zdała sobie sprawę, że po zamknięciu getta dla środowisk tych nastanie wyjątkowo ciężki okres. Pragnęła więc całym sercem, całą swą osobowością nieść maksymalną pomoc tym najnieszczęśliwszym.

Praca w kole młodzieży była najlepszym miejscem do realizacji tak szlachetnych zamierzeń. Rachela skupiła wokół siebie sporą grupę (piętnaście–dwadzieścia pięć osób) młodzieży. Postawiła przed nimi zadanie niesienia pomocy materialnej pod wszelkimi możliwymi postaciami, organizowania dzieciom rozrywki, podtrzymywania w nich wiary w swój naród, który – choć tak boleśnie zdany na cierpienia – ma przecież prawo do swego miejsca na świecie.

W tym celu ukazywała im starą kulturę narodu żydowskiego, dobierała odpowiednią literaturę żydowską, recytowała dzieciom wiersze największych poetów. Wiele też uwagi zwracała na prawo dziecka do uśmiechu i zabawy.

Choć w tamtych warunkach wydawać to się może wręcz niemożliwe, to jednak szeroko były znane i stosowane takie metody pracy z dziećmi, w których odpowiednie zabawki, teatrzyki, laleczki wywoływały uśmiech na zbolałych twarzyczkach dziecięcych.

A Rachela, zaprawiona różnymi formami pracy z dziećmi w szkole żydowskiej, podsycana bólem, rozpaczą spowodowaną tragiczną sytuacją ludzi getta, pragnęła z całej swej młodzieńczej duszy, na przekór wszystkiemu, pokazać, że jej dzieci mają prawo i do uśmiechu, i do radości, i do zabawy.

Toteż stale poddawała jakieś nowe pomysły, inicjowała akcje mające na celu zapewnienie dzieciom względnie normalnych warunków bytowania.

Czy jej się to udawało? Tak, właśnie dzięki bardzo aktywnej i ofiarnej pomocy dziewcząt i chłopców z koła młodzieży. Umiała ich zachęcić, odpowiednio zorganizować i włączyć do właściwej pracy. Członkowie koła czynnie pomagali w pracy tzw. kącików dziecięcych, organizowanych w ramach komitetów domowych przez Centos, oraz w najrozmaitszych akcjach kulturalno-oświatowych.

Młodzież kochała Rachelę, uwielbiały ją maluchy.

Kiedy się u nich pojawiała, otaczano ją kołem i wybuchom radości nie było końca. Odwiedzałam z Rachelą poszczególne kąciki dziecięce i widząc uśmiechnięte buzie, z jednej strony cieszyłyśmy się bardzo ich szczęściem, a z drugiej tym większy ból ściskał nam serca na myśl, co się z tymi dziećmi stanie jutro, pojutrze? Jaki je czeka los? I właśnie w takich chwilach nieocenioną towarzyszką była Rachela. Spokojna, bardzo opanowana, z wyrobioną swoistą filozofią życia tylko na dziś, umiała każdemu dodać odwagi i jak to się wówczas mówiło – ducha.

Mawiała nieraz: «Nie wiem, co będzie jutro, ale wiem, co jest dziś, moje dzieci się śmieją, klaszczą w rączki, przytupują w kole». Zrozumieć to może ten, kto znał warunki życia w getcie. Ten tylko może ocenić, ile pracy, trudu, nieludzkich wysiłków, samozaparcia trzeba było, aby nieszczęsnym, zabiedzonym, udręczonym i umęczonym dzieciom stwarzać takie warunki, aby się mogły śmiać, bawić, choćby tylko dzisiaj, bo jutro aż nadto było niepewne. O tym wiedzieliśmy wszyscy, z tego zdawała sobie doskonale sprawę wybitnie inteligentna, mądra Rachela.

W czasie wielkiej deportacji w lipcu 1942 roku zginęła cała jej rodzina. Ona ocalała tylko dlatego, że tego dnia była zajęta na terenie tzw. małego getta. Kochała rodzinę, ubóstwiała rodziców. Ten cios załamał ją do tego stopnia, że była bliska obłędu. Uratował ją chyba tylko przypadek.

Uradziliśmy, że najlepiej będzie, jak zacznie wychodzić z getta z brygadami pracy na stronę aryjską. Sądziliśmy, że ta jakaś «inność» – niepatrzenie ustawicznie na sceny mrożące krew w żyłach, obcowanie przez cały dzień z zupełnie innym otoczeniem – może ją uchroni przed desperackim czynem.

Rachela z początku nie chciała o tym słyszeć, broniła się, nie chciała zostawić swoich dzieci i swojej młodzieży.

I pewno nam, dorosłym, nie udałoby się jej przekonać, gdyby nie przyszła z pomocą młodzież. Dziewczęta i chłopcy stanęli na wysokości zadania. Wiedzieli tak jak my, że śmierć rodziny była przysłowiową kroplą, która przepełniła czarę. Zrozumieli, że ukochaną opiekunkę może uratować tylko jakiś wstrząs. Tym właśnie wstrząsem mogła stać się praca po drugiej stronie muru. Kiedy nasze argumenty nie trafiały zupełnie do przekonania, oni znaleźli sposób, mówili: «Pani nie może teraz być z dziećmi, bo pani jest smutna, to by bardzo źle podziałało na nasze maluchy. One, patrząc na panią, straciłyby spokój». To ją przekonało! Zaczęła wychodzić do pracy z tzw. szmaciarzami.

Ten stan trwał przez dziesięć–piętnaście dni. Pewnego razu, w trakcie segregowania szmat, do lokalu przy ulicy Grójeckiej dotarła straszna wiadomość: «W getcie nowe masowe gwałty. Nowe wielkie wywózki».

Ktoś rzucił hasło: «Nie wracamy do getta!». I zanim Rachela zorientowała się, jej przygodni towarzysze pracy rozpierzchli się. Dozorujący i odpowiedzialni za całą grupę (przy wychodzeniu z getta zapisywano dokładnie liczbę osób i byli odpowiedzialni pod karą śmierci za ich powrót) też opuścili swe miejsca pracy. Rachela sama nie mogła nawet myśleć o powrocie, bo to równałoby się szaleństwu. Przy murze getta czekała ją niechybna śmierć.

I nie wiadomo, co stałoby się wówczas z dzielną Rachelą, gdyby znowu nie przypadek, wielki sojusznik okupacyjnych dziejów każdego z nas. Punkt segregowania szmat przy ulicy Grójeckiej był jednocześnie miejscem kontaktów organizacyjnych, zwłaszcza dla ludzi z getta.

Krytycznego dnia załatwiałam właśnie jakąś konspiracyjną powinność. Zobaczywszy bezradną, samą Rachelę, a dobrze orientując się, że powrót jej bez pozostałych towarzyszy pracy grozi zastrzeleniem przy bramie getta, zaproponowałam pomoc.

Zmaltretowana, nieszczęsna Rachela, nie mając właściwie innego wyjścia, znając mnie dobrze, zaufała mi i poszła ze mną. Umieściłam ją w dość bezpiecznym miejscu. I od tej chwili zaczął się w jej życiu nowy okres.

Później, jak to często bywało w życiu konspiracyjnym, ukrywająca się przechodziła z jednego lokum do drugiego, w zależności od licznych sytuacji. Po kilkakrotnych przenosinach aktualni opiekunowie już nie znali prawdziwego pochodzenia Racheli. I wtedy na jej drodze stanął młody inżynier, również członek PPS, który zakochał się w bardzo ładnej, dobrej i miłej dziewczynie, noszącej już oczywiście inne imię i nazwisko.

Ze względu na konieczne wówczas zachowanie najdalej posuniętej ostrożności nikt z jej otoczenia nie znał całej prawdy. Rzecz jasna, i ona sama była zmuszona milczeć.

I tak wśród zmagań konspiracyjnej pracy, wśród morza łez i cierpień, jasny promień słońca zapukał do jej drzwi. Wszystkie koszmarne przeżycia, trwająca straszna wojna nie były odpowiednim momentem sprzyjającym młodym, lecz życie, jakże często nawet w tamtych złych czasach, okazywało się silniejsze i wśród najtragiczniejszych wydarzeń rodziły się piękne uczucia.

Tak się też stało i w tym przypadku. Rachela – teraz już Karolina – znalazła w Stanisławie prawdziwego przyjaciela i opiekuna. On zupełnie nie znał jej pochodzenia. Swoją miłością i dobrocią powoli, powoli rehabilitował w jej oczach młodzieńców spod znaku ONR, którzy za czasów studenckich nie bardzo po rycersku postępowali ze swą koleżanką.

Teraz w kontaktach ze Stanisławem zabliźniały się powoli stare rany. Po niedawnych przeżyciach potrzebowała ciepła i dobroci.

Na długo straciłam kontakt z Rachelą Karoliną, bo poszła ze Stanisławem do partyzantki.

Los zetknął mnie z nią niespodziewanie w czasie Powstania Warszawskiego. Zobaczyłam ją w nowej roli. Nie była to już spokojna, opanowana dawna Rachela, organizująca zabawy dziecięce w obłędnym piekle getta.

Teraz zobaczyłam żołnierza, uzbrojonego, zaciętego, walczącego z bronią w ręku. Jej dawna odwaga, wyrażająca się w getcie w heroicznym bohaterstwie trwania na posterunku opieki nad wygłodzonymi dziećmi, przerodziła się w potrzebę strzelania, zabijania hitlerowców. Walczyła!

Jej nadzwyczajna odwaga znana była powszechnie wśród otaczającego ją grona. Wiadomo było, że o ile czegoś najbardziej trudnego, niebezpiecznego nikt nie potrafi wykonać, wykona to na pewno Karolina. Taką zdobyła sobie opinię.

Po wyzwoleniu stworzyła ze Stanisławem normalny, dobry dom, mają udaną córkę. Ale ani mąż, ani córka nigdy nie poznali tajemnicy jej pochodzenia.

Zaraz po wojnie, kiedy spotkałyśmy się przypadkowo na ulicy, po pierwszym wybuchu obustronnej radości, że udało nam się przeżyć to całe piekło, powiedziała mi: «Pamiętaj, że Rachela zginęła tam za murami razem z całą rodziną, tu żyje zupełnie inny człowiek». Po czym pierwszy raz widziałam ją płaczącą. Płakała długo, jakby we łzach chciała utopić swą tragiczną przeszłość, wszystkie tamte złe dni. Łzami żegnała się z domem rodzinnym, swoim życiorysem, z przeszłością.

Nigdy nie wraca do rozmów na te tematy. Przed spotkanymi znajomymi z dawnych czasów udaje kogoś innego. Ze mną, jedyną osobą znającą jej przeszłość, łączy ją specyficzna bliskość.

Są okresy, kiedy mnie unika. Czasem nie widujemy się po dwa, trzy lata. Są to okresy, w których udaje się jej zapomnieć choć trochę o przeszłości. Jest wtedy szczęśliwa i cieszy się dzisiejszą rzeczywistością. Czasem jednak nachodzi ją bezgraniczna tęsknota za utraconymi bliskimi, rodzeństwem, rodzicami, za środowiskiem, w którym wzrastała od dziecka. Wówczas odwiedza mnie, szuka ze mną kontaktu. Moja osoba łączy się z jej domem rodzinnym, przypomina bliskich, łączy się z trudnymi do wymazania z pamięci – tamtymi czasami. Dobrze ją rozumiem! Szanuję jej rozdwojoną jaźń.

Nigdy jej nie narzucam swego towarzystwa, bo wiem, że jeśli mnie unika, to znaczy, że jest szczęśliwa, bo żyje życiem męża, córki, swego obecnego otoczenia.

Kołem przy ulicy Elektoralnej 24 opiekował się nauczyciel z zawodu, Jan Izaak Kiernicel[23], absolwent Uniwersytetu Warszawskiego, magister polonistyki. Erudyta, wybitnie zdolny, rokujący dużą przyszłość naukową. Na rok przed wojną zaczął pracować nad pracą doktorską u profesora Wacława Borowego. Miał duże zdolności literackie. Posiadał szeroki zakres zainteresowań, co czyniło zeń niezwykle ciekawego człowieka.

Pochodził z bogatej rodziny inteligenckiej, z którą od młodzieńczych lat nie mógł się zgodzić w kwestiach światopoglądu.

Kiedy jeszcze studiował, odziedziczył duży spadek po rodzinie. «Nie zdobyłem go własną pracą, jakże więc mogę go przyjąć», mawiał do swoich kolegów, aż wreszcie ku przerażeniu dalszej rodziny cały majątek oddał na cele społeczne.

Miał umysł skłonny do filozofowania, życiowo był tym, o którym się mówi «niedołęga». Nie umiał się rozbijać łokciami, zawsze skromny, żarliwy wielbiciel wiedzy. Łączył zainteresowania naukowe z pracą społeczną. Ubóstwiała go młodzież (uczył w starszych klasach liceów), szanowali i doceniali koledzy. Był wielką indywidualnością. Boleśnie znosił wszystkie przejawy antysemityzmu, tym bardziej że czuł się całkowicie Polakiem. Wojna zastała go na ćwiczeniach wojskowych. Przeszedł bojowy szlak, aż po obronę Warszawy, często szykanowany i prześladowany za pochodzenie. Zamknięcie w getcie przeżył tragicznie.

Przez długie tygodnie po wtłoczeniu go siłą wraz z innymi do getta żył w jakimś oderwaniu od rzeczywistości. Całymi dniami chłonął dzieła z dziedziny filozofii i historii, szukając w nich rozwiązania zaistniałych wydarzeń politycznych.

Może od razu na samym początku pobytu za murami popadłby w jakiś rozstrój nerwowy lub popełnił jakiś desperacki krok, gdyby nie rozpoczęcie pracy wśród młodzieży. Otoczenie, widząc jego rozpaczliwy stan psychiczny, zdopingowało go do pracy na terenie komitetu domowego. Ten rozkochany w młodzieży nauczyciel, urodzony pedagog, widząc tyle młodych dziewcząt i chłopców ze swego domu żyjących bez celu, z dnia na dzień, szybko ulegających załamaniu, zrozpaczonych sytuacją, przemógł się. Obudziła się w nim jego dusza chłonna na wszystko, co najlepsze, najpiękniejsze, najbardziej wartościowe. Zaczął organizować koło młodzieży. Potrafił tak jak nikt porwać ją do pracy, do czynu.

Bardzo szybko jego koło zaczęło przodować.

Jego członkowie zajmowali się nauczaniem dzieci, które z powodu choroby nie mogły uczęszczać na żadne organizowane komplety. Badając dokładnie sytuację rodzinną mieszkańców swego terenu, wyszukiwali sieroty, które znajdowały się w najtragiczniejszych warunkach, zarówno bytowych, jak i wychowawczych. Z początku, po wielu staraniach w tamtejszych instytucjach opieki nad dzieckiem, umieszczali je w zakładach. Potem bywało to praktycznie prawie niemożliwe ze względu na zatłoczenie ponad wszelką miarę wszystkich istniejących tam domów opieki.

Ale wielki społecznik Jan Izaak oraz dzielna jego młodzież nie przechodzili obojętnie koło żadnego dziecka pozostającego w tragicznym położeniu.

Bardzo szybko nawiązali potrzebne i skuteczne kontakty z tzw. stroną aryjską i dzieci zupełnie bez opieki wysyłano do zakładu poza mury getta.

Poza konkretnym ratowaniem maleńkich istot – była to piękna robota o doniosłym zasięgu społecznym.

Koło to przodowało, jeśli chodzi o organizowanie życia kulturalno-oświatowego oraz intelektualnego. Działał stale klub dyskusyjny, w którym w każdy wtorek i czwartek odbywały się prelekcje na najrozmaitsze tematy, od filozoficznych począwszy, poprzez literackie, historyczne i inne.

W tym kole, też ze względu na osobę opiekuna, odbywały się interesujące wieczory literackie, przeważnie z okazji różnych rocznic. Nigdy nie zapomnę jednego z takich wieczorów, poświęconego rocznicy rewolucji październikowej. Już sama koncepcja zorganizowania takiej uroczystości w zamkniętym, dotkniętym samymi nieszczęściami getcie, gdzie każde większe zbiorowisko ludzkie było surowo zakazane, jest godna zapamiętania. Po wyczerpującym, wprowadzającym doskonale w zagadnienie referacie samego opiekuna nastąpiła bogata część artystyczna.

Zarówno wybór wierszy Tuwima i innych poetów, jak i poziom wykonania były imponujące.

Jeszcze dziś słyszę i widzę śliczną około piętnastoletnią dziewczynkę, która z takim uczuciem, przejęciem i zrozumieniem recytowała poezję rewolucyjną Broniewskiego, że w naszym zakonspirowanym lokalu zdawało nam się, że tuż za progiem zobaczymy upragnioną wolność. A potem cicho, ale jakże pięknie, z jakim talentem wykonana, zabrzmiała Etiuda Rewolucyjna Chopina.

Żadne pióro nie jest chyba w stanie odtworzyć nastrojów, skali przeżyć, jakie się rodziły w taki wieczór. W wieczór, który dzięki sztuce, poezji wyzwalał w człowieku wszystko, co jest w nim najlepsze, ale niestety tylko po to, by zaraz za progiem zdławił to mur najpotworniejszej nienawiści i zbrodni.

Po kilku miesiącach intensywnej pracy, wzajemnego poznania się i dobrej orientacji rozpoznawczej wszystkich członków koła Jan Izaak zrobił bardzo rozumne posunięcie. Podzielił zespół na grupy zgodnie z ich zainteresowaniami i możliwościami.

I odtąd jedni zajmowali się organizowaniem opieki nad opuszczonymi dziećmi, inni uczyli dzieci chore, inni przygotowywali wieczory dyskusyjne i literackie. A ci najbardziej bojowo nastawieni, których interesowało ponad wszystko życie polityczne, stali się drużyną pracy konspiracyjnej koła. Co oni robili?

Zajmowali się kolportażem prasy podziemnej. W dyżurce dozorcy domu, który oddał lokal z całą świadomością, że służyć będzie do bardzo niebezpiecznych akcji, był główny punkt przeładunkowo-wysyłkowy. Z czasem w lokalu tym powielano też niektóre ciekawsze artykuły, zarówno z prasy wychodzącej po stronie aryjskiej, jak i wydawanej na terenie getta. Miało to istotne znaczenie dla tamtego życia politycznego, ponieważ ze względu na konieczność z jednej strony zachowania jak największej ostrożności, a z drugiej ze względów czysto praktycznych bardzo mała liczba tzw. gazetek mogła zostać dostarczona. Z trudem wielkim udawało się przenieść za jednym razem najwyżej kilka sztuk.

Ta kilkuosobowa grupa musiała być wyjątkowo zakonspirowaną komórką.

Bezcenną wartością koła były kontakty z Wandą Zieleńczyk („Dziulą”)[24]. Ta wspaniała działaczka, komunistka, interesowała się żywo pracą ideową młodzieży getta. Do mieszkania jej rodziców przy ulicy Koszykowej zanosiłam różne materiały o życiu i działalności kół młodzieżowych z Żydowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej. Pewnego razu o mało nie zostałam aresztowana. Wyszłam piętnaście minut wcześniej.

Po tragicznym lipcu 1942 większość osób z koła zginęła. Pozostali, dzięki brygadom pracy wychodzącym na zewnątrz, wraz ze swym opiekunem opuścili getto w zorganizowanej grupie.

Kilkoro poszło do lasu. Trzech chłopców, dziewczynka i Jan pozostali w Warszawie. Wszyscy bardzo intensywnie poświęcili się pracy podziemnej. Opiekun z miejsca ułatwił im naukę na tajnych kompletach maturalnych. Dziewczynka zaczęła uczęszczać na kursy pielęgniarskie. Jan z całym zapałem oddał się pracy w prasie podziemnej, wykładając jednocześnie na zakonspirowanych kompletach w Warszawie, Otwocku i Świdrze.

Przeżywali ciężkie chwile, zdobywając konieczne lokum, pieniądze, nierzadko tropieni przez szantażystów i donosicieli. Wreszcie nadszedł tragiczny okres Powstania Warszawskiego. Dziewczynka, po odpowiednim wyszkoleniu, stanęła do pracy w Służbie Sanitarnej. Nigdy nie udało mi się niczego o niej dowiedzieć. Trzech młodych chłopców razem z Janem znalazło się na terenie Starego Miasta. Podobno bardzo dzielnie tam walczyli prawie do ostatnich dni powstańczej walki. Tuż przed krwawym końcem Starówki jeden z chłopców, najmłodszy, wysłany z meldunkiem, nigdy już więcej nie wrócił do swej rodzinnej bazy; drugi z nich zginął w dniu zakończenia walk. Trzeci przeszedł kanałami z jedną z ostatnich grup powstańczych i potem znalazł się w oddziałach Wojska Polskiego maszerujących na Berlin. Walcząc z bronią w ręku, pisał jednocześnie ciekawe reportaże z frontu do wojskowej prasy. Spotkałam go jeszcze jeden raz po zakończeniu wojny w Komitecie Żydowskim, szukającego swoich bliskich. Niestety nikogo w Polsce nie znalazł. Niedługo potem wyjechał do Francji do dalekich krewnych. Tam się ożenił, ma dwoje dzieci i jest szczęśliwy. Jan Izaak zmarł w Warszawie kilka lat po wojnie.

Wiem, że o ile organizacyjnie wszystkie koła wykazywały pewne zbieżności, to pod względem pracy merytorycznej różniły się między sobą. Ogólnie, poza pewnymi cechami indywidualnymi, były nastawione głównie na pracę ideowo-wychowawczą oraz kulturalno-oświatową.

Zważywszy jednak, że społeczeństwo zamknięte w getcie nie stanowiło jednolitej grupy (jedni czuli się Żydami, ale byli i tacy, którzy nie znali już zupełnie żydowskiego języka i czuli się Polakami, wychowani przez stulecia w polskiej kulturze), treść pracy ideowo-wychowawczej miała różnorodny charakter. Wszystko, co się robiło, miało poważne walory ideowo-wychowawcze. Zakres tych prac, w miarę wzrastającej z miesiąca na miesiąc tragedii, był coraz bogatszy, bo życie podsuwało nowe palące problemy.

Na przykład w czasie najgorszej, bo najgłodniejszej i najbardziej mroźnej, zimy 1942 roku młodzież całą swą pracę i inicjatywę kierowała na ratowanie najmłodszych dzieci. Jak to robiono? Docierano z imprezami kulturalnymi do środowisk ludzi zamożnych i podwajano ceny za bilety, aby w ten sposób zdobyć jak najwięcej pieniędzy[25].

Ileż trzeba było hartu, samozaparcia, stopnia uspołecznienia graniczącego z bohaterstwem, aby samemu, jakże często głodnemu, maltretowanemu – recytować wiersze lub śpiewać – z myślą: «Robię to dla jeszcze głodniejszych ode mnie dzieci».

[Warto podkreślić, że pracy kulturalno-oświatowej kół i komitetów domowych patronowali niektórzy wybitni artyści żydowscy, jak np. Jonasz Turkow[26] – to on dwadzieścia lat później zgłosił kandydaturę Ireny Sendlerowej do wyróżnienia medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata].

Ponadto koła dawały poważny wkład w upowszechnienie uspołecznienia młodzieży, walki z egoistycznym nastawieniem niektórych osób, które w straszliwej walce o byt często zapominały o podstawowych cechach niezbędnych do współżycia. Rozbudzały ruch umysłowy i kulturalny wśród młodzieży, przyczyniały się do wytworzenia atmosfery ideowości i zwielokrotnienia wysiłków nad przeobrażeniem poczucia beznadziejności. Przykład dobrze pracujących kół działał zachęcająco na koła bierne.

Młodzież ta – nie zawsze rozumiana przez zmaltretowane i zrozpaczone poza granice kresu istnienia ludzkiego społeczeństwo starszych, prześladowana niejednokrotnie przez Służbę Porządkową, ustawicznie ukrywająca się przed okiem okupanta – była wyjątkowo chłonna na każde dobre słowo, dobry odruch, wrażliwa na serdeczność i okazanie serca, była wspaniałą młodzieżą.

Szukano też stale nowych dróg, aby przygotować się do zbrojnej walki. Wspólnie walczono o każdy przeżyty dzień. Tam wszyscy starali się o to, aby nikt w tej „dużej rodzinie” nie czuł się osamotniony. Wiele dziewcząt i wielu chłopców wojna oderwała od ich dotychczasowych warsztatów pracy lub nauki. Jedni podejmowali każdą pracę, aby żyć, inni przeszli do wyraźnej pracy konspiracyjnej, stając na wszystkich frontach do walki o wolność. Inni podjęli się niebezpiecznego trudu tajnego nauczania, ale wielu z nich było zupełnie apatycznych, zrezygnowanych całkowicie. Tymi trzeba było się specjalnie zajmować, obdarzyć dużą uwagą i otoczyć pomocą, aby mogli przetrwać okres piekła wyznaczonego im przez los. Ich losy rodzinne były z reguły tragiczne. Tutaj przełamywali opory, nieśmiałość, nieudolności, nabierali cywilnej odwagi do wypowiadania swych poglądów, sądów i opinii. Niejednokrotnie byli już tak zbuntowani, że trzeba było wiele taktu i opanowania, perswazji, aby ich powstrzymać przed jakimiś niewczesnymi szalonymi czynami. W pracy kół szukano sposobów i rad, aby budzić otępiałe już zupełnie rozpaczą środowisko, by w to smutne, beznadziejne życie getta wprowadzić silniejsze tętno wiary w przyszłość. Młodzież czekała w nadziei na lepsze jutro. Mimo trwających wokół bezustannie mordów, rzezi, okrucieństw wierzyli, że zbudują lepszy, wspanialszy świat, że staną się potrzebni w odpowiedniej chwili, coraz bardziej włączali się w narastający nurt podziemnej pracy politycznej getta.

Zauważali powstającą falę bojowego przygotowywania się getta do ostatecznej rozprawy z hitlerowskim ciemiężcą. Niektórzy z nich byli w szeregach bojowych bezpośrednio przygotowujących się do walki zbrojnej. A jednocześnie widzieli otaczające ich zjawiska – że są coraz bardziej osamotnieni, że praca ich jest coraz trudniejsza i niedająca już prawie żadnych realnych możliwości rozwijania się. Coraz trudniej było im znaleźć wspólny język i porozumienie z pokoleniem starszych. Jedni chętnie, a drudzy coraz oporniej przystępowali do pracy. Trudniej było znaleźć zwartość i solidarność młodzieży między sobą.

Na getto nadciągały ostatnie straszliwe chmury”[27].

Getto warszawskie, kładka nad ulicą Chłodną między dwoma częściami getta, 1942

WIELKA AKCJA

Zimą 1942 roku warunki życia w getcie pogarszały się coraz bardziej. Dorośli i dzieci umierali z głodu, zimna, chorób. W styczniu podjęta została przez Wydział Opieki akcja walki z żebractwem dzieci w różnych dzielnicach miasta. Inicjatywa, jak opisał to już po wojnie Jan Dobraczyński, wyszła od policji niemieckiej.

„Jej komendant zwrócił uwagę, że po ulicach Warszawy kręci się ogromna ilość żebrzących dzieci. Akcja została zaplanowana w sposób następujący. Pewnego styczniowego, zimnego i śnieżnego dnia wysłaliśmy na miasto kilka ciężarówek miejskich. W każdej z nich jechały dwie wydziałowe opiekunki społeczne w towarzystwie granatowego policjanta. Spotkane dzieci były zabierane i przywożone do Zakładu Rozdzielczego na ulicę Przebieg. Tu po wykąpaniu, przebraniu i nakarmieniu miały przebywać przez trzy dni. W ciągu tego czasu zmobilizowani lekarze, psycholodzy i opiekunki mieli przebadać całą grupę. Zaledwie nasze budy zaczęły wjeżdżać na podwórze Zakładu Rozdzielczego i pierwsze dzieci zaczęły z nich wysiadać – odkryłem rzecz przerażającą: prawie połowa przywiezionych były to dzieci żydowskie! Cała Warszawa wiedziała, że dzieci żydowskie wymykają się z getta na żebraninę i chętnie udzielała im pomocy. Do końca akcji zebrało się ponad trzydzieścioro dzieci żydowskich. Zostały nakarmione i przesiedziały kilka godzin w cieple. Zatelefonowałem do Janusza Korczaka[28] (jeszcze istniało połączenie telefoniczne z gettem), powiedziałem mu o dzieciach. Odpowiedział, że gotów jest je przyjąć. Ustaliliśmy, że dzieci przejdą dziurą w murze tuż obok ściany Zakładu (same dzieci powiedziały mi o tej dziurze). Gdy już było całkiem ciemno, na pół godziny przed godziną policyjną wyszedłem z dziećmi. Dziura była zamaskowana kupą czarnego, zlodowaciałego śniegu. Ktoś z naszych, stojących pod murem, zawołał cicho. Odpowiedział mu głos: «Tu jesteśmy, od Doktora». Dzieci jedno za drugim znikały w dziurze: podchodziły do kupy śniegu i nagle rozpływały się w mroku. «Idzie ostatnie!», zawołałem. «Już przeszło, dobrze jest», odpowiedziano zza muru. Potem jeszcze zawołało dziecko – ta ostatnia, ładna, może dziewięcioletnia dziewczynka, która cały czas stała przy mnie i informowała mnie o rozmaitych sprawach życia w getcie: «Do widzenia z panem»”[29].

Spytałam panią Irenę, czy pamięta to wydarzenie. «Jak najbardziej! – odpowiedziała. – To była wielka między nami kontrowersja, a nawet bardzo nieprzyjemna awantura. Nie mogłam zrozumieć, dlaczego całej grupy tych dzieci nie skierowano do jednego z zakładów opiekuńczych, z którymi współpracowaliśmy. Dobraczyński tłumaczył się, że wykonał polecenie przełożonych, którzy działali w tej sprawie na wyraźny rozkaz Niemców. Obiecano Dobraczyńskiemu, że jeżeli dzieci jeszcze tego samego dnia wrócą do getta, nie spotka ich żadna krzywda”.

Tak było zimą. Kilka miesięcy później sytuacja dorosłych i dzieci w getcie uległa jeszcze bardziej dramatycznej zmianie.

„Zarówno ja, jak i moi łącznicy obserwowaliśmy pogarszający się stan dosłownie z dnia na dzień ich bytowania – opowiadała Irena Sendlerowa. – Pewnego razu, latem, otrzymałam polecenie pilotowania w getcie pewnego mężczyzny. Został wprowadzony przez zaufaną osobę (tunelem pod ulicą Muranowską), aby zapoznał się naocznie z tragicznymi warunkami codziennego życia Żydów. Byłam jedną z kilku osób, które towarzyszyły mu incognito. Każdy z nas miał jako znak rozpoznawczy białą chusteczkę. I mężczyzna ten szedł jakby tropem wyznaczonym przez «przewodnika». Po jakimś czasie przejmował go ktoś inny.

Chodziło o to, aby zapewnić mu bezpieczeństwo, aby nie wpadł przypadkiem, nie znalazł się w sytuacji bez wyjścia. To był Jan Karski[30]. Kurier komendanta Armii Krajowej. Ale o tym dowiedziałam się dopiero po wojnie”[31].

Pomocą dla bezbronnej ludności żydowskiej w warszawskim getcie zajmowały się różne organizacje podziemne, które działały po aryjskiej stronie. Pomoc ta jednak była ciągle niewystarczająca. Ratowały się pokrewne grupy zawodowe, np. artyści ratowali artystów, prawnicy – prawników, lekarze – lekarzy.

W nocy, w środę 22 lipca 1942 roku, Niemcy (oddział ukraiński i bojówki SS) rozpoczęli Wielką Akcję wywózek do Treblinki.

Stefan Korboński[32] po wojnie, już na emigracji, przypomniał, z jaką nieufnością i brakiem zrozumienia dla faktów spotykali się ci wszyscy, którzy, nie bez przeszkód i z narażeniem życia, informowali świat o tym, co się dzieje w warszawskim getcie:

„Zaczęło się od tego, że wysłałem do Londynu kilka depesz, jedna po drugiej, zawiadamiających o rozpoczętej 22 lipca 1942 roku likwidacji getta. Ładowano do wagonów towarowych na ulicy Stawki po siedem tysięcy osób i wywożono na wschód, do Majdanka, gdzie wszystkich gazowano. Zdziwiło mnie ogromnie, że wbrew dotychczasowej praktyce BBC nie zrobiło z tych depesz żadnego użytku i o tych wiadomościach nie wspomniało ani słowem. Wysłałem więc oddzielną depeszę, w której domagałem się wyjaśnienia powodów tego milczenia. Zdziwienie moje wzrosło, gdy również i na tę depeszę nie udzielono mi żadnej odpowiedzi. Nie dawałem za wygraną i wskoczywszy na stację, dałem polecenie telegrafistom, by przy każdym połączeniu z Londynem żądali odpowiedzi na wszystkie wspomniane depesze. Ta zabawa trwała kilka dni i, widocznie na skutek codziennych alarmów stacji londyńskiej, rząd nareszcie odpowiedział. Depesza niewiele tłumaczyła. Brzmiała dosłownie: Nie wszystkie wasze depesze nadają się do opublikowania.

Zachodziłem w głowę, co to miało znaczyć. Tutaj wywożą i mordują po siedem tysięcy osób dziennie, a Londyn uważa, że to nie nadaje się do opublikowania! Na głowę poupadali czy co? Dopiero po miesiącu BBC podało wiadomość opartą na naszych informacjach, a wiele miesięcy później wyjaśnił mi rzecz emisariusz rządu, który został zrzucony do kraju na spadochronie: «Depeszom pana nie uwierzono. Nie uwierzył rząd, nie uwierzyli Anglicy. Mówiono, że trochę przesadziliście w propagandzie antyniemieckiej. Dopiero gdy Anglicy otrzymali potwierdzenie tego ze swoich źródeł, zapanowała konsternacja i BBC podało wasze wiadomości»”[33].

W Archiwum Ringelbluma zachowało się wiele bezpośrednich relacji z tego okresu. Nie wymagają żadnego komentarza.

Natan, pracownik szopu Ostdeutsche Bautischlerei-Werkstätte, zanotował:

„W nocy z 5 na 6 września [1942] rozniosła się wieść hiobowa. Wszystkie szopy, «placówki» wychodzące do pracy u Niemców po «aryjskiej stronie», zostaną rozwiązane. Do niedzieli, 6 września, godziny 10.00 rano, wszyscy muszą opuścić swoje mieszkania i stawić się w czworoboku ograniczonym ulicami Miłą, Lubeckiego, Stawki. Tam odbędzie się nowa segregacja robotników i tylko ci, którzy ją przejdą pomyślnie, będą mogli powrócić do domu. Sam mieszkam przy ulicy Miłej, 6 września stałem w oknie od rana i obserwowałem. Żadne pióro, żaden obraz nie odda koszmaru tamtego poranka.

Dziesiątki tysięcy wynędzniałych, zrozpaczonych, nieumytych twarzy. Matki z dziećmi na ręku, płaczące dzieci siłą oderwane od matek. Masy, masy i wciąż masy ciągną w tę i z powrotem, w spojrzeniach bezradność. I nieprzerwanie trwa ten pochód. I odbywają się te segregacje, a część powraca, lecz większość – dziesiątki tysięcy – prowadzona jest na Umschlagplatz”[34].

Epitafium Stanisława Wygodzkiego dla Krysi Liebman opublikowane w tygodniku „Świat” 9.04.1967

WIDZIAŁAM

Okrucieństwo niemieckie nie znało granic. W czasie tragicznych dni upalnego lata 1942 roku „do każdej partii deportowanych dołączano dzieci z ochronek i sierocińców”[35].

Teresa Prekerowa przytacza fragment wydanej przez Armię Krajową w grudniu 1942 roku broszury Likwidacja getta warszawskiego, w której pod datą 19 sierpnia Antoni Szymanowski pisał:

„Wczoraj zarządzono, aby wszystkie dzieci żydowskie stawiły się jutro na Umschlagplatzu. Także wszyscy nieposiadający kart pracy. Zaciekłość w tępieniu małych dzieci jest zdumiewająca. Dziś wieczorem widziałem na rogu Gęsiej i Okopowej grupę ok. 150–200 małych dzieci zbitą w ciasny tłum. Naprzeciwko stało paru Niemców z karabinami wymierzonymi w ten tłumek. Dzieci najwidoczniej szalały ze strachu, płakały, kuliły się, gryzły palce. Na boku stała osobno grupka kobiet – to pewnie matki. Jedna z nich wyrwała się z szeregu, podbiegła do Niemca, by mu coś wytłumaczyć, gestykulowała, wskazywała na jakieś dziecko. Niemiec ryknął na nią tak, jak to oni tylko umieją – i kazał jej wracać do innych. Groził karabinem. Gdy odwróciła się i biegła z powrotem – wystrzelił, kładąc ją trupem”[36].

Irena Sendlerowa opisała, jak zapamiętała Korczaka idącego z dziećmi ze swego Domu Sierot na śmierć. Był już wtedy bardzo chory, a mimo to szedł wyprostowany, z twarzą przypominającą maskę, pozornie opanowany.

„Szedł przodem tego tragicznego pochodu. Najmłodsze dziecko trzymał na ręku, a drugie maleństwo prowadził za rączkę. We wspomnieniach różnych osób jest tak, a w innych inaczej, co nie znaczy, że ktoś się mylił. Trzeba tylko pamiętać, że droga z Domu Sierot na Umschlagplatz była długa. Trwała cztery godziny. Widziałam ich, kiedy z ulicy Żelaznej skręcali w Leszno.

Dzieci były ubrane odświętnie. Miały na sobie niebieskie drelichowe mundurki. Cały ten orszak kroczył czwórkami, sprężyście, miarowo, dostojnie na Umschlagplatz – na plac śmierci!

Kto miał prawo wydać taki wyrok bez precedensu w historii? Wszechpotężny władca Niemiec, Adolf Hitler, przeznaczył dzieci żydowskie tak samo jak dorosłych, starców i chorych do komór gazowych.

A co na to świat? Potężne mocarstwa? Świat milczał! A milczenie czasem znaczy przyzwolenie na to, co się dzieje.

Więc jak to się stało, jak to mogło być, że zupełnie małe dzieci i piękna dorastająca młodzież, chluba przyszłości w każdym kraju, tu w Polsce, w Warszawie, w upalny letni dzień 5 lub 6 sierpnia 1942 roku idą zbiorowo na śmierć? Bo poszły już inne dzieci z innych zakładów i internatów. Idą na śmierć, którą im planowo zadali wspaniali uczeni wielkiego państwa niemieckiego. Twórcy największego wynalazku ówczesnego czasu – cyklonu! Duma ich narodu!

A dzieci idą z myślą o tym, co było na przedstawieniu Poczta Rabindranatha Tagore[37], które tak niedawno grali w swoim Domu.

Aby lepiej zrozumieć cel opowiadania dzieciom wyjątków z tej bajki, przytaczam w skrócie jej treść.

Mały chłopczyk, Amal, jest chory. Musi leżeć w łóżeczku. Jedyną jego rozrywką jest obserwowanie życia przez okno. Za oknem przechodzi pocztylion, dziewczynka z kwiatami, roznosiciel wody, mleczarz. Dzieci, tam za oknem, bawią się. Pachną upajająco kwiaty. Słychać śpiew. Mały chory chłopczyk chłonie to wszystko i przeżywa te zjawiska. Chłopczyk tęskni do swobody, chce uciec na wieś i cieszyć się słońcem, całować kwiaty. Ale srogi i bezmyślny lekarz kazał zabić okiennice i nie wpuszczać do pokoju ani oznak jesieni, ani słońca. A malcowi się zdaje, że wielka góra za oknem ma dłonie wyciągnięte ku niebu!

Amal kocha te dłonie. Wyrywa się z dusznego pokoju, aby pójść drogą, której nikt nie zna. Uspokaja się, kiedy go zapewniają, że przyjdzie czas, gdy lekarz sam go wyprowadzi. A ktoś większy, mądrzejszy przychodzi i uwalnia go.

W tym żałobnym marszu są czasem małe przerwy. Dzieci muszą trochę odpocząć. I ja wtedy sobie wyobraziłam, że Stary Doktor opowiada im, że właśnie przyszedł list od króla i wzywa je tak, jak było w tej bajce, do długiej wędrówki szerokim gościńcem, tam gdzie kwitną piękne kwiaty, szemrze strumyk, a wysoka góra wznosi swe dłonie ku niebu...

Dzieci przecież nie mogą wiedzieć do ostatniej chwili, do chwili, kiedy zbójeckie ręce niemieckiego zbrodniarza zatrzasną za nimi drzwi morderczego wagonu, którego kierunek – Treblinka – znaczy śmierć.

Dzieci nie mogą znać prawdy do ostatka. Najmłodsze dzieci trzymają w maleńkich rączkach laleczki, które robił dla nich z plasteliny profesor Władysław Witwicki i przesyłał je swoim dwóm asystentkom doktor Romanie Wysznackiej i doktor Esterze Markinównie.

Zamknięte w getcie, nie traciły czasu. Prowadziły dla najmłodszych tak zwane kąciki zabaw, umilając dzieciom ich smutne tragiczne dzieciństwo.

I maluchy, trzymając te laleczki, robione z miłości specjalnie dla nich przez profesora psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, jeszcze nie wiedziały, że już za chwilę bestialskie łapy hitlerowskich oprawców zamkną je w śmiertelnych wagonach pełnych karbidu i wapna i będą jechały w ostatnią drogę swego życia.

Przecież zorganizowane nie tak dawno przedstawienie pod tytułem Poczta miało na celu odwrócenie uwagi od tego okrutnego, co dzieje się za oknami ich Domu. A działy się wtedy rzeczy najokropniejsze!

Tragiczne lato tego roku było już prawdziwym piekłem. Ciągłe łapanki uliczne zwykłych przechodniów, głód i tyfus plamisty kosiły ludzi każdego dnia, a do tego ustawiczne strzelanie do ludzi, tak niewinnych i tak bezbronnych.

Odwrócenie uwagi dzieci od tych potworności mógł wymyślić i zrealizować tylko Korczak, serce najczulsze i najwrażliwsze dla wszystkich dzieci na świecie. Jego genialny umysł w tym piekle getta mógł przewidywać najgorsze.

I rzeczywiście, to najgorsze było tuż-tuż. Zbliżało się w zastraszającym tempie do murów getta. I Korczak wybrał taką sztukę, która kończy się optymistycznym akcentem. Bo właśnie przyszedł teraz list od króla – opowiadał dzieciom – który wzywa je i zaprasza do pięknego wyzwolonego kraju.

Byłam wtedy na tym przedstawieniu. A gdy 5 sierpnia 1942 roku na ulicy widziałam ten tragiczny pochód, jak niewinne dzieci szły posłuszne w śmiertelnym marszu i słuchały optymistycznych słów Doktora, nie wiem, jak mnie i innym naocznym świadkom tego pochodu nie pękły serca.

Ale serca nie pękły, tylko zostały myśli do dziś niezrozumiałe dla normalnego człowieka.

Wszystkie moje najbardziej dramatyczne przeżycia wojenne, jak tortury na Pawiaku, na gestapo w alei Szucha, umierająca młodzież w szpitalu powstańczym, w którym byłam pielęgniarką, nie zrobiły na mnie takiego wrażenia, jak widok tego pochodu Korczaka z dziećmi idącymi spokojnie na spotkanie śmierci.

Nic mogę tego zrozumieć, że tamtego dnia świadkowie marszu żałobnego nie zrobili nic. Ulica osłupiała, ale milczała! Wiem, że ulica nie mogła nic pomóc[38]. Była bezbronna, zastraszona, sterroryzowana. Wymęczona trzema latami walki o każdy dzień życia. Podziemie w getcie już działało, ale nie miało jeszcze możliwości stawić czoła potędze Niemiec. Nie było broni.

Trzeba to wprost i odważnie powiedzieć: umierający w gettach Żydzi byli samotni! Nawet finansjera żydowska w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych nie uwierzyła słowom naocznego świadka zbrodni, dokonywanych każdego dnia wojny na Żydach, w okupowanej przez hitlerowców Polsce.

I ja to widziałam...”.

DLACZEGO POWSTAŁA ŻEGOTA

Po Wielkiej Akcji w dzielnicy żydowskiej zostali tylko robotnicy zatrudnieni w zakładach pracujących dla potrzeb Niemców i nieliczne ich rodziny oraz trochę ukrywających się osób, bez przydziału pracy. Oficjalnie pozostało w getcie około czterdziestu tysięcy ludzi, historycy szacują, że jeszcze około trzydziestu tysięcy przebywało tam nielegalnie. Ta akcja była ogromnym wstrząsem dla sterroryzowanego społeczeństwa polskiego i działaczy konspiracyjnych, którzy poczuli się bezsilni wobec ogromu tragedii.

Już po Wielkiej Akcji, w październiku 1942 roku, Niemcy nasilili kontrole. Wprowadzono ścisły nadzór nad pracami Wydziału Opieki. Sprawdzano w terenie, czy deklarowana pomoc dociera tam, gdzie podawano. Groziła poważna wpadka, która mogła skończyć się tragicznie nie tylko dla pracowników, ale przede wszystkim dla tysięcy ich żydowskich podopiecznych. Potrzeby były ogromne, a środków coraz mniej.

„Jedna z moich koleżanek, Stefa Wichlińska[39] – wspominała pani Irena – była zorientowana w mojej trudnej sytuacji. Wiedziała, że nieoficjalnie pomagam Żydom. Poinformowała mnie o działalności nowo powstałej organizacji, powołanej między innymi z inicjatywy znanej pisarki Zofii Kossak-Szczuckiej, która nazywa się Żegota[40]. Było to już w grudniu 1942 roku. Podała mi adres w Śródmieściu, pod który miałam się zgłosić (Żurawia 24 m. 4, trzecie piętro) i zapytać o «Trojana». Gdy przyszłam, drzwi otworzył mi – jak się później dowiedziałam – Marek Arczyński[41] i zaprowadził do maleńkiego pokoju w końcu mieszkania (był to duży, pięciopokojowy lokal). Stanęłam przed «Trojanem», czyli Julianem Grobelnym. Opowiedziałam mu szczegółowo o naszej konspiracyjnej pomocy Żydom i trudnościach, jakie mamy wskutek drastycznych cięć finansowych narzuconych nam przez Niemców. «Trojan» wysłuchał mnie uważnie i zadał szereg pytań. Po czym powiedział: «Zrobimy wspaniałą robotę razem, bo wy macie zaufaną sieć koleżanek, a my mamy pieniądze». Później powierzył mi prowadzenie referatu pomocy dzieciom żydowskim. W ten sposób stałam się bardzo aktywną działaczką społecznego Komitetu Pomocy Ludności Żydowskiej im. Konrada Żegoty”.

Zofia Kossak-Szczucka, znana pisarka (przed wojną o poglądach niesprzyjających Żydom!), pisała już w sierpniu 1942 roku: „Świat patrzy na tę zbrodnię, straszliwszą niż wszystko, co widziały dzieje, i – milczy. Rzeź milionów bezbronnych ludzi dokonywa się wśród powszechnego, złowrogiego milczenia. Milczą kaci, nic chełpią się tym, co czynią. Nie zabierają głosu Anglia ani Ameryka, milczy nawet wpływowe międzynarodowe żydostwo, tak dawniej przeczulone na każde krzywdy swoich”[42].

To były bolesne słowa, wypowiedziane późno. Gdyż tym, co zginęli, pomóc nie było można. Ale świadomość zagrożenia życia tych, którzy pozostali, nakazywała działać. Szybko i skutecznie. Skuteczność ograniczały środki. A raczej ich niewystarczająca ilość. Nastąpiło mocne przebudzenie świadomości wielu działaczy. Zrozumiano pilną potrzebę utworzenia ponad podziałami politycznymi specjalnej, tajnej organizacji do spraw pomocy Żydom. Powołano konspiracyjną instytucję, która środki finansowe otrzymywała wprost od władz Polski Podziemnej, jej bezpośrednim zwierzchnikiem była Delegatura Rządu RP na emigracji. To do niej wpływały wpłaty od organizacji żydowskich działających w Stanach Zjednoczonych.

Zofia Kossak wzywała kategorycznie: „Kto milczy w obliczu mordu – staje się wspólnikiem mordercy. Kto nie potępia, ten przyzwala”.

Dwudziestego siódmego września powstał Tymczasowy Komitet Pomocy Żydom z Zofią Kossak-Szczucką[43] i Wandą Krahelską-Filipowiczową[44] na czele, który 4 grudnia 1942 roku przekształcił się w Radę Pomocy Żydom[45]. Patronem był fikcyjny Konrad Żegota. W pierwszym radiogramie, który 31 października 1942 roku wysłano do Londynu na ręce wicepremiera emigracyjnego rządu Stanisława Mikołajczyka, proszono o „zasiłek pół miliona złotych miesięcznie”! Taka była skala potrzeb. Do 4 grudnia Delegatura Rządu na Kraj wyasygnowała jedynie siedemdziesiąt tysięcy (i to w dwóch ratach!). Pieniędzy nie starczało aż do końca wojny, ale nie brakowało znakomitej organizacji. Starano się o fundusze na różne sposoby. Każdy z członków Rady miał wyznaczoną funkcję. Kiedy Irena Sendlerowa została kierowniczką Referatu Dziecięcego[46], jego budżet wynosił około osiemdziesięciu tysięcy złotych miesięcznie, a w pierwszych miesiącach roku następnego (1943) przekroczył sto tysięcy. A wiadomo, że przed samym Powstaniem Warszawskim sięgał dwustu pięćdziesięciu tysięcy.

Najbardziej zdumiała mnie informacja o skrupulatnie prowadzonej księgowości w tamtych wojennych warunkach...

Wszyscy zajmujący się przekazywaniem stałych sum pieniędzy (pięćset złotych, w wyjątkowych sytuacjach – tysiąc złotych) odbierali pokwitowania od podopiecznych lub ich opiekunów, które były dokładnie zapisywane w specjalnych zeszytach. Prowadził je między innymi współpracownik rPŻ, przedwojenny adwokat, Maurycy Herling-Grudziński[47].

„Przyznawane dla dzieci pieniądze odbierałam bezpośrednio od Grobelnego i przed nim z nich się rozliczałam – mówiła Irena Sendlerowa. – Zbierałam dokumentację, bo to leżało w moim interesie. Przez moje ręce przechodziły duże sumy, czułam ulgę, gdy mogłam wykazać, że dostali je ci, dla których były przeznaczone.

Niestety, przechowywana w jednym z domów na Boernerowie (obecnie Bemowo) dokumentacja Referatu Dziecięcego zaginęła. Szkoda, bo były tam pokwitowania podpisywane przez starsze dzieci, a w przypadku maluchów pomoc kwitowali ich opiekunowie”[48].

Dzisiaj, po ponad sześćdziesięciu latach, trudno jest udokumentować, ilu Referat Dziecięcy Rady liczył działaczy. Praca w ramach RPŻ była na pewno pierwszoplanowa dla Ireny Sendlerowej – pisała Teresa Prekerowa – której inicjatywie, ofiarności i całkowitemu oddaniu referat zawdzięczał swój rozmach i zasięg. Z grona kilkunastu osób, które z nią współpracowały, tylko dwie, może trzy, cztery, były zorientowane w sprawach RPŻ. A reszta, która współdziałała – nawet blisko – rozprowadzając zapomogi i opiekując się ratowanymi dziećmi, nie wiedziała nic o istnieniu RPŻ.

„Takie były wymogi konspiracji – podkreślała pani Irena. – Jej podstawową zasadą było milczenie o własnej pracy. Miało to swoje konsekwencje już po moim aresztowaniu przez gestapo. Bliskim mi koleżankom sporo czasu zajęło dotarcie do jedynego człowieka, który mógł pomóc w mojej sprawie. Z perspektywy kilkudziesięciu lat, gdy zastanawiam się teraz, jaką rolę odegrała działalność Żegoty, uważam, że miała znaczenie ogromne. Zarówno dla Żydów, jak i Polaków. Powstanie tej organizacji dawało szansę ratunku tym, którzy ocaleli po tragicznym okresie Wielkiej Akcji. Była to nie tylko pomoc doraźna. Stały kontakt z osobami dostarczającymi zapomogi dawał poczucie bezpieczeństwa, że ktoś o nich pamięta i stara się pomóc w obliczu śmiertelnego zagrożenia. Pomoc materialna od Żegoty była minimalna, ale systematyczna. Te kwoty, które otrzymywali nasi podopieczni, były niewystarczające w ich sytuacji stałego ukrywania się i niewspółmierne do stale rosnących cen. Pamiętam, że w pewnym okresie kilogram słoniny kosztował tysiąc czterysta złotych. Ale w kontaktach bezpośrednich z ukrywającymi się często słyszałam, że nasza dla nich pomoc dawała iskierkę nadziei w ich tragicznym położeniu. Niektórzy pamiętają do dzisiaj. Piszą o tym w książkach wspomnieniowych i w listach do mnie.

Dla społeczeństwa polskiego aktywna działalność Żegoty też miała duże znaczenie. Żegota ogłaszała liczne odezwy w prasie podziemnej do Delegatury Rządu z wielokrotnymi apelami o kategoryczne zwalczanie szantaży i potępianie szmalcowników. Za ich haniebną postawę groziła im kara śmierci.

Żegota spowodowała też drukowanie i kolportaż ulotek, w których wzywano zastraszone terrorem okupanta społeczeństwo polskie do udzielania pomocy Żydom. Z pełną odpowiedzialnością mogę powiedzieć, że dla uratowania jednej osoby (dorosłej lub dziecka) pochodzenia żydowskiego musiało być zaangażowanych co najmniej dziesięciu Polaków”.

JAK SIOSTRA „JOLANTA”
RATOWAŁA DZIECI
Z GETTA WARSZAWSKIEGO

Od pierwszych dni okupacji Irena Sendlerowa łączyła dwie formy działalności zawodowej: oficjalną (praca w Zarządzie Miejskim Warszawy) i konspiracyjną. Obie służyły tej samej sprawie – ratowaniu skazanych przez okupanta na zagładę Żydów. Dorosłych i dzieci. Kierowany przez nią referat specjalizował się w udzielaniu schronienia dzieciom, które same zdołały wydostać się za mury getta, oraz w wyprowadzaniu dzieci w różnym wieku i organizowaniu ich pobytu po aryjskiej stronie. Dzieci – w zależności od wieku, płci, wyglądu – trafiały albo do polskich rodzin, albo do klasztornych lub cywilnych zakładów opiekuńczych. Starsza młodzież docierała (nie bez przeszkód!) do partyzantki. Każdy przypadek był inny. Akcja wyprowadzenia musiała być poprzedzona wywiadem w środowisku rodzinnym dziecka. Pomagały w tym osoby współpracujące z Gminą Żydowską czy Centosem (między innymi Ewa Rechtman).

Wiele zależało od tego, czy dziecko znało język polski. Trzeba było wyrobić mu dokumenty, czyli zdobyć fałszywą metrykę urodzenia. W ich uzyskaniu pomagały parafie katolickie.

„Okrutne warunki życia w dzielnicy żydowskiej dosłownie dziesiątkowały jej mieszkańców – opowiadała Irena Sendlerowa. – W wielu domach nie było już osób dorosłych. Zostały osamotnione, bezradne dzieci. Jedną z form ich ratowania było oczywiście wyprowadzanie. Ale nie mogliśmy wszystkich wyprowadzić od razu. Trzeba było pomóc im doraźnie, organizując opiekę i żywność. Ulice getta były pełne żebrzących dzieci. Widziałyśmy je, wchodząc do getta, a kiedy po paru godzinach wychodziłyśmy, często były to już trupki leżące na ziemi, przykryte gazetami”.

„Wymieranie dorosłych pociągnęło za sobą falę sieroctwa dzieci”, pisała Ruta Sakowska[49], dzięki której wiemy dzisiaj więcej na temat głodu w warszawskim getcie. Na przykład we wrześniu 1941 roku jego mieszkańcy otrzymywali na kartki żywnościowe po 2,5 kg chleba na miesiąc. Ale już w listopadzie tego roku przydział ograniczono do 2 kg. „Dorośli do końca dzielili się skromnymi racjami żywności z dziećmi”, podkreśla Sakowska. W połowie lipca, tuż przed Wielką Akcją, ceny żywności w getcie gwałtownie skoczyły. Chleb z 10 złotych za kilogram systematycznie drożał do 20, 45, 80 a w końcu aż do 100 zł. Ziemniaki z 5 zł za kilogram do 300 zł. Wielu zdesperowanych Żydów zgłaszało się dobrowolnie do wyjazdu, gdy ogłoszono, że każdy „na drogę” otrzyma 3 kg chleba i 1 kg marmolady[50].

„Docierałyśmy też z koleżankami do rodzin, o których wiedziałyśmy, że mają dzieci – wspominała pani Irena. – Mówiłyśmy, że mamy możliwość ich ratowania, wyprowadzenia za mury. Wówczas padało zasadnicze pytanie o gwarancje powodzenia naszej akcji. Trzeba było uczciwie powiedzieć, że żadnej gwarancji dać nie możemy. Mówiłam szczerze, że nie wiem nawet, czy ja dzisiaj z dzieckiem szczęśliwie opuszczę getto. Wówczas odbywały się dantejskie sceny. Na przykład ojciec godził się na oddanie dziecka, a matka nie. Babcia tuliła dziecko najczulej i zalewając się łzami, wśród szlochu mówiła, że nie odda wnuczki! Czasem opuszczałam taką zrozpaczoną rodzinę bez dziecka, a następnego dnia szłam sprawdzić, co się dzieje. Niestety często wszyscy byli już na Umschlagplatzu”.

Jedną z osób, która odmówiła oddania syna, była żona Artura Zygielbojma. „Cokolwiek ma być moim przeznaczeniem, stanie się też przeznaczeniem mego syna”, powiedziała łączniczce, która chciała jej pomóc w znalezieniu bezpiecznego schronienia dla dziecka. Oboje zginęli w czasie powstania w getcie w maju 1943 roku[51].

„Łzy napływały do oczu matek, które powierzały nam swoje pociechy – opowiadała pani Irena. – Jak trudno było każdej z nich puścić drobną rączkę swojego malca! Kto mógł przewidzieć, czy zobaczą się kiedyś znowu?

Żydowskie matki nieraz miesiącami przygotowywały swoje dzieci do życia po aryjskiej stronie. Zmieniały im tożsamość. Mówiły: «Pamiętaj, ty nie jesteś Icek, tylko Jacek. Nie Rachela, tylko Roma. A ja nie jestem twoją matką, tylko byłam u was gosposią. Pójdziesz z tą panią, a tam może czeka na ciebie twoja mamusia»”.

Gdy po czterdziestu latach jeden z ocalonych zapytał siostrę „Jolantę”[52], jak matka mogła go oddać do obcych ludzi, odpowiedziała: „Matka oddała pana z miłości...”.

Sposobów na wydostanie maluchów z dzielnicy zagłady było kilka. Aby akcja ta miała szansę powodzenia, musiano korzystać z pomocy policji żydowskiej.

„Musieliśmy zawczasu wiedzieć, z których domów mieszkańcy w pierwszej kolejności idą na Umschlagplatz – opowiadała Irena Sendlerowa. – Pomagali nam policjanci konwojenci, którzy wyprowadzali młodzież na roboty po stronie aryjskiej. Pojedynczo starszą młodzież trudno było wyprowadzać. Trzeba było znaleźć całą grupę młodych chłopców oraz takiego policjanta, który też miał już dosyć okrucieństw getta i chciał się na stałe z niego wydostać. Na kilka dni całą taką grupę musieliśmy ulokować u bardzo zaufanych polskich rodzin i po paru dniach któraś z nas wyprowadzała ją do lasu w porozumieniu z władzami organizacji podziemnych”.

Inaczej było z małymi dziećmi. Przeważnie wyprowadzano je przez gmach sądu przy ulicy Leszno. Budynek ten miał dwa wejścia: jedno od strony getta, drugie od strony aryjskiej (od ulicy Ogrodowej). Niektóre wyjścia były otwarte i dzięki odwadze woźnych można było z dzieckiem tamtędy wyjść. Wywożono dzieci wozami strażackimi, sanitarką lub tramwajem, korzystając z usług zaprzyjaźnionego motorniczego, Leona Szeszko[53]. Kiedy miał służbę, prowadziło się do niego dziecko i on wtedy szybko ruszał. Starsze dzieci wyprowadzano z brygadami pracy.

W ten sposób został ocalony kilkuletni Stefanek, dzisiaj starszy pan, który nie wie dokładnie, ile ma lat. Posługuje się odtworzoną metryką. Przeżył wojnę i mieszka dzisiaj przy zachodniej granicy Polski. Opowiadał mi, jak wszedł pod płaszcz dorosłego mężczyzny, bose nóżki włożył do jego butów. I trzymał się za pasek jego spodni. Gdy niebezpieczeństwo minęło, został odebrany za bramą przez umówioną osobę. Niektóre dzieci wynoszono w workach, pudłach, koszach. Niemowlęta były usypiane i chowane w specjalne skrzyneczki z otworami. Przewożono je w ambulansach (z ogromnym poświęceniem współpracował kierowca Antoni Dąbrowski), którymi dostarczano do getta środki dezynfekcyjne. Tak właśnie uratowano sześciomiesięczną Elżbietę Ficowską, która ze wzruszeniem opowiada, że miała w swoim życiu trzy matki: żydowską, której nigdy nie znała (nie ma nawet jej fotografii!), polską – Stanisławę Bussoldową, która ją wychowała – i trzecią – Irenę Sendlerową, której zawdzięcza ocalenie.

Niektóre dzieci szmuglowano przez piwnice domów graniczących z budynkami po aryjskiej stronie. Jako droga ucieczki służyły też przewody kanalizacyjne. Tak opuścił getto czteroletni Piotruś Zysman (dziś Piotr Zettinger[54], inżynier, mieszka na stałe w Szwecji).

Łączniczka przyprowadziła chłopca i jego siostrę do pani Ireny w środku nocy. Trzeba było natychmiast dzieci wykąpać i uprać im ubrania. Zabrakło mydła. Pani Irena bez wahania poszła do sąsiadki je pożyczyć. Sąsiadka mydło pożyczyła, ale następnego dnia skomentowała: „Pani chyba zwariowała! W nocy urządzać pranie!”.

Ratując zarówno dzieci, jak i dorosłych, należało załatwić dla dzieci metrykę chrztu, dla dorosłych autentyczną kenkartę, bo bez takiego dokumentu nie można było dostać między innymi kartek żywnościowych. „Był to pierwszy warunek, jaki należało spełnić, gdy chciało się kogoś uratować. W razie niemieckiej kontroli przynajmniej papiery powinny być w porządku”[55].

„Skontaktowaliśmy się z mężem jednej z łączniczek – opowiadała Irena Sendlerowa. – Pracował w Biurze Ewidencji Ludności i tą drogą, ściśle konspiracyjną, wszystkim ratowanym wydawał autentyczne kenkarty z właściwym odciskiem kciuka. Po czym znowu drogą konspiracyjną ratowany człowiek był meldowany u (niezwykle oddanej w organizowaniu pomocy zarówno dla dzieci, jak i dorosłych) pani Stanisławy Bussoldowej, administratorki domu przy ulicy Kałuszyńskiej 5 na Pradze.

Bardzo dużo kłopotów było z umieszczaniem ludzi dorosłych. Często nie rozumieli konieczności prowadzenia jak najbardziej spokojnego trybu życia w mieszkaniu ludzi, którzy z narażeniem życia trzymali ich u siebie. Nie rozumieli, że nawet wychylanie się przez okno, nawet pobyt na balkonie mogą być niebezpieczne zarówno dla nich, jak i ich opiekunów.

Niektórzy mieli tak zwany dobry wygląd, tym było łatwiej. Zwłaszcza kobietom. „Dobry wygląd sprawiał, że ukrywająca się osoba budziła mniejsze podejrzenia, mogła się wtopić w tłum, nie przyciągała uwagi, łatwiej jej było grać rolę kogoś innego, niż jest”[56].

Jedną z podstawowych zasad ukrywania ludności żydowskiej było częste zmienianie miejsca zamieszkania. Było to spowodowane czujnością sąsiadów, którzy zwracali uwagę, że dana rodzina od pewnego czasu kupuje więcej żywności, głównie chleba.

Getto warszawskie,
ulica Pańska, grupa dzieci żydowskich, 1940–1941

DOKĄD KIEROWANO DZIECI

Pierwsze miejsce było najważniejsze. Trzeba było kilkuletnie dzieci nauczyć życia w nowych (co nie zawsze oznaczało, że od razu bezpiecznych!) warunkach. Były to specjalne, rodzinne „pogotowia opiekuńcze” u bardzo zaufanych osób. Dzieci uczono tam języka polskiego, modlitw, piosenek, wierszy. Otaczano najczulszą opieką. Kąpano, przebierano, karmiono. Starano się je uspokoić, złagodzić ból rozstania z najbliższymi.

Czas pobytu w takim prywatnym „pogotowiu” był nieokreślony. Zależał od tego, jak przebiegało przystosowanie dzieci do nowej sytuacji. Po okresie adaptacji dzieci umieszczane były w Miejskim Domu im. ks. Boduena lub w domach zakonnych[57] rozsianych po całej Polsce, lub u zaufanych rodzin polskich.

„W zespole opiekuńczym były między innymi następujące osoby: nauczycielka Janina Grabowska, która mieszkała na Woli przy ulicy Ludwiki 1; Jadwiga Piotrowska z siostrą i rodzicami, którzy służyli swoim mieszkaniem przy ulicy Lekarskiej 9; Zofia Wędrychowska (długoletnia wychowawczyni w Naszym Domu) i Stanisław Papuziński, którzy narażali życie swoich dzieci, aby ratować cudze; Izabela Kuczkowska z matką Kazimierą Trzaskalską zamieszkałą na Gocławku, Wanda Drozdowska-Rogowiczowa z Sadyby, akuszerka Stanisława Bussoldowa; Maria Kukulska zamieszkała na Pradze przy ulicy Markowskiej 15, M.[aria] Felińska z ulicy Bema 80, A.[dam] Adamski, który mieszkał przy szosie do Włoch, rodziny dozorców domów przy ulicy Widok 8 oraz na Pradze przy ulicy Barkocińskiej, oraz Joanna Waldowa i Róża Zawadzka”.

Jak było dzieciom w domach opieki? „Bardzo różnie – opowiada siostra «Jolanta» – w zależności od nastawienia właściwego lub obojętnego do ich tragedii. Dzieci starsze, bardziej świadome swojej sytuacji, panicznie bały się rozpoznania. Miały za sobą okrutne doświadczenia przeżyć w getcie. Rozumiały, że Żyda się zabija. Nie można więc być Żydem! Stałe udawanie przed nowym otoczeniem było często ponad ich siły. Niektóre dzieci adaptowały się z trudem, wciąż czekały na mamę, babcię lub kogoś bliskiego.

Wiele zależało od reakcji opiekunów, wychowawców. Czy umieli znaleźć z takim dzieckiem dobry kontakt, czy byli oschli, obojętni. Niektórzy się z nimi zaprzyjaźniali, co rodziło problemy innego rodzaju. Najszybciej do nowych miejsc przyzwyczajały się maluchy. Bawiły się, psociły, normalnie, jak dzieci”.

Inaczej przeżywały swoje nowe życie dzieci zabrane z „pogotowia opiekuńczego” do domów prywatnych. Trafiały tam dzieci małe. I znowu każdy przypadek był inny. Wiele zależało od atmosfery nowego domu. Inaczej przebiegał proces adaptacyjny u rodzin bezdzietnych, inaczej gdy było tam już jakieś własne dziecko. Wcale nierzadko bywało, że dzieci dalej ukrywano przed wścibskim otoczeniem, sąsiadami, znajomymi, rodziną. To życie po aryjskiej stronie było dalej życiem na kredyt. Czasem, gdy groziła wsypa, donos, wizyta szmalcowników lub nawet gestapo, trzeba było szybko szukać nowego miejsca dla małego uciekiniera. Taka przymusowa przeprowadzka była kolejną tragedią dla dziecka.

„Wiozłam kiedyś takiego zapłakanego, zrozpaczonego chłopczyka – wspominała pani Irena – do innych opiekunów. A on wśród łez i szlochu pytał mnie: «Proszę pani, ile można mieć mamuś, bo ja już jadę do trzeciej»”. Podkreślała też, że nie było wypadku, aby w którymkolwiek zakładzie prowadzonym przez zakonnice dziecko zostało „odkryte” przez Niemców. „Niesłuszny jest zarzut – uważała Irena Sendlerowa – niektórych środowisk żydowskich, że zakonnice z premedytacją chrzciły dzieci i dzieci te chodziły do spowiedzi i przyjmowały komunię. Wciąż była przecież wojna i w warunkach stałego zagrożenia ze strony otoczenia polskiego, a także częstych wizyt Niemców, dzieci żydowskie nie mogły niczym się wyróżniać spośród dzieci polskich. To było konieczne dla ich bezpieczeństwa! Trzeba pamiętać, że w domach dziecka i zakonnych zakładach wychowawczych były dzieci polskie, często półsieroty, które odwiedzały rodziny. Zwracano uwagę na «nowych». Bywało, że rodziny polskie robiły awantury kierownictwu zakładu, że przez pobyt dzieci żydowskich «cały zakład pójdzie z dymem». Grożono różnymi konsekwencjami. Trzeba było wówczas usunąć dzieci z takiego domu i przenieść w inne miejsce. Zdarzało się więc, że dziecko żydowskie, po przejściach związanych z ucieczką z getta, wciąż było zagrożone i musiało kilka razy zmieniać miejsce pobytu, co pogłębiało jego tragedię. Najgorzej było z przewożeniem dzieci, które zdradzały semickie rysy. Wówczas zawijano im bandażami część twarzy. Zdarzało się, że dla bezpieczeństwa dzieci były przechowywane w szafach, pakach do węgla, pawlaczach, w specjalnie skonstruowanych skrytkach w spiżarniach czy pod podłogą. I dopiero pod osłoną wieczoru można było z takim dzieckiem opuścić dotychczasową kryjówkę, przewieźć je w inne miejsce. Poważnym problemem było to, że dzieci te, przyzwyczajone do ciemności, ostro reagowały na światło dzienne. Często zapadały na różne zapalenia oczu. A wtedy potrzebna była pomoc lekarza okulisty. Nierzadko koniecznością było umieszczenie dziecka w szpitalu”.

Dziennikarka Katarzyna Meloch, wyprowadzona z getta, kiedy miała dziesięć lat, i ukrywana w sierocińcu u sióstr zakonnych w Turkowicach, mówi: „Popełniłam kiedyś wielki błąd, który mógł mieć poważne konsekwencje. Miałam prawdziwą metrykę po zmarłej polskiej rówieśniczce. Znałam najważniejsze modlitwy. Omal się jednak nie zdradziłam, kiedy zapytałam, czy pójdziemy na wieczorną mszę. W tych czasach msze odprawiano tylko rano!”.

„W Otwocku mieliśmy dwa mieszkania – opowiadała pani Irena – w Śródborowie jedno. Tam umieszczało się dorosłych Żydów, którzy w Warszawie byli spaleni. Dla chłopców do lat czternastu (starsi szli do partyzantki!) organizowało się naukę. Jeden z moich kolegów z przedwojennego PPS przerabiał z nimi program szkolny. Miałam porozumienie z kierownikiem szkoły im. Władysława Reymonta w Otwocku, panem Leonem Scheibletem, który umieszczał tych chłopców na liście uczniów. Chodziło mi o to, że jeżeli ci chłopcy wojnę przeżyją, to żeby nie mieli zbyt wielu zaległości w nauce. U nauczycielki tej szkoły umieściłam matkę Michała Głowińskiego. On sam był w zakładzie zakonnym. Nauczycielka ta była bardzo uspołeczniona, często zapraszała do siebie do ogrodu, a potem na mały domowy poczęstunek dzieci z sierocińca sióstr felicjanek. Kiedyś zaprosiła dzieci z grupy, w której przebywał mały Michał (on nie znał dokładnie miejsca pobytu matki!). Poczęstunek podawała dzieciom «gosposia». Matka i syn byli w tym samym domu przez półtorej godziny, ale nawet mrugnięciem oka matka nie mogła dać poznać, kim są dla siebie. Konspiracja powiodła się. Nikt się nie zorientował, co się naprawdę ważnego dla tych dwojga w tym momencie stało”[58].

Zdarzały się też bardziej dramatyczne przygody osób, które konwojowały dzieci w bezpieczne miejsce. „Jaga Piotrowska wiozła kiedyś kilkuletniego malucha tramwajem – opowiada pani Irena. – Dziecko, które zostało zabrane od matki, płakało i wołało ją po żydowsku. Moja łączniczka zamarła, bo wzbudziło to od razu zainteresowanie pasażerów. Zwłaszcza że w pobliżu byli Niemcy. Motorniczy słyszał płacz dziecka i zrozumiał grozę sytuacji. Zatrzymał tramwaj. Powiedział, że pojazd się zepsuł i jedzie do zajezdni. Kiedy wszyscy wysiedli, podszedł do Jagi i spytał: «Gdzie panią zawieźć?». Jaga miała też inną przygodę. Jechała pociągiem z ratowaną dziewczynką do sióstr do Chotomowa. Zagadała się z towarzyszami podróży. Przejechała właściwą stację, za którą była już Rzesza... Musiała szybko wracać w kierunku Warszawy. Pociąg, który nadjechał, był potwornie przeładowany. Wagony dla Polaków pękały w szwach. Nie miała szans do nich się dostać. Jakiś Niemiec, widząc jej sytuację, podszedł i zaproponował, aby wsiadła do jego przedziału...”.

Getto warszawskie

POWSTANIE W GETCIE

Akcja ratowania nielicznych już mieszkańców getta (dorosłych i dzieci) do stycznia 1943 roku – mimo różnych dramatycznych niespodzianek, jakie niosło życie w okupowanej stolicy – przebiegała stałym rytmem. Prawie codziennie zdarzały się ucieczki z „brygad pracy”. Ale w dniach 18–22 stycznia 1943 roku „przy próbie przeprowadzenia kolejnego wysiedlenia, w czasie Akcji Styczniowej[59], Żydzi po raz pierwszy bronili się zbrojnie. A 19 kwietnia 1943 roku, przy kolejnej próbie ostatecznej likwidacji getta, żołnierze żydowscy i grupy ludności cywilnej podjęli zorganizowany i niezorganizowany opór nazwany po wojnie powstaniem w getcie warszawskim”, pisała Anka Grupińska[60].

„O świcie, około godziny szóstej, wojska niemieckie – w sile prawie dwóch tysięcy żołnierzy – wkroczyły do getta bramą przy ulicy Nalewki. [Już] 6 kwietnia podziemie polskie otrzymało wiadomość o bliskiej niemieckiej akcji ostatecznego zniszczenia getta. Tym razem nie było zaskoczenia”[61].

W kronikach zanotowano, że wiosna była bardzo ciepła. Wielkanoc tego roku przypadała parę dni po żydowskim święcie Pesach[62]. Ukrywający się wówczas na Nowym Mieście z młodszym bratem Jerzym Natan Gross tak wspomina ten czas:

„W Wielką Sobotę [24 kwietnia] poszliśmy do kościoła święcić jajka. Zdawało mi się, że cały dom na nas patrzy. Wysłałem Jerzyka na zwiady, żeby zobaczył i nauczył się, jak to się robi, a sam stanąłem w kolejce z koszykiem w ręku i bólem w sercu. [...] Stałem w kolejce, pogrążony w niewesołych myślach, chwytając uchem strzępy rozmów, nie zawsze miłych sercu, gdy wreszcie Jerzyk wrócił z wywiadu i oświadczył, że to nic nie jest. I rzeczywiście nic nie było. Ksiądz pokropił jajka i wróciliśmy do domu.

W tym czasie wszyscy już mówili, że w getcie coś się dzieje. Ale co, dokładnie nikt nie wiedział. Słychać było strzały, czasem mocniejsze wybuchy. Przypuszczalnie akcja, wysiedlenie. Co to jest akcja, wiedzieliśmy dobrze.

Nazajutrz przyszły już konkretne wiadomości zza muru: Żydzi walczą! Żydzi się bronią! Stało się to sensacją dnia, głównym tematem rozmów. Pogłoski, które biegły jedna za drugą, sprawdzały się natychmiast. Na placu Krasińskich, w pobliżu naszej uliczki, Niemcy ustawili działko, które wyrzucało co parę minut pocisk na drugą stronę muru. Getto zaczynało płonąć. [...]

Dni, które nadeszły, były coraz cięższe do zniesienia. Sąsiedzi, dobrzy ludzie, niedwuznacznie dawali nam do zrozumienia, że trzeba zwijać manatki i przenieść się w inne miejsce, póki czas. [...] Na każdym kroku raniły nasze uszy zatrute strzały: «Dobrze, że Hitler zrobił za nas tę robotę». Ale były i głosy ostrzegające: «Dziś oni – jutro my!».

Niektórzy żałowali płonącego mienia, to przecież płonęła Warszawa! A jeszcze inni nie ukrywali podziwu dla bojowników getta: «Patrzcie państwo na tych Żydów, kto by to pomyślał, że potrafią walczyć z bronią w ręku!». Powstanie w getcie odbiło się głośnym echem w podziemnej prasie polskiej. Wszyscy o nim wiedzieli i wszyscy o nim mówili. Dla Żydów żyjących w Warszawie na aryjskich papierach były te dni krwi i chwały dniami strachu i rozpaczy”[63].

Jak zapamiętał ten okres znany aktor Teatru Polskiego w Warszawie Marian Wyrzykowski, który w czasie okupacji był kelnerem w kawiarni U Aktorek?

W prowadzonym w czasie wojny dzienniku[64] zanotował:

„20 IV 1943

W kawiarni ruch raczej słaby. Niepokój na mieście duży. Od dwóch dni toczy się formalna bitwa w getcie. Musi być masę ofiar. Przerażenie człowieka ogarnia, w jakich czasach my żyjemy. Oto nie dalej niż kilka przystanków tramwajowych morduje się ludzi, a tu goście piją, jedzą, muzyka, jakiś pan śpiewa... Wyszedłem na chwilę do ogródka i groza człowieka ogarnia. Bez przerwy huk dział i terkotanie karabinów maszynowych. [...] Jakieś opętanie apokaliptyczne hula po świecie.

21 IV 1943

Ciągły ruch w kawiarni. Podaję dzisiaj w ogródku trochę, bo ładna pogoda. Z getta ciągle słychać kanonadę. Toczy się podobno regularna bitwa. Nad gettem olbrzymia łuna i dym. Olbrzymi pożar. Jestem potwornie przygnębiony.

28 IV 1943

Getto ciągle się pali. Wiatr wieje na wschód, więc cała Warszawa krztusi się dymem, co jej słusznie przypomina tę tragedię ludzką. Nie mogę się pogodzić z tą myślą. Te strzały, te dymy, te wieści z miejsca kaźni, wszystko to razem tworzy taką apokaliptyczną makabrę, jaką trudno sobie wyobrazić.

30 IV 1943

To getto wisi dymiące. Nie mogę po prostu myśleć o niczym. Jestem tak przygnębiony, tak przybity, jak nigdy. I ten wstyd za poniewierane człowieczeństwo! Wyszedłem na chwilę z kawiarni do ogródka. Chmury czerwonego dymu buchają, niebo zasnute nimi, ponad tym krąży samolot i rzuca bomby. Co chwila huk i wstrząs. Tam giną ludzie. Zda mi się, że słyszę krzyk mordowanych... Nie, nie mogę”.

Po tygodniu, 26 kwietnia, gdy mieszkańcom innych dzielnic Warszawy łuna niewygasającego pożaru w getcie przypominała o tysiącach walczących i ginących tam ludzi, „ukazało się na słupach ogłoszeniowych nowe obwieszczenie szefa policji okręgu warszawskiego nie tylko przypominające o grożącej karze śmierci za udzielanie jakiejkolwiek pomocy Żydom poza gettem, ale grożące posyłaniem do obozów karnych osób, które by, wiedząc tylko o pobycie Żyda poza gettem, nie doniosły o tym policji[65] – pisał Ludwik Landau, dodając, że większe znaczenie praktyczne może mieć ogłoszone unieważnienie wszelkich przepustek do byłej dzielnicy żydowskiej i uprzedzenie, że każda osoba tam spotkana będzie rozstrzelana na miejscu”.

Czwartego maja 1943 roku ci (bardzo nieliczni!), którzy mieli ukryte w mieszkaniach zakazane przez Niemców odbiorniki radiowe, mogli wysłuchać przemówienia, które na falach londyńskiego BBC wygłosił do ludności w okupowanym kraju generał Władysław Sikorski. Nawet dzisiaj, po sześćdziesięciu latach, brzmi ono dramatycznie. Zwłaszcza gdy pamiętamy, że dwa miesiące później generał już nie żył. Zginął w katastrofie gibraltarskiej 4 lipca. Ale wtedy, w maju, wypowiedział następujące słowa:

„Niemcy rzucają dzieci do ognia, mordują kobiety. Wszystko to wykopało przepaść między Polską a Niemcami nie do przebycia. Niemcy palą masowo trupy, aby zatrzeć ślady swych potwornych zbrodni. W połowie kwietnia o godzinie 4 rano Niemcy przystąpili do likwidacji getta warszawskiego. Zamknęli resztki Żydów kordonem policji, wjechali do środka czołgami i samochodami pancernymi i prowadzą swe dzieło niszczycielskie. Od tego czasu walka trwa. Wybuchy bomb, strzały, pożary trwają dzień i noc. Dokonuje się największa zbrodnia w dziejach ludzkości. Wiemy, że pomagacie umęczonym Żydom, jak możecie. Proszę was o udzielenie im wszelkiej pomocy, a równocześnie i tępienie tego strasznego okrucieństwa”[66].

Teresa Prekerowa, autorka pracy poświęconej działalności Żegoty, opublikowała fragment oświadczenia Pełnomocnika na Kraj Rządu Rzeczypospolitej Polskiej, które 6 maja 1943 roku ogłosiło konspiracyjne pismo „Rzeczpospolita Polska”; jego fragmentów dotyczących wydarzeń w getcie warszawskim nie można pominąć:

„Rok już z górą minął od okresu, gdy po paroletnich ciężkich prześladowaniach Niemcy rozpoczęli w całej Polsce i kontynuują masowe wymordowywanie ludności żydowskiej. W ostatnich właśnie tygodniach stolica Polski jest widownią krwawego likwidowania przez policję niemiecką i najmitów łotewskich resztek warszawskiego getta. Trwa obecnie okrutny pościg i wybijanie tych Żydów, którzy ukrywają się w ruinach getta i poza jego murami. Naród polski, przepojony duchem chrześcijańskim, nieuznający w moralności dwóch miar, z odrazą traktuje antyżydowskie bestialstwa niemieckie, a gdy po dniu 19 kwietnia w getcie warszawskim rozgorzała nierówna walka – z szacunkiem i współczuciem traktował mężnie broniących się Żydów, a z pogardą ich niemieckich morderców. Kierownictwo polityczne kraju dawało już wyraz swego najgłębszego potępienia przeciwżydowskich bestialstw niemieckich i słowa tego potępienia dziś z całym naciskiem ponawia.

A społeczeństwo polskie słusznie czyni, żywiąc dla prześladowanych Żydów uczucia litości i okazując im pomoc. Pomoc tę winno okazywać w dalszym ciągu. [...] Wzywamy wszystkich Polaków o zastosowanie się do zawartych w tych słowach wskazań. Ani na chwilę nie wolno nam zapominać, iż Niemcy, dokonywając swej zbrodni, dążą równocześnie do tego, aby wmówić w świat, że Polacy współuczestniczą w morderstwach i rabunkach dokonywanych na Żydach. W tych warunkach wszelka bezpośrednia czy pośrednia pomoc okazywana Niemcom w ich zbrodniczej akcji jest najcięższym przestępstwem w stosunku do Polski. Każdy Polak, który współdziała z ich morderczą akcją, czy to szantażując lub denuncjując Żydów, czy to wyzyskując ich okropne położenie lub uczestnicząc w grabieży, popełnia ciężką zbrodnię wobec praw Rzeczypospolitej Polskiej, będzie niezwłocznie ukarany, a jeżeli uda się mu uniknąć kary bądź uchronić się przed nią pod opiekę nikczemnych zbrodniarzy okupujących nasz kraj, niech będzie pewny, że już niedaleki jest czas, kiedy pociągnie go do odpowiedzialności sąd Odrodzonej Polski”[67].

Trzynastego maja 1943 roku emigracją polską i społeczeństwem angielskim wstrząsnęła wiadomość o samobójstwie Szmula Zygielbojma, przedstawiciela Bundu w londyńskiej Radzie Narodowej, powołanej przy rządzie polskim jako ciało doradcze zastępujące sejm. Był to tragiczny w swej symbolice i rzeczywistości protest przedstawiciela osamotnionego w obliczu Zagłady narodu żydowskiego. Bierność wolnego świata, brak reakcji na dramatyczne wołanie o pomoc, obojętność na dowody zbrodni nazistów, z takim trudem przesyłane przez kurierów, spowodowały tę dramatyczną decyzję.

W testamentowym przesłaniu napisał między innymi: „Milczeć nie mogę i żyć nie mogę, gdy giną resztki ludu żydowskiego”.

Trzy dni później, 16 maja, generał Jürgen Stroop zawiadomił swoich zwierzchników, że „była dzielnica żydowska w Warszawie przestała istnieć”.

Co wcale nie było prawdą. Trudno w to uwierzyć, ale wśród ruin i zgliszcz, bez podstawowych środków do życia (wody, żywności, lekarstw) pozostali ludzie, których po wojnie nazwano „robinsonami getta”. Najdzielniejsi wytrwali aż do wyzwolenia.

Co robiła w tym tragicznym okresie siostra „Jolanta”?

– Ani na chwilę nie przerywaliśmy czuwania za murami getta – odpowiedziała na moje pytanie pani Irena. – Na polecenie Juliana Grobelnego od razu zaczęliśmy działać. Czekaliśmy przy włazach do kanałów w różnych miejscach. Zorganizowałam kilka dodatkowych punktów opiekuńczych dla dzieci. Rozszerzyłam drogi wyjścia, głównie przez piwnice okolicznych domów. Zastęp moich współpracowników miał pełne ręce roboty. Czego już nikt nie potrafił zdziałać na tym trudnym terenie i bardzo niebezpiecznym odcinku, robiła zawsze z powodzeniem Irena Schultz[68], która wydostawała dzieci z płonącego getta. Gdy nie można już było pomagać tym, którzy tam byli, którzy walczyli, pomagaliśmy tym, którym udało się uciec z tego piekła. Niestety, nasza pomoc z konieczności musiała być ograniczona i niewystarczająca. Wyciąganie nie tylko dzieci, ale i dorosłych, zwłaszcza ludzi starych i chorych, było możliwe tylko kilka dni. Później mimo przepustki wchodzić na teren getta nie można było. Po upadku getta poszukiwanie Żydów po aryjskiej stronie wciąż trwało. Nawet się nasiliło”. Warto podkreślić, że „pomoc nasza nie ograniczała się tylko do ratowania dzieci”, pisała w 1963 roku w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego” pani Irena.

Irena Schultz, zdjęcie przedwojenne

„Oddzielną zupełnie grupę objętą pomocą stanowili młodzi ludzie, których trzeba było gdzieś prywatnie urządzić lub skierować do lasu, do partyzantki. Jak sprawy te załatwialiśmy? Podobnie jak przy ratowaniu dzieci, daliśmy, za pośrednictwem «Trojana», bojowym organizacjom w getcie adresy punktów – mieszkań, do których mogli się zgłaszać wszyscy ci, którzy zdecydowali się na opuszczenie murów. Do akcji urządzania – jak to się wówczas mówiło – wciągnęliśmy trochę nowych i innych ludzi. Pomagała nam między innymi pani Joanna Waldowa, pracownik opieki społecznej; jej malutkie, ciasne mieszkanko na Grochowie stało dla nas otworem w dzień i w nocy. Ponadto wynajęliśmy dwa mieszkania: jedno w Świdrze, drugie w Otwocku; to ostatnie urządziliśmy niby dla osób cierpiących trochę na płuca; przewijali się przez nie przeważnie wszyscy ci, którzy szli do lasu. W mieszkaniach tych obsadziliśmy na stałe jakieś stare (te niby chore) ciocie i pod tym pretekstem mogliśmy działać. Sama technika załatwiania formalnie tych spraw była dla tych, co zostawali w Warszawie, taka jak dla dzieci. W tym czasie, kiedy młody człowiek czy kobieta przebywali kilka dni w Rodzinnym Pogotowiu Rozdzielczym, łączniczki nasze (w każdym z dziesięciu ośrodków opieki społecznej była jedna zaufana osoba) załatwiały sprawę odpowiedniej odzieży, zapomogę z opieki społecznej i RPŻ (aby było więcej), potrzebne kontakty z rodziną, przyjaciółmi, znajomymi lub z organizacjami politycznymi co do ustalenia dalszego losu. Wyrabiano też pilnie aryjskie dokumenty, łącznie z kartą pracy, bez której przecież w ogóle po Warszawie nie można było się poruszać. Były nierzadkie wypadki, że przez szpitale załatwiało się też oficjalne zaświadczenia stwierdzające przebyte choroby i operacje, które miały chronić przed ewentualnymi szantażystami. Sprawą jednak najważniejszą było znalezienie lokum. Bez przesady można powiedzieć, że każdy poszczególny człowiek, który się uratował, ma za sobą dzieje, które mogłyby być tematem grubej książki.

Po całkowitym zewidencjonowaniu według najostrzejszych niemieckich przepisów – i wynalezieniu odpowiedniego lokum nasz podopieczny był «urządzony». Otrzymywał swój pseudonim w kartotece, którą trzeba było prowadzić dla celów czysto praktycznych. Jeden raz w miesiącu bowiem rozprowadzało się pieniądze z RPŻ i łączniczki musiały wiedzieć, komu i gdzie pieniądze dostarczyć. Nasz podopieczny otrzymywał też stałą łączniczkę-opiekunkę, do której zadań należało kontaktowanie się i załatwianie jego różnych spraw”.

Na przykład łączniczką-opiekunką ukrywającego się po aryjskiej stronie, od zimy 1943 roku, znanego pianisty Władysława Szpilmana była Maria Krasnodębska, koleżanka pani Ireny z Wydziału Opieki, która przez wiele miesięcy osobiście dostarczała mu żywność i pieniądze wprost do mieszkania, w którym przebywał[69].

„Tym, którzy szli do partyzantki, udzielano jednorazowej większej pomocy finansowej, zaopatrywano w odzież, różne leki oraz odpowiednie dokumenty i wyprowadzano do lasu. Zgłaszali się po nich odpowiedzialni łącznicy przysyłani przez «Trojana»”[70].

Dla Ireny Sendlerowej najważniejszy był los ukrywających się dzieci, których bezpieczeństwo stale było przez nią i osoby z nią współpracujące kontrolowane. „Odwiedzałam je systematycznie – opowiadała po ponad sześćdziesięciu latach – i w razie zagrożenia szybko musiałam znaleźć dla nich zastępcze miejsce pobytu”.

O tym, jak to będzie po wojnie, myślano jeszcze w czasie jej trwania. Zdawano sobie sprawę, że sytuacja uratowanych dzieci też ulegnie zmianie. W zależności od tego, czy ktoś z ich rodziny ocaleje. Dla organizatorów akcji ważne było, by nie zostały stracone dla społeczności żydowskiej. Aby rodziny mogły w przyszłości odnaleźć dziecko, przewidziano konieczność założenia kartoteki dzieci i prowadzenia ewidencji ich rozmieszczenia nie tylko w Warszawie, ale i w kraju.

Irena Sendlerowa była tą osobą, która taką ewidencję prowadziła przez kilka lat. Było to bardzo trudne zadanie. Każdy bowiem spis z podaniem imienia, nazwiska i adresu mógł przecież trafić w niepowołane ręce. Trzeba było jednak jakiś wykaz zrobić. Przy nowym polskim nazwisku w nawiasie było podane stare nazwisko żydowskie. I zaszyfrowany adres, dokąd dziecko trafiło. Ta kartoteka to był zwinięty w rulon zwój bardzo wąskich pasemek z bibułki.

„Ze względów bezpieczeństwa tę kartotekę prowadziłam i miałam pod swoją opieką tylko ja – opowiadała pani Irena. – Ale gdzie coś takiego trzymać? Był czwarty rok wojny i Niemcy znali już różne konspiracyjne skrytki, schowki. Szafy, pawlacze, piece, deski podłogowe to wszystko już było dawno zdekonspirowane. Wymyśliłam coś innego. W pokoju, którego okno wychodziło częściowo na przydomowy ogródek, a częściowo na podwórze, na środku stał stół. Myślałam więc, że zawsze wieczorem przed udaniem się na spoczynek ułożę malutki zwitek na środku owego stołu. W razie stukania do moich wejściowych drzwi cały ten konspiracyjny materiał wyrzucę przez okno w krzaki tego przydomowego ogródka. Wiele razy ćwiczyłam sprawność mego pomysłu, aby być dobrze przygotowaną na ewentualne nadejście niepożądanych gości”.

I nadszedł taki dzień.

ARESZTOWANIE

„Dwudziestego października 1943 roku były moje imieniny. W czasie wojny imieninowego zwyczaju raczej nie przestrzegano. Nikomu nie było w głowie urządzanie przyjęć – wspominała Irena Sendlerowa. – Mimo to do mojego mieszkania na Woli, przy ulicy Ludwiki 6 m. 82, które zajmowałam razem z chorą Matką, przyszły starsza ciotka i Janina Grabowska, jedna z moich najlepszych łączniczek. Rozmawiałyśmy do trzeciej nad ranem. Ciotka i łączniczka zostały na noc z powodu obowiązującej od ósmej wieczorem godziny policyjnej. Potworny huk, walenie do drzwi frontowych obudziło najpierw Matkę. Kiedy wreszcie i ja otrzeźwiałam ze snu i chciałam wyrzucić rulonik przez okno, okazało się, że dom jest otoczony przez gestapo. Rzuciłam zwitek karteczek, czyli całą kartotekę, mojej łączniczce, a sama poszłam otworzyć drzwi. Wpadli, było ich jedenastu. Trzy godziny trwała rewizja ze zrywaniem podłóg, rozpruwaniem poduszek. Ja przez cały czas ani razu nie spojrzałam na koleżankę ani na Matkę, bo bałam się jakiejś niepożądanej reakcji którejś z nas. Wiedziałyśmy, że najważniejsza jest kartoteka. Ukryła ją w swojej bieliźnie, a dokładnie pod pachą, będąc w moim dużym szlafroku, którego długie rękawy przykryły wszystko, niezawodna Janka Grabowska [nazywana Ninką].

Kiedy gestapowcy kazali mi się ubierać, to choć zabrzmi to może niewiarygodnie, ale poczułam się szczęśliwa, bo wiedziałam, że spis dzieci nie wpadł w ich ręce! Tak bardzo się spieszyłam, że wyszłam z domu w rannych pantoflach, aby tylko ci zbrodniarze opuścili mój dom. Janka wybiegła z butami dla mnie. Niemcy pozwolili mi je założyć.

Janina Krzyżanowska, matka Ireny, w 1944 roku

Szłam długim podwórzem i myślałam tylko o tym, że muszę się opanować, że oni nie mogą dostrzec na mojej twarzy lęku. A przecież strach przed tym, co mnie czeka, ściskał mi gardło. Wtedy zdarzyły się trzy cudy. Pierwszy, że nie znaleziono kartoteki – dzieci więc były bezpieczne! I drugi... Tego dnia miałam w domu dużą sumę pieniędzy na zapomogi dla naszych podopiecznych. I ich adresy. Były też kenkarty, metryki. Prawdziwe i fałszywe. To wszystko znajdowało się pod moim posłaniem, które zawaliło się podczas rewizji. Niemcy, zajęci rozpruwaniem poduszek i wyrzucaniem rzeczy z szafy, na szczęście nie interesowali się złamanym łóżkiem. Mogłam więc zachować tak trudny w tej sytuacji wewnętrzny spokój. To była przecież dopiero pierwsza noc...

Cudem trzecim było udane zniszczenie w czasie drogi na Szucha ważnego spisu nazwisk dzieci, którym następnego dnia miałam zanieść pieniądze. Był w kieszeni marynarki, w której byłam. Wiedziałam, że na pewno zrewidują mnie i rozbiorą do naga. Bezcenną kartkę cichutko drobniutko podarłam i niezauważenie wyrzuciłam przez uchylone okno jadącego samochodu. Była szósta nad ranem, było ciemno, a Niemcy bardzo zmęczeni prawie drzemali. Nikt niczego podejrzanego nie zauważył. Byłam spokojna o los dzieci. Swojego przeznaczenia nie znałam”.

JEZU, UFAM TOBIE,
CZYLI DNI NA PAWIAKU

W siedzibie gestapo przy alei Szucha Irena Sendlerowa została umieszczona w tak zwanym tramwaju. Tam – przerażona i osłupiała – zobaczyła, że nie jest sama. Tej nocy aresztowano kilka jej koleżanek z ośrodków opieki.

„W śledztwie zorientowałam się – pisała w swoich wspomnieniach – że jedna z naszych skrzynek kontaktowych[71], jak nazywaliśmy nasze punkty spotkań, została zdekonspirowana. Skrzynka ta była w pralni przy Brackiej (między Al. Jerozolimskimi a pl. Trzech Krzyży). Właścicielka została aresztowana (z jakiegoś innego powodu), nie wytrzymała tortur i wydała moje nazwisko. W czasie przesłuchań pytano mnie o nazwę organizacji i nazwisko jej przewodniczącego. Niemcy wiedzieli, że istnieje jakaś tajna organizacja, która ratuje Żydów. Ale nie znano szczegółów – nazwy, siedziby, ludzi w niej działających. Obiecywano mi, że jak wszystko powiem, to natychmiast zostanę zwolniona”.

Irena Sendlerowa z doktor Lalą Sperkowską, koleżanką z Pawiaka, 1977

W więzieniu na Pawiaku[72] przesłuchują i torturują Irenę Sendlerową przez wiele dni i nocy. Ale ona nikogo nie wydaje.

„Milczałam – powie po latach. – Wolałam umrzeć, niż zdemaskować naszą działalność. Cóż znaczyło moje życie w porównaniu z życiem tylu innych osób, które mogłam narazić na śmierć?”.

Przesłuchujący ją gestapowiec (elegancki, przystojny, mówiący bezbłędną polszczyzną!) uważał, że jest ona pionkiem. Oczekiwał adresów i nazwisk przełożonych. Niemcy nie wiedzieli, że aresztowali jedną z ważniejszych osób konspiracji. Pokazali jej teczkę z donosami. „Byłam w szoku – mówiła w wywiadzie dziennikarzowi[73]. – Pokazali mi całą teczkę z danymi o czasie i miejscach. A także o osobach, które na mnie doniosły. Dostałam wyrok. Rozstrzelanie. Żegota przysyłała mi grypsy, abym była spokojna, bo organizacja robi wszystko, aby mnie uratować. To dodawało mi otuchy, pozwalało wierzyć w człowieka. Ale wiedziałam też, że innym skazanym także robiono nadzieję.

Świadomość, że nie jest samotna, opuszczona przez przyjaciół z organizacji, pomagała jej przetrwać najcięższe chwile... Wzmacniała wolę walki, była nadzieją na pomyślną przyszłość najbliższych dni.

Jadwiga Jędrzejowska, przyjaciółka Ireny Sendlerowej z Pawiaka

„Jestem w celi na Pawiaku – wspominała Irena Sendlerowa. – Wchodzi ekipa sanitarna, w której byli też więźniowie. W ekipie była Jadzia Jędrzejowska[74], moja znajoma. Zobaczyła mnie. Weszła raz jeszcze i rzuciła mi jabłko. W tym zespole były też więźniarki – lekarki. Usłyszałam: «Sendlerowa, do dentysty». Powtórzyła to dwa razy. Odpowiedziałam: «Mnie zęby nie bolą». Gdy powtórzyła to polecenie po raz trzeci, zrozumiałam, że to konspiracja. Strażniczka Niemka zaprowadziła mnie do «gabinetu». Dentystką była więźniarka Hania Sipowicz[75]. «Gabinet» to był wąski pokój, na końcu którego siedział gestapowiec. Dalej stał fotel. Usłyszałam: «Rozwiercę dziurę i włożę duży opatrunek» (domyśliłam się, że gryps!). Cicho uprzedziła mnie, że w każdej celi jest kapo. Byłam w trzech celach. W jednej sześcioosobowej, w drugiej czteroosobowej (z prostytutkami!) i trzeciej – dwunastoosobowej. Co było najgorsze? Ubikacje. Cztery otwory (leje) w betonie, a pośrodku naprzeciwko siedział gestapowiec. I wychodzenie na komendę. Przez parę dni nie mogłam się załatwić.

Najzabawniejsze wspomnienie? Z celi z prostytutkami. Dostałam kiedyś od Jadzi paczkę papierosów. Dałam je moim towarzyszkom z celi. Paliły, co było zabronione. Było szaro od dymu. Wpadł gestapowiec, strasznie krzyczał. Ale kobiety nie wydały mnie. Dziękuję im za to, a one: «A co pani myśli, że prostytutki to nie patriotki?!»”[76].

Myślano o niej, o tym, jak ją stamtąd wydostać, ponieważ była jedyną osobą, która wiedziała, gdzie są uratowane dzieci! Myślała o nich także. Będąc na Pawiaku, była świadkiem okrutnych scen. Pracowała w pralni, okna wychodziły na podwórze, na którym pośrodku siedział jeden, czasem dwóch gestapowców. „Pewnego dnia zobaczyłam bawiącego się chłopczyka w wieku trzech–czterech lat. Było to dziecko żydowskie. Czasem gestapo, aresztując matkę, zabierało i dzieci. Zdarzało się, że «dobra» strażniczka Niemka pozwalała dzieciom wyjść na podwórze. Mam w pamięci takie zdarzenie. Gestapowiec kiwa ręką na to dziecko. Chłopczyk boi się i nie chce podejść, ale w końcu zachęcony cukierkiem zbliża się. Dostaje w jedną rączkę cukierka i w drugą też. Szczęśliwy odchodzi. Kiedy jest już tyłem do gestapowca, ten strzela maleństwu prosto w plecy”, zanotowała po kilkudziesięciu latach to wstrząsające wspomnienie.

Inny obrazek z pralni. „W więzieniu były dwie pralnie: czarna, w której prało się ubrania więzienne, i biała, gdzie prało się bieliznę gestapowców. Od dziecka byłam alergiczką. Podczas prania leci mi krew. Jedna z koleżanek zaoferowała się, że będzie prać za mnie. Prało nas w sumie dwadzieścia kobiet. Najgorsze było pranie potwornie brudnej bielizny. Przyschnięty kał nie dawał się sprać. «Stare» więźniarki praczki poradziły nam, aby te zasuszone brudy szorować szczotkami ryżowymi, którymi szorowano podłogi. (My cieszyłyśmy się, że Niemcy robią w gacie ze strachu...). Po jakimś czasie w bieliźnie powstały dziury. Niemcy dostali szału. Skończyło się to tragicznie. Któregoś dnia wpadło czterech oprawców. Kazali nam wyjść na zewnątrz, ustawili nas w rządku i co drugiej kazali wystąpić. Na naszych oczach rozstrzelali te kobiety. To nas załamało. Szlochałyśmy. Wpadła do nas doktor Hanna Czuperska[77] – kierowniczka ekipy sanitarnej – i widząc nasz stan, powiedziała: «Dziewczyny, co ja słyszałam, że ktoś jest załamany? Kochane, to przecież jest zwykły pawiacki dzień!»”.

Przed głodem ratowano się, wykorzystując obecność w więzieniu małych dzieci, które były aresztowane razem z matkami. „Dobre” strażniczki czasem wypuszczały te dzieci do piwnicy po kartofle, marchew. „Weszłyśmy w porozumienie z chłopcami, którzy przynosili nam kartofle do naszej pralni. Gotując bieliznę, gotowałyśmy ziemniaki. Nakrył nas gestapowiec. Uciekłam z tym garnkiem do kibla, siadłam na nim, udając, że się załatwiam...”.

Były dwa rodzaje rozstrzeliwań na Pawiaku.

„Pierwszy – na rozkaz z centrali na Szucha. Wtedy wyprowadzali z celi i rozstrzeliwali, prawie zawsze na terenie getta. Drugi – o piątej rano wchodziło do celi dwóch gestapowców z psem wilczurem. Stałyśmy w rzędzie, a oni wskazywali, które miały wystąpić. Była z nami Basia Dietrich, kierowniczka ogródka jordanowskiego. Z zawodu przedszkolanka, która bardzo ładnie śpiewała. Jak był dzień dużych wyroków, to wieczorem śpiewałyśmy patriotyczne pieśni. Jednego wieczoru Basia nie chciała śpiewać. Prosiłyśmy, ale powiedziała, że następnego dnia będzie rozstrzelana. I tak było. Rano przyszli gestapowcy. Jeden z nich powiedział: «Barbara Dietrich skazana na śmierć, wystąp...». Rozstrzelano ją wraz z inną więźniarką na Nowym Świecie (przy ulicy Foksal jest tablica). Po wojnie okazało się, że obydwie były w wywiadzie radzieckim. Jak siedziałyśmy w celi dwunastoosobowej, jedna do drugiej mówiła: «Jak będę wolna, jak się stanie cud... dajcie mi adresy, to zajmę się waszymi dziećmi, rodziną». Po wojnie zajęłam się dziećmi i matką Basi”, wspominała Irena Sendlerowa.

Nadszedł okres masowych egzekucji na Pawiaku. Codziennie nad ranem otwierały się cele więzienne, wywoływano z nich ludzi, którzy już nigdy nie wracali.

„Kiedyś znalazłam w sienniku mały zniszczony obrazek z napisem «Jezu, ufam Tobie!». Ukryłam go i miałam cały czas przy sobie”[78].

Pewnego dnia Irena Sendlerowa usłyszała wśród wywołanych również swoje nazwisko. „Co się wtedy robiło? Prędko każdy rozdawał pozostałym w celi koleżankom, co miał poprzysyłanego od rodziny lub z Polskiego Czerwonego Krzyża. A co się czuło? Tego żadne pióro oddać nie potrafi, wszystkie na ten temat czytane przeze mnie opisy przeżyć nie odpowiadały rzeczywistości. Było nas dużo, trzydzieści, a może czterdzieści osób. Wieziono nas do centrali w alei Szucha – opowiadała pani Irena. – Zdawałam sobie sprawę, że to moja ostatnia droga. I tu zdarzyła się rzecz wprost nie do wiary. Wyczytywano nazwiska i kazano iść do pokoju na lewo. Mnie jednej polecono wejść do pokoju na prawo. Niespodziewanie zjawił się gestapowiec, który miał rozkaz doprowadzić mnie na dodatkowe śledztwo. Wyprowadził mnie z siedziby gestapo w kierunku gmachu sejmu na Wiejskiej. Na rogu obecnej alei Wyzwolenia, Alej Ujazdowskich i placu Na Rozdrożu (tu gdzie jest obecnie fontanna, i o krok dalej, gdzie do niedawna mieszkałam), powiedział mi po polsku: «Jesteś wolna! Uciekaj czym prędzej!». Byłam oszołomiona. Ale z naiwności i głupoty jakiejś poprosiłam go o zwrot kenkarty – jedynego ówczesnego dokumentu, bez którego nie można było się poruszać. Po moich słowach raz jeszcze powtórzył: «Uciekaj!». A ja z uporem powtórzyłam prośbę o zwrot dokumentu tożsamości. Wtedy uderzył mnie w twarz, powalając na ziemię, i odszedł. Zalałam się krwią. Z trudem dowlokłam się do pobliskiego składu aptecznego albo drogerii. Weszłam, na szczęście nie było tam nikogo. Właścicielka, widząc mój stan i moje ubranie (więzienne), zaprowadziła mnie na zaplecze. O nic nie pytając, dała mi szklankę wody i jakieś krople uspokajające, zaofiarowała też chęć pomocy. Poprosiłam o jakieś okrycie (była zima!) i pieniądze na tramwaj. Dostałam. Wsiadłam do tramwaju, chcąc dojechać do domu. Kiedy tramwaj dojeżdżał do ulicy Młynarskiej, wpadł jeden z gazeciarzy (cudowni, niepowtarzalni chłopcy z czasów wojny!) i krzyknął: «Wysiadajcie w biegu, bo gestapo za rogiem łapie!». Wyskoczyłam razem z wszystkimi i potłuczona z trudem doszłam do swego domu.

Radości i szczęścia z mojego powrotu oraz spotkania z Mamą – nie da się opisać. Ale po godzinie przyszła jedna z moich łączniczek i powiedziała: «Możesz tu spać tylko jedną noc, a od jutra musisz się ukrywać». Po kilku dniach Żegota dała mi dokumenty na nazwisko Dąbrowska Klara”.

Akcję ratowania siostry „Jolanty” zorganizował Julian Grobelny przy udziale Marii Palester[79]. Jego wcześniejsze starania o uwolnienie pani Ireny nie przyniosły rezultatu. To Marii udało się dotrzeć do jednego ze znajomych. Nazywał się Władysław Pozowski, pochodził z Poznańskiego, znał świetnie język niemiecki i umiał to wykorzystać. Wszystko było dokładnie zaplanowane. Paczki dolarów w plecaku Małgorzaty Palester (ukryte pod makaronem i kaszą!), którą prowadziła matka (Maria kierowała w Wydziale Opieki pomocą dożywiania niemowląt), zostały dostarczone w umówione miejsce. I przyjęte. Akcja udała się. Przekupiony gestapowiec w dokumentach „rozstrzelał” Irenę Sendlerową. Zapłacił za to własnym życiem. Gdy sprawa się wydała, on i jego koledzy, którzy też w tym zdarzeniu mieli jakiś udział, zostali za zdradę Trzeciej Rzeszy wysłani na front wschodni.

Dla niej samej był to powrót do innego już świata. Musiała zerwać kontakty z Zarządem Miejskim Warszawy. Wróciła do pracy konspiracyjnej. Działała jak dawniej, tyle że – jak jej podopieczni – ukrywając się. Oficjalnie podano informację o jej rozstrzelaniu. Czytała ją nawet w ogłoszeniach, które pojawiły się na ulicach Warszawy. Informowały też o tym uliczne „szczekaczki”. Prawda wyszła na jaw dopiero po kilku tygodniach[80]. Jej samej władze konspiracyjne zabroniły nocować w mieszkaniu. W dzień gestapo nie aresztowało. Była więc z matką do godziny policyjnej, a potem nocowała u sąsiadki. Ale w końcu bardzo chorą na serce matkę musiała zabrać w wielkiej tajemnicy z ich mieszkania. Gestapo jednak przyszło zapytać o nią właśnie matkę. Wtedy poprosiła o pomoc nieocenionego doktora Majkowskiego, który jako kierownik urzędów sanitarnych dysponował transportem. Dał jej do dyspozycji jeden z wozów sanitarnych, w którym umieściła matkę. „Zawieziono ją do szpitala przy ulicy Płockiej. Wniesiono na noszach po to, aby wynieść ją po chwili drugim wyjściem. Zawieziono ją do kolejnego szpitala, Dzieciątka Jezus, gdzie powtórzono ten sam wybieg. Stamtąd pojechaliśmy na Kawęczyńską, gdzie w zajezdni tramwajowej pracowała moja zaprzyjaźniona rodzina Wichlińskich. Stefania Wichlińska, moja serdeczna koleżanka z pracy, za aktywną pracę w konspiracji, po aresztowaniu w cukierence na ulicy Trębackiej, przez wiele tygodni była torturowana na gestapo. W bardzo ciężkim stanie, na noszach, rozstrzelana została na terenach przyległych do getta. Mąż jej (inżynier) – Stefan – był pracownikiem zajezdni tramwajowej. Mieli dwoje dzieci, córkę i syna. Zgodził się na ukrywanie mojej Matki i mnie w swoim mieszkaniu przy Kawęczyńskiej 2”, zanotowała pani Irena w swoich wspomnieniach.

Maria Palester

Matka poczuła się źle 30 marca 1944 roku. Poprosiła o sprowadzenie zaprzyjaźnionego lekarza. Córka nie powiedziała jej, że doktor Mieczysław Ropek zamieszany był w wystawianie fałszywych aktów zgonu i aresztowany. „Ponieważ w mieszkaniu Wichlińskich nie było telefonu, zeszłam na dół do sklepu – opowiadała pani Irena te zdarzenia sprzed sześćdziesięciu lat tak dokładnie, jakby miały miejsce nie tak dawno. – I o dziwo, telefon odebrał doktor Ropek! Oniemiałam. Powiedziałam, co się dzieje z Mamą. Obiecał przyjść natychmiast. Gdy przyszedł, Matka się do niego uśmiechnęła. Doktor wiedział, że to już koniec. Wzięłam Mamę w objęcia. Zdążyła mi jeszcze powiedzieć: «Przysięgnij, że nie będziesz na moim pogrzebie, bo przecież szuka cię gestapo...». To były jej ostatnie słowa”.

Zgodnie z obietnicą nie poszła na pogrzeb. Gestapo pytało o nią w kościele i na cmentarzu na Powązkach. Uzyskali odpowiedź, że córka zmarłej jest w więzieniu na Pawiaku. Któryś z Niemców z wściekłością warknął: „Była, ale znikła!”.

Na gruzach Pawiaka, 1945

Po tym, co przeszłam na Pawiaku, wiem, że nie wolno potępiać tych, którzy nie wytrzymali tortur i zdradzili – mówiła Irena Sendlerowa. – W Muzeum Pawiaka jest gablota z narzędziami tortur. Nie powinno się też zbyt pochopnie oskarżać kogoś o kolaborację. Jakiś czas przed aresztowaniem zostałam ostrzeżona przez pewną lekarką, którą podejrzewano o współpracę z Niemcami. Jakie było moje zdziwienie, gdy spotkałam się z nią na Pawiaku. Spałyśmy razem na jednym barłogu, razem pracowałyśmy w więziennej pralni. Byłam ostrożna. Nie miałam wątpliwości, że jest kapusiem. Parę lat po wyzwoleniu okazało się, że ona przed wojną studiowała medycynę w Wiedniu. Mąż jej był oficerem i zginął w obronie Warszawy. Mieszkała w Śródmieściu, przy ulicy Żurawiej. W jakiś czas po wkroczeniu Niemców do stolicy w pobliżu swojego domu spotkała dwóch oficerów niemieckich, którzy przywitali ją niezwykle serdecznie. Byli to jej dawni koledzy ze studiów. Przerażona (ciekawscy sąsiedzi od razu wyciągnęli wnioski), nie wiedząc, co robić w tej niecodziennej sytuacji, zaprosiła ich do domu, gdyż nie chciała wzbudzać podejrzeń i komentarzy. Ponieważ zajmowała się pomocą Żydom, doszła do wniosku, że ta znajomość może się przydać. I tak się stało. Bywało tak, że w jednym pokoju ukrywała żydowską rodzinę, a w drugim przyjmowała dawnych kolegów, od których wyciągała różne informacje potrzebne do rozeznania planów Niemców w stosunku do Żydów i Polaków.

Prawdę o jej działalności poznałam po wielu latach, kiedy prosiła mnie o pomoc w poparciu jej starań o pracę. Zanim jej pomogłam, opowiedziałam jej o podejrzeniach, które na niej ciążyły. Wtedy dopiero zwierzyła mi się z tego, jak było naprawdę. Z Pawiaka została wywieziona do obozu w Ravensbrück. I tam dotrwała do końca wojny, pomagając współwięźniarkom Żydówkom, które wystawiły jej wspaniałą opinię”.

KWIECIEŃ–SIERPIEŃ 1944

„Mąż był w obozie w Woldenbergu – wspominała Irena Sendlerowa. – Po śmierci mamy zostałam sama i z całą energią oddałam się działalności Rady Pomocy Żydom. Kontynuowałam też pracę w konspiracyjnej komórce PPS. Zajmowałam się między innymi dostarczaniem pieniędzy dla rodzin działaczy, którzy zostali aresztowani. Przewoziłam też lekarstwa dla ludzi ukrywających się w lesie. Mimo zmienionego nazwiska nie miałam stałego miejsca pobytu. Nocowałam co kilka dni u różnych znajomych, dla swego i tych osób bezpieczeństwa. Miałam ze sobą tylko torbę z przyborami toaletowymi i zmianą bielizny”.

Pewnego razu wracała z takiej wyprawy. W Skierniewicach pociąg stanął na dłużej. Niemcy robili dokładną rewizję wszystkich pasażerów, kontrolowano dokumenty i bagaż. Kogoś szukano. Sprawdzający miał spis poszukiwanych osób. „Byłam spokojna, bo miałam dobre dokumenty na inne nazwisko – mówiła. – Pewna siebie spojrzałam przez ramię żandarma. I zamarłam. W wykazie osób poszukiwanych zobaczyłam: «Irena Sendler»”.

W lipcu atmosfera w mieście stawała się coraz bardziej nerwowa. Wyczuwało się powszechne oczekiwanie na coś nadzwyczajnego.

„Ja sama w powstanie nie wierzyłam. Uważałam, że walka zbrojna jest bez szans na zwycięstwo. Mimo że ulice Warszawy pełne były cofających się wojsk niemieckich z frontu wschodniego, w dalszym ciągu czuło się jednak potęgę Niemiec i siłę ich wojska.

Po ucieczce z więzienia bibułki z nazwiskami dzieci wkładałam do słoika, który zakopywałam. W czasie powstania przełożyłam je ze słoika do butelek i zakopałam, prawie w tym samym miejscu, w ogródku (przy ulicy Lekarskiej 9) u zaprzyjaźnionej łączniczki, aby w razie mojej śmierci odkopała i przekazała komu należy”.

Do dziś rośnie stara jabłonka, pod którą Irena Sendlerowa i Jadwiga Piotrowska ukryły dwie butelki.

Wybuch powstania zastał Irenę Sendlerową (podobnie jak wielu warszawiaków) na ulicy, w dzielnicy Mokotów. Po pewnym czasie dotarła do mieszkania przyjaciół Marii i Henryka Palestrów przy ulicy Łowickiej 53. Był tam też Stefan Zgrzembski, prawnik, działacz przedwojennego PPS, który wcześniej przebywał w Otwocku i na Pradze. Znali się sprzed wojny, przez kilka lat współpracowali w konspiracji. Pobrali się dwa lata po wojnie.

CO ROBIŁA
SIOSTRA „JOLANTA”
W CIĄGU 63 DNI POWSTANIA

Mając ukończony sześciomiesięczny kurs dla pielęgniarek, zorganizowany przez Polski Czerwony Krzyż, zgłosiła się do najbliższego punktu sanitarnego, który mieścił się w podwórzu domu, gdzie mieszkali Palestrowie. Wkrótce po rozpoczęciu powstania punkt był pełen rannych. „Na naszych oczach ze wszystkich okolicznych domów wypędzano mieszkańców, tak że podwórze domu przy ulicy Łowickiej 51 zapełniło się ludźmi – opowiadała w sierpniu 2003 roku, po pięćdziesięciu dziewięciu latach od tamtych wydarzeń. – Po kilku dniach punkt sanitarny, ze względu na dziesiątki rannych, przekształcił się w duży szpital, w którym ukrywaliśmy pięcioro dorosłych Żydów[81]. Jako niby ranni mieli zabandażowane twarze. W końcu września, podczas akcji wypędzania wszystkich mieszkańców Warszawy oraz likwidacji punktów sanitarnych, nasza placówka znalazła się w niebezpieczeństwie, bo na kilkudziesięciu rannych mieliśmy tylko jedne nosze. Uniemożliwiało to ewakuację.

Nieoczekiwanie do szefowej naszego prowizorycznego szpitala – doktor Marii Skokowskiej-Rudolf – podszedł jeden z Niemców, który powiedział po polsku: «Chodźcie za mną». Lżej ranni szli o własnych siłach, ciężej rannych umieszczaliśmy na tym, co nam wpadło w ręce. Były to drzwi wyrwane z zawiasów. Dołączyła do nas pewna grupa zdrowych mieszkańców tego domu. Ruszyliśmy za Niemcem. Naprzeciwko tego domu, na tej samej ulicy był niewykończony dom (bez dachu i okien!).

Irena Sendlerowa w Wigilię 1944 roku

Tam nas ten żołnierz wprowadził, mówiąc:

«Mam ojca Niemca, matka moja jest Polką. Jak zaczęła się wojna, zmobilizowali mnie do wojska. Musiałem matce przysiąc, że w czasie wojny nie tylko nie zabiję żadnego Polaka, ale jak tylko będę mógł, to każdemu pomogę. Dlatego was tu przyprowadziłem, bo wszyscy mieszkańcy Warszawy są kierowani do obozu w Pruszkowie, gdzie dzieją się straszne rzeczy. Chcę, żebyście tego uniknęli, tu was zostawiam. Gdyby Niemcy was odkryli, powiedzcie, że jesteście tu z polecenia majora Patza».

Zajęliśmy dom, w którym nic nie było. Spaliśmy na gołych deskach, a jedliśmy to, co zabrali ze sobą na drogę zdrowi mieszkańcy, którzy przyłączyli się do nas. Żywność szybko się skończyła i przez kilka dni żywiliśmy się tylko pomidorami, które rosły w okolicznych ogródkach. Wśród naszych podopiecznych była kobieta, która pracowała jako gosposia w pobliskim domu. Dom jej państwa został zburzony, ale ocalała piwnica, w której były ogromne zapasy żywności: worki ryżu, mąki, cukru, także wędliny i peklowane w słojach mięso. Poszłam tam z nią. Gdy pakowałyśmy to wszystko, wszedł Niemiec. On się nas przestraszył, a my jego. Z wściekłością rzucił się na mnie z bagnetem. Ranił mnie silnie w nogę. Okazało się, że szuka cywilnego ubrania. Był dezerterem. Powiedział nam, że ma dosyć tej wojny. Pięć lat zabija i nie chce już tego robić więcej. Ma liczną rodzinę, musi dla nich żyć. Chce uciec z tego piekła. To on prosił nas o pomoc!

Towarzysząca mi Marysia Dziedzic oddała mu kompletne ubranie właściciela domu, które znalazła ukryte w piwnicy. Po jego otrzymaniu zostawił nas w spokoju. Gdy wróciłyśmy z workami pełnymi bezcennych zapasów, doktor Skokowska przywitała nas okrzykiem radości, ale przeraził ją widok mojej nogi. W ranę wdało się zakażenie. Parę dni z dużą gorączką walczyłam ze śmiercią. Nie mieliśmy żadnych środków przeciwko zakażeniu. Z wielkim trudem, dzięki ogromnemu wysiłkowi pani doktor, przeżyłam to wszystko.

Warszawa była w dalszym ciągu bombardowana. Jeden z odłamków ranił kobietę, urywając jej prawą rękę. Zaszła konieczność natychmiastowej operacji, aby ją ratować. Doktor Skokowska-Rudolf, specjalistka od gruźlicy dziecięcej, i doktor Henryk Palester, specjalista epidemiolog, naradzali się, kto ma zrobić operację, bo żadne z nich nie było chirurgiem i nigdy żadnych operacji nie przeprowadzało. Wybór padł na panią Marię, która była o trzydzieści lat młodsza. Moim zadaniem było pójść do tego domku, w którym wcześniej przebywaliśmy, a który teraz był spalony, i wygotować do operacji zwyczajne noże.

Doktor Maria Skokowska-Rudolf i jej mąż z Ireną Sendlerową, 1969

Gdy szłam przez ogród, musnęła mnie kulka, obcinając włosy z jednej strony głowy.

Na prowizorycznym stole z desek ułożyliśmy ranną kobietę. Doktor Skokowska przystąpiła do operacji (bez znieczulenia!). Moim zadaniem było podawanie jej prowizorycznych narzędzi, czyli zwykłych kuchennych noży. Dwie inne «pielęgniarki» odganiały roje much. W pomieszczeniu, w którym odbywała się operacja, przebywało ponad sześćdziesiąt osób. Nagle usłyszeliśmy wrzaski Niemców i szamotanie się z innym lekarzem, który wyszedł do nich ze sztandarem Czerwonego Krzyża. Niemiec wrzeszczał: «Kim wy jesteście, jak żeście się tu znaleźli?». Doktor Palester spokojnie odpowiedział, że jesteśmy z polecenia majora Patza. To zaskoczyło, ale i rozwścieczyło Niemca, który wrzeszcząc, pytał, kto mógł powołać się na niego?! Uderzył doktora, złamał sztandar i z gotowym do strzału «rozpylaczem» wpadł do nas. Operująca doktor Skokowska spokojnym głosem odrzekła: «Pan pozwoli, że dokończę operację, a potem panu wszystko wyjaśnię». Niemiec opuścił broń i czekał. Po operacji major Patz kazał doktor Skokowskiej iść ze sobą. Towarzyszyło mu czterech innych żołnierzy. A cały nasz zespół, złożony z męża pani doktor, profesora Politechniki Warszawskiej, i ich piętnastoletniego syna, tuląc się do siebie, czekał, kiedy usłyszy strzały. Przez dwie godziny była kompletna cisza. Potem zobaczyliśmy przez otwory okienne, jak czterech żołnierzy niesie dwa duże kosze od bielizny. W jednym był chleb, w drugim różne środki opatrunkowe. Towarzyszyła im żywa doktor Skokowska. Opowiedziała nam, że major Patz zabrał ją na kwaterę, że opowiedziała, w jaki sposób w tym właśnie miejscu się znaleźliśmy, nie wspominając, że ukrył nas tutaj żołnierz niemiecki, a tłumacząc, że stan chorych i brak noszy nie pozwalał na wyjście z Warszawy.

Major Patz przyznał, że gotów był nas wszystkich zabić, ale widok przeprowadzanej operacji w tak niesamowitych warunkach, bohaterstwo i determinacja lekarki zaimponowały mu.

Pamiętam też inne dramatyczne zdarzenie. Pewnego dnia przybiegła do nas, błagając o pomoc, zrozpaczona kobieta. Jakimś cudem przeniosła ze sobą wyciągniętych spod stosu trupów, żyjących jeszcze, swoich bliskich: syna i ojca. Okazało się, że w pobliżu, na ulicy Rakowieckiej, w klasztorze Jezuitów, schroniło się bardzo dużo ludzi, których wybuch powstania zastał na działkach na Polu Mokotowskim. Nie mogli już wrócić do domu i schronili się tam właśnie. Pewnego dnia Niemcy podpalili cały dom. Prawie wszyscy zginęli. Ta kobieta, wiedziona pewnie intuicją, usłyszała jęki rannych i wśród stosu spalonych ludzi odnalazła najdroższych jej bliskich. Przerażona szukała dla nich pomocy w naszym prowizorycznym powstańczym szpitaliku.

W połowie września wyrzucono pozostałą ludność, a więc i nas, z miasta. Szliśmy Polem Mokotowskim. Dołączali do nas ludzie z okolicznych domów i ulic, którzy nie mieli z naszym «szpitalem» nic wspólnego. W pewnym momencie usłyszeliśmy krzyk rodzącej kobiety i płacz małego dziecka, które było z matką i starszym braciszkiem[82]. Kilka osób zatrzymało się. Poszukałam w tłumie doktor Skokowskiej. Dwaj mężczyźni wzięli na ręce rodzącą. Z trudem dotarliśmy do rozstajnych dróg: szosy krakowskiej i szosy prowadzącej do Pruszkowa. Konwojujący nas Niemcy już skręcili w kierunku Pruszkowa. Jeden z naszych chorych podszedł do nich. Długo z nimi rozmawiał. Dał dużą sumę pieniędzy, abyśmy mogli się znaleźć na szosie prowadzącej do Okęcia. Zgodzili się. Dotarliśmy do miejsca, gdzie znajdowała się fabryka marmolady, której dyrektorem był Niemiec. Zobaczywszy tłum chorych, kalek, płaczące dzieci, kazał pracownikom wynieść pojemniki marmolady, chleba, mleka dla dzieci. Dał też samochody, aby tych, którzy nie mogli iść, zawieźć do wyznaczonego przez konwojujących miejsca. Gmina umieściła nas w barakach. Zajęliśmy się rozlokowaniem chorych. Baraki były brudne, zawszone, pełne różnego robactwa. Wcześniej trzymano tam więźniów radzieckich. Rodzącą kobietę odesłano do pobliskiego szpitala. Na drugi dzień gmina przeniosła nas do budynku spółdzielni mieszkaniowej, który został całkowicie opuszczony przez zamieszkałą tam ludność, która bała się bliskości wojującej Warszawy. Bardzo się nami wtedy zajął ksiądz z pobliskiej parafii, organizując posiłki – zupę i chleb[83].

Pamiętam ostatnią wojenną Wigilię. Siedzieliśmy wszyscy przy skromnej kolacji, gdy świąteczny nastrój przerwało walenie do drzwi. Przyszedł kompletnie pijany ranny Niemiec. Nie pytaliśmy, dlaczego jest ranny. Doktor Skokowska i ja zajęłyśmy się nim. Po opatrzeniu jego ran Stefan Zgrzembski wyprowadził go daleko od naszego domu. A my zabraliśmy się do zacierania śladów jego obecności – trzeba było wyszorować zakrwawioną podłogę”.

Doktor Maria Skokowska-Rudolf i Irena Sendlerowa z uratowaną Irenką Wojdowską, 1945

WARSZAWA WOLNA!

„Po wyzwoleniu Warszawy 17 stycznia 1945 roku (pamiętam, że o godzinie piętnastej na Okęcie weszło wojsko radzieckie i nasza armia!) szpital przekształcony został w Dom Dziecka – opowiadała Irena Sendlerowa. – Pewnego dnia do naszego Domu przywieziono dzieci z Oświęcimia. Były to bardzo małe dzieci. Miały może trzy–cztery lata. W obozie były razem z matkami. Ale te matki tuż przed wyzwoleniem obozu przez Armię Czerwoną zostały... spalone. Dzieci o tym wiedziały. Ich już nie zdążono spalić. Wejście wojsk radzieckich na teren obozu uratowało dzieci.

Cały personel naszego Domu otoczył te nieszczęśliwe istoty najczulszą i najserdeczniejszą opieką. Wymagały nie tylko pomocy przy zabiegach higienicznych (wszystkie były zaatakowane przez wszy!), odpowiedniego pożywienia (były wycieńczone głodem i warunkami życia w obozie), ale przede wszystkim wsparcia moralnego, emocjonalnego. Silna poobozowa nerwica nie pozwalała im spać spokojnie. W nocy budziły się z krzykiem. Trzeba było każde dziecko przytulić, uśpić. Jedna dziewczynka zapytała mnie kiedyś: «Czy mamusię bardzo bolało, jak ją palili?». Byłam wstrząśnięta, ale nie mogłam tego dziecku po sobie pokazać. Spokojnie odpowiedziałam: «Nie, nie bolało, bo aniołek wziął ją zaraz do nieba». Po kilku dniach ta sama dziewczynka poprosiła mnie, abym narysowała jej... aniołka. Narysowałam, ale było to jedno z najcięższych moich przeżyć w tamtym okresie.

Mieliśmy straszny głód w tym szpitalu. Przetrwać ten trudny czas pomógł nam przypadek. Spotkałam w kolejce dojazdowej, która kursowała między Milanówkiem a Opaczą, maleńkim osiedlem oddalonym o kilka kilometrów od Okęcia, panią Dziatkę (Władysławę) Michałowiczową – synową profesora Mieczysława Michałowicza. Była przez swojego teścia, którego dom był zawsze otwarty dla potrzebujących pomocy Żydów, związana z Żegotą. Gdy mnie zobaczyła, poinformowała szybko, że zarówno władze Wydziału Opieki, RGO, jak i część prezydium Żegoty mieszczą się w Milanówku. Zgłosiłam się tam i otrzymałam od razu pomoc dla naszych podopiecznych od Adolfa Bermana i Marka Arczyńskiego. Dzisiaj nie pamiętam już sumy, ale wiem, że wtedy była to duża kwota, która pozwoliła przetrwać najtrudniejszy, zimowy przecież, okres. Ostatni raz miałam kontakt z Żegotą, jako organizacją nielegalną, 17 stycznia 1945 rano. Po wejściu wojsk radzieckich natychmiast nastąpiła zmiana pieniędzy i cały szpital – liczący wówczas około trzystu chorych i kilkadziesiąt osób personelu lekarsko-pielęgniarskiego i pomocniczego – znowu nie miał co jeść. W końcu stycznia zostałam wydelegowana do Lublina, do nowego rządu. Uzyskałam tam pomoc nowego Ministerstwa Zdrowia. Dano mi sto tysięcy złotych w nowej walucie, cały samochód ciężarowy jedzenia i lekarstw. Kiedy byłam tych kilka dni w Lublinie, dowiedziałam się, że tam w szpitalu wojskowym leży ciężko chory Leon Feiner[84], wiceprezes Żegoty. Okazało się, że ma raka płuc, co przed nim ukrywano. Myślał, że ma zapalenie płuc. Odwiedziłam go. Powiedział mi wtedy: «Jolanto, przeżyliśmy już właściwie wojnę, dotrzymamy słowa i będziesz miała pomnik w Izraelu»”.

Wkrótce ówczesne władze nowo powstałej Rady Narodowej Miasta Warszawy wezwały Irenę Sendlerową do pracy w Wydziale Zdrowia i Opieki Społecznej. „Najpierw przez kilka tygodni odmawiałam wyjazdu do Warszawy – opowiadała pani Irena. – Z grupą bliskich mi ludzi łączyła mnie wspólnota doświadczeń powstańczych. Nie wyobrażałam sobie ani rozstania z personelem, ani z dziećmi, dla których byłam pielęgniarką, opiekunką i wychowawczynią. Uległam w końcu, dlatego że pierwszy prezydent miasta – Marian Spychalski[85] – obiecał mi jak najprędzej budowę nowego Domu Dziecka. Bo tu, na Okęciu, zaczęli wracać do swego domu jego dawni mieszkańcy.

Mój wielki żal z powodu opuszczenia dzieci był złagodzony świadomością, że zostawiam je pod dobrą opieką Marii Palester. Na ogólnym zebraniu personelu ustaliliśmy, że to ona powinna zostać kierowniczką Domu Dziecka. Po tragicznej stracie męża (doktora Henryka Palestra, wybitnego działacza Armii Krajowej) i syna, który zginął w walkach powstańczych, była bardzo załamana. Znając ją, wiedziałam, że ten ogromny ból po stracie najbliższych może pomóc jej ukoić tylko praca dla dobra dzieci.

Piętnastego marca 1945 roku przyjechałam do Warszawy. Zostałam zastępcą naczelnika Wydziału Opieki i Zdrowia, przy ulicy Bagatela 10. Po miesiącu byłam już naczelnikiem tego wydziału. Praca była ciekawa, ale nadzwyczaj trudna. Tysiące wypędzonych ludzi wracało do swojego miasta. A raczej do tego, co z niego zostało. Cała Warszawa leżała w gruzach. Domy spalone. Brak było światła, kanalizacji, wody. Ci, którzy tu docierali (często pieszo!), nie mieli żadnych możliwości bytowania. Wydział Opieki Społecznej musiał dostarczać minimum środków do życia. Zadania zdawały się nie do zrealizowania, ale zapał dawnych i nowych pracowników, doświadczenie niektórych pomagały pokonywać trudności. Pracowaliśmy często dzień i noc, o głodzie i chłodzie, mieszkając tak jak inni ludzie powracający do Warszawy, w piwnicach, często w towarzystwie szczurów. Pierwsze moje pobory za miesiąc pracy to był bochenek chleba. Pomocą służyli nam okoliczni chłopi, którzy przywozili żywność. W krótkim czasie zorganizowano dziesięć ośrodków opieki społecznej[86]. Powstały pogotowia opiekuńcze dla dzieci ulicy, często sierot wojennych, które otaczano opieką wychowawczą, ubierano, dawano im trzy posiłki dziennie. Taka sama pomoc była organizowana dla osób dorosłych, które zgłaszały się w różnym stanie zdrowia, po tragicznych wojennych przeżyciach. Wielu trzeba było znaleźć lokum do zamieszkania, jakieś zajęcie. Odrębnym problemem był los ludzi starych, często niedołężnych i samotnych, którzy w wyniku wojny stracili rodziny. Byli nie tylko chorzy, ale i w stanie całkowitego załamania nerwowego po przeżyciach wojennych. Dla nich też trzeba było zorganizować życie w nowych warunkach. Trafiali najczęściej do przedwojennego domu starców w Górze Kalwarii lub do zorganizowanego przez nas nowego zakładu w Lesznowoli.

Wielką tragedią tamtych czasów były młode dziewczęta powracające z obozów koncentracyjnych bądź z obozów pracy przymusowej w Niemczech, które nie miały żadnej rodziny w Warszawie. Mieszkały w gruzach, stąd nazywano je «gruzinkami». Żyły z prostytucji. Dla pracowników opieki społecznej była to pilna konieczność zlikwidowania tego haniebnego problemu.

W Henrykowie pod Warszawą znajdował się zakład dla dziewcząt upadłych, który prowadziły siostry zakonne już przed wojną. Dyrektorem była siostra Benigna[87], mająca za sobą niespotykaną osobistą tragedię życiową.

Dom w Henrykowie (obecnie Białołęka, dzielnica Warszawy, ulica Modlińska 257); w czasie drugiej wojny światowej – siedziba Zgromadzenia Sióstr Benedyktynek Samarytanek; fotografia współczesna, 2014

W czasie działań wojennych Rosjanie wypędzili wszystkich z tego zakładu; co się z nimi stało, nikt nie wiedział. Dom stał pusty. Nasz Wydział Opieki Społecznej w Warszawie przejął ten dom z pięknym ogrodem i zorganizowaliśmy tam nowy zakład dla «gruzinek». Postanowiono, że ten dom będzie całkowicie otwarty, ale tak zorganizowany, żeby dziewczęta nie chciały uciekać. Naszym zadaniem było zwrócić im względnie normalną młodość, pokochać je i otoczyć wielką czułością. Na miejscu była szkoła, która pomagała im uzupełnić braki w podstawowym wykształceniu. Wojna zabrała im najlepsze lata. Osierociła i zdeprawowała. Pobyt w naszym zakładzie był dla nich ogromną szansą na powrót do normalnego życia. Drogą do tego celu była nauka i praca. Poza lekcjami w szkole i zajęciami w ogrodzie zaproponowano im zainteresowanie się jakimiś warsztatami pracy. Utworzono więc: ogrodniczy (kwiatowy, owocowy i warzywny), zabawkarski, bieliźniany i krawiecki. Ustalono też w kuchni dyżury, ale z zaleceniem, aby z żadnej z nich nie zrobiono tylko kucharki. Zajęto się też ich stanem zdrowia. Wspaniały zespół był bardzo oddany pracy i stworzył dobrą atmosferę i czułą opiekę. Dziewczęta nie uciekały. Rozumiały, co dla nich zrobiliśmy, i były bardzo wdzięczne. Do czasu odejścia przeze mnie ze stanowiska naczelnika, czyli do 15 marca 1950 roku (pięć lat pracy!), tylko jedna z dziewcząt opuściła dom. Pamiętam, jak po urodzeniu mojej córeczki (w 1947 roku) trzy dziewczęta przywiozły mi w podarunku małą doniczkę z paprotką, owocem swojej pracy, i koszyk pomidorów z własnego ogrodu. Paprotka rosła i była bardzo duża. Żyła do 1987 roku, czyli czterdzieści lat, co było zdaniem ogrodników wielką rzadkością.

Po moim odejściu bardzo szybko moi zastępcy doprowadzili do zniszczenia domu w Henrykowie. Utworzono tam dom dla starców”.

SPEŁNIONE POWOŁANIE.
POWOJENNE LOSY
URATOWANYCH DZIECI

Teresa Prekerowa w cytowanej już wielokrotnie książce poświęconej działalności konspiracyjnej Rady Pomocy Żydom (Żegota) ogłosiła opracowane w marcu 1979 roku oświadczenie czterech najbardziej aktywnych opiekunek dzieci żydowskich, które jest znakomitym podsumowaniem wyników i starań podejmowanych w tym zakresie w latach 1939–1945. Autorkami oświadczenia były: Irena Sendlerowa, Jadwiga Piotrowska, Izabela Kuczkowska i Wanda Drozdowska-Rogowiczowa. Pozwalam sobie na pełny przedruk tego bezcennego dokumentu:

„My, niżej podpisane, stwierdzamy, że w czasie wojny 1939–1945, pracując w Wydziale Opieki Społecznej i w jego agendach – Ośrodkach Zdrowia i Opieki – byłyśmy jednocześnie zaangażowanymi działaczkami w Radzie Pomocy Żydom Żegota (nie znając wówczas ani dokładnej nazwy organizacji, ani jej składu osobowego). Z tego tytułu brałyśmy udział w ratowaniu dzieci żydowskich przed zagładą, mając ścisły kontakt z Ireną Sendlerową, ówczesną kierowniczką referatu opieki nad dzieckiem w tejże Żegocie. Jej relacje, dotyczące liczby uratowanych dzieci, całkowicie potwierdzamy. Liczbę tę określamy (dziś, po prawie czterdziestu latach, trudno dokładnie ustalić) na ok. 2500 dzieci, którym Żegota w różnorodny sposób udzielała pomocy. I tak:

1. Około 500 dzieci zostało umieszczonych za pośrednictwem Wydziału Opieki Społecznej w zakładach prowadzonych przez zgromadzenia zakonne (Jan Dobraczyński, Jadwiga Piotrowska).

2. Około 200 dzieci umieszczono w Pogotowiu Opiekuńczym Miejskim w Domu ks. Boduena (Maria Krasnodębska i Stanisława Zybertówna).

3. Około 500 dzieci umieszczonych zostało w zakładach RGO [Rada Główna Opiekuńcza] (Aleksandra Dargielowa).

4. Młodzież w wieku piętnastu–szesnastu lat – około 100 osób zostało skierowanych do lasów do partyzantki (Andrzej Klimowicz, Jadwiga Koszutska, Jadwiga Bilwin oraz sam prezes Grobelny).

5. Około 1300 dzieci znalazło pomoc i opiekę w tzw. rodzinach zastępczych. Tutaj działali najbardziej aktywnie: Grobelna Helena, żona prezesa Żegoty, Maria Palester i jej córka Małgorzata Palester, Papuziński Stanisław, Zofia Wędrychowska, Kuczkowska Izabela i jej matka Trzaskalska Kazimiera, Kukulska Maria, Drozdowska-Rogowiczowa Wanda, Ferster Wincenty, Grabowska Janina, Waldowa Joanna, Bilwin Jadwiga, Koszutska Jadwiga, Schultz Irena, Franciszkiewicz Lucyna, Małuszyńska Helena.

W tej liczbie znajdowały się dzieci, którym:

1. Bezpośrednio Żegota wynajdowała rodziny (opiekunów), udzielając im stałych pieniężnych dotacji, dokumentów, odzieży, paczek żywnościowych itp.

2. Była taka grupa dzieci, która potrzebowała tylko doraźnej pomocy, czy to w postaci dokumentu-meldunku, metryki, czy np. tylko pomocy lekarskiej lub w razie zagrożenia przez szmalcowników musiała natychmiast zmieniać dotychczasowe miejsce zamieszkania, lub trzeba było dać okup.

3. Była też pewna liczba rodzin, która przyjmowała dzieci zupełnie bezinteresownie; nasza pomoc jako organizacji ograniczała się przeważnie do dostarczenia metryk.

4. Wreszcie ostatnia grupa – to rodziny, które same przez swoje osobiste kontakty wyprowadzały dzieci z getta lub brały je z ulicy (dotyczy to dzieci żebrzących po domach prywatnych). Te rodziny z własnej inicjatywy podejmowały trud całkowitej opieki nad dziećmi. Tej kategorii czasem tylko trzeba było pomóc w formie opieki lekarskiej lub leków, a nawet zachodziła nieraz potrzeba umieszczenia dziecka w szpitalu. Tutaj pomagali nam bardzo dr Majkowski Juliusz, dr Ropek Mieczysław, dr Franio Zofia, prof. Andrzej Trojanowski, dr Hanna Kołodziejska oraz pielęgniarka Szeszko Helena.

Uważamy ponadto, że uratowanych dzieci z warszawskiego getta było dużo więcej niż ta liczba, którą podajemy, bo były przecież różne, czasem bardzo nawet zaskakujące drogi pomocy – poza Żegotą”.

Od sierpnia do grudnia 1944 roku zabezpieczona przez Irenę Sendlerową lista dzieci uległa zniszczeniu tylko w dwudziestu pięciu procentach. Współpracujące z nią łączniczki szybko uzupełniły braki. Po wyzwoleniu rozszyfrowany spis, już kompletny, został przekazany Adolfowi Bermanowi[88], który w latach 1947–1949 był przewodniczącym Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Działacze tego komitetu odbierali dzieci od opiekunów i zwracali zgłaszającym się po nie rodzinom. Gdy rodzin nie było, dzieci umieszczano tymczasowo w żydowskich sierocińcach[89], a później znaczną ich część przewieziono do Palestyny, potem Izraela.

Niestety nie obyło się bez problemów natury psychologicznej. Wbrew życzeniu i zaleceniu pani Ireny dzieci często były zabierane nagle, bez uprzedniego przygotowania ich samych i ich opiekunów. „To były wielkie dramaty małych bohaterów! – wspominała po latach, głęboko wzruszona. – Po dzieci zaczęły się zgłaszać matki lub krewni. Jedne powitania były piękne i szczęśliwe. Ale niektóre bardzo trudne! Dla obu stron. Bo część młodszych dzieci nie pamiętała swojej wojennej przeszłości. Także przybrani rodzice cierpieli. Trudno im było rozstać się z dziećmi, czasem po kilku przecież latach! Znając losy Żydów, myśleli, że wszyscy bliscy dziecka zginęli. Dla jego dobra nie mówili mu o pochodzeniu. I tu nagle zdarzała się taka niespodzianka. Trzeba było wszystko powiedzieć. A najtrudniej powiedzieć prawdę dziecku. Czasem dochodziło do spraw sądowych”[90].

Zdarzały się wypadki, że przedstawiciele Centralnego Komitetu Żydów w Polsce gubili trop dziecka. Wychowane w polskich rodzinach, późno (lub nigdy!) poznawały swoją prawdziwą historię. Wszystkie żydowskie dzieci, które przeżyły koszmar wojny po obu stronach muru getta, są jej ofiarami mimo upływu lat. Okrutne doświadczenie na zawsze pozostawiło swoje piętno w ich psychice i zaważyło na późniejszym życiu. Najmłodsze z ocalonych dzieci mają dzisiaj ponad siedemdziesiąt lat, najstarsze osiemdziesiąt pięć. Wszystkich bez względu na płeć, wiek i miejsce obecnego zamieszkania łączy jedno: trauma. Zjednoczeni w powstałym na początku lat dziewięćdziesiątych Stowarzyszeniu Dzieci Holocaustu uczą się żyć z ciężarem pamięci. Wspierają się. Są sobie bliscy i czują się sobie potrzebni. Ci, którzy mają podobne doświadczenia, a jeszcze się z nimi nie zjednoczyli, cierpią bardziej.

Nakładem Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu w Warszawie wyszło pięć tomów relacji, wspomnień, wydanych pod wspólnym tytułem Dzieci Holocaustu mówią. Jest to wstrząsająca lektura i zarazem najokrutniejszy dokument pamięci. Tym trudniejszy w odbiorze, że choć pisany po latach w miarę „normalnego” życia, nie stracił nic na dramatyczności opisywanych zdarzeń. Okazuje się jednak, że przed własną pamięcią nie ma ucieczki. Jej ból można tylko złagodzić swoimi przeżyciami, dzieląc się z innymi. Temu służą warsztaty terapeutyczne, spotkania we własnym gronie ocalonych z Holocaustu dzieci. Czy zdają sobie sprawę z cudu, jakim było ich ocalenie? Pewnie tak. Ale nie wszyscy tak do końca to cudowne ocalenie przyjęli i się z nim pogodzili. Niektórzy, nie umiejąc sobie poradzić z koszmarem wspomnień, mają żal, że przeżyli. Że przeżyli samotni. Opuszczeni, oddani przez najbliższych. Z tymi przez lata tłumionymi problemami zwracali się także do Ireny Sendlerowej, która wciąż powtarzała, że to nie jej zawdzięczają życie. Ale determinacji i odwadze własnych matek i ojców, babć i dziadków, którzy umieli się z nimi rozstać. Pokonać miłość zatrzymania – miłością oddania. Dzisiaj, po ponad siedemdziesięciu latach, wiedzą o sobie więcej. Nie zawsze jednak chcą, aby inni, często ich dzieci i wnuki, poznali całą okrutną prawdę o nich. Tak przez te wszystkie lata uciekają od wspomnień. Chociaż bywa, że przeszłość ich odnajduje w najbardziej dziwnych miejscach. Po kilkudziesięciu latach, gdzieś w Izraelu, Australii, w Kanadzie, w Stanach Zjednoczonych, ale bywa, że i bliżej – w Europie – ktoś ich szuka. Kuzyn, daleki krewny. Zdarzają się cudowne spotkania ciotecznych braci i sióstr. Nie zawsze chcą o tym opowiadać. Po co? – pytają niektórzy. Każda historia jest inna.

W roku 1945 „wynurzali się znikąd, mniejsi lub więksi, ale podobni do siebie: wychudzeni, obdarci, niekiedy bez butów, skudlone włosy, starzy-maleńcy, o szarej skórze i otępiałym spojrzeniu. To ci, którzy wyszli spod ziemi, z kanałów, z kryjówek, z nor bez światła dziennego lub z ruin, takich jak na terenie byłego getta warszawskiego. Byli też inni, o zdrowym wyglądzie – ci ze wsi lub z partyzantki. Ale wszyscy bez wyjątku mieli coś wspólnego w wyglądzie i w zachowaniu: unikali patrzenia w oczy, mieli w wyrazie twarzy i w sposobie trzymania ramion jakby stałą gotowość do ucieczki, utajony strach, gotowość do odwrotu do nor, do ruin, do lochów; tam jeszcze wciąż było ich miejsce, tam przynależeli, a nie do tych prosto trzymających się ludzi, rozkrzyczanych, pewnych siebie dzieci. Dzieci wręcz unikali: bali się ich inności, ich normalności. Mówiono o nich: wracają do światła lub inaczej, mniej życzliwie: wyłażą z nor, jak szczurzęta”, pisze Maria Thau (Weczer) w poruszającej książce Powroty.

„Nad życiem jednego żydowskiego dziecka czuwać musiało wiele osób, reprezentujących czasem niejedną organizację czy instytucję”, pisała Teresa Prekerowa. Dodać trzeba, że były to organizacje czy instytucje, które w czasach pokoju nie współpracowały ze sobą. Zjednoczyły się dopiero w obliczu Zagłady.

W imię ratowania najbardziej zagrożonych – Żydów.

Dla Ireny Sendlerowej akcja pomocy Żydom, której była wierną i oddaną uczestniczką, nigdy się nie skończyła. Trwała nadal dzięki kontaktom z uratowanymi, ich dziećmi i wnukami. Pisali do niej z całego świata. Pamiętali. Była ostatnią, która wiedziała, kim byli, zanim przekroczyli mur warszawskiego getta. Nierzadko znała ich rodziców, dziadków, czasem rodzeństwo. Była jedyną, która tym starszym już wówczas ludziom mogła odpowiedzieć na pytanie „A jak wyglądała moja mama?, kim był tata?, czy miała(e)m brata, siostrę...?”.

Nie można uciec od samego siebie – dlatego wracają z dalekich stron do miejsc, które zapamiętali na zawsze. Boją się tych powrotów i pragną ich. Po kilkudziesięciu latach podejmują próbę zmierzenia się ze swoją przeszłością. Z przeszłością, którą starali się wymazać z własnej pamięci. Zdarza się, że wracając do miejsc ledwie obecnych we własnej pamięci, szukają osób, które mogłyby im pomóc ustalić szczegóły, odnaleźć ślady domu, ulicy. Bywało, że dzięki kontaktom ze Stowarzyszeniem Dzieci Holocaustu trafiali wprost do pani Ireny. Jak w wypadku córki Achillesa Rosenkranca. Córka po ponad sześćdziesięciu latach postanowiła odszukać grób ojca na Cmentarzu Żydowskim w Warszawie. Achilles Rosenkranc, wybitny specjalista od prawa skarbowego, zmarł na tyfus w warszawskim getcie w 1942 roku. Nikt z rodziny nie był na jego pogrzebie. Wśród zaledwie kilku żegnających go osób znalazła się Irena Sendlerowa, która na trumnie złożyła przyniesioną za pazuchą gałązkę białego bzu. I tylko ona mogła pomóc w ustaleniu miejsca pochówku. Tylko dzięki jej pamięci córka mogła po tylu latach ukoić ból wspomnień, wyciszyć wyrzut sumienia[91].

Bezcenna lista Ireny Sendlerowej pozwoliła wielu osieroconym dzieciom odnaleźć dalszych krewnych. Listę zabrał do Izraela Adolf Berman. Do dziś krąży tam w odpisach po wielu prywatnych domach.

„Wiem, że życie tych dzieci uratowanych zawsze jest bardzo skomplikowane. Każde z nich przeżyło swój indywidualny dramat ocalenia – mówiła Irena Sendlerowa. – Wychowanie u obcych osób, ich rodzin lub w zakładach dawało im dach nad głową, utrzymanie, opiekę, możliwość nauki. To bardzo dużo. Ale one już nigdy nie były u siebie w domu, ze swoimi rodzicami, wśród swoich bliskich. Często tkwiła w nich bolesna świadomość, że może gdyby w getcie zostali razem, to zdarzyłby się cud i rodzice, rodzeństwo też by przeżyli. Przez te wszystkie powojenne lata tli się w ich sercach niegasnąca iskierka nadziei. Wiele z nich, mimo licznych poszukiwań na całym świecie, do dziś nie zna swoich korzeni. Nic nie wiedzą o swoich najbliższych: dziadkach, krewnych, a nawet rodzicach, rodzeństwie. Cierpią na pamięć rozłąki. Dramat tamtych czasów dotyczył wszystkich. Zarówno dzieci, jak i ich matek oddających je w obce ręce. A także matek przybranych, które przyjęły te dzieci i podjęły się trudu ich wychowania.

Te ostatnie często nie były właściwie traktowane przez przyjęte dzieci, mimo że same traktowały je jak najlepiej, niejednokrotnie lepiej od swoich!

Nierzadko dzieci, do których odnosiło się z wielką czułością, chcąc wszelkimi siłami i sposobami zapewnić im to, co miałyby w domu rodzinnym, mimo tej czułości i troski nosiły w sobie ból i żal, że na miejscu tej przybranej matki nie ma ich rodzonej. Zdarzało się, że ból i żal przeradzał się w bunt i pretensje – dlaczego ty żyjesz, a moja matka zginęła? Na tak postawione pytania trudno było znaleźć dobrą, taktowną odpowiedź, która łagodziłaby konflikt sumienia.

Niejednokrotnie widziałam takie zachowania, sama też to przeżywałam, kiedy ze strony dziecka, które nie tylko traktowałam jak własną córkę, ale z całą świadomością starałam się okazać więcej uczucia niż własnym dzieciom, spotykałam się nie tylko z niechęcią, ale nawet z wrogością. Mimo ukończonych studiów pedagogicznych i wielu lat pracy z dziećmi i młodzieżą nie rozumiałam takiego zachowania. Byłam wobec niego bezradna. Po prostu współczesna pedagogika i psychologia nie znała takich problemów. Problemów z dziećmi, które przeżyły Holocaust”.

Po uroczystości odznaczenia Ireny Sendlerowej Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, 1997. Druga od lewej: Elżbieta Ficowska, w głębi Janina Zgrzembska, po prawej Prezydent RP Aleksander Kwaśniewski i Katarzyna Meloch

Tyle lat po wojnie. Odbudowano domy, ulice. Do zrujnowanych miast wróciło życie. A w sercach uratowanych dzieci wciąż jest rozpacz, żal, tęsknota. Wykształciły się, rozjechały po świecie, wiele osiągnęło wspaniałe sukcesy zawodowe, założyły własne rodziny. Dzisiaj są już dziadkami. A tak naprawdę do końca życia pozostaną „dziećmi”, które szukają swojej przeszłości. Szukają i uciekają. Przed wspomnieniami, które z wiekiem stają się bardziej wyraziste. Dokuczają jak choroba. Choroba pamięci, na którą nie wynaleziono dotąd skutecznego lekarstwa. Czy ktoś ich rozumie? Tylko oni sami. Bo nikt inny nie miał takich doświadczeń, które nie odchodzą wraz z upływem czasu. Są w nich. Elżbieta Ficowska opowiada: „W naszym Stowarzyszeniu jest prawie osiemset osób o podobnych życiorysach. Te życiorysy różnią się w zależności od wieku dzieci ratowanych z takim poświęceniem przez współpracowników Ireny Sendlerowej i przez nią samą. Jest grupa, nieduża stosunkowo, moich rówieśników, tych, którzy urodzili się w czasie wojny i którzy niczego nie pamiętają. Oni mają «czarną dziurę» w pamięci. Nic o sobie nie wiedzą. Np. dziecko znalezione gdzieś pod płotem, bez żadnej informacji, kim ono jest. Ci ludzie dowiadują się często od swoich przybranych rodziców, że oni nie byli ich rodzicami biologicznymi. I taki człowiek (często dzisiaj sześćdziesięcioparoletni) zostaje sam. Nie ma nikogo, kogo mógłby zapytać: kim jestem? Jak to się stało, że ocalałem?... Mnie na szczęście to ominęło. Nie mam pamięci tamtych dni i tamtych lat. Nie doświadczyłam tego świadomie i myślę, że może dobrze, bo nie zostało wrażenie tego wszystkiego strasznego, co się wtedy działo. To jest dla mnie jak film, jak przeczytana książka, nie boli mnie mówienie o tym. Natomiast wiem, po prostu wszystko wiem... W 1942 roku zostałam wywieziona na wozie pełnym cegieł, który wyjeżdżał z getta na stronę aryjską. Między cegłami umieszczono skrzynkę drewnianą, która miała otwory. Włożono do niej uśpione luminalem niemowlę, wówczas chyba sześciomiesięczne, z łyżeczką srebrną na szczęście. Na tej łyżeczce było moje imię wygrawerowane i data urodzenia. Wcześniej, także dzięki kontaktom pani Ireny, wyprowadzono z getta kilkuletnią moją siostrę cioteczną. Trafiłam do pogotowia opiekuńczego zaprzyjaźnionej z Ireną Sendlerową Stanisławy Bussoldowej, położnej, która przychodziła do getta odbierać porody. Miałam u niej zostać kilka tygodni, zostałam na zawsze. Postanowiła mnie zatrzymać. Ponieważ nikt z mojej rodziny nie ocalał, nigdzie mnie nie oddała. Wiem od niej, że moja prawdziwa mama kilka razy opuściła getto, aby mnie zobaczyć. Telefonowała, aby usłyszeć mój głos. Miała dobry wygląd, mogła się uratować, ale nie chciała zostawić swoich rodziców, moich dziadków. Nie mam nawet ich fotografii. Szukam ich przez całe dorosłe życie, w Polsce i w Izraelu. Dla mnie będą zawsze niezaspokojoną tęsknotą. Niespełnieniem mimo poznanego szczęścia rodzinnego”.

Kilka osób zgodziło się na rozmowę ze mną, ale chcą, nawet w tej książce, zachować anonimowość.

Helena K., dziennikarka:

„Z Warszawy wyjechałam w ostatniej chwili, w grudniu 1939 roku. Przez Berlin dotarłam do Bukaresztu. Miałam dobry wygląd i dobre dokumenty. Ocalałam. W warszawskim getcie zginęli ojciec i młodszy brat. Przez lata nie mogłam o nich myśleć. Uciekałam przed wspomnieniami z dzieciństwa i młodości spędzonej w Warszawie. Po wojnie zamieszkałam w Londynie. Odważyłam się tu wrócić dopiero w 1993 roku. Byłam na uroczystościach związanych z pięćdziesiątą rocznicą powstania w getcie. Stałam wśród tłumu ludzi i płakałam przez wiele godzin. To był mój powrót do przeszłości, powrót do historii, przed którą uciekłam. Poszłam też wtedy na Cmentarz Żydowski odszukać grób matki, która zmarła przed wojną. Towarzysząca mi w tej wyprawie przyjaciółka, dziecko Holocaustu, powiedziała z zazdrością: «Jaka ty musisz być szczęśliwa, masz grób matki. Ja nie mam nic»”.

Jerzy K., prawnik:

„Nie wiem dokładnie, ile mam lat. Gdy wybuchła wojna, miałem może cztery lata, a może pięć. Pamiętam tylko, że mieszkaliśmy we Lwowie. Ojciec zmarł na serce, jak weszli Rosjanie we wrześniu 1939 roku. Z matką i jej młodszym bratem wyjechaliśmy najpierw do Krakowa, potem do Warszawy, gdzie mieszkał inny brat matki. Ale minęliśmy się. On, nie wiedząc nic o naszym przyjeździe, pojechał w tym samym czasie do Lwowa. Trochę się tułaliśmy. Ja z matką zamieszkałem w getcie. Wujek, który z nami wyjechał ze Lwowa, związał się z jakąś konspiracyjną organizacją. Ukrywał się w okolicach Warszawy. Matka przez pewien czas utrzymywała z nim kontakt. Latem 1942 roku było strasznie gorąco. Przez całe dnie siedziałem ukryty na strychu wśród pierzyn i poduszek. Musiałem być cicho. Matka pracowała w jakiejś stołówce, skąd raz dziennie przynosiła mi garnuszek zupy. Pewnego razu powiedziała, że ktoś po mnie przyjdzie. I tak było. Wywołał mnie po imieniu. Wyszedłem z getta, jak było ciemno. Matki już więcej nie widziałem. Byłem u pewnej polskiej rodziny, ale nie mogłem wytrzymać tego życia w ukryciu. Uciekłem. Nie znałem Warszawy, więc nie wiedziałem, gdzie jestem. Stałem pod latarnią i płakałem. Ktoś się zatrzymał i zabrał mnie do domu. Potem trafiłem do sierocińca prowadzonego przez zakonnice. Przed powstaniem zostaliśmy wywiezieni do Otwocka. Po wojnie zostałem uznany za sierotę wojenną. Tułałem się po różnych domach na terenie całej Polski. Przez wiele lat nie wiedziałem, kim jestem. Miałem odtworzoną metrykę na inne nazwisko. Nikt mnie nie szukał. I ja nikogo nie szukałem. W 1958 roku, już po studiach w Poznaniu, przyjechałem do Warszawy. I tu spotkałem kogoś, kto mnie rozpoznał. Znał moje prawdziwe nazwisko i moich rodziców. Powoli uczyłem się swojej przeszłości. Poznawałem swoje dawne życie. Ale to nie dało mi spokoju. Przez ponad pięćdziesiąt lat ciągle szukam czegoś o sobie. I gdy po jakimś czasie pojawia się jakiś ślad, okruch pamięci, wspomnienie – to wcale nie odczuwam ulgi. Przeciwnie, jest mi coraz trudniej z tym żyć. Z tą nieznajomością całej prawdy o sobie i z tymi pozbieranymi wiadomościami, które tę prawdę powoli przede mną odkrywają. Czasem żałuję, że podjąłem trop i poszukiwania. Może lepiej byłoby, gdybym dalej nic o sobie nie wiedział? Gdy opowiedziałem jedynemu synowi o sobie, usłyszałem: «Tata, ja nie chcę nic o tym wszystkim wiedzieć». Jego słowa sprawiły mi ból. Przeczytałem artykuł o Irenie Sendlerowej. I od tamtej pory wciąż o niej myślę. Czy to ona zorganizowała moje wyjście z getta? Czy znała moją matkę?”.

Uratowany przez Irenę Sendlerową Piotr Zettinger

Jolanta G., urodzona w 1947 roku bibliotekarka, mieszka pod Warszawą:

„Rodzice ukrywali się w czasie wojny w okolicy Warszawy. I tak się poznali. Ojciec zmarł w 1953 roku. Matka była dużo od niego młodsza, zmarła dziesięć lat temu. Przez wiele lat myślałam, że nie mam nikogo z dalszej rodziny. Dziadkowie zginęli w czasie wojny. Ale w latach sześćdziesiątych pojawił się starszy ode mnie o dwanaście lat kuzyn. Był synem rodzonej siostry mojego ojca. Matka przyjęła go nieufnie. On bardzo starał się z nami zaprzyjaźnić. Opowiadał o wujku, który po wojnie zamieszkał w Londynie. Ten wujek przez wiele lat nie utrzymywał z nami kontaktu, dla naszego bezpieczeństwa, tak mówiła mama. Jerzy, pewnie z powodu chłodnego przyjęcia przez moją mamę, zniknął z naszego życia na wiele lat tak samo nagle, jak nagle się pojawił. Powrócił już po śmierci mojej mamy. Chce podtrzymać kontakt. Podkreśla, że przecież jesteśmy ciotecznym [stryjecznym] rodzeństwem. Jego matka i mój ojciec bardzo się kochali, razem uciekli ze Lwowa, gdzie została ich matka, nasza babcia. Ale nas wszystko dzieli. Bagaż życiowych doświadczeń. On jest taki nerwowy... Nie umiemy się porozumieć mimo podejmowanych prób. W czasie rzadkich naszych spotkań ciągle mi powtarza, że ja to miałam szczęśliwe dzieciństwo. Normalny dom, oboje rodziców. Tak, mówię mu, ale ja nic o swoich rodzicach nie wiedziałam. Mama przez wszystkie lata nic mi o sobie nie mówiła, żyła po śmierci ojca w ciągłym lęku, że jest obserwowana, myślała, że coś jej grozi. Każdy list z zagranicy przyjmowany był z obawą. O rodzinie ojca, jej wojennych losach poznałam prawdę po wielu latach. Zostały jakieś listy, dokumenty, do których nigdy nie zaglądałam. Chociaż jestem już z pokolenia powojennego, to czuję w sobie odziedziczony dramat wojennych doświadczeń obojga rodziców”.

Irena Sendlerowa podczas spotkania z dziećmi w szkole w Izraelu, maj 1983

„Nie było mi łatwo odnaleźć się po wojnie – mówi pani Basia, nauczycielka. – Miałam pięć lat, gdy wybuchła wojna. Mieszkaliśmy w małym miasteczku, rodzice postanowili się mną i starszym bratem podzielić. Ja poszłam z mamą do getta, ojciec ze starszym bratem i swoim bratem wyjechali do dalszej rodziny na wieś, a potem, gdy było coraz mniej bezpiecznie, do lasu. Nikt poza mną nie przeżył wojny. Gdy to zrozumiałam, długo nie mogłam cieszyć się życiem. Wciąż na nich czekałam. Właściwie czekam cały czas. Najgorsze są święta, okres życzeń, prezentów, spotkań. Miałam dwa nieudane małżeństwa. Problemy z własnymi dziećmi, których nie rozumiałam. Może niepotrzebnie wychodziłam za mąż, zakładałam rodzinę. Dzisiaj jestem sama. Ale mam dwie koleżanki o podobnej jak moja biografii. I w ich towarzystwie czuję się najlepiej. One też nie były szczęśliwe w dorosłym, dojrzałym życiu. Rozumiemy się bez słów. Chociaż nigdy nie rozmawiamy o tym, co przeszłyśmy. Łączy nas pewna tajemnica wojennych przeżyć, o których się nigdy z nikim nie rozmawia. Czytałam w jakimś piśmie naukowym, że osoby uratowane z Holocaustu cierpią na posttraumatyczny syndrom stresu. To prawda. Myślę, że każde z nas – dzieci Holocaustu – jest naznaczone przeżyciami wojennymi. Jako pedagog rozumiem, że wiele naszych życiowych problemów ma swój początek w naszej wojennej przeszłości. Cierpię na silną nerwicę, która wzmaga się z wiekiem. Coraz częściej wracają do mnie senne koszmary. Nie czytam w ogóle literatury wojennej – wspomnień, pamiętników. Nie oglądam wojennych filmów. A komedie wojenne są dla mnie czymś nieetycznym, żenującym”.

Pana Stanisława poznałam kilka lat temu w Londynie. Znałam jego historię, przypomniałam sobie o nim podczas pracy nad tą książką. Zadzwoniłam z prośbą, aby opowiedział o sobie raz jeszcze.

„Uciekłem z Polski po 1956 roku – usłyszałam – jak tylko powstała możliwość uczestniczenia w wycieczce «Batorym» do Danii. Wszyscy mieliśmy zbiorowy paszport. Statek nie wpływał do portu. Stał na redzie. Dopływaliśmy do brzegu motorówkami. Z wycieczki, w której uczestniczyłem, wróciła może połowa. Mnie było łatwiej, miałem stryja w Londynie. Zawiadomiłem go, gdzie jestem, i po kilku tygodniach przyjechał do mnie. Kilka miesięcy trwało, zanim mogłem dostać się oficjalnie do Anglii”.

„Po co była panu ta ryzykowna ucieczka?”, zapytałam. „Widzi pani – powiedział – człowiek nie może być sam. A ja po wojnie zostałem sam jak palec. Zginęli dziadkowie, rodzice, dwie siostry. Ja ocalałem na wsi. Pracowałem u młynarza. Z rodzeństwa miałem najmniejsze szanse na przeżycie. Siostry były ładnymi blondynkami. Ja – czarny. Niestety, byłem podobny do ojca, który miał bardzo semickie rysy. Dlatego wysłano mnie na wieś. Wszyscy poszli do getta, tylko mnie zabrali znajomi rodziców. Ale w 1942 roku, gdy już wiedziano o Treblince, sami zaczęli się bać. Przekazali mnie innym. Następnie, po kilku miesiącach, też zasugerowali, że najlepiej będzie mi u młynarza. I tam doczekałem wyzwolenia. Wojna się skończyła. A ja byłem siedemnastoletnim zdrowym, dobrze odżywionym, wysportowanym (jeździłem dużo na rowerze) chłopakiem. Wiedziałem o powstaniu w Warszawie. Od zimy 1943 roku nie miałem już żadnych wiadomości o najbliższych. Długo nie mogłem uwierzyć, że tylko ja ocalałem. Pisałem listy do PCK, łudziłem się nadzieją, że może ktoś z rodziny trafił do obozu, na roboty. W 1954 roku dostałem wiadomość, że brat ojca, którego wojna zastała we Lwowie, z Rosji wydostał się dzięki armii generała Andersa, mieszka w Londynie. Mimo że skończył przed wojną prawo, pracował w restauracji, potem na stacji kolejki podziemnej. Ożenił się z Angielką. Nie mieli dzieci. Gdy dowiedział się, że żyję, pomógł mi wyjechać. On to wszystko obmyślił. Przeczytałem artykuł w londyńskim «Tygodniu Polskim» o Irenie Sendlerowej. I pomyślałem, dlaczego dobry Bóg nie skierował jej do domu moich rodziców? Może któraś z moich sióstr też by przeżyła? Przez te wszystkie lata wciąż zadaję sobie pytanie: Dlaczego tylko ja żyję?”.

Irena Sendlerowa z Teresą Körner, jej mężem i synami po uroczystości zasadzenia drzewka na Wzgórzu Pamięci, Jerozolima, 5 maja 1983

Teresa Körner urodziła się w Cegłowie jako Chaja Estera Sztein. Rodzice prowadzili sklep z „towarami łokciowymi”. Miała młodszą siostrę Jochewet, która zginęła razem z rodzicami.

Dokumenty na nazwisko okupacyjne Teresa Tucholska otrzymała dzięki Irenie Sendlerowej i Julianowi Grobelnemu, który był zaprzyjaźniony z jej ojcem. Umieścili ją u swoich przyjaciół Zofii i Stanisława Papuzińskich, z którymi dzieliła los okupacyjny.

Wspominała, że denerwowała ją nadopiekuńczość pani Ireny, która znając dramat jej przeżyć wojennych, chciała zastąpić jej matkę. W jednym z listów Teresa napisała: „Wiesz, dlaczego byłam dla ciebie taka niedobra, opryskliwa, nieposłuszna? Bo twoja dobroć targała moje serce rozpaczą. Myślałam wtedy – kto ci dał prawo zastąpić mi moją matkę?”. W 1957 roku, po studiach, już jako lekarz stomatolog wyjechała do Izraela, gdzie zmarła w 2010 roku.

Irena Wojdowska poznała Irenę Sendlerową latem 1943 roku na Pradze. Znalazła się tam za jej pośrednictwem. Przypuszcza, że koszty pobytu były finansowane z funduszy Żegoty. Poprzednio ukrywała się wraz z bratem Bogdanem u Jadwigi Bilwin i Jadwigi Koszutskiej, na osiedlu Koło, przy ulicy Obozowej na warszawskiej Woli. Przez to jednopokojowe mieszkanie przewinęło się wielu ukrywających się Żydów, lewicowców i takich, którzy czekali na kontakt z partyzantką. Ten punkt azylu został pewnego wiosennego dnia 1943 roku spalony. Odkryli go szmalcownicy wraz z granatową policją. Przyszli w biały dzień za osobą, którą śledzili. Odkryli kilku niezameldowanych, „niepożądanych” lokatorów. Irena została wtedy rozdzielona z bratem na prawie rok[92]. Według przygotowanych dla nich dokumentów byli rodzeństwem przyrodnim. Bardzo za sobą tęsknili, tym bardziej że kontakt był niemożliwy ze względu na bezpieczeństwo ich samych i innych osób.

Dziewczynkę wysłano na dwutygodniowe kolonie dla sierot pod Warszawę. W tym czasie szukano dla niej innego miejsca. Po raz kolejny nie zawiodła współpracująca z panią Ireną Maria Kukulska. Dziewczynka otrzymała nowe dokumenty i nowy życiorys. „Miałam ich tyle w okresie okupacji, że pamiętam tylko ostatnie przybrane nazwisko”, wspominała. W tym nowym mieszkaniu na Pradze poznała pana Stefana, którego zapamiętała jako bardzo mądrego i dobrego człowieka. Dla niej był znajomym pani Ireny. Nazwisk ich wtedy nie znała. „Okupacja nauczyła mnie, że dzieci nie należy obciążać niepotrzebnymi wiadomościami”, opowiadała.

Pamięta, że na Pradze często zjawiała się zawsze pogodna, energiczna i życzliwa pani Irena. Gdy jesienią 1943 roku urwał się z nią kontakt, zapanowały smutek i przygnębienie. Część domowników przeniosła się do Otwocka. I to ona, jedenastoletnia, tam właśnie woziła (w ciężkich, kamiennych garnkach) przygotowane przez panią Marię Kukulską potrawy. Do dzisiaj pamięta, jak po długim okresie przygnębienia nastąpił nastrój niebywałej radości, graniczący z euforią. Okazało się, że Irena, która była uwięziona, została zwolniona. Szczegóły poznała jednak dopiero wiele lat po wojnie. Wiosną 1944 roku dziewczynka wróciła na Obozową.

Z Ireną Sendlerową spotkały się ponownie zimą 1945 roku w Lublinie. Pani Irena przyjechała tam z misją zdobycia funduszy od Tymczasowego Rządu dla Ośrodka Opieki na Okęciu w Warszawie. Wtedy Irenka pierwszy raz w życiu musiała podjąć samodzielnie ważną decyzję. „Irena zaproponowała, abym wróciła z nią do Warszawy na Okęcie. Musiałam wybierać, czy zostawić brata i obie Jadwigi, czy zrealizować plan poszukiwania rodziców. W Warszawie było to bardziej możliwe. Chciałam wierzyć, że rodzice żyją i się odnajdą”. Chciała też podjąć normalną naukę, ponieważ nigdy nie była w szkole. Jej edukacja miała się rozpocząć 1 września 1939 roku. Zdecydowała się na wyjazd. „Na Okęciu było mi dobrze. Irena i Stefan traktowali mnie jak własne dziecko”. Mimo trudnych warunków lokalowych czuła się z nimi bezpiecznie. Było skromnie, a nawet biednie, ale do tego była przyzwyczajona. Po latach szczerze wyznała: „Nasz stosunek w tym okresie można nazwać rozwijającą się głęboką przyjaźnią”, która przetrwała do końca życia Ireny Sendlerowej.

Profesor Michał Głowiński wiele razy mówił i pisał o Irenie Sendlerowej. Zawsze z poczuciem wielkiej wdzięczności. Ze świadomością, że dzięki niej przeżył czas Zagłady. Z jego rodziną – dziadkami, rodzicami, wujkami i ciotkami – Irena Sendlerowa znała się już przed wojną. Gdy nastała czarna okupacyjna noc grozy, w sposób naturalny utrzymywała kontakt, pomagała, ratowała. W opowieści autobiograficznej Kręgi obcości autor poświęcił wiele miejsca działaniom pani Ireny na rzecz ratowania jego samego i najbliższych członków rodziny. Pamiętam, że Irena Sendlerowa często podkreślała, jaka to byłaby strata dla polskiej kultury, „gdyby mały Michał nie przeżył wojny”. Również jej zawdzięczała życie jego matka oraz kuzyn Piotr i kuzynka Elżunia.

Dzisiaj uratowane przez Irenę Sendlerową dzieci stanowią liczną rodzinę. I chociaż nie zawsze znają się z imienia i nazwiska, mieszkają w różnych, nieraz bardzo odległych od siebie miejscach, łączy je coś, co nazwałam wdzięczną pamięcią.

„Czas Zagłady się spełnił, ale przecież wciąż istniał w każdym, kto ocalał. Istniał tym bardziej, że dopiero po jego zakończeniu można było dokonać bilansu strat, a więc milczącego apelu zamordowanych – pisał Michał Głowiński w Czarnych sezonach; w innym miejscu dodał: – Czas odbiera nadzieję, ale ran nie goi”[93].

PANI NACZELNIK,
CZYLI POWOJENNA
PRACA ZAWODOWA

„W przedwojennej Polsce władze Warszawy, realizując nakazy eksmisji dla niepłacących komornego, urządziły dwa siedliska tragicznej egzystencji ludzi. Jedno to baraki w Annopolu, a drugie w dawnej fabryce obuwia, w tzw. Polusie na Pradze – wspominała Irena Sendlerowa. – Były to wielkie hale fabryczne, w których mieściło się kilkadziesiąt osób, mających wspólną kuchnię i wspólną ubikację. Awantury, bijatyki zatruwały życie. Postanowiliśmy to zlikwidować i w miejsce tej hańby tamtego okresu urządzić kilka instytucji społecznych. Wyznaczyłam do tego dwie pracownice, bardzo dzielne, ofiarne w pracy społecznej, którym poleciłam – w porozumieniu z władzami wojewódzkimi na terenie Polski zachodniej, gdzie po opuszczeniu tych terenów przez Niemców całe bloki mieszkalne stały puste – wywieźć mieszkańców «Polusa», zapewniając im dobre warunki mieszkaniowe i pracę. A w «Polusie» po wielkim remoncie urządziliśmy żłobek, dom rozdzielczy dla starców bezdomnych, szkołę dla pracowników społecznych z piękną biblioteką oraz kilka mieszkań dla naszych pracowników. Jednocześnie zorganizowaliśmy tam centralny magazyn odzieży UNRRY[94].

Irena Sendlerowa, zdjęcie powojenne

Praca Wydziału Opieki Społecznej w ówczesnych czasach była niesłychanie trudna. Wszyscy, którzy wracali do zrujnowanej Warszawy, byli naszymi podopiecznymi. Realizacja zadań przebiegała w dwóch kierunkach. Z jednej strony trzeba było dorywczo udzielać pomocy, aby zgnębieni i zmaltretowani przeżyciami wojennymi mieszkańcy Warszawy mogli otrzymać trochę żywności w postaci obiadów, paczek z suchym jedzeniem, odzież i pomoc w uzyskaniu jakiegokolwiek miejsca do zamieszkania. Z drugiej – o wiele trudniejszym zadaniem było stworzenie jakiejś koncepcji na działalność opieki społecznej w zmienionych warunkach ustrojowych. Na konsultacje i po pomoc w realizacji tych zadań jeździłam do Łodzi, do profesor Heleny Radlińskiej, ponieważ nie czułam się dostatecznie przygotowana do wypełniania tych zadań.

O ile na początku, po zakończeniu wojny, władze partyjne nie mieszały się do zagadnień opieki społecznej, bardziej angażowały się w upolitycznienie społeczeństwa, o tyle po pięciu latach zaczęto się nami bardzo interesować. I polecono mi skasować wszystkie (a było ich dziesięć!) Ośrodki Współdziałania Społecznego (nazwę wymyśliła Wanda Wawrzyńska), bo dalszą pomoc mają załatwiać starostwa. Następnie zarządzono rozdział opieki społecznej na trzy resorty. Sprawy dzieci w wieku od zera do trzech lat miały przejść do Ministerstwa Zdrowia, sprawy dzieci i młodzieży od trzech do osiemnastu lat do Ministerstwa Oświaty, a Ministerstwo Opieki Społecznej miało tylko interesować się starcami i osobami niedołężnymi.

Na podstawie moich wieloletnich doświadczeń uważałam, że opieka społeczna powinna się zajmować rodziną całkowitą, o ile oczywiście choroby, wypadki losowe lub inna patologia tego wymagają. Albowiem życie codzienne i wszystkie zagadnienia związane z bytowaniem są wspólne dla całej rodziny. Wydane zarządzenia w moim rozumieniu były bezsensowne. Podjęłam walkę, chcąc przekonać władze, że wyżej wymienione zmiany pogorszą raczej sytuację osób wymagających pomocy. A nam, pracownikom opieki społecznej, uniemożliwią skuteczną dla nich pomoc. Przegrałam tę walkę. Wobec tego po pięciu latach pracy, 15 marca 1950 roku, opuściłam Wydział Opieki Społecznej. Myślałam, że może w organizacjach społecznych znajdę zrozumienie. I rozpoczęłam pracę w Wydziale Socjalnym w Związku Inwalidów Wojennych. Tam jednak koncentrowano się na pomocy dla osób poszkodowanych przez wojnę. Nie znalazłam więc możliwości pomocy dla szerszego ogółu.

Opuściłam tę pracę, łudząc się, że może w Lidze Kobiet zorganizuję taki wydział socjalny i uda mi się realizować to, co było potrzebą chwili. Tam jednak polityka wzięła górę nad potrzebami!

Wobec tego w 1952 roku zaczęłam pracować w Ministerstwie Oświaty[95], gdzie zostałam naczelnikiem nadzoru pedagogicznego. Praca okazała się bardzo ciekawa, ale wymagała częstych wyjazdów w teren, co ogromnie komplikowało moje życie rodzinne. Były to czasy, gdy miałam dwoje małych dzieci, bardzo chorowitych.

W 1954 roku zostałam wicedyrektorem do spraw pedagogicznych w Liceum Felczerskim, szkole wieczorowej. To była dla mnie wygodna decyzja, którą podyktowało życie. Miałam w ciągu dnia więcej czasu dla swoich najbliższych. Od tego roku pracowałam przez kilka lat w różnych szkołach medycznych: pielęgniarskich (ze specjalizacją pielęgniarki pediatrycznej), dla położnych, dla laborantów medycznych. W szkołach tych przeważał wyraźnie profil zawodowy (medyczny) z prawie całkowitym pominięciem pedagogicznego stosunku do młodzieży. W porozumieniu z Działem Szkolnictwa Medycznego w Wydziale Zdrowia i dzięki bardzo przychylnemu nastawieniu kierownictwa tego działu udało mi się położyć większy nacisk na pedagogizację młodzieży. To było ważne, ponieważ nauczycielami byli lekarze i pielęgniarki – dobrzy fachowcy w swoich dziedzinach, którzy tak naprawdę pojęcia nie mieli o tym, jak uczyć. Trzeba było ich do tego dopiero przygotować.

Pierwszego października 1958 roku ówczesny wiceminister zdrowia, doktor Aleksander Pacho, powołał mnie na stanowisko dyrektora Departamentu Średnich Szkół Medycznych w Ministerstwie Zdrowia. Pracowałam na tym stanowisku do roku 1962. W tym roku zostałam wicedyrektorem do spraw pedagogicznych w Studium Kształcenia Techników Dentystycznych i Farmaceutycznych.

Minister dr Aleksander Pacho dekoruje Irenę Sendlerową medalem „Za zasługi w służbie zdrowia”, Dzień Nauczyciela 1958

W 1967 roku przeszłam na „wymuszoną”, wcześniejszą emeryturę. Miałam przecież dopiero pięćdziesiąt siedem lat! Posądzono mnie bowiem, że po wygraniu przez Izrael jednej z wojen ze światem arabskim radośnie triumfowałam w pokoju nauczycielskim. Były to czasy wzmożonej nietolerancji dla Żydów. Nie chcąc rozstać się z młodzieżą, z którą praca dawała mi przez całe życie wiele radości, zadowolenia i satysfakcji, podjęłam pracę w bibliotece szkolnej, gdzie pracowałam do roku 1984.

W sumie, w latach 1932–1984, przepracowałam pięćdziesiąt dwa lata!

Poza pracą zawodową w każdym okresie swego życia byłam bardzo zaangażowana w pracę społeczną. W szkole średniej aktywnie udzielałam się w harcerstwie, wyjeżdżałam na obozy, na których zdobywałam różne stopnie sprawności. Zaangażowanie w harcerstwo dało mi dużo dobrego, bo zasady tej organizacji miały pozytywny wpływ na kształtowanie postaw i charakterów. Uczono nas tam rozróżniania dobra od zła, opieki nad chorymi, osobami starszymi. Te doświadczenia procentowały w moim dalszym życiu.

W czasie studiów uniwersyteckich wstąpiłam do Związku Młodzieży Demokratycznej. W tej organizacji walczyliśmy między innymi z niesprawiedliwymi decyzjami władz uczelni, wprowadzającymi tzw. getto ławkowe oraz ograniczenia w przyjmowaniu na studia młodzieży pochodzenia chłopskiego. Pracując zawodowo w Obywatelskim Komitecie Pomocy Społecznej i potem w Wydziale Opieki Społecznej i jego agendach, należałam do Polskiej Partii Socjalistycznej (PPS). Zajmowałam się rozwożeniem po różnych fabrykach prasy naszej partii, ulotek, odezw i innych materiałów propagandowych.

Irena Sendlerowa w kabinie samochodu Wydziału Opieki Społecznej przed trybuną rządową podczas pochodu 1 maja 1948 roku

Do PPS należałam też w czasie wojny. Byłam wówczas odpowiedzialna za dostarczanie pomocy materialnej rodzinom więzionych działaczy oraz przywożenie lekarstw i środków opatrunkowych dla ludzi w lesie.

Po wojnie – w roku 1948 – decyzją ówczesnych władz partyjnych Polskiej Partii Robotniczej (PPR) nastąpiło wcielenie PPS do PPR. Powstała Polska Zjednoczona Partia Robotnicza (PZPR). W ten sposób znalazłam się niezamierzenie w nowej partii. Po krótkim czasie zorientowałam się, że ta partia nie ma nic wspólnego z przedwojenną PPS, która na swych sztandarach głosiła hasła: «Niepodległość» i «Sprawiedliwość». Przed wojną «socjalizm» oznaczał nie tyle doktrynę czy program polityczny, ile pewien rodzaj wrażliwości społecznej i sprzeciw wobec kultu pieniądza. I to mi bardzo odpowiadało. Gdy po 1948 roku okazało się być inaczej, złożyłam legitymację partyjną, mając z tego powodu wiele przykrości. «Przykrości» towarzyszyły mi przez wiele, wiele powojennych lat! Gdy pracowałam jeszcze w Wydziale Opieki Społecznej Zarządu Miasta, były na mnie donosy, że ukrywam wśród pracowników aktywnych działaczy Armii Krajowej. Wielokrotnie wzywano mnie do Urzędu Bezpieczeństwa. Grożono mi nieustannie. A byłam wtedy w siódmym miesiącu ciąży. Dziecko urodziło się za wcześnie, było bardzo słabe. Żyło kilkanaście dni. Stan medycyny był wówczas taki, że synka nie uratowano. Była to moja ogromna tragedia.

Cudem w tych okropnych stalinowskich czasach uniknęłam aresztowania i poważnych konsekwencji. Zawdzięczałam to jednej z wielu przeze mnie uratowanych osób – Żydówce Irenie M.P. Ona po wojnie została żoną pułkownika P., szefa Urzędu Bezpieczeństwa w Warszawie. Ja o tym nie wiedziałam, bo losy Ireny po Powstaniu Warszawskim nie były mi znane. Po wielu latach dopiero, kiedy jej mąż zmarł, ona mnie odnalazła i powiedziała: „Ty uratowałaś mi życie w latach okupacji, a ja tobie po wojnie... Był już nakaz aresztowania ciebie, co wówczas równało się wyrokowi śmierci. Pewnego dnia mój mąż był chory. Przyszli do niego podwładni pracownicy w celu omówienia pilnych i ważnych spraw. Wchodząc do pokoju z kawą, usłyszałam końcowe zdanie męża: «Wobec tych dowodów trzeba aresztować Irenę Sendlerową». Po wyjściu tych osób opowiedziałam mężowi historię swego ukrywania się w czasie wojny i twoją rolę w uratowaniu mi życia. Ze łzami w oczach wybłagałam u niego cofnięcie decyzji aresztowania. Mąż mnie kochał, mieliśmy dwójkę małych dzieci, gdy poznał prawdę, zrozumiał, że nie można tego zrobić”.

„Będąc naczelnikiem Wydziału Opieki Społecznej – wspominała Irena Sendlerowa – zorganizowałam wydawnictwo «Opiekun Społeczny» (miesięcznik), ukazywał się przez prawie pięć lat.

Przez wiele lat byłam członkiem komisji rewizyjnej Zarządu Głównego Polskiego Czerwonego Krzyża (PCK) oraz jednym z założycieli Ligi do Walki z Rasizmem, do której to organizacji przystąpiło wielu działaczy dawnej Żegoty, ale krótko ta organizacja działała, bo z polecenia władz partyjnych została zlikwidowana.

Byłam też (krótko) członkiem zarządu warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Dzieci (TPD). Należałam również do Towarzystwa Szkoły Świeckiej oraz Związku Nauczycielstwa Polskiego. Przez dwie kadencje byłam radną w Stołecznej Radzie Narodowej – przewodniczącą Komisji Zdrowia.

W roku 1980, gdy powstała «Solidarność», zachwycona jej ideałami wypisałam się ze Związku Nauczycielstwa Polskiego i wstąpiłam do Związku Zawodowego «Solidarność», pociągając za sobą personel szkoły, w której pracowałam. Członkiem nowej organizacji byłam do czasu zakończenia pracy zawodowej.

Podziękowanie Ireny Sendlerowej po otrzymaniu Orderu Orła Białego, listopad 2003

Od początku istnienia organizacji Otwarta Rzeczpospolita – Stowarzyszenie Przeciw Antysemityzmowi i Ksenofobii jestem jej członkiem. Od wielu lat należę też do Związku Inwalidów Wojennych i Związku Kombatantów.

Za moją wieloletnią pracę społeczną otrzymałam wiele odznaczeń[96], wśród których największe znaczenie ma dla mnie medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznany mi 15 grudnia 1965 roku przez Instytut Yad Vashem w Jerozolimie”.

Drzewo Ireny Sendlerowej w Yad Vashem w Jerozolimie, 2012

Swoje drzewko w Alei Sprawiedliwych Irena Sendlerowa mogła zasadzić dopiero w 1983 roku, gdyż przez kilkanaście lat, mimo zaproszeń z Izraela, władze odmawiały wydania jej paszportu. Spotkała się wówczas z ratowanymi przez siebie dziećmi, wtedy już matkami i babciami. Niemal wszyscy zajmowali odpowiedzialne stanowiska, byli profesorami, lekarzami, adwokatami, artystami. Przyjmowali ją gorąco i serdecznie. Podobnie jak młodzież izraelska na licznych spotkaniach.

Irena Sendlerowa po otrzymaniu Orderu Orła Białego, listopad 2003

WDZIĘCZNA PAMIĘĆ

Irenę Sendlerową bardzo bolał brak pamięci o ludziach najbardziej zasłużonych dla sprawy ratowania Żydów w czasie okupacji. Do nich zaliczała Juliana Grobelnego i jego żonę Helenę. Poświęciła im piękne wspomnienie, które 18 kwietnia 2003 roku, w specjalnym dodatku, opublikowała „Gazeta Wyborcza” [zob. s. 283].

W archiwum Ireny Sendlerowej znajduje się kopia bezcennego dokumentu. Oświadczenie Heleny Grobelnej z 20 kwietnia 1963 roku następującej treści:

„Niniejszym oświadczam, że od mojego męża Juliana Grobelnego, ps. «Trojan», prezesa Rady Pomocy Żydom w okresie okupacji, znane mi są następujące fakty:

1. Ob. Irena Sendlerowa, ps. «Jolanta», była bliską współpracownicą prezydium RPŻ.

2. Za wyżej wymienioną działalność została aresztowana jesienią 1943 roku przez gestapo, osadzona na Pawiaku i skazana na śmierć.

3. Ponieważ ob. Sendlerowa przechowywała część archiwum RPŻ na terenie swego mieszkania oraz z tytułu organizowania na szeroką skalę akcji ratowania dzieci była jedyną osobą, która znała na pamięć zaszyfrowane miejsca ukrycia tych dzieci, prezydium RPŻ czyniło usilne starania o uratowanie jej. Starania mego męża i pozostałych członków prezydium doprowadziły do wydostania się ob. Sendlerowej z Pawiaka w dniu wiezienia Jej na rozstrzelanie. Tego dnia megafony okupanta podały listę rozstrzelanych, w tym nazwisko ob. Sendlerowej.

4. Od tego momentu ob. Sendlerowa musiała się posługiwać fałszywymi dokumentami, opuścić swoje mieszkanie i ukrywać się.

Pomimo to kontynuowała zakrojoną na szeroką skalę działalność prowadzoną przez Radę Pomocy Żydom do zakończenia działań wojennych”.

CZY PAMIĘTAMY?
– BĘDZIEMY PAMIĘTAĆ

Michał Dudziewicz zrealizował film dokumentalny Lista Sendlerowej [97]. Zdobył nagrody na festiwalach w Sztokholmie i w Niepokalanowie.

„W Polsce zawsze łatwiej było mówić o męczennikach niż o bohaterach. Łatwiej mówić o Januszu Korczaku niż o Irenie Sendler, bo ona uświadamia nam, czego nie zrobiliśmy, a można było”, mówił Leszek Kantor, politolog z uniwersytetu w Sztokholmie, organizator Międzynarodowego Festiwalu Filmów Dokumentalnych[98].

Profesor Tomasz Szarota wspomina: „Latem [2002 r.] gościłem w domu grupę amerykańskich dziewcząt z Uniontown w stanie Kansas, które napisały o Sendlerowej sztukę teatralną. Rozmawiając z nimi, niewiele mogłem powiedzieć o tym, jak kobieta, dzięki której uratowano w Polsce kilkaset żydowskich dzieci, czczona jest we własnej Ojczyźnie”[99].

Profesor Szewach Weiss, ambasador Izraela w Polsce, dziennikarce tygodnika „Wprost” powiedział między innymi: „Ludzie nie rodzą się, żeby być bohaterami. Matki rodzą i wychowują dzieci do życia, po prostu. Dlatego nie ma na świecie większych bohaterów, dzielniejszych ludzi niż Sprawiedliwi wśród Narodów Świata. To jest egzamin z człowieczeństwa, którego my, Żydzi, jeszcze nie przeszliśmy”[100].

Ambasador prof. Szewach Weiss z wizytą u Ireny Sendlerowej, 2003

W rozmowie z Joanną Szwedowską ambasador Weiss wyznał też: „Będąc w Polsce, uświadomiłem sobie, że w tych dwóch krajach – tu i w Izraelu – Holocaust trwa dalej. W świadomości ludzi, w pamięci, w pamięci dzieci. W problemach moralnych, które społeczeństwo musi jakoś rozwiązać. Nadzieja jest w następnych pokoleniach. [...] Spotykam wielu Polaków, którzy opowiadają o tym, jak w czasie wojny ratowali Żydów. Przecież o tym też przez wiele lat w Polsce się nie mówiło. Tak jakby ukrywanie Żydów było wstydliwą sprawą”[101].

Pod koniec filmu Michała Dudziewicza, który zarejestrował w nim także pobyt w Polsce czterech amerykańskich uczennic, Irena Sendlerowa mówi: „Dopóki będę żyła, dopóki mi sił starczy, zawsze będę mówiła, że najważniejsze na świecie i w życiu jest Dobro”.

Dziewczęta przed powrotem do Stanów Zjednoczonych, żegnając się z bohaterką sztuki, powiedziały: „Będziemy pamiętać!”[102].

Irena Sendlerowa wśród członków Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu. Od lewej: Julian Pyz, Elżbieta Ficowska (w szaliku), Krystyna Budnicka, Janina Zgrzembska, Joanna Sobolewska i Małgorzata Indraszyk

DLACZEGO PAMIĘĆ
WRÓCIŁA TAK PÓŹNO

„Stale o tym myślę, że spotkał mnie prawdziwy cud: obdarzono mnie darem życia”, mówi profesor Michał Głowiński, literaturoznawca, autor wspomnień, które nazwał „porządkowaniem doświadczeń i wyzwoleniem”[103].

„To było zjawisko społeczne w Polsce, Izraelu, niemal wszędzie. Uciekało się od tego tematu, o Zagładzie się nie mówiło. Zainteresowanie tematem zaczęło się jakieś dwadzieścia lat temu. Jest coraz mniej tych, którzy przeżyli.

Teraz dopiero ludzie zdają sobie sprawę z tego, co się stało, i chcą o tym mówić i pisać. Podobny proces zachodził i w Polsce, i w Izraelu, i w Ameryce. [...] W domu na wszystko nałożono tłumik, obowiązywała powściągliwość. Zresztą ja o tym bardzo mało opowiadałem także moim kolegom i znajomym. We mnie wciąż był strach. Wyzwoliłem się z niego dopiero po 1989 roku. [...] Przestrzeń getta jest dla mnie tajemnicą, zupełnie nie umiem nad nią zapanować, chociaż oglądałem mapy. [...] Wydaje mi się, że wszystko, co się stało, nie daje się w żaden sposób religijnie uzasadnić. I to niezależnie od rodzaju religii. Trudno o teodyceę, czyli o usprawiedliwienie Boga z ogromu zła na świecie”[104].

„Pieczęć milczenia kładłem na wszystko, co było dla mnie ważne”, pisał w jednym z opowiadań w autobiograficznej książce Historia jednej topoli[105]. W innym miejscu tej samej książki przywołuje wstrząsające wspomnienia: „doskonale zapamiętałem te zaplombowane pociągi, odjeżdżające w śmierć, byłem świadom, że nie znalazłem się w jednym z nich tylko za sprawą niebywałego zbiegu okoliczności, który po latach bez przesady mogę określić jako istny cud”.

Uratowany przez Irenę Sendlerową Michał Głowiński

Cudem było także to, że prawie cała rodzina profesora Głowińskiego ocalała. Wojnę przeżyli dziadkowie i rodzice. Rozdzieleni. Każdy ukrywał się w innym miejscu. Po wyzwoleniu i połączeniu się najbliższych w jednym domu ci z członków rodziny oraz z przyjaciół i znajomych, którzy zginęli, wspominani byli „stosunkowo rzadko i jakby nieśmiało. Każde przywołanie łączyło się z bólem, odnawiało rany, odświeżało potworne przeżycia, aktualizowało to poczucie strat, z którymi nie dane było nikomu się pogodzić – i udowadniało, że od ciężaru tego, co się stało, nie można się uwolnić, ciężaru przygniatającego silniej i boleśniej aniżeli młyńskie kamienie. Nie było sposobu, by go zrzucić z siebie, nosił go każdy, kto tamtego doświadczył, nosi zresztą dalej, jeśli żyje, nosi do dzisiaj, bo wszystko to w człowieka wrosło, stało się jego częścią, a usunąć tej narośli nie można za pomocą żadnego zabiegu czy nawet najbardziej skomplikowanej operacji”.

W innej, także autobiograficznej, książce (Czarne sezony) Michała Głowińskiego zwracają uwagę bardzo osobiste refleksje: „Myślę, że przebywanie w piwnicy trwa we mnie do dzisiaj”, „Nie panuję nad chronologią mojej poniewierki po aryjskiej stronie, nie potrafię precyzyjnie uszeregować wydarzeń w czasie...”, „istniał we mnie sprawnie działający system ostrzegawczy, który włączał się momentalnie, gdy tylko na język nasuwało się coś, co mogłoby – choćby w sposób pośredni – świadczyć o moim pochodzeniu. Głęboko uwewnętrzniłem reguły ukrywania się, byłem ich dobrze świadom, dbałem o to, by się im nie sprzeniewierzać”.

Autor tych słów w chwili wybuchu wojny miał zaledwie pięć lat. Przeżył przeprowadzkę z getta w Pruszkowie do warszawskiej dzielnicy żydowskiej. Był bezpośrednim świadkiem terroru na Umschlagplatzu, pamięta warunki bytowania rodziny po Wielkiej Akcji i ucieczkę wraz z rodzicami w zimowy poranek, w dzień po Nowym Roku 1943.

O grozie jego przeżyć tego okresu najlepiej świadczą słowa: „Przez lata miałem nadzieję, że znajdę opis strachu w wielkiej literaturze, ale nigdzie nań nie natrafiłem, myślę, że go po prostu nie ma”. To Michał Głowiński napisał także, że „Irena Sendlerowa w sezonie wielkiego umierania całe swoje życie poświęciła ratowaniu Żydów”[106].

Jadwiga Kotowska, autorka i bohaterka wstrząsającego wspomnienia dziecka, opowiada: „Są rany, które już nie krwawią, a kiedy się to wszystko opowiada, te rany zaczynają krwawić. Jest wtedy ciężko. Wszystko staje przed oczyma. Wszystko się widzi i przeżywa od nowa”[107].

Przez kilka lat zajmowałam się teatrem polskim na emigracji. Szukając jego śladów, byłam w Londynie, Nowym Jorku, Los Angeles, w Chicago i w Waszyngtonie. Wszędzie spotykałam ludzi, którzy przez wszystkie powojenne lata uciekali przed przeżyciami wojennymi – dosłownie na koniec świata! Uciekali nie tylko przed koszmarami wspomnień. Także przed samym sobą. Ktoś w Kalifornii powiedział mi: „Wie pani, przez cztery lata ukrywano mnie jako dziecko. Ocalałem, ale nie wiem po co. Bo ja przez ponad pięćdziesiąt lat ukrywam się dalej. Aby żyć, musiałem o wszystkim zapomnieć. Najtrudniej było mi zapomnieć o mamie. Nigdy nie chciałem wiedzieć, co się z nią stało, jak zginęła. Zablokowałem sobie to wszystko. I w głowie, i w sercu. Nikt z mojej obecnej rodziny nie zna mojej wojennej historii. Ani żona, ani syn i jego rodzina. Myślałem, może gdybym z Polski nie wyjechał, byłoby mi łatwiej. A tak wszędzie jestem obcy. Więc przyjechałem do Polski. Wszedłem do domu, w którym się urodziłem i mieszkałem do września 1939. To było dziwne uczucie. Dom bardzo zniszczony, ale ocalał z powstania. Dziś to ruina. Ale mieszkają w nim ludzie. Biedni i starzy. Przed wojną kamienica należała do zamożnych właścicieli. Lśniła czystością, w środku pachniała świeżością. I ja ten zapach zapamiętałem! I jeszcze zapach jedynego w świecie domowego rosołu! Nic z tego nie zostało... Ale wróciłem z tej podróży odmieniony, lżejszy. Bo rozliczyłem się ze swoją przeszłością i ze swoją pamięcią. Nawet chciałem o wszystkim żonie i synowi opowiedzieć. Ale zrezygnowałem. To był mój świat, którego nie ma, i nikt, kto tego nie przeżył, nigdy nie zrozumie”.

Zrozumiałam swojego rozmówcę (który chce pozostać anonimowy), gdy przeczytałam słowa Szewacha Weissa (który także jest dzieckiem Holocaustu!): „Kiedy w Izraelu tęskniłem do Polski, chciałem wrócić do miejsc swojego dzieciństwa, moje myśli i wspomnienia były smutne. Ale smutek pociąga człowieka. [...] Człowiek ma różne kolory w sobie, w swojej duszy, te kolory to lustra uczucia. [...] Milczenie o Zagładzie jest największym grzechem ludzkości. Przez wiele lat w Izraelu o tym się nie mówiło. I w Polsce też. Ale teraz, w obu naszych krajach, mówi się o tym coraz więcej. To jest zjawisko trzeciego pokolenia. Pierwsze pokolenie – to, które było w samym środku historii, które przeżyło wojnę, którego doświadczeniem życiowym było tragiczne traumatyczne przeżycie – Zagłada, wojna, emigracja, coś, co odmieniło ich życie. Drugie pokolenie, pokolenie ich dzieci, jest tak blisko, że nie zawsze ma odwagę poznać przeszłość, zadawać pytania. Symbolem tutaj mogą być słowa: «o tym się nie mówiło». Drugie pokolenie, tak jak pierwsze, pokolenie ocalonych, próbuje odbudować zwykłe codzienne życie – dom, praca, nauka, normalność. Normalność to obraz życia pierwszego pokolenia przed tragedią. Trzecie pokolenie, pokolenie wnuków, ma już spokojne, zwykłe, ludzkie życie. I wtedy można zadawać pytania i szukać odpowiedzi. I zaczynają badać, opisywać historię pierwszego pokolenia”[108].

Przypomniały mi się słowa kilkunastoletniej wnuczki Ireny Sendlerowej, Agnieszki, która zdziwiona wizytą zagranicznej telewizji zapytała: „Babciu, co ty takiego zrobiłaś, że będziesz sławna?”. I na to proste pytanie Irena Sendlerowa ma tylko jedną, bardzo krótką odpowiedź: „Robiłam to, co nakazywał mi głos sumienia. Nie mogłabym przeżyć wojny inaczej”, dopowiedziała w jednej z wielu naszych rozmów, podczas których licznymi pytaniami poruszałam w niej niezaleczone rany pamięci. Nie mogłam nie zadać innego prostego pytania, którego pani Irena bardzo nie lubiła. Czy się bała? „Tak – odpowiedziała. – Bałam się, ale nienawiść i złość były silniejsze od strachu”. Innym razem na to samo moje pytanie odpowiedziała: „Byłam jakby pozbawiona jakichkolwiek uczuć. Coś mnie gnało do tej pracy, do tego wysiłku. To było silniejsze niż strach. Wiedziałam, że muszę to właśnie robić, tak, a nie inaczej żyć. Miałam chwile słabości, obaw, lęku – jak każdy, ale czy miałam inne wyjście?”.

Pewnego razu w mojej obecności odmówiła kolejnej prośbie o wywiad. Osoba prosząca używała argumentu, że jest przecież ostatnim świadkiem tamtych zdarzeń, jej świadectwo prawdy jest potrzebne dla historii, dla świata. „Dla świata? – dziwiła się pani Irena. – A czy świat mi pomagał, jak dzieci ratowałam? – spytała z goryczą w głosie. – Jak szłam ulicą i płakałam z poczucia bezsilności.

Bałam się nie o siebie, ale o ratowane dzieci. Często myślałam, jaki będzie ich dalszy los. Ciągle zadawałam sobie pytanie, czy zrobiłam wszystko, aby zapewnić im bezpieczeństwo. Wiedziałam, że ten koszmar wojennych przeżyć na pewno będzie miał wpływ na ich przyszłe życie. Każdy, kto przeżył wojnę, cierpi na pewien rodzaj nerwicy”.

Antoni Marianowicz w książce Życie surowo wzbronione ujawnił: „[Pewien] rodzaj lęku został mi do dzisiaj – na przykład nie mogę siedzieć w kawiarni tyłem do drzwi wejściowych. Są to irracjonalne lęki, prawdopodobnie zrodzone w tamtych czasach, [kiedy] każde ocalenie Żyda graniczyło z cudem. I pozostawały po tym liczne urazy. [...] Kto sam tego nie przeżywał, nie powinien być sędzią w takich sprawach”.

Zaprzyjaźniona z Ireną Sendlerową Magdalena Grodzka-Gużkowska w książce Szczęściara napisała między innymi: „Księgarnie w Polsce zalane są dzisiaj wspomnieniami o czasie Zagłady. Dlaczego, po tylu latach? – to pytanie dla psychologów i socjologów”. Autorka w wieku siedemdziesięciu ośmiu lat odważyła się „wypowiedzieć głośno wspomnienia, które nigdy jej nie opuściły”. W czasie wojny miała kilkanaście lat. W maju 1942 roku zdała w Warszawie konspiracyjną maturę. Marzyła o studiach medycznych. Działała w konspiracji. Była poszukiwana przez gestapo. Od Jagi Piotrowskiej (najlepszej łączniczki pani Ireny!) dostawała „małe, ale specjalne zadania”. Była „jedną z tych osób, które wystawiały na słońce szare żydowskie dzieci, wyciągnięte po miesiącach ukrywania się w ciemnych zakamarkach. Takie szare na ulicy. Wszyscy wiedzieli. Przewoziłam je z miejsca A w miejsce B. Podrzucałam jedzenie. I uczyłam, jak nie pokazać Niemcom i szmalcownikom, że jest się Żydem”[109].

Pani Magda wywoziła blade, anemiczne dzieci nad Wisłę, na słońcu kazała im się bawić, pływać w wodzie. Po kilku takich wyprawach dzieci odzyskiwały zdrowy normalny wygląd. To było ważne dla ich dalszego życia. W miarę bezpiecznego życia. Aby żyć, nie mogły różnić się od swoich polskich rówieśników. Ktoś o tym wszystkim myślał, pamiętał, organizował. Kto? Oczywiście Irena Sendlerowa.

Natan Gross w artykule Irena i Jan, który ukazał się w Tel Awiwie w tygodniku „Nowiny-Kurier”, napisał:

„Irena Sendlerowa to wspaniała kobieta, o której mówiono, że jest najjaśniejszą gwiazdą na czarnym niebie okupacji w Polsce. Nagrodę imienia Jana Karskiego, którą otrzymała, można by nazwać – nagrodą sumienia. Moim zdaniem Irena Sendlerowa i Jan Karski to dwa wielkie nazwiska zasługujące na wieczną pamięć narodu żydowskiego”.

W jednej z ostatnich naszych rozmów tuż przed oddaniem maszynopisu książki do wydawnictwa pani Irena powiedziała: „Analizując kontakty z uratowanymi dziećmi, można śmiało stwierdzić, że ich życie mija w stałym rozdwojeniu. Przeżyte tragiczne chwile w okresie dzieciństwa, utrata najbliższej rodziny: rodziców, dziadków, rodzeństwa – mimo wielkich wysiłków zarówno zakonnic, zakładów, w których dzieci były, jak również osób prywatnych, które z narażeniem życia robiły wszystko, aby osłodzić im los przerwanego dzieciństwa – pozostawiły trwały ślad. Tkwi w nich żal za dramat dzieciństwa i niepogodzenie się z utratą najbliższych, i stałe uczucie rozdwojenia swojej tożsamości. Mimo wieloletnich starań wielu dzieciom nie udało się odnaleźć swoich korzeni. Przez wszystkie dojrzałe lata szukają najmniejszych śladów swoich rodzin i swojego pochodzenia, często bez skutku. I ta anonimowość męczy je bez przerwy i zatruwa ustabilizowane często życie. Ten stan da się zaobserwować u wszystkich, którzy przeżyli piekło zbrodni hitlerowskich, i mimo obecnie bardzo często udanego życia (zdobycie wymarzonego wykształcenia, stabilizacji rodzinnej i zawodowej) sprawia – ogólnie biorąc – że są to ludzie, u których dramat wojny ciągnie się do dzisiaj”.

To cztery dziewczynki ze Stanów Zjednoczonych – Elizabeth Cambers, Megan Stewart, Sabrina Coons, Janice Underwood – przywróciły pamięć o Irenie Sendlerowej

Irena Sendlerowa z Janką, lato 1948

POWOJENNE ŻYCIE RODZINNE

„Dziadkowie ze strony ojca zmarli przed pierwszą wojną światową – opowiadała Irena Sendlerowa. – Ja ich nie znałam. Babcia ze strony matki zmarła kilka miesięcy po moim urodzeniu i też jej nie znałam. Natomiast dziadek Ksawery Grzybowski zmarł w roku 1923, kiedy miałam trzynaście lat. Bardzo przeżyłam jego odejście, ponieważ od czasu kiedy wrócił z Rosji (już po śmierci mojego taty w 1917), zastępował mi ojca”.

Janina Zgrzembska: „Rodzice znali się przed wojną. Ojciec skończył prawo na Uniwersytecie Warszawskim, a po wojnie historię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Był działaczem PPS, poznali się pewnie w organizacji. W czasie wojny przebywał na Pradze i w Otwocku. Miał pseudonim konspiracyjny «Adam». Mama jakoś mu pomagała. Pobrali się wkrótce, jak to tylko było możliwe. Mieszkaliśmy przy Belwederskiej. Pamiętam, że ojciec dużo pisał na maszynie, czytał. Uczył w szkole historii. Kochał Warszawę, do dziś wspominam, jak mnie – zaledwie trzy–czteroletnią – prowadził na długie spacery po mieście, opowiadał o domach, ulicach, placach. Wtedy mnie to męczyło i nudziło. Małżeństwo rodziców się nie ułożyło. Różne pewnie były tego powody. Wina zapewne leżała po obu stronach, normalnie, jak w życiu. Rozstali się, gdy miałam czternaście lat, a mój brat dziesięć. Ojciec wkrótce zmarł na wylew, miał czterdzieści dziewięć lat.

Półtoraroczna Janka Zgrzembska

W domu, zawsze otwartym dla potrzebujących pomocy, pełno było obcych. Młodych i starszych, dla mnie wtedy starych ludzi. Wszelkie pytania, kim są ci ludzie, mama ucinała krótką odpowiedzią: moja łączniczka lub mój znajomy z czasu wojny. Potem już nie pytałam. Dom był zadbany, była gosposia, która pilnowała codziennych domowych spraw. Ale my z bratem ciągle czekaliśmy na mamę. A ona zawsze miała czas dla innych. Praca. Po pracy zebrania, konferencje, odwiedziny w różnych instytucjach społecznych. Gdy miałam trzy lata, poprosiłam, aby zabrała mnie do domu dziecka, dokąd stale jeździła. Zdziwiona zapytała: dlaczego? Bo wtedy będę widziała cię częściej – odpowiedziałam. Zostawiałam na stole karteczki, że w mojej szkole też jest zebranie dla rodziców. Marzyłam, aby mama (zamiast gosposi!) poszła ze mną 1 września do szkoły. Uprawiała «pedagogikę telefoniczną». Dzwoniła z pracy i pytała, czy wszystko w porządku. Wydawała polecenia, co mamy zjeść, zrobić.

W roku 1965 mama dostała medal Yad Vashem. Miałam już osiemnaście lat, więc rozumiałam, za co go otrzymała. W marcu 1968 czuła się bardzo źle. Miała stan przedzawałowy. Ale wstała. Powiedziała: «Znowu biją Żydów, trzeba założyć drugą Żegotę!». Dała nam z bratem po sto złotych. «To dla klawisza, jak was zatrzymają, żeby ktoś mnie zawiadomił». Studiowałam, brat się uczył jeszcze w szkole. Było naprawdę ciężko.

Ale były też niespodzianki. Któregoś roku dostaliśmy paczkę z delikatesami. Z Ameryki. Nadawcą był nieznany nam Frank Morgens[110], uratowany z Holocaustu. Uratowała go inna osoba (pani Wala Żak), ale dowiedział się o mamie i chciał w ten sposób okazać wdzięczność. Walę Żak poznałam w 1988 roku w Izraelu. Na przesłanej fotografii Frank napisał mamie dedykację: «by Ci było lżej, wiedząc, że masz we mnie przyjaciela».

Frank Morgens, 19 sierpnia 1967

Przyjaciół mama miała wielu. W Polsce, w Izraelu, w Szwecji, Danii, Kanadzie, Wenezueli. Wszędzie, gdzie są Żydzi, którzy ocaleli z Holocaustu. Pisali listy, przesyłali książki, odwiedzali mamę. Gdy pojechałam do Izraela pierwszy raz, w 1988 roku, drzewko mamy miało już pięć lat, dzisiaj ma trzydzieści jeden! Wszędzie mnie witano i zapraszano. Goszczono. Dopiero wtedy tak naprawdę zrozumiałam, co ona zrobiła. W Izraelu mam przyjaciół, którzy mnie, jako córkę Ireny Sendlerowej, przyjęli do swoich rodzin. Byłam dumna i szczęśliwa. Mama opowiadała, jak podczas czterotygodniowego pobytu w Izraelu przeżyła niezwykłą przygodę. W którąś sobotę ktoś ją obwoził po Jerozolimie samochodem. Zagadali się i wjechali do dzielnicy, w której mieszkają ortodoksi. W pewnym momencie ich samochód został obrzucony kamieniami. Znajomy dodał gazu i powiedział ze śmiechem: «To ty w czasie wojny ratowałaś Żydów, a oni cię teraz ukamienują»”.

Rodzina Zgrzembskich

Irena Sendlerowa: „Myślę czasem, że byłam złą córką, złą matką i niedobrą żoną. Miałam dwa nieudane małżeństwa. Brak mojej stałej obecności w domu, duże zaangażowanie w pracę zawodową i społeczną miały na moje życie rodzinne zdecydowanie ujemny wpływ.

W czasie wojny wiedziałam, że tym, co robię w sprawie ratowania Żydów, narażam także ciężko chorą na serce matkę. W razie wpadki (która w końcu nastąpiła) to ona była narażona na śmierć z braku opieki. Ale moja matka nigdy nie powiedziała: «Nie rób tego! Nie ryzykuj, uważaj na siebie». Wiedziała, że działam w słusznej sprawie, i milcząco popierała to, co robiłam. Miałam jej przyzwolenie i moralne wsparcie. Po moim aresztowaniu opiekę nad nią przejęły moje koleżanki z organizacji. Wiedziałam, że mogę na nie liczyć. Świadomość tego dodawała mi sił. Nie załamałam się. Później przeżyłam bardzo śmierć matki i niemożność uczestniczenia w pogrzebie. Po wojnie długo chodziłam na jej grób codziennie.

Dzisiaj wiem, że jeżeli jest się matką, łączenie pracy zawodowej i społecznej z życiem rodzinnym jest nie do pogodzenia. Zawsze cierpią z tego powodu dzieci.

Wiem, że moje dzieci ciągle na mnie czekały, powiedziały mi o tym po latach.

Irena Sendlerowa z córeczką

Po wojnie mimo wielu zawodowych i społecznych obowiązków odważyłam się urodzić troje dzieci. Dopiero po trzydziestym roku życia dojrzałam do tej decyzji. Córka – po mojej matce – Janina, urodziła się 31 marca 1947 roku. Pierwszy syn – Andrzej – 9 listopada 1949 roku. Niestety, przez moje przejścia (ciągłe przesłuchania w Urzędzie Bezpieczeństwa) urodził się za wcześnie. Żył tylko jedenaście dni. Drugi syn, Adam, przyszedł na świat 25 marca 1951 roku.

Pamiętam, jak mi powiedział, że w dzieciństwie o mało szyby nie wybił, bo czekał na mnie godzinami, wypatrując przez okno. Kiedyś znajoma spytała Adasia (miał wtedy cztery–pięć lat), który z zapałem coś opowiadał, dlaczego tego nie powie mamie? On na to: «Bo mamie można mówić do pięt. Jak ja mówię, mama wychodzi». Adam odszedł nagle, w nocy. 23 września 1999 roku. Nie mogę się z tym pogodzić. Wciąż o nim myślę”.

Rodzeństwo Janka i Adaś Zgrzembscy

W PAMIĘCI ŚWIADKA

Jerzy Korczak, historyk, miał szesnaście lat, kiedy w połowie 1943 roku poznał „Jolantę” w mieszkaniu przy ulicy Markowskiej 15, na warszawskiej Pradze. Zapamiętał, że „tam, w brzydkiej kamienicy, ukrywał się Stefan Zgrzembski, jej przyszły mąż i bliski współpracownik. [...] Jego aż nosiło, rwał się do działania, kipiał energią. Dużo zdrowia i nerwów kosztowało panią Irenę, aby wyznaczać mu zadania, w których był przydatny, nie wystawiając nosa poza cztery ściany. Pomagał więc przy rozdziale zapomóg, sortował dokumenty, główkował, w jaki sposób i gdzie lokować coraz większą liczbę podopiecznych «Jolanty». [...] Ludzie z kręgu pani Ireny, którzy objęli nade mną kuratelę, po prostu kazali mi się uczyć. Miejscem edukacji miały być komplety gimnazjalne w Otwocku. Zapewniano mieszkanie, wikt i opierunek”.

Panią Irenę zapamiętał, że była „drobna, niewysoka, o krótkich, gładko zaczesanych włosach, zawsze skromnie ubrana, idealnie wtopiona w pejzaż okupacyjnej warszawskiej ulicy. Tylko ci, co zetknęli się z nią bliżej, mogli w jej wyglądzie dopatrzyć się jakichś cech szczególnych. Na pewno oczy. Duże, jasne, zawsze z uwagą wpatrzone w rozmówcę. Od jej właściwej decyzji zależało wszystko – ukrycie zaszczutej istoty, dobrze dobrane papiery, mądrze wymyślony życiorys. Ratowała nie tylko przemycane z getta żydowskie dzieci. Ocalanie dzieci to było jej właściwe, wyznaczone w konspiracji zadanie. Lecz raz po raz ratować trzeba było także dorosłych, naznaczonych piętnem złego pochodzenia. A ona, bez względu na trudności, pomocy nie odmawiała nigdy. Była urodzonym społecznikiem, nie tylko z powołania. Jako pracownica Wydziału Opieki Społecznej w zarządzie miasta stołecznego Warszawy poznała setki pogmatwanych życiorysów i dramatów”[111].

ŻYCIE PO KSIĄŻCE

Trzydziestego czerwca 2004 roku przyniosłam Irenie Sendlerowej pierwszy egzemplarz książki Matka dzieci Holocaustu.

– To była duża praca – powiedziała cicho pani Irena.

– To jest pani życie! – odpowiedziałam.

– I co teraz? – zapytała ogromnie wzruszona.

– Trzeba pomyśleć o promocji książki, proponuję wrzesień.

– O nie! – zaprotestowała gwałtownie. – Jak najszybciej chcę mieć to z głowy – dodała. – Po co mamy się denerwować jeszcze przez dwa miesiące.

Spotkanie najwcześniej można było zorganizować 22 lipca. To nie był przypadkowy termin. Tego dnia przypadała 62. rocznica rozpoczęcia Wielkiej Akcji wywózek mieszkańców warszawskiego getta z Umschlagplatzu do Treblinki.

Ze względu na stan zdrowia pani Ireny promocja odbyła się w reprezentacyjnej sali w Domu Ojców Bonifratrów na Nowym Mieście. Przyszło około dwustu zaproszonych gości i wiele przypadkowych osób, które o tej uroczystości dowiedziały się z mediów.

Spotkanie prowadziła Elżbieta Ficowska. Fragmenty książki czytał Krzysztof Pieczyński. Aktor w ostatnim roku często odwiedzał panią Irenę, bardzo się z nią zaprzyjaźnił. Cztery lata później w amerykańskim filmie fabularnym The Courageous Heart of Irena Sendler (Odważne serce Ireny Sendler), którego scenariusz napisał John Kent Harrison, zagrał doktora Janusza Korczaka.

W prasie codziennej obszerne omówienie książki ukazało się w dzienniku „Życie”[112]. Autor zacytował wypowiedź pani Ireny ze spotkania promocyjnego: „Po Jedwabnem potrzebny jest bohater. Ale ja do tej roli nie pasuję. Robiłam tylko to, co we mnie od kolebki wpajano. A przede wszystkim mówiono mi, żebym pomagała potrzebującym. Niezależnie od okoliczności”.

Po promocji książki telefon w pokoju pani Ireny dzwonił niemal bez przerwy. W ciągu następnych dni zjawiali się przypadkowi czytelnicy, którzy z lektury dowiedzieli się, gdzie mieszka jej bohaterka. Odezwali się też znajomi z dawnych czasów... Koleżanka z pracy, która od wielu lat mieszka w Szwecji, zapytała zdziwiona:

– Irena, dlaczego ty o tym, co robiłaś w czasie wojny, nigdy nam nie opowiadałaś?

– Nie było powodu, abym o tym mówiła – odrzekła skromnie pani Irena.

Kiedy indziej niespodziewanie zjawiła się sąsiadka z domu przy ulicy Ludwiki 6. Będąc wówczas piętnastoletnią dziewczynką, z okna swojego mieszkania obserwowała, ukryta za firanką, jak gestapo w październiku 1943 roku wyprowadzało trzydziestotrzyletnią Irenę Sendlerową. Ostatni raz widziały się w marcu 1944.

Telefonowali ludzie, z którymi pani Irena utrzymywała zawodowe lub prywatne kontakty kilkadziesiąt lat temu. Przychodzili bliscy i dalsi krewni łączniczek. Przynosili zdjęcia, pamiątki z okresu wojny. Dzielili się wspomnieniami, pytali o szczegóły, które mogła znać tylko siostra „Jolanta”. Pewnego sierpniowego dnia zastałam u pani Ireny Margaritę Turkow. Przyjechała ze Stanów Zjednoczonych. Byłam świadkiem tego niezwykłego spotkania. Panie ostatni raz widziały się w 1946 roku. Tyle wspomnień, tyle łez... Wzruszenie nie pozwalało na swobodną rozmowę. Pani Irena chciała wiedzieć, jak było małej Marysi w polskiej rodzinie jej kolegi z PPS-u, który zgodził się zabrać do siebie wyprowadzoną przez gmach Sądów na Lesznie kilkuletnią córeczkę aktorskiego małżeństwa. Matka Marysi, piękna Diana Blumenfeld, była taką żydowską Hanką Ordonówną. Miała ogromne powodzenie, odnosiła sukcesy artystyczne podczas występów w całej Polsce, które przerwała wojna. Ojciec, Jonasz Turkow, aktor i reżyser, w getcie organizował pomoc dla środowiska artystycznego. W pewnym momencie zwrócił się bezpośrednio do pani Ireny o ratunek dla dziecka. Szczęśliwym zbiegiem okoliczności wszyscy troje doczekali końca wojny. I razem opuścili Polskę rok po wyzwoleniu. Kontakt z panią Ireną urwał się na prawie sześćdziesiąt lat.

– I coś ty najlepszego zrobiła? – usłyszałam pewnego dnia od pani Ireny wyrzut, wypowiedziany z nutą radości w głosie.

Książka miała zamknąć pewien rozdział w życiu Ireny Sendlerowej. A okazało się, że spowodowała ponowne zainteresowanie życiem i działalnością pani Ireny. Zarówno mediów światowych, jak i wielu osób prywatnych z różnych środowisk.

– Nie mam chwili spokoju! – skarżyła się często pani Irena. – Te spotkania i towarzyszące im wzruszenia bardzo mi szkodzą – dopowiadała. Raz mówiła to poważnie, a raz półżartem.

Ale jednocześnie dodawały jej sił. Czułam to. Utwierdzały ją w przekonaniu, że jest potrzebna, że ma jeszcze coś ważnego do przekazania.

Najbardziej cieszyły panią Irenę odwiedziny młodzieży. Nie tylko polskiej, ale dosłownie z całego świata.

Nierzadko przychodziła z nauczycielem cała klasa. W czasie spotkań – zapowiadanych jako krótkie – toczyły się ciekawe dyskusje, powstawały projekty edukacyjne. Młodzież nieśmiało pytała, dlaczego w czasie wojny podejmowała takie ryzyko, czy się bała... Czasem milczeli. Bywałam świadkiem ich wzruszeń, których nie potrafili ukryć. A bohaterka książki ze śmiechem pytała:

– Czy ja jestem taka straszna, że wy płaczecie?

Pani Irena chciała wiedzieć, czym żyją współcześni młodzi ludzie, jakie cenią wartości, o czym marzą, jakie czytają książki. Mówiła im:

– Jesteście przyszłością świata! Zróbcie coś, aby stał się lepszy. Bez wojen, śmierci niewinnych. Szerzcie dobro. Bądźcie wrażliwi na los słabszych od was.

Częstowała cukierkami i czekoladkami. Wpisywała dedykacje do książek, zeszytów. Kiedy nie mogła już pisać sama, prosiła o pomoc opiekunki: panią Małgosię lub panią Monikę. Starała się odpowiadać na wiele listów, choćby krótkim podziękowaniem.

Dziennikarze odwiedzający pokój pani Ireny opisywali później, jak wyglądał. W prasie zagranicznej ukazywały się reportaże i sprawozdania ze spotkań z niezwykłą osobą w niezwykłym miejscu. Płakali młodzi i osoby starsze. Mężczyźni bardziej od kobiet. Największym wzruszeniom ulegali Niemcy.

Ukazanie się książki zakłóciło spokój życia ponaddziewięćdziesięcioletniej bohaterki. Porządek dnia często ulegał zmianie. Początkowo goście dostosowywali się do wyznaczonych godzin spotkań. Po pewnym czasie pani Irenie było już wszystko jedno.

– Nikt się nie liczy z moim stanem zdrowia, z brakiem sił – mówiła z żalem.

Ale rzadko odmawiała wizyt. Zwłaszcza że często odwiedzający byli z daleka. Z różnych miast Europy i świata.

Z satysfakcją i zadumą przyjęła pani Irena niemieckie wydanie książki, które ukazało się wiosną 2006 roku nakładem wydawnictwa DVA z Monachium. Spotkała się z autorami przekładu na język niemiecki: Urszulą Usakowską-Wolff i jej mężem Manfredem Wolffem, którzy zrobili bardzo dużo dla popularyzacji książki na niemieckim obszarze językowym. Brali udział w wielu spotkaniach z młodzieżą szkolną i studentami. Trzynastego marca 2008 roku pani Urszula prezentowała książkę w St. Marienthal, klasztorze Cysterek (które tam jeszcze mieszkają), niedaleko Görlitz i Budziszyna na Łużycach. Po powrocie pisała do pani Ireny: „Młodzi ludzie z Niemiec i Austrii są Panią zafascynowani, jest Pani dla nich wzorem wartości, którymi ludzie powinni kierować się w życiu”.

Pani Irena udzieliła wywiadu dla radia niemieckiego, zgodziła się na krótkie nagranie dla niemieckiej telewizji. Przyjęła kilku niemieckich dziennikarzy. Wszystkim mówiła to samo:

– Niemcom wybaczyłam, ale nie zapomniałam...

Przed Bożym Narodzeniem 2006 roku odwiedził panią Irenę ambasador Niemiec z małżonką. Przynieśli wielki kosz delikatesowy. Pani Irena po tym spotkaniu opowiadała, że gdyby w 1943 roku wiedziała, że po sześćdziesięciu trzech latach od wyroku śmierci, który na nią wydali Niemcy, otrzyma z rąk ambasadora takie specjały, może lżej byłoby jej znieść tortury w alei Szucha...

Pani ambasadorowa podzieliła się refleksją po lekturze książki:

– Ależ, pani Ireno, to, co pani robiła, było bardzo niebezpieczne!

– Pani się myli – odpowiedziała pani Irena. – W czasie wojny samo wyjście na ulicę było bardzo niebezpieczne.

W jednym z listów Irena Sendlerowa pisała: „Książka jest tym wszystkim, co miałam do powiedzenia na temat moich przeżyć i działalności w czasie okupacji”. Czy wszystkim? Nie!

Pani Irena, zadowolona z dobrego odbioru książki, planowała dalszą część. Myślałyśmy o tym, aby raz jeszcze przedstawić całą historię, ale z punktu widzenia uratowanych dzieci. „I matek, i matek! – dopowiadała pani Irena. – Bo to żydowskie matki, które nieznajomym ludziom oddawały swoje skarby, były największymi bohaterkami tamtej wojny”, powtarzała często. Gdy pytano ją, czy oddałaby swoje dziecko obcym, szczerze mówiła, że nie.

Los pozwolił jej mieć dzieci dopiero po wojnie. Dramat rozstania matek i dzieci towarzyszył jej do końca życia. Przeżywała go wciąż na nowo podczas rozmów na tematy wojenne, które wracały z każdą wizytą obcych i swoich. Jedni i drudzy starali się nie prowokować wspomnień z przeszłości, ale one i tak pojawiały się wcześniej czy później podczas każdej rozmowy.

Na wielu spotkaniach autorskich czytelnicy zadają mi różne szczegółowe pytania dotyczące okoliczności ratowania żydowskich dzieci na tak ogromną skalę. Przekazywałam je pani Irenie. Zawsze ją interesowało, jak ludzie reagują na tę opowieść. Na wiele pytań nie ma dobrych odpowiedzi. Czas, który upłynął od tamtych zdarzeń – ponad siedemdziesiąt lat! – zrobił swoje.

Zatarł ślady w pamięci świadków, których jest coraz mniej. Teraz jedynymi świadkami są uratowane dzieci. Obecnie starsi ludzie, w przedziale wieku siedemdziesiąt dwa–osiemdziesiąt pięć lat. Mieszkają w kilku krajach świata. Często nadludzkim wysiłkiem, bez oparcia w najbliższych, zdobyli wyższe wykształcenie. Są naukowcami, lekarzami, prawnikami, nauczycielami, artystami. Mają rodziny. Ale współmałżonkowie, dzieci i wnuki nie zawsze znają prawdę o ich przeszłości. Wolą o niej milczeć. Z moich obserwacji wynika, że ci, którzy znaleźli w sobie dość siły, aby zmierzyć się z koszmarem wspomnień, cierpią jakby mniej. Opowiadanie, a jeszcze lepiej pisanie o tym, co się przeżyło, pomaga. Pozwala oczyszczać się z nadmiaru traumatycznych przeżyć. „Z traumy się nie wyrasta – powiedział ktoś z kręgu uratowanych dzieci. – Trzeba nauczyć się z nią żyć”.

Pani Irena, jako jedna z nielicznych, uratowane dzieci rozumiała, kochała, współczuła im, cieszyła się z ich życiowych sukcesów, martwiła kłopotami zdrowotnymi. Towarzyszyła ich dorastaniu w sposób dla wielu niewidzialny, interesowała się ich nauką, a później pracą zawodową. Cieszyła się ich szczęściem osobistym, martwiły ją ich życiowe porażki czy niespełnienia. Widziała, jak z dzieci stawali się dorosłymi, osobiście przeżywała ich problemy. Z kilkorgiem uratowanych (znanych z imienia i nazwiska i losów powojennych) miała stały kontakt od końca wojny. Zdarzył się też incydent, że rozpoznany przez nią ocalony z wojny chłopak, w latach siedemdziesiątych dorosły już mężczyzna, nie chciał spotkania ani rozmowy z osobą, która pomogła mu przetrwać najgorszy czas okupacji. Wywiozła go z Warszawy 31 lipca 1944 roku ostatnim pociągiem do Otwocka. I sama wróciła, aby nazajutrz przeżyć w stolicy piekło powstania... Odwiedził swoją wybawicielkę dopiero po ukazaniu się tej książki. Ale pani Irena nie zachowała żalu, przyjęła go nadzwyczaj serdecznie. Jak wszystkich.

Niektórzy zainteresowani odnaleźli panią Irenę dopiero po publikacji Matki dzieci Holocaustu. Było tych radosnych spotkań wiele. Dzięki książce odnalazła panią Irenę córka jednej z bliskich współpracowniczek. Pani Maria Neyman, której matka – Halina Szablakówna – pracowała jako opiekunka środowiskowa w tym samym Wydziale Opieki co pani Irena, pisała:

„Jeżeli w pani pamięci zachowały się jakieś wspomnienia o mamie [...] proszę o parę słów. [...] W naszym sopockim mieszkaniu bardzo często bywała pani Jaga Piotrowska, państwo Rechowiczowie, czyli córka Lala z mężem, wnuczki pani Jagi – Zuzanna i Marysia. Pan Dobraczyński osobiście przywiózł mamie swoją książkę Tylko w jednym życiu z dedykacją”.

Po wizycie u pani Ireny odwiedziła dom przy ulicy Lekarskiej 9 i sfotografowała starą jabłoń w „tajemniczym ogrodzie”. Jej matka przez jakiś czas mieszkała u pani Jagi, u której częstym gościem była Irena Sendlerowa. Halina Szablakówna, po wojnie Białecka, „była oszczędna we wspomnieniach z tragicznego okresu wojny. Praktycznie nikt ze znajomych nie miał pojęcia o tym, jakich czynów dokonała w swoim życiu”, pisała jej córka. W 1956 roku Jan Dobraczyński i Jadwiga Piotrowska podpisali bezcenny dzisiaj dokument, w którym czytamy:

„Niniejszym zaświadczamy, że ob. mgr Szablak Halina ur. 30 marca 1911 r., córka Aleksandra i Heleny, brała udział w tajnym nauczaniu młodzieży szkolnej, zorganizowanym przy Zakładzie Sióstr Rodziny Marii w Warszawie przy ulicy Hożej 53 w okresie od 1 stycznia 1940 r. do 30 czerwca 1944 r., wykładając język polski, historię, matematykę w wymiarze 18 godzin tygodniowo”.

Pani Marzena, mieszkająca obecnie na Florydzie, odnalazła w opisywanej w książce postaci własną matkę. W serdecznym liście do Ireny Sendlerowej pisała: „Drążę w przeszłości mojej mamy, ale robię to, żeby odnaleźć swoją przynależność i tożsamość, ale przecież chyba każdy chce znać swoje korzenie, czy to dobre, czy może mniej popularne w danym rozdziale historii”. Kiedy indziej wspominała: „Fakt, że mama nie mówiła mi o tych sprawach, wynikało to z jej miłości do mnie. Nie chciała mnie ranić, wychodziła z założenia, że w tamtejszej Polsce było to niebezpieczne z wielu względów. Rozumiałam to i nie nalegałam. Często widziałam mamę zapłakaną. Do dzisiaj mam mamy metrykę urodzenia. Czy jest ona wiarygodna, czy nie, nie wiem. Ale ta historia o Racheli Rozenthal i okoliczności, w jakich Pani ją spotkała, to przecież była mama! Prawda? Czy znała Pani kiedyś moich dziadków? Kiedy oni zmarli? A może zachorowali na tyfus? [...] Tak jakoś dziwnie jest i smutno, jak nie można odnaleźć swojej nie tyle przynależności, ile swojej historii. [...] Wspaniale było usłyszeć Panią pogodną (w głosie) i uśmiechniętą. Jak Pani to robi? Ma Pani wspaniałe usposobienie – pomimo tylu złych i smutnych lat w Pani życiu. Bardzo żałuję, że nie widywałyśmy się częściej, jeszcze jak żyła mama. Tylko jak przez mgłę pamiętam nasze wizyty u Pani na Belwederskiej. Tam było tak ładnie...”.

Zdecydowana większość ocalonych z Holocaustu dzieci nie wie, komu tak naprawdę zawdzięcza swoje ocalenie. Ale chcą wierzyć, że kiedyś przed laty na drodze ich życia stanął ktoś, kto miał odwagę podać im pomocną dłoń. Może to była Irena Sendlerowa lub osoba przez nią polecona: jakiś Anioł czasu Zagłady.

Kilka miesięcy po ukazaniu się książki pani Irena wezwała mnie nagłym telefonem:

– Jeżeli możesz, to przyjedź do mnie teraz. Jest u mnie osoba, która chce cię poznać.

Pojechałam. W pokoju pani Ireny siedziała starsza pani z książką na kolanach. Wzruszenie nie pozwalało jej mówić. Umówiłyśmy się na spotkanie innego dnia, w innym miejscu. Po kilku dniach w pobliskiej kawiarni wysłuchałam jej opowieści. „Gdy wybuchła wojna, miałam dziesięć lat. Ja i mój brat bliźniak mieliśmy tak zwany dobry wygląd. Byliśmy jasnowłosi. Ale nasza trzyletnia siostra była śliczną czarnowłosą żydowską dziewczynką, z którą nie można było chodzić po ulicy. Rodzice nas rozdzielili. Brat trafił do zaprzyjaźnionej rodziny S. z ulicy Żurawiej. Było tam troje dzieci. Nie mógł być u nich stale, ponieważ gospodyni sama miała ciężkie warunki bytu, mąż przebywał w oflagu. Ale do wybuchu powstania brat bywał w tym mieszkaniu często. Pani Stasia pomagała także innym rodzinom żydowskim. Przechowywała ich rzeczy, pieniądze. Mnie rodzice umieścili u znajomych na Pradze. Ale chciałam jak najczęściej widywać się z bratem. Spotykaliśmy się w różnych miejscach. On trochę handlował, miał zawsze coś dla mnie do przekazania od pani Stasi, której rodzice powierzyli nasze rodzinne oszczędności. Siostra została właśnie przez panią S. oddana do Domu Boduena. I tam przetrwała całą okupację. Ojciec w 1943 z przypadkowej łapanki trafił do obozu w Oświęcimiu i zginął. Matka została zastrzelona na ulicy krótko przed wybuchem powstania. Dowiedziałam się o tym wszystkim dopiero po wojnie. Po wyzwoleniu odnaleźliśmy się wszyscy troje. I nigdy już później w naszym dorosłym życiu nie mówiliśmy o przeszłości, o utracie najbliższych. Żona mojego brata i ich córka oraz mąż mojej siostry nie znają naszej przeszłości. Mój mąż wiedział o mnie wszystko, ponieważ w 1968 roku zostałam żoną syna pani Stasi, naszej wybawicielki. Wzięliśmy ślub kościelny w Milanówku. Moi znajomi z pracy, którzy podejrzewali, że mam żydowskie korzenie (chociaż moje prawdziwe nazwisko, do którego wróciłam po wojnie, może być także niemieckiego pochodzenia), stracili argumenty. Nie wszyscy. Kolega z kadr, tuż po moim ślubie, powiedział: «S.? Dużo Żydów w czasie wojny nosiło to nazwisko!».

Dlaczego o tym pani opowiadam? Mam córkę, troje wnuków. Mąż i brat nie żyją od wielu lat. Siostra nigdy nie chciała wspominać przeszłości. W czasie wojny była zbyt mała, aby rozumieć, co się działo. Własnych dzieci nie ma. Więc nie czuje mojego problemu. Bo ja po tylu latach milczenia chciałam wreszcie komuś o sobie opowiedzieć. Przeczytałam książkę o Irenie Sendlerowej i poczułam się tak, jakbym po latach odnalazła własną matkę! W czasie wojny dzieci były często wykorzystywane do różnych konspiracyjnych działań, chociaż nie miały o tym pojęcia. Pamiętam, że kobieta, która przychodziła do rodziny, u której przebywałam, nazywała się Kukulska. Maria Kukulska, ta sama, która współpracowała z Ireną Sendlerową. Dzisiaj wiem, że musiała przynosić pieniądze lub ubranie dla mnie. A mój brat, który niby przypadkiem odwiedzał mnie wkrótce po jej wyjściu, zanosił coś, co ona zostawiała, na Żurawią 24. Ten adres pamiętam, bo nieraz mnie tam zabierał, kazał czekać na siebie na ulicy. Potem szliśmy do pani Stasi na Żurawią 19. Wróciło to wszystko do mnie po lekturze tej książki. Po tylu latach niepamięci. I komu mam o tym opowiedzieć? Zapytałam panią Irenę o dalsze dzieje pani Marii. Pamiętam, że miała córkę w wieku zbliżonym do mojego. Ale nie znałam – a może zapomniałam – jej imienia. Pani Irena mi przypomniała: Hania. Tak, Hania – jak moja siostra! Jak mogłam zapomnieć! Co jeszcze powiedziała pani Irena? Że z różnych niezrozumiałych dla niej powodów straciła kontakt z panią Marią w 1947 roku. Ale żyje jej córka. Zadałam pani Irenie bardzo osobiste pytanie: Czy jej zdaniem powinnam ze swoją córką o tym, kim jestem, szczerze porozmawiać. Powiedziała, że nie. Że córka nie zrozumie. Młodzi nie wiedzą, czym była wojna, czym był strach. A przecież to, że jako rodzeństwo przeżyliśmy wszyscy troje, było w tamtym czasie cudem. Prawda?”.

Pani Irena także doświadczyła cudu ocalenia. I cudu odnalezienia po wielu latach ludzi, którym pomogła, lub tych, którzy jej pomogli...

Jedną z wielu osób, które odwiedziły panią Irenę jesienią 2004 roku, była córka Andrzeja Klimowicza. On sam nie żyje już od wielu lat. To on porozumiał się z panią Emilią Hiżową, działaczką Żegoty, która znała Irenę Sendlerową ze spotkań w kamienicy przy Żurawiej 24. I to ona spowodowała, że organizacja podjęła ryzyko wręczenia gestapowcowi łapówki za uratowanie kierowniczki referatu dziecięcego. Wspomnienia odżyły...

Podobnie jak po ukazaniu się kolejnych książek, które pisali uratowani: Michał Głowiński – Czarne sezony, Piotr Zettinger (Zysman) – Nietutejszy, Natan Gross – Kim pan jest, panie Grymek?, Jerzy Korczak (Keiner) – Oswajanie strachu, Yoram (Jurek) Gross – Wybrało mnie życie. Wspomnienia z czasów okupacji i nie tylko.

Swoimi relacjami dopełniali historię. Szczegóły, które zapamiętali z tamtego koszmaru, dzisiaj mają wartość dokumentarną. Niekiedy zachowały się im unikatowe pamiątki – zdjęcia.

Chłopcy (dzisiaj starsi panowie), którymi z polecenia pani Ireny opiekował się w Otwocku Stefan Zgrzembski, wspominają go w swoich książkach serdecznie i z wdzięcznością. Podobnie jak Tadeusza Parnowskiego, dyrektora szkoły, który na prośbę Ireny Sendlerowej wciągnął ich na listę uczniów, aby po wojnie mogli otrzymać świadectwa. Pani Irena wierzyła, że wojna kiedyś musi się skończyć. A wtedy trzeba będzie wrócić do normalności. Codziennych obowiązków. Trzeba będzie się uczyć i pracować. Żyć tak, jakby tych lat piekła nigdy nie było. I o tym też opowiadają książki uratowanych dzieci.

A co pisano o książce Matka dzieci Holocaustu?

„Książka jest w najwyższym stopniu przejmująca, ale równocześnie niosąca jakąś otuchę i wiarę w człowieka”.

(Pani Maria, kuzynka z Genewy)

„Ta całkowicie prawdziwa historia może też być odczytywana jako mityczna przypowieść o tym, że bohaterstwo i dobroć nigdy nie mogą zostać zapomniane. Nieprawdą jest bowiem, że dzisiaj nie potrzebujemy już mitów”.

(„Polish Culture” 2007, nr 27)

„Książkę trudno przeczytać przysłowiowym jednym tchem. Ogrom tragedii, bólu i cierpienia coraz zmusza do głębokiej refleksji i zadumy”.

(Sławomir Fiedkiewicz, „Dziennik Polski”, Wielka Brytania, 6.04.2005)

„Czy lektura może uczynić człowieka lepszym? Może. A jeśli tak, to życie Ireny Sendlerowej – jak żywoty świętych – jest rzadkiej jakości wzorem – przemawia do rozumu i serca, nie łopatologią, a bezpośredniością, niepretensjonalnością, szczerością spontanicznej spowiedzi”.

(„Nowiny-Kurier”, Izrael, 3.09.2004)

„Droga pani Ireno, jestem osiem lat młodsza od Pani. Nie byłam w obozie śmierci. Żyłam 18 miesięcy żywcem pogrzebana w lochu podziemnym. Było nas 9 osób wraz z dziewczynką pięcioletnią. Przeżyliśmy wojnę w warunkach katastrofalnych. Dziś żyjemy w Izraelu od 1950 roku. Chwała Bogu, mam dwie córki, pięcioro wnuków i prawnuków. Kończę mój list słowami z książki Pani tak wartościowej: Jedyną drogą do odrodzenia ludzkości jest wszechpotężna miłość.

Oby Bóg dał, by książka Pani wpłynęła na ludzkość”.

(Sabina Dorman z Hajfy)

W kwietniu 2005 roku książka Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej otrzymała nominację do Śląskiego Wawrzynu Literackiego. Nagrody Biblioteki Śląskiej. Z tej okazji Jacek Leociak w laudacji napisał między innymi:

„Zdarza się [...], że człowiek, którego życie jest opisywane, przesłania sobą książkę, że przekracza opowieść o sobie samym i nie daje się zamknąć między okładkami, zostawiając czytelnikowi niedosyt, tajemnicę, niepokój. Autor powinien być wtedy na tyle pokorny, aby docenić wielkość swego bohatera i pozwolić, aby to on sam przemówił. Po prostu nie przeszkadzać. Zasługą [...] autorki biografii człowieka prawdziwie wielkiego jest to, że usuwa się w cień. Przyjmuje na siebie rolę organizatora materiału źródłowego, swoje działania określa najskromniej: jako opracowanie. Niczego nie dramatyzuje, niczego nie ubarwia, stroni od patosu i taniej sensacji. Nie narzuca się ze swoimi emocjami ani nie wymusza emocji u czytelnika. Jest wierna faktom i wyczulona na to, jak osadzały się one w pamięci uczestników, świadków i słuchaczy historii Sendlerowej. Opowiada tę historię z perspektywy dnia dzisiejszego. Dzień dzisiejszy, fala nagłej popularności, docenienia, honorów są punktem wyjścia w podróży do źródeł biografii, do jej korzeni, czyli do okresu dzieciństwa i wpływu formacji ideowej rodziców na całe życie [...]”; Biblioteka Śląska, Śląski Wawrzyn Literacki 2004, Katowice 2005.

W maju 2005 roku po raz kolejny przyjechały do Polski amerykańskie byłe uczennice, dzisiaj już dojrzałe kobiety. Spotkały się z panią Ireną. Pokazały 1 czerwca Życie w słoiku w Teatrze Żydowskim dla ponad trzystu zaproszonych gości. W tym roku Dzień Dziecka został ogłoszony przez Radę Miasta Stołecznego Warszawy dniem Ireny Sendlerowej. Przy tej okazji pisano w prasie, że „Uczniowie i nauczyciele ze szkół w całej Polsce przygotowują zajęcia na temat Holocaustu, szukają materiałów archiwalnych, spisują relacje żyjących Sprawiedliwych”.

Dwudziestego czwartego marca 2006 roku po raz pierwszy została przyznana Nagroda im. Ireny Sendlerowej „Za naprawianie świata”. Inicjatywa stworzenia takiej nagrody powstała w Stowarzyszeniu Dzieci Holocaustu wespół z fundacją Life In a Jar oraz przy udziale Ministerstwa Spraw Zagranicznych. Laureatami tej nagrody mają być nauczyciele z Polski i Stanów Zjednoczonych, którzy „uczą tolerancji i poszanowania dla innych”. Pierwszymi laureatami zostali: Norman Conard z Uniontown w stanie Kansas i Robert Szuchta (nauczyciel historii) z LXIV Liceum Ogólnokształcącego im. S.I. Witkiewicza. Oficjalna uroczystość odbyła się w pałacyku MSZ przy ulicy Foksal, ale dzień wcześniej czeki w wysokości 10 tysięcy dolarów każdy wręczyła wybranym nauczycielom dziewięćdziesięciosześcioletnia imienniczka nagrody. W czasie kameralnego spotkania w Domu Ojców Bonifratrów powiedziała między innymi: „Kochani, po drugiej wojnie wydawało się, że świat nic nie zrozumiał. Dalej są wojny. Ale dobro, które wy siejecie, jest konieczne do naprawy świata. I ten krąg, który się od was zaczyna, poszerza się”. Dzień później odwiedził panią Irenę Marek Edelman. Oboje byli bardzo wzruszeni.

Dyplom Międzynarodowej Federacji Pracowników Społecznych, 2006

O tym, jak wzruszenia mogą zaszkodzić, mogliśmy się wszyscy przekonać 28 maja 2006 roku. To była niedziela, ostatni dzień wizyty w Polsce Ojca Świętego Benedykta XVI. W soboty i w niedziele zawsze ktoś u pani Ireny był. Ale tego dnia większość Polaków oglądała bezpośrednią transmisję z pobytu Ojca Świętego w Auschwitz. Pani Irena była sama w pokoju. Jak później opowiadała, nie mogła opanować wzruszenia, które rozbudziła w niej ta relacja. Wstała ze swojego fotela i straciła równowagę... Strasznie się potłukła. Wiele tygodni dochodziła do siebie po tym incydencie.

Broszura przygotowana przez MSZ w związku z nominacją Ireny Sendlerowej do Pokojowej Nagrody Nobla, 2007

Miesiąc później Międzynarodowa Federacja Pracowników Społecznych (The International Federation of Social Workers), podczas obrad w Monachium, uczciła Irenę Sendlerową jako Najbardziej Wyróżniającego się Pracownika Społecznego. Stało się to z inicjatywy profesora Joachima Wielera, który w jednym z listów pisał do pani Ireny: „Stale jest Pani obecna w naszych sercach, jest Pani naszą szczególną koleżanką”. Profesor Wieler, z pochodzenia Austriak, odwiedził Irenę Sendlerową kilka miesięcy wcześniej, napisał o niej wspaniały artykuł, został ambasadorem niemieckiego wydania książki.

W styczniu 2007 roku z inspiracji prezydenta Lecha Kaczyńskiego, przy poparciu premiera Izraela Ehudema Olmerta, oraz z pomocą Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu i wielu organizacji społecznych (w kraju i za granicą), a także głosami wspierającymi ponad 20 tysięcy osób prywatnych (zebrało te głosy drogą internetową Forum Żydów Polskich), Irena Sendlerowa została nominowana do Pokojowej Nagrody Nobla. W październiku tego roku znalazła się wśród ścisłej czołówki pewnych kandydatów. Wszyscy mieliśmy nadzieję... Trzy miesiące później nominacja została zgłoszona ponownie.

Czternastego marca 2007 roku Senat RP uhonorował Irenę Sendlerową specjalną uchwałą, w której czytamy między innymi: „Senat Rzeczypospolitej Polskiej składa hołd dziewięćdziesięciosiedmioletniej Irenie Sendlerowej oraz nieżyjącym i żyjącym członkom podziemnej Rady Pomocy Żydom Żegota i osobom ratującym Żydów w okupowanej Polsce”. W czasie uroczystości marszałek senatu Bogdan Borusewicz powiedział: „Ta uchwała ma przypomnieć młodym ludziom, że były czasy, w których odruch moralny mógł kosztować życie”.

Jedenastego kwietnia tego roku Międzynarodowa Kapituła Orderu Uśmiechu na wniosek piętnastoletniego Szymona Płóciennika z Zielonej Góry uhonorowała Irenę Sendlerową najpiękniejszym odznaczeniem, które osobom dorosłym przyznają dzieci. Pani Irena została najstarszym kawalerem Orderu Uśmiechu. Dziękując za to wyróżnienie, dziewięćdziesięciosiedmioletnia laureatka powiedziała, że „obok listu od Ojca Świętego Jana Pawła II i tytułu Sprawiedliwej wśród Narodów Świata to Order Uśmiechu, odznaczenie od dzieci, jest dla niej największym szczęściem, jakie ją spotkało”.

Dwudziestego trzeciego kwietnia 2007 roku w Sali Lustrzanej Pałacu Staszica odbyła się druga promocja książki Matka dzieci Holocaustu. Podczas uroczystości fragmenty książki czytał Zbigniew Zapasiewicz. Przedstawiono wówczas ciekawy dokument, który został odnaleziony w Archiwum m.st. Warszawy[113].

Dwudziestego czwartego maja 2007 roku Irena Sendlerowa została Honorową Obywatelką Miasta Stołecznego Warszawy, a miesiąc później miasta Tarczyn.

W pierwszym tygodniu czerwca w Berlinie odbyły się trzy spotkania poświęcone działalności Ireny Sendlerowej na rzecz ratowania Żydów w czasie drugiej wojny światowej: w Szkole Europejskiej im. Roberta Junga, w Instytucie Kultury Polskiej oraz w prywatnej rezydencji ambasadora Marka Prawdy (gospodynią była pani Grażyna Prawda). Wcześniej podobne spotkania odbyły się w Lipsku i w Düsseldorfie. Kilka miesięcy później Urszula Usakowska-Wolff prezentowała niemieckie wydanie książki w Wiedniu, Norymberdze i w Monachium, a ja odbyłam dwa bardzo interesujące spotkania w Sztokholmie.

Z Markiem Michalakiem, kanclerzem Międzynarodowej Kapituły Orderu Uśmiechu, kwiecień 2007

Ostatniego dnia czerwca 2007 roku pierwsza na świecie szkoła otrzymała imię Ireny Sendlerowej. Jest to zespół szkół dla dzieci specjalnej troski w miasteczku Hohenroth w Bawarii. W zastępstwie mamy gościem honorowym była córka – Janina Zgrzembska.

Czwartego września odbyła się w Warszawie szczególna uroczystość. Uczniowie dwóch szkół: polskiej (warszawskie Gimnazjum im. K.K. Baczyńskiego) i bawarskiej podarowali pani Irenie dwie jabłonki. Drzewka zostały zasadzone w parku otaczającym pomnik Bohaterów Getta.

W dniu dziewięćdziesiątych ósmych urodzin odwiedziło panią Irenę (jak zawsze od lat!) wielu gości. Były kwiaty, prezenty, życzenia i... Kryształowe Serce!

W obecności Ambasadora Republiki Słowackiej i chargé d’affaires Ambasady Rzeczypospolitej Polskiej w Bratysławie przewodniczący słowackiego Towarzystwa Ferdynanda Martinenga pan Peter Kurhajec osobiście przekazał pani Irenie nagrodę Kryształowe Serce w dowód uznania dla jej zasług.

Imieniny i urodziny pani Ireny to były zawsze tygodnie spotkań z bliskimi i z obcymi, którzy chcieli chociaż na chwilę wejść do pokoju w domu opieki przy ulicy Sapieżyńskiej. Telefon w tych dniach dzwonił niemal bez przerwy, dostarczano mnóstwo kwiatów, listów i paczek.

Pani Irena, chociaż bardzo zmęczona, była wówczas szczęśliwa. Raz miało miejsce następujące zdarzenie. Gdy przyszłam, zobaczyłam, że na korytarzu przed pokojem nr 15 stoi szafa. Pomyślałam sobie, że najprawdopodobniej przyszło tak wielu gości, że trzeba było wynieść obszerny mebel. Stałam pod drzwiami kilkanaście minut, czekając, aż ktoś wyjdzie, abym mogła wejść. Po chwili okazało się, że szafa została wyniesiona, ponieważ jubilatka otrzymała w prezencie urodzinowym od Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu nową...

Dzisiaj żałuję, że nie prowadziłam księgi gości, którzy odwiedzali panią Irenę. Wśród setek osób bywali goście niecodzienni. Na przykład Pierwsze Damy. Pamiętam, że dwukrotnie była u pani Ireny Jolanta Kwaśniewska, raz Maria Kaczyńska. Wielokrotnie podsekretarz stanu w Kancelarii Prezydenta RP Ewa Junczyk-Ziomecka. Byli też minister Mirosław Sawicki, były ambasador Polski w Izraelu Maciej Kozłowski i były ambasador Izraela w Polsce Szewach Weiss, a także prof. Leszek Kołakowski.

Z wielką radością przyjmowała pani Irena przyjaciół z Izraela: Marię i Bronisława Thau, pisarkę Miriam Akawię, światowej sławy chirurga profesora Bronisława Weissberga, który przyczynił się do wydania książki w języku hebrajskim.

Częstym gościem był rabin Michael Schudrich, który niemal zawsze przyprowadzał innych rabinów. Niespodzianką dla pani Ireny były odwiedziny Zbigniewa Wodeckiego. Ukoronowaniem tej wizyty był koncert skrzypcowy w wykonaniu artysty.

Uśmiechnięta i zadowolona witała zawsze Gołdę Tencer.

Wiele radości sprawiało pani Irenie słuchanie muzyki. Wielokrotnie przynosiłam nagrania artystów przedwojennego kabaretu. Ulubioną piosenką retro pani Ireny był szlagier Mariana Hemara Czy ty wiesz, moja mała śpiewany przez Andrzeja Boguckiego. Piosenki Hanki Ordonówny, Zofii Terné, Mieczysława Fogga, Adama Astona i wielu innych przedwojennych wykonawców wywoływały serdeczny uśmiech i miłe wspomnienia z okresu młodości, kiedy bywała w towarzystwie przyjaciół w teatrach i kabaretach. Te chwile radości przeplatane bywały refleksjami poważnymi: że świat nie wyciągnął żadnych wniosków z przeszłości.

„Pochodzę z Warszawy, która w styczniu 1945 roku była miastem umarłym i miastem umarłych”, dyktowała pani Irena do Księgi Trzeciego Tysiąclecia. W dalszej części przesłania prosiła: „Musimy nauczyć się szanować życie, dar najcenniejszy. Człowiek ma ludziom dawać życie – a nie odbierać!”.

Irenę Sendlerową w zagranicznych publikacjach nazywano „Schindlerem w spódnicy”. Nie lubiła tego określenia. „W przeciwieństwie do Oskara Schindlera czy Raula Wallenberga Polacy ratujący Żydów nie dysponowali ani podobnymi źródłami finansowymi, ani politycznymi wpływami – mówiła często. – Schindler nie ryzykował życiem!”, podkreślała.

Cieszyła się z każdej wizyty swoich podopiecznych. Czekała na nich. Potem długo opowiadała kolejnym gościom o tych odwiedzinach. Najbardziej była dumna ze spotkań z profesorem Michałem Głowińskim. Pytała o mieszkającego z rodziną w Szwecji jego kuzyna Piotra Zettingera i ich siostrę cioteczną Elżunię Chruściakową. Wszyscy byli częstymi gośćmi pani Ireny. Z jednej rodziny uratowanych zostało aż troje dzieci! Szczególna bliskość (i wspomnienia!) łączyła ją z Irenką Wojdowską. Uwielbiała słuchać opowieści Elżbiety Ficowskiej o jej wnukach. Niektóre ich przygody i psoty chciała jakby zapamiętać na dłużej, aby móc później opowiedzieć innym. Serdecznością i troską otaczały panią Irenę osoby ze Stowarzyszenia Dzieci Holocaustu: Anna Drabik, Joanna Sobolewska, Katarzyna Meloch, doktor Anna Pliszka i Krystyna Budnicka. Będąc w Warszawie, przychodziły zawsze na Sapieżyńską pani Renata z Kanady i pani Elżunia z Wenezueli. Często gościły przyjaciółki córki: panie Aneta, Basia i Teresa.

Wiele serdecznych rozmów odbyła pani Irena z Anielą Uziembło, profesorem Aleksandrem Skotnickim z Krakowa, Kayą Mirecką-Ploss z Waszyngtonu.

Z wizytą u Ireny Sendlerowej. Na górze od lewej Kaya Mirecka-Ploss, ks. Tadeusz Bocianowski i Mary Skinner; na dole: Andrzej Wolf, za nim Andrzej Lewandowski, obok Mary Skinner

Odwiedzali panią Irenę ludzie wielu narodowości: Amerykanie, Anglicy, Austriacy, Niemcy, Izraelczycy, Włosi, Francuzi, Hiszpanie, Słowacy, Szwedzi, Japończycy. Niektórych pytałam, dlaczego interesują się wojenną historią Ireny Sendlerowej. Odpowiadali: „Ponieważ opowiada o bezgranicznej miłości człowieka do człowieka. Utwierdza w pewności, że zło można zwyciężyć dobrem. Daje nadzieję”. Pani Irena na pytanie, co w życiu człowieka jest najważniejsze, odpowiadała: „Miłość, tolerancja i pokora”. W tym krótkim sformułowaniu zawarta jest ogromna mądrość i prawda.

Postawa życiowa prawie stuletniej bohaterki o międzynarodowej sławie, jej osobowość, skromność stały się wzorem dla młodzieży całego świata. Dla ludzi różnych wyznań i zawodów, którzy licznie ją odwiedzali w ciągu ostatnich kilku lat.

Księża, zakonnicy, pastorzy, rabini i żołnierze. Artyści, dziennikarze i pisarze (wśród nich Amos Oz). Lekarze i naukowcy. Radiowcy i filmowcy. Uczniowie i nauczyciele... Kogo jeszcze nie wymieniłam? Redaktorek z wydawnictwa Muza, które na każde imieniny i urodziny pani Ireny przesyłały tort i kwiaty: Małgorzata Czarzasty, Małgorzata Burakiewicz, Maja Lipowska, Aleksandra Janecka, Aleksandra Ławniczak, Hanna Grudzińska i Ewelina Osińska – wszystkie przeżywały te spotkania w sposób szczególny. Czekały na nie „od okazji do okazji”, „ładowały akumulatory” energią i poczuciem humoru niezwykłej gospodyni niezwyczajnego pokoiku w Domu Ojców Bonifratrów przy ulicy Sapieżyńskiej.

Wierna do końca, w przyjaźni i w opiece, pozostała Jolanta Barańska.

Od prawej: Hanna Grudzińska, Aleksandra Ławniczak, autorka oraz bohaterka książki, kwiecień 2007

Szesnastego kwietnia Irena Sendlerowa po raz pierwszy trafiła do szpitala przy ulicy Banacha. Listy i kartki z życzeniami powrotu do zdrowia przychodziły na ten adres.

Po dziesięciu dniach pani Irena bardzo osłabiona wróciła na Sapieżyńską. Wizyty zostały ograniczone do kilku najbliższych osób. Ale w związku z drugą edycją „Nagrody za naprawianie świata” przyjechali raz jeszcze do Warszawy goście ze Stanów Zjednoczonych.

Uroczystość wręczenia nagrody dla Anny Klozy (nauczycielki z Białegostoku) i Andrew Beitera ze Springville (stan Nowy Jork) odbyła się 30 kwietnia w pałacyku Ministerstwa Spraw Zagranicznych przy ulicy Foksal.

Laureaci oraz Norman Conard i dziewczęta, które przed laty napisały sztukę Życie w słoiku, pożegnali się z Ireną Sendlerową w przeczuciu, że jest to ich ostatnie spotkanie.

Czwartego maja pani Irena ponownie trafiła do szpitala.

Odeszła 12 maja o godzinie 8.40. Dwie godziny później w Gimnazjum nr 23 na Grochowie odbyła się niezwykła uroczystość nadania tej szkole imienia Ireny Sendlerowej.

Pożegnanie Matki dzieci Holocaustu na Starych Powązkach nastąpiło 15 maja 2008 roku. Pani Irena, zgodnie ze swoim życzeniem, spoczęła w rodzinnym grobie.

„Ratowała nas, ludzi skazanych na śmierć w komorze gazowej. Będzie żyć zawsze za sprawą pamięci potomstwa tych, którym pomogła”, mówił w ostatnim pożegnaniu profesor Michał Głowiński.

Na katolickim cmentarzu, na katolickim pogrzebie przejmująco zabrzmiał kadisz w wykonaniu rabina.

W 2005 roku w Izraelu ukazało się wspomnienie Katarzyny Meloch, która pisała między innymi: „W okresie okupacji oczywiście nie miałam pojęcia o istnieniu Żegoty i nie znałam Ireny Sendlerowej. Nie wiedziałam, że starania o moje ocalenie są cząstką dużego projektu. [...] Byłam ratowana znacznie wcześniej, niż powstała Żegota. [...] Potrafiłam zapomnieć o tym, kim byłam, nim opuściłam mury warszawskiego getta, i o tym, że zagraża mi śmiertelne niebezpieczeństwo. [...] O tych ludziach póki życia starczy będę pamiętać”[114].

Obiecałam pani Irenie, że do nowego wydania książki dopiszę kilka słów, które otrzymała w grypsie na Pawiaku od swojej matki. Janina Krzyżanowska jesienią 1943 roku napisała do córki: „Nastały smutne listopadowe dni. A ty mi się śnisz, że jesteś ze mną”.

DOKUMENTY

Nieważna jest rasa, narodowość, religia.
Tylko to, jakim ktoś jest człowiekiem.
Dobrym lub złym.

IRENA SENDLEROWA

IRENA SENDLEROWA

JAK RATOWAŁAM
DZIECI Z GETTA WARSZAWSKIEGO

1. Powód, który kazał mi ratować dzieci z getta, sięga mego domu rodzinnego, moich lat dzieciństwa. Byłam wychowana tak, że jeśli człowiek tonie, to obojętnie, jaką on wyznaje religię, jakiej jest narodowości, trzeba go ratować. Jest to potrzeba serca!

2. Kiedy więc zbrodniarze niemieccy – hitlerowcy postanowili wymordować naród żydowski, nie mogłam na to patrzeć obojętnie. A że wśród skazanych na śmierć znalazła się też i moja jedyna przyjaciółka Ewa [Rechtman], podwoiło to moje wysiłki. Nieprawdą jest, że to było bohaterstwo. To nie żadne bohaterstwo, a tylko zwykła naturalna potrzeba serca!!!

3. Wojna zastała mnie na stanowisku opiekunki społecznej w Wydziale Zdrowia i Opieki Zarządu Miejskiego w Warszawie. Pod naszą opieką była biedota zarówno polska, jak i żydowska. Kiedy tylko Niemcy zajęli Warszawę, wydali zarządzenie, które pozbawiało wszelkiej pomocy materialnej ludność żydowską. Pogorszyła się ich sytuacja, kiedy zamknięto getto w dn. 15 X 1941 r., a utworzono je w listopadzie 1940 r. Zorganizowałam wówczas wśród najbardziej zaufanych koleżanek zespół dla ratowania tych najwięcej zagrożonych ludzi. Fałszując setki dokumentów, podstawiając pod właściwe nazwiska żydowskie polskie, otrzymywałyśmy pieniądze z Opieki Społecznej, ratując choć trochę głodujące rodziny. Nosiłam też w najbardziej zakonspirowany sposób tłuszcze dla mojej Ewy. Przepustki pozwalające na wstęp do getta dostawałyśmy za pośrednictwem Miejskich Zakładów Sanitarnych. Dyrektor tych zakładów – dr Juliusz Majkowski, nieoceniony dzięki swej odwadze człowiek – wpisał mnie i moje koleżanki na listę swoich pracowników.

Niemcy bali się jak ognia wszelkich epidemii, więc pozwolono władzom polskim na stałą opiekę sanitarną w getcie. W tym stanie rzeczy owi pracownicy mieli prawo o każdej porze dnia za okazaniem tej właściwej przepustki przekroczyć bramy dzielnicy zamkniętej. A tam coraz bardziej powiększał się krąg tych, których trzeba było ratować od śmierci głodowej, a przede wszystkim dzieci.

Zaistniała więc konieczność organizowania akcji wyprowadzania dzieci na stronę tzw. aryjską. W getcie bowiem było piekło. Z rozkazu Hitlera, Himmlera zarówno dorośli, jak i dzieci – na ulicach umierały z milczącym przyzwoleniem całego świata!!!

4. Nawiązałam kontakty z CENTOSEM i innymi organizacjami społecznymi, z dr Wysznacką [Romaną Wysznacką] i dr Markinówną [Esterą], asystentkami prof. [Władysława] Witwickiego z Uniwersytetu Warszawskiego, które prowadziły tzw. kąciki dzieci, z Gminą Żydowską, w której pracowała moja przyjaciółka Ewa Rechtman. Od nich wszystkich dostawałyśmy adresy dzieci znajdujących się w skrajnej nędzy, gdzie śmierć kosiła każdego dnia wiele osób. Docierałyśmy do tych domów, mówiąc, że mamy możliwości ratowania dzieci, wyprowadzając je za mury. Wówczas padało jedno zasadnicze pytanie: Jaką dajemy gwarancję? Trzeba było uczciwie powiedzieć, że żadnej gwarancji dać nie możemy, bo nie wiadomo nawet, czy uda się nam opuścić dziś getto.

Wtedy odbywały się dantejskie sceny. Tata godził się na oddanie dziecka, a matka nie. Babcia tuliła dziecko najczulej i zalewając się łzami, wśród szlochu mówiła: „za nic nie oddam wnuczki”.

Te koszmarne sceny śnią mi się do dziś. Wśród nocnych majaczeń słyszę rozpaczliwe płacze matek, dzieci...

Czasem opuszczałam tę nieszczęsną rodzinę bez dziecka. Nazajutrz szłam sprawdzić, co stało się z całym domem. I często okazywało się, że wszyscy byli już na Umschlagplatz.

Różne były drogi opuszczania przez dzieci getta:

1/ karetkami sanitarnymi, dzięki odwadze zaufanego szofera Urzędów Sanitarnych – p. Dąbrowskiego Antoniego

2/ wozami strażackimi

3/ przez Sądy, które znajdowały się przy ul. Leszno. Front był w getcie, a tyły wychodziły na tzw. stronę aryjską. Niektóre wyjścia były otwarte i dzięki znowu odwadze woźnych można było z dzieckiem tamtędy wyjść

4/ przez niektóre domy mające przejścia podziemne poza mury

5/ zajezdnię tramwajową na Muranowie. Przez zaufanego tramwajarza Szeszko Leona, kiedy miał tam dyżur, prowadziło się do niego dziecko i on wtedy szybko ruszał

6/ młodzież przez brygady pracy. Niemcy nakazywali młodym pracować w różnych warsztatach za murami getta, wykorzystując w ten sposób dobrych fachowców. I młodzież, chcąc opuścić getto, zapisywała się do tej pracy. Jednym z punktów zbornych był dom przy ulicy Grójeckiej (numeru nie pamiętam). Stamtąd zabierano ich do różnych warsztatów. Wieczorem brygada musiała wracać do getta. Za brak tych, co uciekli, odpowiadał jeden z kierowników.

Trzeba podkreślić straszliwą tragedię małych dzieci, które – wywożone karetkami sanitarnymi lub wozami strażackimi, aby przejechać bez wpadki przez wachę, gdzie zawsze stał 1 lub 2 niemieckich żandarmów, 1 Łotysz lub 1 Ukrainiec i 1 policjant polski – musiały być bardzo starannie przykryte, czasem kładziono je do worków, zawsze musiały mieć nakryte głowy. To była dodatkowa męka tych nieszczęsnych dzieci, po tragicznym rozstawaniu z rodzicami, dziadkami, rodzeństwem. Tego żadne pióro opisać nie potrafi.

Dokąd dzieci kierowano?

Najpierw dla przystosowania dzieci do zmienionych warunków (atmosfera rodzinna, język – bardzo często znajomość tylko jidysz) trzeba je było umieszczać u osób bardzo zaufanych. Nazwałyśmy te domy naszych ludzi pogotowiami opiekuńczymi. Tam uczono dzieci (tych co to nie znały zupełnie) języka polskiego, podstawowych modlitw, aby idąc potem do zakładów opiekuńczych, nie odróżniały się od dzieci polskich. Przede wszystkim otaczano je najczulszą opieką, aby choć trochę ukoić ich ból po oderwaniu od rodziców, dziadków, rodzeństwa. Czas pobytu w pogotowiu opiekuńczym był nieokreślony. Dzieci przebywały tam w zależności od tego, jak przebiegało ich przystosowanie do tych nowych warunków. Po adaptacji dzieci umieszczałyśmy albo w Miejskim Domu im. Ks. Boduena [Nowogrodzka 75], lub w domach zakonnych rozsianych po całej Polsce, lub u ogromnie zaufanych osób prywatnych.

Jak było dzieciom w domach opieki? Bardzo różnie, w zależności od nastawienia właściwego do ich tragedii lub obojętnego. Przede wszystkim dzieci starsze panicznie bały się rozpoznania ich. W swoim bowiem już tułaczym bytowaniu zrozumiały jedno: Żyda się zabija! Nie można więc być Żydem! Stałe udawanie przed wszystkimi było bardzo często ponad siły młodych duszyczek. Najbardziej dzieci obawiały się niektórych polskich rówieśników, które wołały: Ty nie Franek – ty Mojsie. Te fakty podwajały dziecinne tragedie rozstania z matką i ojcem. Czasem to małe serduszko nie wytrzymywało tego ogromu problemów, które przerwało jego życie u boku bliskich, a kazało zachowywać się jak już doświadczony człowiek.

Hamowane mieszane uczucia często przeradzały się w szloch wśród nocnej ciszy. Płakało wtedy dziecko rzewnie, rozpaczliwie. I wtedy w takich chwilach bardzo dużo zależało od reakcji wychowawców. Ci wrażliwi na dramaty dzieci umieli utulić nieszczęśliwe dziecko, uspokoić je, inni patrzyli na to sucho, z dużą dozą obojętności, mówiąc tylko: Śpij, nie płacz, bo pobudzisz inne dzieci. Mówiła mi kiedyś jedna dziewczynka (już po wojnie), że słysząc tę suchą uwagę wychowawczyni, wtuliła się jeszcze bardziej w mokrą od płaczu poduszkę, głowę schowała pod kołdrę i wtedy długo, bardzo długo rozmawiała ze swoją mamą. Mówiła „czemuś mnie oddała, dlaczego ja tu muszę być? Ja chcę być z tobą, mamusiu. Czeka na ciebie twoja mała Rachela. Ja nie chce być Zosią. Zabierz mnie stąd”. Od tej nocy przez szereg dni dziewczynka całe dnie stała przy drzwiach, czekając na swoją mamę. Aż pewnego dnia wzięła lalkę i odtąd ona była mamą, a lalka nią, czyli córeczką. Z lalką toczyła dalsze rozmowy. To ją uspokoiło.

Maluchy, nie rozumiejąc swej tragedii, szybko przyzwyczajały się do nowych wychowawców, pytając czasem, dlaczego przywieziono je tu i odebrano od „tej dobrej pani” (czyli z pogotowia opiekuńczego). Zabawki zastępowały jednak najczęściej tę „dobrą panią”. Bawiły się, psociły i było im dobrze.

Zupełnie inaczej przeżywały swoje nowe życie dzieci zabrane z pogotowia opiekuńczego do domów prywatnych. Osoby te przeważnie brały do siebie dzieci małe. Często były to rodziny bezdzietne, które tęskniły do wyżycia się w macierzyństwie. Po pewnym czasie tak się przywiązały do tych dzieci, że po wojnie było wiele wypadków, że tych dzieci nie chciano oddać. Niemniej jednak dzieci te przeżywały – oprócz tkliwej opieki przybranych rodziców – swoiste trudności. Często musiały całymi godzinami być zamknięte w szafie. Towarzysząca tam lalka lub ukochany miś jak długo mógł wystarczyć, aby nie zakaszleć, nie bawić się hałaśliwie. Było tak np. u opiekunki-krawcowej. Przychodziły do niej klientki. Bywały wypadki, że opiekunowie usłyszeli szum, krzyki na schodach. Ktoś wpadał, mówiąc: „gestapo chodzi do wszystkich mieszkań”. Wówczas nie było absolutnie czasu na jakieś sensowne ukrycie dziecka. Szafa nie wchodziła w grę – bo gestapowcy w takich wypadkach robili bardzo szczegółową rewizję. Jak więc ratować dziecko i siebie? Znam wypadki, że jedynym wówczas ratunkiem był parapet za oknem, za firanką. I nieszczęśliwe dziecko umieszczone tam musiało czasem tak długo tam być – trzymając się zdrętwiałymi rączkami, aby nie wypaść – aż Niemcy opuszczą mieszkanie przybranych rodziców. Drogo płaciły dzieci za cenę życia.

Czasem dla bezpieczeństwa zarówno dzieci, jak i ich opiekunów trzeba było dziecko odebrać od jednych, a umieścić u innych, bo okazywało się, że Niemcy lub szmalcownicy są na tropie prawdy. Było to wielką tragedią dla dziecka. Przywiązane do przybranej rodziny za nic nie chciało odejść. Wiozłam kiedyś takiego zapłakanego, zrozpaczonego chłopczyka do innych już opiekunów, a on wśród łez i szlochu pytał mnie: „proszę pani, ile można mieć mamuś, bo ja już jadę do trzeciej”.

Cokolwiek można powiedzieć o takich czy innych złych czy dobrych metodach wychowawczych w zakładach u zakonnic, dwie rzeczy są bezsporne i pewne:

1/ Nie było wypadku, aby w którymkolwiek zakładzie dziecko zostało odkryte przez Niemców.

2/ Niesłuszny jest zarzut niektórych środowisk żydowskich, że zakonnice tendencyjnie, z premedytacją chrzciły dzieci i dzieci te chodziły do spowiedzi i przyjmowały komunię świętą.

W warunkach stałego zagrożenia z każdej strony całego otoczenia polskiego, częstych wizyt Niemców z różnych powodów, dzieci żydowskie nie mogły się niczym wyróżniać od dzieci polskich. Dzieci polskie były chrzczone, chodziły do spowiedzi i przyjmowały komunię, musiały uczestniczyć w tych obrzędach tak samo dzieci żydowskie. A czy niektóre zakonnice w cichości ducha nie cieszyły się z tego, że uratowały duszyczki, to już sprawa jest zupełnie inna.

Aby dzieci te mogły po wojnie wrócić do społeczności żydowskiej, trzeba było jakoś je ewidencjonować. Była to bardzo trudna sprawa. Każdy bowiem spis z podaniem imienia, nazwiska i adresu mógł trafić w niepożądane ręce, a nawet do Niemców w razie np. blokady domu. Trzeba było jednak jakiś spis zrobić, coś w rodzaju kartoteki, gdzie przy nazwisku np. Marysi Kowalskiej w nawiasie było podane Reginka Lubliner, aby właśnie po zakończeniu działań wojennych dziecko mogło wrócić do swoich.

Ze względów oczywiście jak najbardziej konspiracyjnych ta szumnie zwana kartoteka to był zwój pasemek, bardzo wąskich, z bibułki, zwinięty w rulon. Tę kartotekę prowadziłam i miałam pod swoją opieką ze względów bezpieczeństwa tylko ja.

W czasach tej koszmarno-tragicznej okupacji każdy działacz podziemia musiał być przygotowany na ewentualne aresztowanie. W związku z tym każdy zaangażowany w konspiracji miał wypracowaną, wydumaną przez siebie jak najlepszą skrytkę we własnym mieszkaniu. I według tych zasad tzw. kompromitujące dokumenty, które w żaden sposób nie powinny w czasie rewizji dostać się w ręce Niemców. Były to schowki pod podłogą lub w nieużywanym piecu.

Ja sobie wydumałam coś innego, ponieważ ww. schowki były już aż nadto dobrze znane i odkrywane przez okupantów. Moja koncepcja ukrycia kartoteki dzieci przedstawiała się następująco. W pokoju, którego okno wychodziło częściowo na przydomowy ogródek, a częściowo na podwórze, na środku stał stół. Myślałam więc, że zawsze wieczorem przed udaniem się na spoczynek ułożę ową kartotekę, czyli zwitek, rulonik na środku owego stołu. W razie stukania do moich wejściowych drzwi rulonik wyrzucę przez okno w krzaki tego przydomowego ogródka. Wiele razy ćwiczyłam sprawność mego pomysłu, aby być dobrze przygotowaną na ewentualne nadejście niepożądanych nocnych gości.

Wreszcie nadszedł taki dzień 20 X 1943 r. Był to dzień moich imienin i według przyjętego zwyczaju przychodzili wtedy do solenizanta rodzina, znajomi. Zwyczaju tego w zasadzie nie przestrzegano w czasie wojny. Nikomu nie było w głowie urządzanie przyjęć. Mimo to do mnie jednak przyszły stara ciotka i jedna z moich najlepszych łączniczek [Janina Grabowska] głównie dlatego, aby odwiedzić przy tej okazji moją Matkę, ciężko chorą na serce. Leżała od początku wojny w łóżku, nie mogąc się ruszać absolutnie.

Rozmowy – zamiast toczyć się w atmosferze jakiegoś oderwania od koszmarów wojny – szybko przeszły na tematy ściśle związane z okropnościami poczynań okupantów i trwały bardzo długo. Tak więc dopiero o godz. 3 rano ułożyłyśmy się spać. Ciotka i łączniczka nie mogły wrócić do swoich domów, bo obowiązywała tzw. godzina policyjna – 20, czyli 8 wieczorem. Zmęczone i wyczerpane koszmarnymi opowiadaniami ciotki zasnęłyśmy kamiennym snem.

Potworny huk – walenie do drzwi frontowych – obudziło najpierw Matkę. Kiedy wreszcie i ja otrzeźwiałam ze snu, w myśl wyuczonej przez lata lekcji – co zrobić z kartoteką, jak przyjdą Niemcy – chwyciłam ten rulonik, chcąc go wyrzucić przez okno.

Niestety zrobić tego nie mogłam, bo cały dom był otoczony przez Niemców. Tymczasem rozwścieczeni Niemcy walili tak, że drzwi lada moment ustąpią z zawiasów. Rzuciłam całą kartotekę (rulonik) mojej łączniczce, a sama poszłam otworzyć drzwi. Wpadli – było ich 11.

Dwie godziny trwała straszliwa rewizja z odrywaniem podłóg, rozpruwaniem poduszek itd. Ja cały czas ani razu nie spojrzałam na swą łączniczkę, bo się bałam jakiejś niepożądanej reakcji obydwóch nas. Dobrze bowiem zdawałyśmy sobie sprawę z konieczności ukrycia kartoteki. Kartoteka została uratowana dzięki wielkiej odwadze i pomysłowości mojej łączniczki. Ukryła ją w swojej bieliźnie. Kiedy gestapowcy kazali mi się ubierać, to choć zabrzmi to może niewiarygodnie, ale poczułam się szczęśliwa, bo wiedziałam, że spis dzieci nie wpadł w ich ręce. Tak bardzo się spieszyłam z ubieraniem, że wyszłam z domu w rannych pantoflach, aby tylko jak najprędzej ci zbrodniarze opuścili mój dom. Idąc bardzo długim podwórzem w asyście owych panów do auta, przyświecała mi tylko jedna myśl: muszę się tak opanować, aby gestapowcy nie ujrzeli na mojej twarzy lęku. A przecież strach przed tym, co mnie czeka, ściskał mi gardło.

Nie da się w krótkich słowach opisać przeżyć w lochach gestapo w al. Szucha i na Pawiaku.

W Muzeum na Pawiaku jest specjalna szafka z narzędziami, którymi panowie nadludzie zadawali więźniom tortury. Do dziś mam wizytówki na swoim ciele tych nadludzi – Niemców. Dostałam wyrok śmierci. Żegota przysyłała mi grypsy (gryps jest to list z więzienia i do uwięzionych), abym była spokojna, bo organizacja robi wszystko, aby mnie uratować.

Całe Prezydium Żegoty bardzo mnie lubiło, cenili moją pracę, ale fakt, że za wszelką cenę szukali sposobu, aby nie wykonano na mnie wyroku; poza sentymentami był wielki niepokój o moje życie. Wiedzieli przecież, że wraz z moją śmiercią zginie jedyny ślad po dzieciach. Kartoteka bowiem to jedyna szansa na odnalezienie dzieci po wojnie.

A przecież o tym, gdzie moja łączniczka ukryła kartotekę, Żegota nie wiedziała. Wiedziała tylko, z moich grypsów, że kartoteki Niemcy nie znaleźli.

Trudno też opowiedzieć, jak to jest, kiedy się jedzie na własną egzekucję i w ostatniej chwili okazuje się, że mnie wykupili.

Gestapowiec, który wiózł nas z Pawiaka na rozstrzelanie, za pośrednictwem Polaka, który z nimi współpracował, za bardzo dużą łapówkę wypuścił mnie. W dokumentach gestapo byłam rozstrzelana. Po 2 miesiącach gestapo wpadło na ślad jakiejś niewłaściwości. Gestapowiec łapówkarz został za karę wysłany na front wschodni, a po mnie do domu przyszło znowu gestapo. Mnie nie zastali, bo po moim nielegalnym opuszczeniu Pawiaka koniecznym było nie tylko zmienić swoje dokumenty, ale nie wolno mi było przebywać w swoim mieszkaniu. Musiałam Matkę w stanie dogorywającym wykraść (cały dom stale był pilnowany przez gestapo, tak mnie ciągle szukali) i być razem z Nią u obcych ludzi, gdzie po kilku tygodniach Matka zakończyła swe męczeńskie życie. A gestapo tak uporczywie mnie szukało, że nawet byli na pogrzebie Matki, pytając, która to jest córka zmarłej. Przyjaciele odpowiadali: „Córka jest uwięziona na Pawiaku”. Jeden z gestapowców z wściekłością odrzekł: „Tak, była, ale w niezrozumiały sposób – jej już nie ma”.

Na zmienionych całkowicie moich dokumentach pełniłam nadal funkcję kierowania referatem dziecięcym w Żegocie.

W czasie Powstania Warszawskiego (sierpień, wrzesień 1944 r.) zakopałam kartotekę w 2 butelkach w ogródku zaprzyjaźnionej łączniczki [Jadwigi Piotrowskiej, ulica Lekarska 9], aby w razie mojej śmierci odkopała i przekazała komu należy.

Po zakończeniu działań wojennych na terenach Polski sprawę dzieci, czyli tzw. kartotek, oddałam ówczesnemu pierwszemu prezesowi Żydowskiego Komitetu p. dr. Bermanowi Adolfowi.

Według adresów dzieci z kartoteki Żydowski Komitet odbierał dzieci, przekazując je bądź do [żydowskich] Domów Dziecka, które były organizowane w Polsce, bądź stopniowo do ówczesnej Palestyny.

Kończąc, pragnę jak najmocniej podkreślić, że nie my, ratujący, jesteśmy jakimiś bohaterami (te słowa odnośnie nas nawet mnie bardzo drażnią). Odwrotnie – ciągle mam wyrzuty sumienia, że tak mało zrobiłam. Bohaterami matczynych serc są dzieci żydowskie, które niejednokrotnie musiały wyrzekać się swoich matek i ojców – aby żyć!

Były uczone przez wiele dni, czasem tygodni i miesięcy: „Ty nie jesteś Rachela, tylko Roma. Ty nie jesteś Icek, tylko Jacek. A ja nie jestem twoją matką, tylko byłam u was gosposią”. „Powtórz to raz, 100 razy, tysiące!!!”. „Pamiętaj, jesteś Polką i tylko Polką (lub Polakami odnośnie chłopców)”.

Pragnęłam bardzo opracować ten temat dogłębnie, ukazać światu niespotykaną w dziejach ludzkości na przestrzeni wieków tragedię dziecka żydowskiego. Choroby mnie zmogły i ja już tego nie dam rady zrobić. Apeluję jednak, aby znalazł się ktoś, kto podejmie ten temat i pokaże Bohaterów Matczynych Serc. Może jakiś film na ten temat pomoże zrozumieć i współcześni ludzie poznają prawdę o zbrodniach niemieckich.

A prawda ta winna stać się przestrogą dla całego świata, dla całej ludzkości.

[Tekst odczytany przez Irenę Sendllerową na spotkaniu w Muzeum Yad Vashem w maju 1983 roku. Pisownia i interpunkcja została uwspółcześniona].

IRENA SENDLEROWA

MARIA UZIEMBŁO
(1894–1976)

Trudno opowiedzieć o całym długim i czynnym życiu zmarłej przed 25 laty Marii Uziembło. Chcę tu przypomnieć okres Jej najbardziej twórczej i ważnej pracy, w której, jako osoba jeszcze młoda, miałam możność uczestniczyć.

Rok 1926. Ogromne bezrobocie, mnóstwo ludzi w nędzy. Pani Maria, wychowana w tradycjach społecznikowskich, zdecydowała zająć się pracą charytatywną. Wraz ze znajomą, panią Marią Janicką, wpadły na pomysł organizowania obiadów dla biednych dzieci w domach prywatnych. Dzięki zapałowi i energii obu pań akcja rozkręciła się, uzyskując oparcie w Polsko-Amerykańskim Komitecie Pomocy Dzieciom.

Jak to bywa w każdej pracy – od razu pojawiły się problemy. Czy każdy zgłaszający się po pomoc rzeczywiście jej potrzebuje? Komu przyznać pomoc, a komu odmówić, jeśli trzeba wybierać? Jakie są te obiady, które darczyńcy oferują? Czy pełne, czy tylko zupa? Czy może resztki, które zostały po domownikach? I jak to jedzenie jest dziecku podawane – przy stole czy gdzieś w kąciku, żeby nie przeszkadzało (zdarzało się, że wynoszono dziecku talerz na schody)? A w ogóle – ile taka pomoc daje? Czy zaspokaja potrzeby? Wokół małej akcyjki wyrósł cały ogrom spraw.

Mniej więcej w tym czasie prof. Helena Radlińska zorganizowała w ramach Wolnej Wszechnicy Polskiej Studium Pracy Społeczno-Oświatowej zajmujące się między innymi problematyką opieki społecznej. Pani Maria, nie przerywając pracy, wstąpiła do studium, by podbudować swą działalność wiedzą teoretyczną. I wtedy wraz z koleżankami ze studiów sformułowały podstawowe założenie pracy opiekuńczej. Aby ratować człowieka, który znalazł się w skrajnie ciężkich warunkach, trzeba objąć opieką całą jego rodzinę, nie tylko zaspokajając jej podstawowe potrzeby materialne (co organizowała Nina Mohuczy), ale pomagać w rozwiązywaniu trudności wychowawczych i konfliktów rodzinnych (tym zajęła się Regina Rudzińska), zapewnić opiekę higieniczno-lekarską (to organizowała Halina Frejmanowa), wreszcie w ogromnej ilości przypadków służyć pomocą prawną, poczynając od porady, a kończąc na wystąpieniach w sądzie (tym zajęli się adwokat Bronisława Luidor i doc. Michał Orzęcki).

Teraz drobna prywatna akcja charytatywna rozwinęła się w poważną instytucję o nazwie Sekcja Pomocy Matce i Dziecku przy Obywatelskim Komitecie Pomocy Społecznej. Sekcja zorganizowała trzy ośrodki działające na terenie Ochoty, Woli i Pragi. Zatrudnionych w niej było ponad 40 osób – przygotowanych zawodowo pracowników. Założono bowiem, że praca opiekuńcza wymaga specjalnego przygotowania i nie może być wykonywana obok innych zajęć. Pani Maria Uziembło kierowała całością, zdobywała wsparcie materialne i – co chyba najważniejsze – umiała stworzyć zespół oddany pracy i wkładający w nią wszystkie siły, całą wiedzę i pełne zaangażowanie. W ciągu mojego długiego życia, pracując w różnych instytucjach opiekuńczych, nigdy nie spotkałam człowieka tak przygotowanego do swoich zadań pod względem zawodowym, kulturalnego i umiejącego tak kierować zespołem.

Sekcja stale utrzymywała i rozwijała swoje kontakty ze Studium Pracy Społeczno-Oświatowej. Tu powstał ośrodek praktyk studenckich, tu podejmowano szereg badań dotyczących sytuacji podopiecznych i metod pracy opiekuńczej.

Praca sekcji znalazła uznanie w Wydziale Zdrowia i Opieki Społecznej. Jego ówczesny dyrektor dr Czesław Wroczyński przeprowadzał właśnie reformę wydziału i wprowadzał w nim nowe metody pracy. Zlecił pani Marii Uziembło przygotowanie projektu zmian w pionie opiekuńczym wydziału, a następnie przeszkolenie części pracowników. Od 1 kwietnia 1935 r. sekcja miała przestać działać przy Obywatelskim Komitecie Pomocy Społecznej, a jej pracownicy mieli przejść do Wydziału Opieki i Zdrowia Publicznego m.st. Warszawy.

W międzyczasie w Zarządzie Miejskim nastąpiły zmiany personalne (podyktowane względami politycznymi). Dr Wroczyński został zwolniony. Kiedy pani Maria zgłosiła się do pracy w zaplanowanym terminie, okazało się, że sprawa jest nieaktualna. Pracę może objąć tylko ona. A koledzy? Na to odpowiedzi nie było. Pani Uziembło złożyła rezygnację, którą przyjęto po paru tygodniach. A po miesiącu zaczęto przyjmować do pracy Jej współpracowników. Tylko bez niej. Czemu? Zazdrość? Złośliwość? Nigdy się nie wyjaśniło.

Pracownicy sekcji wnieśli do Ośrodków Zdrowia i Opieki Społecznej jej założenia i metody pracy. Nowe kierownictwo zaakceptowało je, nie chciało tylko ich współautorki. O Jej pracy pamiętali tylko koledzy. Pozwolę sobie zacytować parę zdań z listu byłej pracownicy sekcji, później wybitnej działaczki konspiracji polskiej w Danii, a następnie Polonii duńskiej Romany Heltberg pisanego w 1962 r.: „do dziś zawdzięczam pracy (w sekcji) z tych lat nowe i dziś jeszcze podejście do spraw opieki społecznej”.

Po likwidacji sekcji pani Uziembło pracowała w szeregu instytucji opiekuńczych, a później w tzw. akcji socjalnej. Podczas okupacji działała w prasie podziemnej BIP ZWZ/AK. Włączała się też w różne działania zmierzające do kształcenia zawodowych pracowników opieki społecznej. W 1957 r. współuczestniczyła w organizowaniu Towarzystwa Wolnej Wszechnicy Polskiej w nadziei, że uda się reaktywować uczelnię Wolna Wszechnica Polska, by kontynuować dzieło prof. Heleny Radlińskiej. Przygotowywała też wtedy programy kształcenia w tym zawodzie. Niestety w PRL nie mogło się udać utworzenie niepaństwowej, samodzielnej uczelni.

Wspomnienie ukazało się w „Gazecie Wyborczej – Stołecznej” 30.08.2001.

IRENA SENDLEROWA

ZOFIA I STANISŁAW
PAPUZIŃSCY

Okazją do napisania tego wspomnienia stała się podniosła uroczystość odznaczenia pośmiertnego w ambasadzie Izraela małżonków Zofii Wędrychowskiej-Papuzińskiej i Stanisława Papuzińskiego medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, przyznanym im przez Instytut Pamięci Narodowej Yad Vashem w Jerozolimie.

Obydwoje w latach 30. ukończyli Studium Pracy Społeczno-Oświatowej Wolnej Wszechnicy Polskiej pod kierunkiem prof. Heleny Radlińskiej. Pani Zofia specjalizowała się w oddziale bibliotek dziecięcych, a Stanisław ukończył kierunek opieki i pomocy rodzinie ze szczególnym uwzględnieniem dobra dzieci.

Poznałam ich w 1932 r. w Instytucie Pomocy Matce i Dziecku Obywatelskiego Komitetu Pomocy Społecznej. Był to ośrodek ćwiczeniowy dla słuchaczy ww. Studium. Potem p. Zofia przez wiele lat pracowała w bibliotekach, organizując biblioteki dla dzieci. Metody jej działania dawały wspaniałe wyniki w pracy wychowawczej wśród młodocianych i dzieci. Systematyczne powiększanie liczby dziecięcych czytelników miało kolosalny wpływ na ich postępy w nauce. Dogłębna analiza wyników jej pracy była często przedmiotem omawiania na seminariach ze studentami w Studium Pracy Społeczno-Oświatowej.

Pan Stanisław organizował i kierował zakładami wychowawczymi w Łodzi i Częstochowie, często dla młodzieży bardzo trudnej. Kiedyś wizytator z Ministerstwa Oświaty zapytał go: „Jakie specjalne metody stosujesz, że masz tak dobre wyniki w pracy z tą bardzo trudną młodzieżą?”. Pan Stanisław z uśmiechem odrzekł: „Ja ich po prostu kocham”.

Wojna zastała ich w Warszawie – mieszkali na Ochocie przy Mątwickiej 3. Mieli czworo własnych dzieci, adoptowaną wychowankę z zakładu, dwóch chłopców z rodziny po zabitym w czasie działań wojennych ojcu, dwoje sierot po zabitej zaprzyjaźnionej rodzinie. Oprócz tej licznej gromadki zawsze w ich domu znajdowało się kilkoro dzieci żydowskich. Piekło, jakie stworzyli Niemcy w czasie II wojny narodowi żydowskiemu, nie mogło nie poruszyć głęboko takich wspaniałych społeczników jak oni. Wyznawali dwie zasady: Ludzi dzieli się tylko na dobrych i złych. Nie ma znaczenia, kto jest jakiej rasy, narodowości lub jaką wyznaje religię – ważny jest tylko Człowiek. A jeśli on tonie, to trzeba podać mu rękę.

W czasie tej okrutnej wojny tonęła cała Polska, ale najbardziej cierpiał naród żydowski, a w nim bezbronne istoty – dzieci, które trzeba było ratować nawet za cenę życia! Toteż dom przy Mątwickiej stał się niezwykłym Domem – zawsze był otwarty dla każdego, kto najbardziej cierpiał. Wychowywali gromadkę dzieci swoich i cudzych bardzo nowoczesnymi metodami. Oto przykład: co niedziela odbywały się zebrania dzieci. Siadały one na ławeczkach, jak w szkole. Zebranie prowadziło jedno z dzieci. Oceniały nawzajem swoje zachowanie w ciągu całego tygodnia. Na zakończenie każde mówiło, czy widzi możliwości swojej poprawy i czy widzi przyczyny swego niewłaściwego zachowania. Byłam kiedyś zaproszona na taką niedzielę. Wyszłam głęboko przejęta. Przypominało to trochę metody Korczaka, ale były też i inne akcenty. Praca wychowawcza państwa Papuzińskich była oparta przede wszystkim na ogromnej wiedzy o dziecku i wielkiej miłości do niego. Coś zupełnie nowego i prawie nieznanego jak na tamte czasy.

Przez kontakty konspiracyjne oboje mocno tkwili od jesieni 1939 r. w specjalnej komórce pomocy w ratowaniu ludności żydowskiej w Wydziale Opieki Społecznej przy Złotej 74, a od zimy 1942 r. w Żegocie (Referat Opieki nad Dziećmi). Coraz bardziej pogarszające się pod każdym względem życie w getcie kazało ratować przede wszystkim dzieci. Różnymi drogami trzeba było wyciągać dzieci. Jednak ich tragedią było oderwanie od rodziców, dziadków, rodzeństwa. Często wywożono je z getta ukryte w workach.

Dla tych dzieci były utworzone tzw. pogotowia opiekuńcze. Jedno z nich znajdowało się w domu państwa Papuzińskich.

Często zanim oddano dzieci do zakładów zakonnych, trzeba je było nauczyć polskiego, bo władali tylko jidysz, nauczyć modlitw, a przede wszystkim – otoczyć najczulszą opieką i miłością. Dlatego okres pobytu w pogotowiu był nieokreślony. Pogotowie opiekuńcze w domu państwa Papuzińskich stało się prawdziwą oazą w tych okrutnych czasach. Wiosną [właściwie 22 lutego] 1944 r. odbywała się tam zbiórka harcerska kilku chłopców – uczyli się strzelać. Nagle wszedł gestapowiec, szukając kogoś innego – pomylił lokal. Zauważywszy broń, zaczął strzelać. Zranił ciężko jednego z chłopców. Wycofał się szybko. Było jasne, że zaraz sprowadzi innych. Pani Zofia zawsze w chwilach szczególnie trudnych umiała szybko działać. Najpierw zajęła się rannym – kolegą synów ze szkoły. Potem poleciła młodzieży: „Uciekajcie przez okno, szybko!”. Mieszkanie było na parterze. Dawała im kartki z adresami znajomych, do których mieli się udać. Sama bez wahania została przy rannym. Tego dnia Stanisław był nieobecny, bo wywiad polski dał mu znać, że jest na liście aresztowania. Od wielu tygodni musiał się ukrywać.

W tej groźnej sytuacji, wśród płaczu młodszych dzieci, jęków rannego, bardzo pięknie zachowała się kilkunastoletnia dziewczynka żydowska Teresa Stein[115] ze wsi Cegłów, umieszczona tu dlatego, że przeżyła wielki szok: na jej oczach zabito tatę i młodszą siostrę, a potem mamę. Ponieważ Dom miał już wyrobioną opinię zakątka szczęścia, spodziewano się, że tu dziewczynka przyjdzie prędzej do siebie. I tak się stało. W tym niezwykłym Domu jej cierpiące serduszko zaczęło oddychać trochę normalniej. Włączyła się do pomocy p. Zofii w pracach domowych. Szczególnie opiekowała się najmłodszym synkiem pp. Papuzińskich, kilkumiesięcznym Tomkiem. W tym dniu grozy wzięła go na ręce i uciekła przez okno, trzymając kartkę z adresem rodziny aż w Aninie. Chociaż nie znała Warszawy, szczęśliwie tam dotarła. To właśnie Teresa, mieszkająca stale w Izraelu zasłużona lekarka stomatolog, dziś już na emeryturze, matka dwóch dzielnych synów inżynierów i czworga uroczych wnucząt, jest osobą, która złożyła w Żydowskim Instytucie Historycznym wniosek o przyznanie medalu Sprawiedliwy wśród Narodów Świata państwu Papuzińskim.

Chłopiec, ranny w dramacie, jaki rozegrał się w ich mieszkaniu wiosną 1944 r., zmarł w drodze w gestapowskiej budzie. Pani Zofia po pierwszych badaniach i torturach w al. Szucha po kilku dniach przewieziona została na Pawiak. Drogą konspiracyjną naszej komórki na Pawiaku dowiadywałyśmy się stale o nią. Była bardzo dzielna, jak zawsze. Nikogo nie wydała. Umiała jeszcze pocieszać współtowarzyszki z celi. Całe nasze otoczenie starało się uwolnić ją, lecz niestety – tam gdzie wchodziła w grę strzelanina, Niemcy nawet za cenę bardzo dużych pieniędzy byli nieugięci. Została [26 IV 1944] rozstrzelana na terenie ruin getta. I choć grobu jej nie ma i dzieci nie mogą zanieść tam kwiatów, zapalić świeczek i zapłakać nad jej stratą, to osobowość p. Zofii nie tylko jest ciągle w pamięci jej bliskich, ale tkwi najmocniej i najczulej w ich sercach i duszach. Pan Stanisław brał udział w Powstaniu Warszawskim, gdzie kilka razy był ranny. Dzieci tego lata znajdowały się daleko – na koloniach. Gdy rezultat konferencji jałtańskiej pogrążył nas w szoku, niektórzy nie mogli pogodzić się z zaistniałym stanem rzeczy i poszli do lasu. Inni, choć załamani, często tracili orientację w nowej sytuacji, ale z konieczności musieli pracować na kawałek chleba. Pan Stanisław wybrał drogę pozytywistów. Pracą od podstaw uratujemy Polskę. Z trudem udało mu się zdobyć mieszkanie przy Lwowskiej [...], gdzie umieścił całą rodzinę. Zostawił dzieci pod opieką teściowej i szwagierki. Sam udał się na Śląsk, by organizować tam akcję socjalną. Zabrał ze sobą grupę swych dawnych pracowników doświadczonych w pracach społecznych. Szybko powstało tam wiele placówek opiekuńczych – żłobki, przedszkola, świetlice, domy dziecka, kolonie dla dzieci zdrowych i chorych.

Po kilku latach tej bardzo aktywnej działalności musiał wrócić do Warszawy, dzieci bowiem coraz bardziej potrzebowały ojca. Związał się z Towarzystwem Przyjaciół Dzieci. Z wrodzoną pasją do pracy dla dobra dzieci i młodzieży organizował tam ustawiczne szkolenie i doskonalenie młodej kadry. Inicjował i tworzył poradnie życia rodzinnego, wkładał całe swe siły do tej twórczej działalności. Siły jego jednak już słabły, pogarszał się stan zdrowia. Ciężkie rany zadane w czasie Powstania Warszawskiego dały o sobie znać. Od wielu lat utracony wzrok w jednym oku oraz choroba drugiego oka wymagały operacji, która nie dała dobrych wyników. Doszły inne poważne schorzenia, na które ówczesna medycyna pomóc nie umiała. Skończył swe bardzo trudne, ale jakże piękne życie w roku 1982.

To wspomnienie o Zofii i Stanisławie Papuzińskich miało być krótkie, ale nie mogło takie być. Byli indywidualnościami tak wszechstronnie bogatymi, przejawiali udział w życiu tak wielostronny. Umysły mieli ukształtowane bardzo głęboko. Charaktery rzeźbione w krysztale. Byli niezwykle wierni i oddani w przyjaźni. Kochali Polskę, ale też cały świat i jego losy były im bliskie. Obcy był im wszelki nacjonalizm. Całe życie walczyli o sprawiedliwość społeczną, często mając przez to wiele przykrości. O każdym z nurtów ich działalności trzeba by pisać oddzielnie, aby uchwycić ich sylwetkę życiową, ale w takim wspomnieniu jest to przecież niemożliwe.

Wspomnienie ukazało się w „Gazecie Wyborczej – Stołecznej”, 26.11.1999.

[W kwietniu 1994 Bibliotece dla Dzieci Nr V (obecnie przy ulicy Grójeckiej 81/87) nadano imię Zofii Wędrychowskiej-Papuzińskiej i odsłonięto tablicę poświęconą pamięci patronki].

IRENA SENDLEROWA

JULIAN GROBELNY
I JEGO ŻONA HELENA

W związku z minioną w grudniu ub. r. 60. rocznicą rozpoczęcia działalności Rady Pomocy Żydom Żegota i 60. rocznicą powstania w getcie warszawskim pragnę napisać wspomnienie o naczelnej postaci tej instytucji – jej przewodniczącym Julianie Grobelnym ps. „Trojan” i jego żonie Helenie ps. „Halina”.

Byli oni przez długie lata wybitnymi działaczami PPS na terenie Łodzi. Julian pracował w opiece społecznej. Zaraz po rozpoczęciu II wojny światowej, gdy Niemcy wkroczyli do Łodzi, oboje znaleźli się od razu na liście wrogów III Rzeszy. Musieli natychmiast opuścić rodzinne miasto. Zamieszkali w swoim domku w Cegłowie, niedaleko Mińska Mazowieckiego. Stąd kontynuowali działalność w polskiej lewicy w ramach podziemnego PPS. Kiedy Julian Grobelny został przewodniczącym Żegoty, on i jego żona przeważnie przebywali w Warszawie, mieszkając u zaprzyjaźnionych osób. Dla bezpieczeństwa swojego i tych, u których przebywali, miejsca pobytu zmieniali co jedną lub dwie noce.

Zawiłe drogi konspiracyjnego życia zaprowadziły mnie któregoś popołudnia w grudniu 1942 r. do bramy domu przy Żurawiej 24, na trzecie piętro. Na umówione hasło drzwi się otworzyły i stanęłam przed obliczem «Trojana». Poznanie go było spowodowane chęcią nawiązania kontaktu. Działając w komórce pięcio-, a później dziesięcioosobowej w Wydziale Opieki Społecznej i Zdrowia Zarządu Miasta – ratowaliśmy Żydów. Mieliśmy jednak coraz większe trudności w zdobywaniu środków materialnych dla prześladowanych. Niemcy już w połowie września [raczej listopada!] 1939 r. wydali zarządzenie o usunięciu z pracy wszystkich pracowników pochodzenia żydowskiego i cofnięciu pomocy biednej ludności żydowskiej, która na mocy ustawy z 1923 r. mogła otrzymywać pomoc z opieki społecznej tak samo jak Polacy.

Chodziliśmy do getta i staraliśmy się wyprowadzać jak najwięcej dzieci, bo sytuacja z dnia na dzień się pogarszała. Pracując w tym wydziale między innymi z koleżanką Stefanią Wichlińską, łączniczką Zofii Kossak-Szczuckiej, dowiedziałam się, że organizująca się Żegota ma fundusze z Delegatury Rządu. Po zapoznaniu się z naszą trzyletnią już działalnością w ratowaniu Żydów Julian Grobelny, który miał zawsze poczucie humoru, odrzekł: „No to, «Jolanto» (taki miałam pseudonim w komórce PPS w Zarządzie Miasta), robimy wspólnie dobry interes – wy macie zespół zaufanych ludzi, a my będziemy mieli fundusze niezbędne do otoczenia pomocą większej ilości prześladowanych”. I tak zaczął się kolejny rozdział mojej pracy w polskim podziemiu. Po miesiącu powierzono mi kierownictwo Referatu Dziecięcego, którego pierwszym kierownikiem była p. Aleksandra Dargielowa. Musiała jednak zrezygnować z tej pracy, ponieważ praca zawodowa w RGO nie pozwoliła jej na ogromnie absorbującą pracę w Żegocie.

We wspomnieniach zachowałam Juliana Grobelnego jako wielkiego człowieka i patriotę. Brał czynny udział w trzech powstaniach śląskich. Szanował i zawsze niósł pomoc mniejszościom narodowym, walczył o nadanie im praw i ich respektowanie. Był niezmordowanie pracowity, wymagający najwięcej od siebie, a dopiero potem od podwładnych. Miał kryształowy charakter. Posiadał rzadko spotykaną cechę u ludzi na wysokich stanowiskach. Działał w sprawach wielkich i ważnych, a jednocześnie liczył się dla niego każdy człowiek. Potrafił okazać zainteresowanie każdemu potrzebującemu. Bywały wypadki, że alarmował mnie telefonicznie, wzywając do natychmiastowego przybycia na spotkanie. Spieszyłam, przypuszczając, że powierzy mi jakieś ważkie zadanie do spełnienia, bo i to się zdarzało. A okazywało się, że trzeba pilnie i z wyjątkową czułością zająć się dzieckiem żydowskim, na którego oczach zamordowano rodziców. Innym znów razem polecił mi pojechać z jakimś zaufanym lekarzem i z lekami do lasu między Otwockiem a Celestynowem, bo tam w dole ze śmieciami ukrywała się matka z niemowlęciem. Żywność donosiła jej nauczycielka z sąsiedniej wioski. Jednak niemowlę było bardzo chore i potrzebna była pomoc lekarska. Serce „Trojana” i zaangażowanie w jak najlepsze działanie na powierzonym mu stanowisku przewodniczącego Żegoty zjednywało mu nie tylko sympatię całego otoczenia, ale i podziw.

Pracował bez wytchnienia całe dnie, zarywając często i noce. Miał usposobienie bardzo pogodne, a jednocześnie dziwna moc jego wnętrza działała na otoczenie ogromnie uspokajająco. W jego towarzystwie mimo ciągłego zagrożenia naokoło, mimo grozy, która była wszędzie, ta jego wewnętrzna siła działała tak, że każdy czuł się bezpiecznie.

„Trojan” był inicjatorem płomiennych odezw w prasie podziemnej. Zwracał się między innymi do Delegatury Rządu z wielokrotnymi apelami o systematyczne zwalczanie szantaży. Prosił o wydanie zarządzenia grożącego szantażystom karą śmierci. Żądał też, aby Żegota przekazywała sprawy szantażu sądowi specjalnemu. Spowodował to, że Żegota wydała ulotki, w których wzywano społeczeństwo polskie do udzielania pomocy Żydom. Z pasją walczył z plagą szmalcowników. Mimo odpowiedzialności za całość podległej mu instytucji zarówno on, jak i jego żona Helena mieli pod swoją opieką po kilkanaście osób – Żydów, dawnych kolegów z PPS.

Troszczył się o cały nasz zespół, czego najlepszym przykładem jest jego udział w moim uwolnieniu. Gdy byłam w więzieniu na Pawiaku, kilkakrotnie dostawałam od niego grypsy pocieszające mnie, że Żegota robi wszystko, aby mnie z tego piekła wydobyć. Kiedy zaistniała możliwość przekupienia jednego z gestapowców i wykupienia mnie z więzienia mimo wydanego już na mnie wyroku śmierci – Julian Grobelny z całym zarządem Żegoty bez żadnego wahania wyłożył żądaną sumę. Kiedy ludzie getta stanęli do walki (kwiecień 1943 r.), wielką zasługą „Trojana” było to, że dwoił się i troił w sprawie dostarczenia broni dla walczących.

Jego wrodzony takt i umiejętność współżycia z ludźmi dawały zawsze dobre rezultaty dla harmonijnego współdziałania w Żegocie, mimo że do zarządu wchodzili przedstawiciele wszystkich partii politycznych z wyjątkiem Stronnictwa Narodowego i PPR.

Całą okupację oboje małżonkowie żyli w biedzie. Bywało nawet, że byli głodni. Jako aktyw działania w PPS otrzymywali, zresztą jak wszyscy, małe zasiłki. Do tego dochodziły niewielkie przychody z ogrodu przy domu w Cegłowie. Wszystko to nie starczało na dobre wyżywienie, bo ceny rosły często z dnia na dzień. Nie mając w Warszawie własnego mieszkania, przemieszczając się często z miejsca na miejsce, byli zmuszeni jadać na mieście, na co nie zawsze starczało pieniędzy, a przy czynnej gruźlicy Grobelnego ten stan systematycznie pogarszał jego zdrowie.

Kiedy wiosną 1944 r. został aresztowany w Mińsku Mazowieckim, w swoim nieszczęściu miał trochę szczęścia. Gestapo aresztowało go bowiem nie jako przewodniczącego Żegoty, bo tego nie wiedzieli, ale tylko jako niebezpiecznego działacza polskiej lewicy. Miało to kolosalne znaczenie, bo wiadomo, że karę śmierci Niemcy wymierzali za jakąkolwiek pomoc Żydom. Mniejsza była kara za przechowywanie w mieszkaniu np. broni niż Żyda.

Całe nasze otoczenie zdawało sobie jednak sprawę z tego, że „Trojan” przy swojej zaawansowanej chorobie i wojennym wyniszczeniu ani tortur, ani codziennego ciężkiego bytowania w więzieniu nie wytrzyma. Robiono więc wszystko, aby dostarczać mu leki i pożywne jedzenie. Pomagali w tym między innymi lekarze głęboko tkwiący w podziemiu, tacy jak: dr Zofia Franio – kierowniczka poradni przeciwgruźliczej, dr Mieczysław Ropek ze Szpitala Chorób Płucnych przy ul. Płockiej, dr Juliusz Majkowski – kierownik Urzędów Sanitarnych przy ul. Spokojnej 15 w Warszawie i dr Jan Rutkiewicz – członek PPS. Dzięki tym wysiłkom „Trojan” doczekał końca wojny i mógł opuścić więzienie [zm. 5 XII 1944].

Został pierwszym starostą w Mińsku Mazowieckim, jednak ciężka choroba i systematyczne wyniszczanie organizmu przez 5,5 roku okupacji sprawiły, że po kilku miesiącach zaszczytnej pracy na nowym stanowisku zakończył żywot. Pochowany ze wszystkimi honorami zasłużonego działacza w obecności wielu przyjaciół z PPS i Żegoty spoczął na cmentarzu w Mińsku. Młodzież szkolna i obywatel Pawlak, miejscowy działacz społeczny, opiekują się jego grobem. Pani Helena długo nie mogła pogodzić się ze stratą męża. Sprzedała domek w Cegłowie i za część pieniędzy kupiła jednopokojowe mieszkanie w Łodzi. Zaczęła bardzo chorować. Jak wszyscy, którzy otrzymali odznaczenie Sprawiedliwy wśród Narodów Świata [oboje otrzymali to wyróżnienie w 1987 roku] dostawała z fundacji w Nowym Jorku symboliczną pomoc materialną i leki z Fundacji im. Anny Frank z Bazylei.

Jeździłam wielokrotnie do niej do Łodzi. Wyczerpana przeżyciami wojennymi, kiedy żyła w ciągłym strachu o męża, pani Helena zmarła w 1993 r. W pogrzebie wzięła udział pani mgr Halina Grubowska jako przedstawiciel Żydowskiego Instytutu Historycznego oraz liczni przyjaciele i koledzy z PPS. W pamięci nas wszystkich pani Helena pozostanie na zawsze wierną towarzyszką męża Juliana we wszystkich jego poczynaniach.

Nigdy nie zapomnimy, że całe życie Juliana Grobelnego „Trojana” było nieustanną walką o dobro i sprawiedliwość społeczną dla wszystkich mieszkańców Polski bez względu na przekonania religijne i narodowe.

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 18.04.2003.

[„W ramach obchodów 70. rocznicy likwidacji getta w Mińsku Mazowieckim, zorganizowanych przez Towarzystwo Przyjaciół Mińska Mazowieckiego oraz Gminę Wyznaniową Żydowską w Warszawie, w dniu 22 sierpnia 2012 r. na cmentarzu parafialnym w Mińsku Mazowieckim odsłonięto odnowiony nagrobek pierwszego powojennego Starosty Mińskiego Juliana Grobelnego”

powiatminski.pl/pl/news/pokaz/5434/ Relacja z odsłonięcia odnowionego nagrobka Juliana Grobelnego]

Tablica upamiętniająca Natana Grossa, umieszczona na jego domu w Krakowie, zaprojektowana przez prof. Andrzeja Zwolaka, odsłonięta 9.10.2006

LISTY IRENY SENDLEROWEJ
DO NATANA GROSSA

Dwudziestego sierpnia 2003 roku Natan Gross (1919–2005), polsko-izraelski pisarz, poeta, tłumacz i reżyser filmowy, a także członek Komisji Sprawiedliwych Instytutu Yad Vashem przyznającej tytuły Sprawiedliwy wśród Narodów Świata, pisał do mnie:

„W załączeniu [przesyłam] kopie dwóch listów I. Sendlerowej z grudnia 1994 [i 1995 roku].

Odnoszą się one do ludzi i wydarzeń opisanych w mojej książce Kim pan jest, panie Grymek? – czy Pani to ma? – str. 350 +, 353 + „Korczak z Krakowa” i „Tajemniczy Adam”.

Maria i Hanka Kukulskie – w książce Boguckie, Jerzyk – mój brat, „Jurek Korczak” (Keiner); Adam Zgrzembski – późniejszy mąż Ireny – jest tu najważniejszą postacią, najlepiej scharakteryzowaną. Kopie, które posyłam, otrzymałem z archiwum Supruniuka [Archiwum Emigracji w Toruniu]. Mam nadzieję, że sobie Pani poradzi z kolejnością odcinków i odczytaniem – na pytania odpowiem”.

List ten otrzymałam podczas pracy nad książką Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej, która rok później ukazała się nakładem wydawnictwa MUZA.

W obu wydaniach książki pominęłam treść i okoliczności korespondencji pani Ireny z Natanem Grossem, który decyzję o jej ogłoszeniu pozostawił do mojego uznania. Dzisiaj oboje już nie żyją. Oba listy pani Ireny zawierają wiele cennych informacji, które mogą się przydać innym zainteresowanym biografią Matki dzieci Holocaustu.

Podaję je bez skrótów. Podkreślenia pochodzą od Autorki listów. Uzupełniam je przypisami. Oryginały listów Ireny Sendlerowej znajdują się w spuściźnie Natana Grossa w Archiwum Emigracji w Bibliotece Uniwersyteckiej w Toruniu. Kopie zaś są w moim posiadaniu.

W 2009 roku oddałam do Polskiej Akademii Nauk Archiwum w Warszawie materiały warsztatowe, z których korzystałam, pisząc książkę Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej.

Pamiątki osobiste po Irenie Sendlerowej zostały przekazane przez córkę do Muzeum Historii Żydów Polskich w Warszawie.

Jerzy Gross, brat Natana, z wizytą u Ireny Sendlerowej, 2007

Grudzień 1994 r.

Wielce Szanowny Panie!!!

Wiosną tego roku przeczytałam Pana książkę „Kim pan jest, panie G.”[116]. W rozdziale o Jurku Korczaku i bracie Pana [Yoramie Grossie] znalazłam chęć odszukania przez Pana „Adama”[117].

Podejrzewał Pan, że pod tym pseudonimem znajduje się Berman Adam[118].

Ponieważ „podejrzenia” Pana były niesłuszne, a ja zbiegiem okoliczności dróg wojennych byłam ściśle związana z tą grupą ludzi – prosiłam ŻIH [Żydowski Instytut Historyczny] o skontaktowanie mnie z Panem. Był Pan wówczas w Warszawie z grupą pisarzy izraelskich. Niestety nie zgłosił się Pan do mnie; albo ŻIH nie zawiadomił Pana o mej prośbie, lub z innej przyczyny nie doszło do naszego spotkania. Ucieszył mnie zatem bardzo list Pana, napisany pod wpływem starań Hani Kukulskiej zapewne o Medal [Sprawiedliwej wśród Narodów Świata].

Jej Matka – p. Maria – ma ogromne zasługi na odcinku pomocy ludziom z getta. Losy nasze ze względów całkowicie dla mnie niezrozumiałych (nie biorę pod uwagę krążących na ten temat plotek) rozeszły się w r. 1947. Mimo to od razu jak najpierw Joint[119], a potem fundacja pomocy dla chrześcijan w New Yorku zaczęła przesyłać pomoc materialną dla osób, które ratowały. umieściłam na liście p. Marię. Medalu nie mogłam załatwić, bo Zgrzembski „Adam” już wówczas nie żył (zm. w r. 1961), a z Jurkiem Korczakiem i Pana bratem po wojnie już żadnego kontaktu nie miałam[120].

W latach 70. wyczytałam, że Jurek, autor wspomnień wojennych, będzie miał odczyt o swej książce w MON [Ministerstwo Obrony Narodowej].

Poszłam. Poznałam go i przez woźnego posłałam do niego kartkę, kim jestem, proszę o kontakt. Nie zareagował; albo woźny mego listu mu nie doręczył, lub Jurek nie chciał odświeżać bolesnych ran okupacyjnych.

To mały wstęp. A teraz à propos Adama. Pochodził z inteligenckiej rodziny, b. zasymilowanej.

Babka i matka przechrzciły syna wiele lat przed wojną. Ojciec był inżynierem, dziadek właścicielem fabryk i wielu domów. Ojciec umarł, jak on był jeszcze małym chłopcem. Rósł całkowicie w atmosferze polskiego patriotycznego domu. Mimo to, jak wielu tego typu ludzi, po zamknięciu getta poczuwał się związany z tym nieszczęsnym narodem. Przeżył tam piekło. Był tam 2 x aresztowany i tylko dzięki szczęśliwemu przypadkowi – lub cudowi (jak i kto w co wierzy) wyszedł i po lipcu 1942 r. znalazł się poza murami. Związany był z PPS (WRN). Pisał do ich prasy konspiracyjnej.

Ponieważ najpierw jako pracownik Warszawskiej Opieki Społecznej już od jesieni 1939 r. zorganizowałam komórkę pomocy ludziom pochodzenia żydowskiego a potem w Żegocie prowadziłam referat opieki nad dzieckiem, Adam ściśle ze mną współpracował. Z Żegoty szła pomoc dla p. Kukulskiej, Adama i Jurka oraz Brata Pana.

Adam, mimo że miał ukończony Wydział Prawa UW i wojna zastała go piszącego rozprawę doktorską, miał ogromne zamiłowanie i duże zdolności w kierunku pedagogicznym. Dlatego tych 2 chłopców + jeszcze jednego Polaka, za którego Hania po wojnie wyszła za mąż, otoczył serdeczną, ojcowską opieką. Starał się wszelkimi sposobami pomóc im.

P. Maria, Hania i dr Roman (Żyd też tam ukrywający się) i chyba Jurek z Pana Bratem ostatnią kolejką wąskotorową 31 lipca 1944 wyjechali z Warszawy do naszego zakonspirowanego lokalu w Świdrze k. Otwocka.

Myśmy z Adamem pobrali się jesienią 1947. Mam z nim dwoje udanych dzieci i jedną wnuczkę. O dalszych sprawach i ewentualnych planach Pana napisania gdzieś o Adamie nie mogę pisać. Jest to temat, który ewentualnie z Panem omówię, ale przy osobistym spotkaniu. Ja mam Medal [Sprawiedliwy wśród Narodów Świata] od 1965 r., jestem od kilku lat Honorowym Obywatelem Izraela. Drzewko zasadziłam dopiero w 1983 – bo 20 lat nie puszczali mnie do Izraela.

Irena

[ciąg dalszy tego samego listu]

Po napisaniu listu do Pana opanowała mnie taka fala wspomnień, złych i dobrych, wzruszeń, że musiałam jeszcze rozwinąć swe myśli. Przepraszam więc za te kilkakrotne dopisywanie. Prosił bowiem Pan, abym napisała krótkie wspomnienie o Adamie.

Staję wobec bardzo trudnego zadania, a raczej pytania, o której z wielu postaci, jakie mieścił w sobie, trzeba przede wszystkim napisać?

Był bowiem indywidualnością tak bogatą i wybitną, przyjmował w życiu udział tak niezwykły i wielostronny, posiadał łatwość i ostrość w ocenie zjawisk. Miał ogromną żywość intelektualną. Umysł miał ukształtowany tak głęboko i wszechstronnie, a obok genialnego umysłu – jakże nieczęste w życiu zjawisko – był nad wyraz ogromnie prawym, szlachetnym człowiekiem, ale o bardzo, bardzo trudnym do współżycia usposobieniu.

Był bardzo zmienny w nastrojach. Czarujący i uroczy człowiek, w jednej chwili czyniła z niego ponurego jakaś wewnętrzna siła, która odpychała go od ludzi. Był wówczas zamknięty w sobie, nieopanowany, wybuchający, z pretensjami o wszystko. Było to prawdopodobnie wynikiem przeżyć w piekle getta.

Czuł się Polakiem, a Polska zamykała przed nim wszystkie drzwi. Żydzi mieli do niego pretensję, że odszedł od nich. Oni tego nie lubią i mają swoje bardzo istotne racje. Gdyby bowiem nie byli tak rygorystyczni i nie mieli tak bezwzględnie twardych wymagań, to po tysiącach lat przestaliby być narodem.

Miał więc Adam rozdartą jaźń. Duchowo był załamanym Człowiekiem. Szukał ustawicznie jakiejś sensownej drogi wyjścia, ale co krok napotykał przeszkody nie do pokonania.

O każdym z nurtów Jego działalności, o każdej postaci Jego osobowości trzeba by pisać oddzielnie i bardzo obszernie, aby uchwycić jego sylwetkę życiową i oddać pełny wizerunek.

W krótkim wspomnieniu można zaledwie dotknąć myślą Jego ludzkiego wymiaru, ale można też spróbować syntezy i wtedy okaże się, że z różnorodności tematów i tekstów wyłania się jako naczelna cecha charakteru – typ nieprzeciętnego działacza społecznego, pedagoga, wychowawcy. Głosił twardo zasadę mocy i znaczenia wychowywania. Trzeba wychowywać, wychowywać i wychowywać – mawiał.

Był bardzo wierny w przyjaźni, dla potrzeb osób zaprzyjaźnionych nigdy nie szczędził ani czasu, ani nawet największych wysiłków. Wychowany w bogatym domu, nie przywiązywał absolutnie wagi do pieniędzy. Przeciwnie. Możni byli mu nie tylko obcy duchowo, ale wręcz ich zwalczał. Władał biegle 4 obcymi językami. Doskonała znajomość języka niemieckiego pomogła w czasie Powstania Warszawskiego uratować kilkakrotnie los szpitala PCK przed Niemcami. Był ogromnie odważny i bardzo pracowity. Przy ogromnym zasięgu wiedzy z różnych dziedzin miał fenomenalną pamięć, znaną w psychologii pod nazwą pamięci fotograficznej.

Nie znosił i zwalczał w swoim otoczeniu ludzi małostkowych, głupich bez względu na rasę i pochodzenie.

Nigdy nie zaakceptował Polski po r. 1945. 17 stycznia 45, kiedy armia radziecka wkraczała na Okęcie, gdzieśmy wtedy pracowali w szpitalu PCK – płakał rzewnie. Mówił z przeogromną rozpaczą, że pierwsza okupacja się skończyła, a zaczęła się druga!

Panie Natanie! Prostuję Jego nazwisko – Zgrzembski Stefan, ps. „Adam”. Jak się poznamy, to wyjawię historię pseudonimu.

A teraz to już naprawdę koniec.

Dużo, dużo przesyłam Panu dobrych myśli i pozdrowień.

Irena

List Ireny Sendlerowej do Natana Grossa, 1995

Warszawa, dnia 12 II 1995 r.

Wielce Szanowny i Drogi Panie Natanie!

Bardzo współczuję przeżyciom Pana, a przede wszystkim Sz. Małżonki ze względu na ciężką chorobę.

Zasyłam Wam najlepsze myśli i najgorętsze pragnienia, aby Żona jak najprędzej wróciła do domu.

Dziękuję za przesłanie mi swego reportażu z pobytu w roku ubiegłym w Polsce. Musiał on wypaść tak optymistycznie, bo przecież byliście zaproszeni i goszczeni albo przez Towarzystwo Przyjaźni Polsko-Izraelskiej, lub osobistych przyjaciół, bądź dobrych znajomych.

Szara, codzienna rzeczywistość wygląda inaczej!

Absolutnie nie zgadzam się z Pana tezą, że wszystko, co dotyczy pochodzenia, trzeba wszem i wobec ogłaszać. Prawdę winna znać bezwarunkowo każda rodzina. To się właśnie należy przodkom, ale naszemu społeczeństwu? Za jaką cenę? Czy naprawdę potrzebna jest ta prawda, kiedy przez wiele lat dostawałam na biurku w pracy anonimy o treści: „Ty żydówico o ile nie wyniesiesz się jak najprędzej do Palestyny (Izraela) to zabijemy Twoje ukochane dzieci”.

Anonimy wrzucałam do kosza, jako jedynego i właściwego miejsca na takie „dokumenty”, myśli jednak były pełne żalu, że tak wiele mamy draństwa wokół siebie, a w sercu bardzo duży, ogromny lęk o dzieci. Lęk, który towarzyszy mi do dziś. Antysemityzm istnieje przecież nadal. W innych może trochę formach, chwilami maskowany lub trochę stuszowany, ale istnieje i zagraża nie tylko naszej kulturze narodowej, ale jest i wielkim niebezpieczeństwem dla poszczególnych osób czy całych rodzin.

[Adam] Po wojnie ukończył Wydz[iał] Historyczny Uniw[ersytetu] Jagiell[ońskiego]. Nie podjął po wojnie pisania rozprawy doktorskiej, bo zastał na uniwersytecie atmosferę antysemicką. Nie zmieniło się to i później, czego najlepszym dowodem było, że nasze dzieci, mimo zdanych b. dobrze egzaminów nie dostały się na studia. Oficjalnie z braku miejsc, a naprawdę za to, że ich Mama była opiekunką Żydów. Jestem urodzona w Warszawie i dotarłam do prawdy przez starych znajomych. Córka była już na liście przyjętych i zdjęta!!! Mimo to na szczęście wśród rzesz Polaków antysemitów znajdują się i ludzie, ci więc dzieciom pomogli. Ale córka studiowała zaocznie (polonistyka, a potem studia podyplomowe dziennikarsko-edytorskie), a syn ciężko chory na serce musiał przez 5 lat jeździć raz na miesiąc na uniwersytet aż do Wrocławia.

List Natana Grossa do autorki książki, 20.08.2003

Wracając do Adama, to po wojnie pracował w szkolnictwie i w Min[isterstwie] Oświaty.

Ma on piękną kartę pracy w getcie. Pracował w instytucjach społecznych, niosąc pomoc tym najbardziej potrzebującym oraz prowadził koło młodzieży przy komitetach blokowych. Napisałam o kilku kołach, z którymi miałam kontakt, i o nim, podając zmienione nazwisko, bo taką była wola jego.

Matka i Babcia umarły śmiercią naturalną już w kilka lat po wojnie. Teraz nie ma tu jego żadnej rodziny. Żyje 3 bliskich kuzynów: wnuk słynnego Zamenhofa, z Adamem spokrewniony przez matki, inżynier od 1956 w Paryżu. 2. adwokat, mieszkający w Londynie, bez kontaktu z nami. 3. lekarz w Göteborgu. Z tym w Paryżu i Göteborgu mamy kontakty. Przepraszam, że piszę b. chaotycznie, ale po 1.[pierwsze] temat b. b. trudny, 2. [po drugie] aktualnie choruję na ostre zapalenie stawów z potwornymi bólami i w ogóle ogromnie ciężko skupić się.

Nie chciałam nie odpisać na Pana list, bo bardzo się cieszę z nawiązania wreszcie kontaktu.

Jeśli ma Pan kontakty „z chłopcami z tamtych lat”, to proszę ich najserdeczniej pozdrowić, jak również spowodować, aby p. Maria i Hania otrzymały medal Sprawiedliwy [wśród Narodów Świata].

Będę bardzo szczęśliwa, jak Pan, będąc w Warszawie, odwiedzi mnie. Jestem 85-letnią b. b. schorowaną kobietą. Od 5 lat nie opuszczam domu. Mam 20 b. poważnych chorób.

Oddana i do zobaczenia

Irena

[dopisane]

Z listu Pana wynika, że ma Pan obawy, czy Komisja w Yad Vashem uzna świadczenia Zgrzembskiego. Po pierwsze On nie żyje od 30 lat, więc nie może świadczyć. A po to, aby Hania Kukulska mogła otrzymać Medal, wystarczy na pewno zaświadczenie brata Pana oraz Jurka Korczaka.

Tak więc uważam, że tych 2 spraw zupełnie nie należy łączyć. Żałuję ogromnie, że ŻIH nie powtórzył Panu mojej prośby i nie zobaczyliśmy się w roku ubiegłym w Warszawie, bo kontakty listowe w tak istotnych sprawach są na pewno niewystarczające.

Przesyłam Sz. Żonie, Dzieciom i Panu najlepsze myśli i serdeczne pozdrowienia.

Oddana Irena Sendlerowa

[Maria Kukulska i Anna Kukulska-Krzyżowska otrzymały medal Sprawiedliwy wśród Narodów Świata w roku 1995].

Pocztówka Natana Grossa do autorki książki, 27.08.2003

Maleńki Piotruś Zysman, później Zettinger, z mamą w 1938 roku

Bohaterami matczynych serc są dzieci żydowskie, które niejednokrotnie musiały wyrzekać się swoich matek i ojców – aby żyć!

IRENA SENDLEROWA

PIOTR ZETTINGER

SPOTKANIE W POCIĄGU

Dzień był piękny, słoneczny i mroźny. Od rana biegaliśmy po placu na tyłach naszego przyklasztornego sierocińca, obrzucaliśmy się śnieżkami, a potem ulepiliśmy wielkiego bałwana. Próbowaliśmy właśnie przyozdobić go nosem z przegniłego kartofla, kiedy na placu pojawiła się siostra Gertruda i powiedziała, że muszę wejść do środka, bo do zakładu przyszła moja mama i na mnie czeka. Bardzo mnie to zdziwiło. Nie widziałem mamy od tego gorącego, letniego dnia, kiedy wydostałem się z getta w Warszawie, a ona w getcie została. Miałem wtedy, zapamiętałem to dobrze, trochę ponad cztery lata. Teraz prawie siedem. Zacząłem liczyć – pięć, sześć, siedem... Prawie trzy lata. Z nikim przez te trzy lata o mamie lub tacie nie mówiłem. Nikt też o nich nigdy nie wspomniał. Należeli do świata, który dla mnie po wyjściu z kanałów już nie istniał, który jeśli miał z moim życiem po aryjskiej stronie coś wspólnego, to tylko jako śmiertelna groźba. Mogłem się przecież wygadać. Dobrze rozumiałem, czym mogłoby się skończyć, gdybym zaczął paplać o getcie, ucieczce, rodzicach, czy wspomniał o tym, że kiedyś nosiłem zupełnie inne nazwisko, egzotyczne, nie takie zwykłe jak teraz, z pospolitym -ski na końcu.

Nawet kiedy ostatniego lata Niemcy gdzieś zniknęli, wybuchy ucichły i wojna skończyła się w Międzylesiu, nic się praktycznie u mnie nie zmieniło. W sierocińcu zjawiali się niekiedy rodzice, ciotki, wujkowie lub dziadkowie moich kolegów i zabierali ich z sobą. Mnie nikt nie odwiedził. Tak bardzo mi to nic przeszkadzało. Przebywałem tu już od zeszłej zimy, przywykłem do życia w zakładzie, polubiłem siostrę Gertrudę i moich kolegów, wspólne zabawy i wspólne wizyty w kościele. Rodzina była mi niepotrzebna, nie wiedziałem już w istocie, co to znaczy. W dodatku chciałem, kiedy będę duży, zostać księdzem, a jak wiadomo księża rodzin nie mają.

Moje wątpliwości potwierdziły się, kiedy zobaczyłem tę czekającą na mnie kobietę. Niczym nie przypominała mamy, której obraz zachowałem w zakamarkach pamięci. Kobieta ubrana była w zbyt na nią obszerne, pomięte, brudnoszare zimowe palto, miała starą, zniszczoną twarz i zmierzwione włosy poprzetykane siwymi pasmami. Kiedy mnie zobaczyła, podniosła się z krzesła, znowu jednak usiadła i zaczęła płakać. Byłem doświadczonym wojennym dzieckiem, widziałem już nieraz dorosłych, którzy płakali, gdyż spotkało ich nieszczęście, zostali pobici lub obrabowani, krwawili z otwartej rany, stracili właśnie swój dom w pożarze albo dowiedzieli się przed chwilą o śmierci kogoś bliskiego. Lecz wylewać łzy z tego powodu, że spotkało się swoje dziecko – nie, tego zrozumieć nie mogłem. Doszedłem do wniosku, że to na pewno nie moja mama, choć nie odważyłem się tego głośno powiedzieć. Przestępowałem z nogi na nogę, nie wiedziałem, co z sobą zrobić, irytowały mnie te łzy i panująca w pokoju cisza. Zaproponowałem, żebyśmy poszli na dwór i popatrzyli na śnieżnego bałwana z takim fajnym nosem z kartofla.

Do pokoju weszła siostra Gertruda w towarzystwie zakonnicy, której imienia nie znałem. Słuchałem uważnie, o czym dorośli mówili, i szybko zorientowałem się, że będę musiał zakład opuścić. Byłem przyuczony do potulnego posłuszeństwa i nie przyszło mi nawet na myśl, żeby się opierać czy protestować. A w tym, że ktoś chciał mnie nagle przeprowadzić z jednego miejsca na drugie, nie widziałem nic niezwykłego. Przeżyłem już to niejednokrotnie.

Opuściliśmy klasztorne obejście bez zwłoki, nie tracąc czasu na pożegnalne ceremonie. Nie było takiego zwyczaju wśród wychowanków zakładu, żeby się rozczulać przy rozstaniach i odjazdach.

Czekała nas długa droga. Gdzieś daleko po drugiej stronie Wisły, w Pruszkowie, miałem spotkać jakichś krewnych, moje dwie ciotki i cioteczną siostrę. Tak moja opiekunka twierdziła, a ja jej nie wierzyłem. Nie mówiła nic o sobie ani o moim tacie, nie wspominała o tym, skąd przyjechała i jak dotarła do naszego sierocińca. Pytała, jak mi było w zakładzie. Trochę zdziwiony tym, że to może kogoś interesować, opowiadałem chętnie o siostrach i kolegach, o naszych zabawach i różnych ciekawych zdarzeniach. O tym, jak niedawno skręciłem nogę i nie mogłem przez kilka dni chodzić. O naszym kościele, który stanął w płomieniach, kiedy w lecie wieżę trafił pocisk. O ostatnich świętach i wspaniałym prezencie gwiazdkowym, dwóch kostkach cukru zawiniętych w błyszczący papier. Chwaliłem się, że umiem czytać i liczyć do stu.

Bagaż nie utrudniał nam marszu. Był niewielki. Moja opiekunka niosła mocno zniszczony, prawie pusty plecak, trzymający się jej ramion za pomocą grubego sznurka, ja ściskałem w kieszeni palta ołowianego żołnierzyka, prezent wyłudzony kiedyś od przyjaciela z sąsiedniego łóżka w sierocińcu. Witek miał trzy takie figurki, odstąpił mi jedną, tę z odpryśniętą farbą i przekrzywioną nogą.

Przez rzekę przeszliśmy po lodzie. Pontonowy most, który żołnierze budowali w pobliżu, nie był jeszcze gotowy. Silny mróz trwał na szczęście od dawna i gruby lód się nie zawalił, choć wokół nas wędrowały tłumy ludzi. Jedni szli do Warszawy, inni w drugą stronę, na Pragę. A może do mojego Międzylesia? Uważałem, że to wspaniała przygoda, tak iść po lodzie pokrytym skrzypiącym śniegiem, w oślepiającym słońcu. A potem, już po drugiej stronie, szliśmy ulicami, gdzie zamiast domów widziałem stosy gruzów albo czarne od pożaru resztki murów. Zadziwiła mnie i oczarowała intensywność miejskiego życia, tak różna od spokoju przyklasztornych okolic – te tłumy przechodniów, pędzące jezdnią samochody, stragany i uliczni sprzedawcy, którzy zachwalali swoje towary, gorące pyzy, ciepłe rękawice, miotły, garnki, różne narzędzia, świeczki, papierosy, święte obrazki, nawet lalki i ołowiane żołnierzyki. Gdyby nie to, że nadchodził zmierzch, może bym się i odważył zaproponować, aby zostać tutaj dłużej. Nocowaliśmy w jakiejś piwnicy na słomianych materacach, rozłożonych na ziemi. Zajęliśmy dwa ostatnie wolne miejsca, tuż przy wejściu. Przykryty szarym dziurawym kocem spałem dobrze, choć od czasu do czasu budziły mnie odgłosy otwieranych drzwi i zadziwiające dźwięki donośnego męskiego chrapania. Rano spotkało mnie wielkie rozczarowanie, gdyż ruszyliśmy od razu dalej i już wkrótce dotarliśmy w okolice, gdzie na ulicach nie działo się nic ciekawego.

Koło południa udało nam się zatrzymać pusty wóz, ciągnięty przez chudą, nerwowo prychającą szkapę. Wąsaty, dobrze podchmielony furman w wielkiej futrzanej czapie zgodził się nas podwieźć. Oddał nam nawet grubą derkę, nie chciał, żebyśmy tam z tyłu zamarzli mu na śmierć. Był rozmowny, opowiadał o tym, „jak za Niemca” przemycał na wozie słoninę, ukrytą pod słomą. Ja też byłem raz jak ta słonina, pomyślałem. Wydało mi się to dosyć śmieszne. Przypomniał mi się wiejski dom sióstr zakonnych, u których kiedyś mieszkałem, ich kurnik, którego doglądałem, gęsi, za którymi biegałam z brzozową witką, i ten ciepły jesienny dzień, kiedy mi powiedziano, że mam odjechać. Odjechałem furmanką, przykryty plandeką i warstwą siana.

Po chwili obrazy z przeszłości się rozproszyły, wszystkie głosy ucichły, usnąłem. Kiedy się obudziłem, wóz stał przy przejeździe kolejowym. Furman jechał gdzieś dalej, już nie w stronę Pruszkowa. Poradził nam, żeby iść wzdłuż torów, bo może się tam trafić jakiś pociąg. Tego popołudnia się nie trafił. Noc spędziliśmy w murowanym, małym domku tuż przy torach. Mili gospodarze, siwy, wysoki, bardzo chudy pan w ciemnym, poplamionym, może kolejarskim mundurze i jego gruba żona z bielmem na jednym oku, uraczyli nas gorącą kartoflanką, a rano obdarowali na drogę ćwiartką żytniego chleba!

Pogoda się zepsuła, zaczął padać śnieg, zerwał się porywisty wiatr. Marzłem, byłem śmiertelnie zmęczony, nie wierzyłem, że kiedykolwiek do tego przeklętego Pruszkowa dotrzemy. Rozmyślałem nad tym, co się dzieje z naszym bałwanem i co też moi koledzy z zakładu teraz robią. Zacząłem za nimi tęsknić, za zezowatym, rozbrykanym Mirkiem i Witkiem z jego ołowianymi żołnierzykami, za dobrą siostrą Gertrudą, wspólnymi posiłkami przy wielkim stole, modlitwą przed jedzeniem, za moim łóżkiem we wspólnej sypialni, gdzie wieczorem, zanim zgaszono lampy naftowe, tak było przytulnie i domowo.

Nie rozmawialiśmy z sobą, moja opiekunka, zatopiona w swoich myślach, też pewnie zmęczona, porzuciła już wyraźnie nadzieję, że potrafi mnie rozerwać i dodać mi otuchy. Ja na rozmowę także straciłem ochotę. Miałem tego wszystkiego dosyć, tej beznadziejnej wędrówki, zimna, wiatru i moich butów, które zaczęły mnie uwierać. Wlekliśmy się powoli, krok za krokiem, często stawaliśmy. Byłem głodny, chleb i resztki kiełbasy, które wydobyliśmy z plecaka, już zjedliśmy, jakaś inna okazja od dawna się nie przytrafiła. Szedłem, o niczym już nie myśląc, tępo patrząc pod nogi.

Z odrętwienia wyrwał mnie głos mężczyzny, który mijając nas, powiedział, że trzeba się pospieszyć, jeśli chcemy złapać pociąg. Rzeczywiście, nad domami za zakrętem można było dostrzec słup czarnego dymu. Przyspieszyliśmy kroku, próbowaliśmy biec. Zdążyliśmy. Przy drugim posterunku, tak ludzie nazywali to miejsce, stał długi pociąg towarowy z dymiącą lokomotywą i jakby na nas czekał. Jechał w dobrą stronę, miał ruszyć za chwilę. Mówiono, że na pewno się zatrzyma w Pruszkowie, bo to przecież duża i ważna stacja. Znalazło się dla nas miejsce na otwartej platformie w wagonie bez ścian i dachu. Było tam już sporo pasażerów, niektórzy siedzieli, inni stali i tupali dla rozgrzewki nogami. Jakiś mój rówieśnik w palcie do samej ziemi gapił się na mnie z ciekawością. Dwie mocne męskie ręce wciągnęły mnie do góry.

W tym samym momencie rozległ się gwizd lokomotywy i pociąg ruszył. Kobieta na dole biegła, wymachując rozpaczliwie rękami, coś wołała, ludzie na platformie też zaczęli krzyczeć. A ja stałem nieruchomy, oniemiały i przerażony. Byłem znowu w drodze gdzieś w nieznane. Znowu sam wśród obcych ludzi.

Pociąg nie zdążył się rozpędzić, ujechał może dwieście czy trzysta metrów i stanął. Kobieta dobiegła do mojego wagonu, wdrapała się na platformę. Przecisnęła się do mnie, objęła mnie, przytuliła i znowu zaczęła płakać. Tym razem dobrze rozumiałem dlaczego. Mnie też ciekły łzy. Też z radości. Nic mi już na tym świecie nie groziło, spotkałem mamę.

LISTA SZKÓŁ I INSTYTUCJI
NOSZĄCYCH IMIĘ
IRENY SENDLEROWEJ

1. Szkoła Podstawowa, 56-410 DOBROSZYCE, ul. Parkowa 5 (woj. dolnośląskie)

2. Gimnazjum nr 23, 04-174 WARSZAWA, ul. Tarnowiecka 4

3. Gimnazjum, 44-180 TOSZEK, ul. Dworcowa 27 (woj. śląskie)

4. Gimnazjum, 63-410 LAMKI 131 (woj. wielkopolskie)

5. Gimnazjum Gminne, 76-004 SIANÓW, ul. B. Chrobrego 4 (woj. zachodniopomorskie)

6. Gimnazjum Integracyjne nr 61, 01-128 WARSZAWA, ul. Elekcyjna 21/23

7. Gimnazjum, 59-730 WYKROTY k. ZGORZELCA, ul. 22 Lipca 106 (woj. dolnośląskie)

8. Gimnazjum nr 2, 05-400 OTWOCK, ul. Poniatowskiego 47/49 (woj. mazowieckie)

9. Gimnazjum nr 2, 97-200 TOMASZÓW MAZOWIECKI, ul. Warszawska 95 (woj. łódzkie)

10. Gimnazjum nr 3, 98-300 WIELUŃ, ul. Traugutta 38 (woj. łódzkie)

11. Publiczne Gimnazjum, 62-511 KRAMSK, ul. Konińska 20 (woj. wielkopolskie)

12. Gimnazjum, 11-210 SĘPOPOL, ul. Wojska Polskiego 8 (woj. warmińsko-mazurskie)

13. Liceum Ogólnokształcące, 66-440 SKWIERZYNA, ul. Mickiewicza 1 (woj. lubuskie)

14. Niepubliczny Zespół Szkół TAK, 45-082 OPOLE, ul. Barlickiego 5

15. Zespół Szkół Specjalnych nr 63, 00-139 WARSZAWA, ul. Elektoralna 12/14

16. Elbląskie Centrum Społeczne, 82-300 ELBLĄG, ul. Grunwaldzka 2/b1/203 (woj. warmińsko-mazurskie)

17. Szkoła Podstawowa nr 19, 25-520 KIELCE, ul. Targowa 5

18. Gimnazjum nr 6 z oddziałami integracyjnymi, 76-200 SŁUPSK, ul. M. Zaborowskiej 2 (woj. pomorskie)

19. Szkoła Podstawowa, 86-200 CHEŁMNO, Starogród 33 (woj. kujawsko-pomorskie)

20. Zespół Szkół, 59-170 PRZEMKÓW, ul. Leśna Góra 3 (woj. lubuskie)

21. Gimnazjum Niepubliczne nr 1 oraz Szkoła Podstawowa Niepubliczna z oddziałami integracyjnymi nr 38, 03-209 WARSZAWA, ul. Skrajna 10

22. Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 4, 91-358 ŁÓDŹ, ul. Stawowa 28

23. Gimnazjum nr 2, 67-200 GŁOGÓW, pl. Mieszka I nr 22 (woj. dolnośląskie)

24. Szkoła Podstawowa nr 36, 44-200 RYBNIK, ul. Reymonta 69 (woj. śląskie)

25. Gimnazjum nr 2, 64-100 LESZNO, ul. Narutowicza 57 (woj. wielkopolskie)

26. Zespół Szkół Prywatnych (PORKOM), 62-200 GNIEZNO, ul. Gębarzewska 12

27. Szkoła Podstawowa nr 11, 22-100 CHEŁM, ul. Wolności 20 (woj. lubelskie)

28. Bursa Gdańska im. Ireny Sendlerowej, 80-845 GDAŃSK, ul. Podwale Staromiejskie 51/52

29. Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy im. Ireny Sendlerowej, 82-100 NOWY DWÓR GDAŃSKI, ul. Warszawska 52

30. Drużyna Harcerska przy Zespole Szkół Ponadgimnazjalnych im. S. Staszica, NAKŁO NAD NOTECIĄ (woj. kujawsko-pomorskie)

ORAZ SZKOŁY W NIEMCZECH:

1. Irena-Sendler-Schule, 97618 HOHENROTH, Brendweg 2

2. Irena-Sendler-Schule, 22393 HAMBURG, Am Pfeilshof 20)

3. LVR Irena Sendler-Schule, Forderschule-Forderschwerpunkt Korperliche und Motorische Entwicklung, 53881 EUSKIRCHEN, Rheinstraße 45

WYBRANA BIBLIOGRAFIA
(w układzie chronologicznym)

RĘKOPISY I MASZYNOPISY NIEPUBLIKOWANYCH TEKSTÓW IRENY SENDLEROWEJ:

Moje życie

Kartki z kalendarza

Życiorys

List do Jolanty Barańskiej

Wspomnienie o doktorze Januszu Korczaku

Jak ratowałam dzieci z getta warszawskiego

ARTYKUŁY IRENY SENDLEROWEJ:

Ci, którzy pomagali Żydom. Wspomnienia z czasów okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1963, nr 45/46 (fragment także w: W. Bartoszewski, oprac. Zofia Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945, Kraków 1969).

O działalności kół młodzieży przy komitetach domowych w getcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1981, nr 2 (118).

Zofia i Stanisław Papuzińscy. Wspomnienie, „Gazeta Wyborcza”, 26.11.1999.

Maria Uziembło 1894–1976. Wspomnienie, „Gazeta Wyborcza”, 30.8.2001.

Wspomnienie o Julianie Grobelnym i jego żonie Helenie, „Gazeta Wyborcza”, 18.4.2003.

POZYCJE KSIĄŻKOWE:

Ludwik Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 1–3, Warszawa 1962–1963.

Anna Czuperska-Śliwińska, Cztery lata ostrego dyżuru. Wspomnienia z Pawiaka 1940–1944, Warszawa 1968.

Władysław Bartoszewski, oprac. Zofia Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945, Kraków 1969.

Władysław Bartoszewski, Warszawski pierścień śmierci 1939–1944, Warszawa 1970.

Władysław Bartoszewski, Straceni na ulicach miasta. Egzekucje w Warszawie 16 X 1943 – 22 VII 1944, Warszawa 1970.

Jan Dobraczyński, Tylko w jednym życiu, Warszawa 1970.

Ruta Sakowska, Ludzie z dzielnicy zamkniętej. Żydzi w Warszawie w okresie hitlerowskiej okupacji, październik 1939 – marzec 1943, Warszawa 1975.

Regina Domańska, Pawiak – więzienie gestapo, Warszawa 1978.

Archiwum Ringelbluma. Getto warszawskie lipiec 1942 – styczeń 1943, oprac. Ruta Sakowska, Warszawa 1980.

Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, Warszawa 1982.

Regina Domańska (przedmowa, wybór i opracowanie), Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939–1944, Warszawa 1987.

Regina Domańska, Pawiak – kaźń i heroizm, Warszawa 1988.

Emanuel Ringelblum, Kronika getta warszawskiego, wrzesień 1939 – styczeń 1943, oprac. Artur Eisenbach, przełożył z jidysz Adam Rutkowski, Warszawa 1988.

Natan Gross, Kim pan jest, panie Grymek?, Kraków 1991.

Teresa Prekerowa, Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1939–1945, Warszawa 1992.

Kwa Kurek-Lesik, Gdy klasztor znaczył życie. Udział żeńskich zgromadzeń zakonnych w akcji ratowania dzieci żydowskich w Polsce w latach 1939–1945, Kraków 1992.

Michał Grynberg, Księga Sprawiedliwych, Warszawa 1993.

Dzieci Holocaustu mówią..., do druku przygotowała Wiktoria Śliwowska, t. 1, Warszawa 1993.

Lucjan Dobroszycki, Survivors of the Holocaust in Poland. A Portrait Based, of Jewish. Community Record 1944–1947, YIVO Institute for Jewish Research and Yeshiva University, New York, USA 1994.

Frank Morgens (Mieczysław Morgenstern), Lata na skraju przepaści, Warszawa 1994.

David S. Wyman, Pozostawieni własnemu losowi. Ameryka wobec Holocaustu 1941–1945, Warszawa 1994.

Antoni Marianowicz, Życie surowo wzbronione, Warszawa 1995.

Witold Stefan Trybowski, Dzieje Otwocka uzdrowiska, Otwock 1996.

Rafael F. Scharf, Co mnie i tobie Polsko... Eseje bez uprzedzeń, Kraków 1996.

E. Thomas Wood, Stanisław M. Jankowski, Karski. Opowieść o emisariuszu, Kraków–Oświęcim 1996.

Andrzej Krzysztof Kunert, Ilustrowany przewodnik po Polsce Podziemnej 1939–1945, Warszawa 1996.

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 1. Listy o Zagładzie, oprac. Ruta Sakowska, Warszawa 1997.

Israel Gutman, Walka bez cienia nadziei. Powstanie w getcie warszawskim, Warszawa 1998.

Mirosława Pałaszewska, Zofia Kossak, Warszawa 1999.

Archiwum Ringelbluma. Konspiracyjne Archiwum Getta Warszawy, tom 2. Dzieci – tajne nauczanie w getcie warszawskim, oprac. Ruta Sakowska, Warszawa 2000.

Władysław Szpilman, Pianista. Warszawskie wspomnienia 1939–1945. Wstęp i opracowanie Andrzej Szpilman, Kraków 2000.

Aleksander Rowiński, Zygielbojma śmierć i życie, Warszawa 2000.

Andrzej Krzysztof Kunert, Polacy–Żydzi 1939–1945. Wybór źródeł, Warszawa 2001.

Dzieci Holocaustu mówią..., do druku przygotowali Jakub Gutenbaum i Agnieszka Latała, t. 2, Warszawa 2001.

Barbara Engelking-Boni, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001.

Michał Głowiński, Czarne sezony, Kraków 2002.

Anka Grupińska, Jan Jagielski, Paweł Szapiro, Getto warszawskie, Warszawa 2002.

Maria Thau (Weczer), Powroty, Kraków 2002.

Żegota. Rada Pomocy Żydom 1942–1945. Wybór dokumentów poprzedzony wywiadem Andrzeja Friszke z Władysławem Bartoszewskim, oprac. Andrzej Krzysztof Kunert, Warszawa 2002.

Ziemia i chmury. Z Szewachem Weissem rozmawia Joanna Szwedowska, Sejny 2002.

Szewach Weiss, Czas ambasadora, Kraków 2003.

Andrzej Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003.

Michał Głowiński, Historia jednej topoli, Kraków 2003.

Marian Apfelbaum, Dwa sztandary. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim, Kraków 2003.

Magdalena Grodzka-Gużkowska, Szczęściara, oprac. Paweł Kudzia, Kraków 2003.

Robert Szuchta, Piotr Trojański, Holokaust, zrozumieć dlaczego, Warszawa 2003.

Michał Głowiński, Skrzydła i pięta, Kraków 2004.

Michał Głowiński, Księgi obcości. Opowieść autobiograficzna, Kraków 2010.

ARTYKUŁY I WYWIADY:

Irena Sendlerowa zasadza drzewko w Alei Sprawiedliwych w Jerozolimie, „Folk Sztyme” 1983, nr 25, 25.6.1983.

Richard Z. Chesnoff, The Other Schindlers, „U.S. News & World Report”, 21.3.1994.

Ewa Wilk, Matka Jolanta od tonących, „Polityka” 1995, nr 39, 30.9.1995.

Tomasz Szarota, Ostatnia droga Doktora. Rozmowa z Ireną Sendlerową „Jolantą”, kierowniczką referatu dziecięcego w Żegocie, o ostatnich dniach Janusza Korczaka, „Polityka” 1997, nr 21, 24.5.1997.

Janina Sacharewicz, Ireny Sendlerowej działanie z potrzeby serca, „Słowo Żydowskie”, 20.4.2001.

Marcin Fabjański, „Życie w słoiku” trwa dziesięć minut, „Gazeta Wyborcza – Świąteczna”, 19–20.5.2001.

Magdalena Grochowska, Lista Sendlerowej, „Gazeta Wyborcza – Świąteczna”, 9–10.6.2001.

Margot Zeslawski, Sendler liste, „Focus”, 27.1.2002.

Jerzy Golański, Pani Irena Sendlerowa i jej związki z Tarczynem, „Wiadomości Tarczyńskie” 2002, nr 6 (83).

Renata Skotnicka-Zajdman, A Modern-Day Hero And Rescuer: Irena Sendler, „Mishpocha!”, Spring 2002 (Biuletyn Światowej Federacji Dzieci Holocaustu).

Tomasz Szarota, Cisi bohaterowie, „Tygodnik Powszechny” 2002, nr 51–52, 22–29.12. 2002.

Nuri Kino, Spotkanie z Ireną Sendlerową, „Dagens Nyheter”, 8.2.2003.

Aleksandra Zawłocka, Dzieci Sendlerowej, „Wprost” 2003, nr 7, 16.2.2003.

Dorota Szuszkiewicz, Kolor cierpienia. Rozmowa z prof. Michałem Głowińskim, pisarzem i literaturoznawcą, „Stolica” (Magazyn „Życia Warszawy”) 2003, nr 16, 19.4. 2003.

Thomas Roser, Sendlers Liste, „Frankfurter Rundschau”, 19.4.2003.

Natan Gross, Irena i Jan, „Nowiny-Kurier”, Tel Awiw 1.8.2003.

Jerzy Korczak, Oswajanie strachu, „Tygodnik Powszechny” 2003, nr 33, 17.8. 2003.

(mł), Lista Sendlerowej, „Gość Niedzielny”, (Katowice) 17.8.2003.

Anna Mieszkowska, Matka dzieci Holocaustu, „Tydzień Polski”, Londyn, 23.8.2003; przedruk w tygodniku „Nowiny-Kurier”, Tel Awiw 23.10. 2003.

Eva Krafczyk, Sendlers Liste, „Stuttgarter Zeitung”, 31.10.2003.

Marcin Mierzejewski, Sendler’s children, „The Polish Voice” 2003, nr 36.

Tomasz Szarota, Listy nienawiści, „Polityka” 2003, nr 44, 1.11.2003.

Elżbieta Ficowska, Nagroda dla Ireny Sendlerowej, „Polityka” 2003, nr 47, 22.11.2003.

Marti Attoun, The Woman Who Loved Children, „Ladies’ Home Journal”, 12.2003.

Archiwum Ringelbluma. Dzień po dniu Zagłady. Wybór świadectw Podziemnego Archiwum Getta Warszawskiego przechowywanych w Żydowskim Instytucie Historycznym w Warszawie. Wybrała i podała do druku Katarzyna Madoń-Mitzner we współpracy z Agnieszką Jarzębowską i Tadeuszem Epszteinem. „Karta” 2003, nr 39.

Kirk Shinkle, Call Her The Nazis’ Nightmare, „Investor’s Business Daily”, 4.2.2004.

Aniela Uziembło, Achilles Rosenkranc (1876–1942). Wspomnienie, „Gazeta Wyborcza”, 16.2.2004.

Katarzyna Meloch, Scenariusz mojego ocalenia wymyśliła Matka, „Kontury”, Tel Awiw 2005, XV.

ŹRÓDŁA ILUSTRACJI

strony według wydania drukowanego:

6

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

8, 9,

197, 202, 251
Fot. Jolanta Barańska, z archiwum Anny Mieszkowskiej.

12–15

„Polityka” 1968, nr 16 (581) z 22.04.1968.

16, 18,

19, 22, 28, 30, 31, 32, 35, 37, 42, 43, 47, 65, 132, 134, 135 na górze, 139, 140, 143, 156, 159, 176, 179, 183, 189, 191, 192, 217, 219, 224, 236 na górze, 238, 239, 242 na górze, 243, 244, 245, 247, 264, 265, 266, 267
Z archiwum Janiny Zgrzembskiej.

20, 21,

26, 40, 154, 188, 214, 216, 218, 220
Z archiwum Janiny Zgrzembskiej / East News

36

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 1–2.06.2013.

45

Z książki Witolda Stefana Trybowskiego Dzieje Otwocka uzdrowiska, Otwock 1996.

51

Fot. Włodzimierz Kirchner; z archiwum Anieli Uziembło.

52

„Dziennik Polski i Dziennik Żołnierza”, Londyn 4.10.1954; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

54

„Kurjer Codzienny”, 1.09.1939.

68

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 02.01.2006.

69

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

74

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 20.06.2005.

88

Fot. WGWZ / East News.

90

„Gazeta Wyborcza”, 08.08.2003.

93

„Rzeczpospolita”, 08.08.2003.

94

„Świat” 1967, nr 15, 9.04.1967.

96–97

„Tygodnik Powszechny” 2002, nr 51, 52, 22–29.12. 2002; zapis bibliograficzny pisany ręką Ireny Sendlerowej.

100

„Polityka” 1997, nr 21, 24.05.1997.

104, 250 na dole

Fot. Jarosław Mieszkowski; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

114

Fot. WGWZ / East News.

120

Zdjęcie z raportu J. Stroopa.

127

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

135 na dole,

136, 145, 146, 147, 148, 149
Z Archiwum Muzeum Więzienia Pawiak.

142

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 07.09.2011.

144

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

160

„Życie Warszawy”, 17.01.1945.

165, 196

Fot. Paulina Mieszkowska-Tomala, z archiwum Anny Mieszkowskiej.

166

„Gazeta Wyborcza”, dodatek specjalny, 27.01.2007.

174

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 16.02.2004.

177

„Gazeta Wyborcza”, 13.05.2008.

178, 304

Z archiwum Piotra Zettingera.

182

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 14–15.08.2010.

185

„Gazeta Wyborcza”, 13.05.2008.

194

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

195 po lewej

„Gazeta Wyborcza”, 15–16.11.2003; po prawej „Gazeta Wyborcza”, 12.11.2003.

198

Fot. Katarzyna Ludwiniak; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

200

Fot. Andrzej Maroszek.

203

Fot. Mariusz Kubik, z Biuletynu Urzędu Do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych „Kombatant”, 05.2008.

204

„Leaders & Success”, 04.02.2004.

206

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

207

„Ladies’ Home Journal”, 12.2003.

208

„Rzeczpospolita”, 13.11.2003.

209

„Gazeta Wyborcza”, 10–11.11.2003.

212

„Nowiny Kurier”, Tel Awiw, 1.08.2003.

213

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 24.05.2001.

230

„Słowo” 1994, nr 67, 27.04.1994.

236 na dole, 253

Broszura przygotowana przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

237

„Rzeczpospolita”, 15.05.2008.

240

„Gazeta Wyborcza”, 14.05.2007.

241

„Gazeta Wyborcza”, 13.10.2007.

242

na dole Z archiwum Międzynarodowej Kapituły Orderu Uśmiechu.

246

po lewej „Gazeta Wyborcza”, 01.02.2007; po prawej „Dziennik. Gazeta Prawna” 05.09.2007.

248

Kartka pocztowa Poczty Polskiej i izraelskie znaczki z wizerunkiem Ireny Sendlerowej; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

250 na górze

Fot. Anna Mieszkowska; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

252

„Gazeta Wyborcza”, dodatek specjalny, 27.01.2007.

272

„Gazeta Wyborcza”, dodatek specjalny, 27.01.2007.

276

„Gazeta Wyborcza – Stołeczna”, 14.06.2011.

282

Fot. Dariusz Mól.

288

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

290

Z książki Yorama Grossa Wybrało mnie życie. Wspomnienia z czasów okupacji i nie tylko, Kraków 2008.

292–293

miesięcznik samorządowy „Gazeta Otwocka”, wydanie specjalne „Otwoccy Sprawiedliwi wśród Narodów Świata”, lipiec 2012; z archiwum Anny Mieszkowskiej.

296–297

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

299

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

301

Z archiwum Anny Mieszkowskiej.

Wszystkie wycinki prasowe pochodzą z archiwum Anny Mieszkowskiej.

Wydawnictwo Marginesy dołożyło należytej staranności w rozumieniu art. 335 par. 2 kodeksu cywilnego w celu odnalezienia aktualnych dysponentów autorskich praw majątkowych do zdjęć opublikowanych w książce.

Z uwagi na to, że przed oddaniem niniejszej książki do druku nie odnaleziono niektórych autorów zdjęć, Wydawnictwo Marginesy zobowiązuje się do wypłacenia stosownego wynagrodzenia z tytułu wykorzystania zdjęć aktualnym dysponentom autorskich praw majątkowych niezwłocznie po ich zgłoszeniu do Wydawnictwa Marginesy.

PODZIĘKOWANIA

Autorka dziękuje rodzinie, przyjaciołom i znajomym Ireny Sendlerowej za pomoc w pracy nad książką. Dziękuje także osobom, których wsparcie i opinie umożliwiły wzbogacenie obecnego wydania o nowe fakty i dokumenty.

Wydawnictwo Marginesy serdecznie dziękuje

Jolancie Barańskiej,

Michałowi Głowińskiemu,

Mariuszowi Kubikowi,

Katarzynie Ludwiniak,

Andrzejowi Maroszkowi,

Markowi Michalakowi,

Paulinie Mieszkowskiej-Tomali,

Jarosławowi Mieszkowskiemu,

Dariuszowi Molowi,

Marii Neyman,

Mirosławowi A. Supruniukowi,

Anieli Uziembło,

Piotrowi Zettingerowi,

anonimowej ofiarodawczyni dwóch zdjęć Ireny Schultz

oraz

Archiwum Muzeum Więzienia Pawiaka,

Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego,

Archiwum Miasta Stołecznego Warszawy,

Polskiej Akademii Nauk Archiwum w Warszawie,

Międzynarodowej Kapitule Orderu Uśmiechu.

PRZYPISY

[1] Cyt. za: Władysław Bartoszewki, Zofia Lewinówna, Ten jest z Ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945, Stowarzyszenie ŻIH, Świat Książki, Warszawa 2007; rozdz. Irena Sendlerowa, s. 106–107.

[2] W latach 1939–1944 w gmachu przedwojennego Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego miał swoją siedzibę Urząd Komendanta Policji Bezpieczeństwa i Służby Bezpieczeństwa Dystryktu Warszawskiego, który powstał już w listopadzie 1939 roku. Po wojnie w ocalałym budynku mieściło się Ministerstwo Oświaty. Irena
Sendlerowa pracowała w nim, ale krótko. Tragiczne wspomnienia z przesłuchań wciąż do niej wracały. Musiała zmienić pracę. Obecnie mieści się tu Mauzoleum Walki i Męczeństwa 1939–1945, które jest oddziałem Muzeum Niepodległości.

W Archiwum Muzeum Więzienia Pawiak przy ulicy Dzielnej 24/26 znajduje się informacja, że Irena Sendlerowa została „aresztowana 18.X.1943 za działalność w Radzie Pomocy Żydom. 13.XI.[19]43 zabrana na Szucha wraz z dużą grupą więźniów i więźniarek. Przy sprawdzaniu nazwisk zabrał ją jakiś gestapowiec i wyprowadził na róg Szucha i al. Wyzwolenia. Powiedział: jesteś wolna. Gdy upomniała się o dokumenty, kopnął ją i powiedział: ty parszywa bandytko, idź. Było to zwolnienie spowodowane za duże pieniądze przez Żegotę. Chodziło o to, że miała dużą kartotekę zaszyfrowaną dzieci żydowskich, kt[órym] Żegota udzielała pomocy. [...] Na parę dni przed 13.XI, rano zabrali z celi Barbarę Dietrich i Helenę Piechcin na rozstrzelanie”.

W zapiskach Ireny Sendlerowej z 1997 roku znajduje się informacja, że spędziła w więzieniu sto dni.

[3] 11 maja 2014 roku w Moskwie odsłonięto pierwszy na świecie pomnik Ireny Sendlerowej. Jest to „naturalnej wielkości rzeźba przedstawiająca Irenę Sendlerową trzymającą w rękach bukiet kwiatów. Za jej plecami umieszczono stelę, na której wyryto krótki opis jej działalności, a także płaskorzeźbę przedstawiającą uratowane przez nią dzieci. Autorem pomnika jest rosyjski rzeźbiarz Andriej Plijew”.

polish.ruvr.ru/news/2014_05_11/W-Moskwie-odslonieto-pomnik-Ireny-Sendlerowej-2224/

[4] Wykorzystuję obszerne fragmenty rękopiśmiennych wspomnień Ireny Sendlerowej, które spisywała od 1987 roku, a w ostatnim okresie dyktowała je pani Jolancie Migdalskiej-Barańskiej. Te zapisane wspomnienia pani Irena, na moją prośbę, uzupełniała ustnie podczas bardzo wielu naszych spotkań od maja 2003 do marca 2004 roku.

[5] O zasługach doktora Stanisława Krzyżanowskiego (1877–1917) dla propagowania leczenia klimatycznego gruźlicy płuc pisze obszernie w swojej pracy doktorskiej Witold Stefan Trybowski w opublikowanej monografii Dzieje Otwocka uzdrowiska, Otwock 1996,
s. 18 i 54.

[6] Alfred Marcin Sokołowski (1850–1924), lekarz ftyzjatra, propagator leczenia sanatoryjnego gruźlicy i organizator sanatoriów.

[7] Józef Marian Geisler (1859–1920), lekarz. W 1890 roku uruchomił w swojej willi w Otwocku zakład kąpielowy, który po rozbudowie przekształcił w pierwsze stałe sanatorium uzdrowiskowe nizinne w Polsce.

[8] Jerzy Czaplicki (1902–1992), znany śpiewak i pedagog.

[9] Fragment rękopiśmiennych notatek Ireny Sendlerowej, które zaczęła prowadzić w 1987 roku.

[10] Dla prawdy historycznej trzeba wyjaśnić, że w czasie drugiej wojny światowej Mosdorf znalazł się w Auschwitz (gdzie zginął) i całkowicie zmienił nastawienie do Żydów. Pisał o tym między innymi Jan Dobraczyński w książce wspomnieniowej Tylko w jednym życiu, Warszawa 1970, s. 214.

[11] Helena Radlińska (1879–1954), działaczka oświatowa i polityczna, pedagog, historyk oświaty, bibliotekarka.

[12] Obszerne wspomnienie poświęcone Marii Uziembło (1894–1976) Irena Sendlerowa ogłosiła w „Gazecie Wyborczej – Stołecznej” 30.08.2001, w dodatku „Pożegnania, wspomnienia” – zob. s. 273.

[13] Obywatele polscy pochodzenia żydowskiego od 1923 roku byli oficjalnie objęci opieką społeczną ze strony państwa.

[14] Łącznikami Ireny Sendlerowej byli: Jadwiga Piotrowska, Irena Schultz, Izabela Kuczkowska, Janina Grabowska, Wanda Drozdowska-Rogowiczowa, Zofia Patecka, Lucyna Franciszkiewicz, Jadwiga Deneka, Maria Roszkowska oraz Wincenty Ferster.

[15] Co to było getto? – zapytały swojego nauczyciela historii Normana Conarda nastoletnie uczennice szkoły w Uniontown. Precyzyjną odpowiedź na to ważne pytanie znajdujemy między innymi w polsko-angielskim wydawnictwie Getto warszawskie – Warsaw Ghetto (PARMA-PRESS, Warszawa 2002), w którym Anka Grupińska pisze: „Pierwsza próba stworzenia getta w stolicy podjęta została już 4 listopada 1939 roku. Po kilku dniach rozkaz został odroczony, prawdopodobnie wskutek rozbieżności pomiędzy gestapo a Wehrmachtem. [...] W marcu 1940 roku rejon tradycyjnie zamieszkiwany przez Żydów nazwano Rejonem dotkniętym epidemią (Seuchensperrgebiet). Wzdłuż linii granicznej ustawiono tablice informacyjne z napisem ostrzegającym przed wejściem. Dwudziestego siódmego marca 1940 roku Judenrat otrzymał polecenie postawienia muru wokół dzielnicy żydowskiej, stanowiącej 4% powierzchni miasta, a 10 maja 1940 roku Adam Czerniaków dostał plan dzielnicy zamkniętej. W początku czerwca wytyczono pierwsze granice getta warszawskiego i postawiono dwadzieścia fragmentów muru. Dokończenie budowy muru dokonało się w trakcie jego zamykania. [...] 12 października 1940 roku Niemcy przekazali Judenratowi rozkaz o założeniu getta. [...] Na terenie prawie 400 ha (2,4% powierzchni miasta) stłoczono kilkaset tysięcy Żydów. W obrębie muru o wysokości 3 m i długości 18 km znalazły się 73 z 1,8 tysiąca ulic warszawskich, około 27 tysięcy mieszkań, cmentarz i boisko sportowe. W dzielnicy zamkniętej nie było żadnego parku ani ogrodu. Obszar ulegał stałym zmianom. Po delimitacji w październiku 1941 roku powstały dwa, tak zwane duże i małe, getta połączone mostem przerzuconym nad aryjską ulicą Chłodną. [...] Muru strzegła policja niemiecka i polska od zewnątrz, a policja żydowska – od wewnątrz. [...] Szmugiel i działania organizacji samopomocowych nie zaspokajały potrzeb dzielnicy zamkniętej. Głód był w getcie zjawiskiem powszechnym”.

[16] Archiwum Ringelbluma. Dzieci – tajne nauczanie w getcie warszawskim, t. 2, opracowała Ruta Sakowska, przedmowa Feliks Tych, Warszawa 2000, s. V [podkreślenia autora].

[17] Centrala Towarzystw Opieki nad Sierotami i Dziećmi Opuszczonymi, powołana w 1924 roku w celu niesienia pomocy dzieciom osieroconym i opuszczonym w wyniku pierwszej wojny światowej.

[18] Ważne uzupełnienie informacji podanych przez Irenę Sendlerową znajdujemy w książce Roberta Szuchty i Piotra Trojańskiego Holokaust, zrozumieć dlaczego, Warszawa 2003,
s. 172: „Pod koniec kwietnia 1940 r. było w Warszawie 788 komitetów domowych w 878 domach, w maju 1940 r. – 1518 w 2014 domach, a we wrześniu 1940 – już ok. 2 tys. W późniejszym okresie ich liczba zmalała do 1108 w styczniu 1942 r. [...] Przy komitetach powoływano społeczne komisje: gospodarczą, imprezową, kwalifikacyjną do spraw zapomóg, opieki nad dziećmi, odzieżową i inne. Tworzono też koła, np.: młodzieżowe, kobiet, patronaty nad domami starców, sierocińcami, schroniskami dla przesiedleńców, kuchniami ludowymi. Taki rozszerzony komitet domowy mógł liczyć 30–40 osób. Komitety organizowały dziesiątki zebrań, na których zbierano datki pieniężne na bieżącą działalność, organizowano zbiórki żywności (kromek chleba, talerzy zupy), węgla, leków itp. Członkowie komitetów domowych starali się wywierać presję na zamożnych mieszkańców getta, apelowali o ofiarność, pisali petycje [...]. Wystawiano pikiety, żądając od gospodyń domowych powracających z targu datku na rzecz głodujących w postaci ziemniaka, marchwi czy buraka. Zbiórka odbywała się także pod postacią tzw. akcji łyżeczkowej, w czasie której lokatorzy kamienicy ofiarowali na rzecz głodujących po łyżeczce (od herbaty) mąki, cukru, kaszy itp. Wobec opornych stosowano sankcje moralne: w bramach domów wywieszano czarne listy osób uchylających się od świadczeń na rzecz wspólnoty sąsiedzkiej, nie podawano ręki osobom napiętnowanym”.

[19] Stanisław Słoński (1879–1959), językoznawca, organizator i kierownik Studium Slawistycznego UW.

[20] Ludwik Hirszfeld (1884–1954), mikrobiolog, immunolog, serolog, współtwórca podstaw nauki o grupach krwi. W 1941 roku był przewodniczącym Rady Zdrowia i profesorem tajnego Wydziału Lekarskiego UW w getcie warszawskim.

[21] Umschlagplatz (niem.) – plac przeładunkowy i bocznica kolejowa przy ulicy Stawki, gdzie gromadzono ludzi wywożonych z warszawskiego getta do obozów śmierci.

[22] Obóz Wielkiej Polski – organizacja endecka istniejąca w latach 1926–1933, potem jako Obóz Narodowo-Radykalny.

[23] Chodzi o Adama Celnikiera (późniejsze nazwisko: Stefan Zgrzembski), drugiego męża Ireny Sendlerowej.

[24] Wanda Zieleńczyk, pseudonim „Dziula” (1920–1943), działaczka młodzieżowa, poetka, aresztowana przez gestapo 21 lipca 1943 i rozstrzelana na Pawiaku 27 sierpnia 1943 roku.

[25] Pisał o tym Antoni Marianowicz w książce Życie surowo wzbronione, s. 59–60: „[doktor Janusz Korczak] w swoim domu dziecka urządzał koncerty. Poszedłem raz na taki koncert – bilety dostałem od ojca, który podjął się pomocy w ich dystrybucji. Ta pomoc polegała na tym, że otrzymywał od Korczaka do rozliczenia kilka karnetów i, nie chcąc zawracać sobie głowy, po prostu za nie płacił. Miałem więc zawsze całe mnóstwo biletów, dla siebie i dla przyjaciół”.

[26] Jonasz Turkow (1898–1988), aktor, reżyser, dyrektor teatru, po wojnie zamieszkał w Izraelu.

[27] Są to obszerne fragmenty (uzupełnione i poprawione) wspomnień Ireny Sendlerowej, które w 1981 ogłoszone zostały w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego”, nr 2,
s. 89–118 (O działalności kół młodzieży w getcie warszawskim). W ostatnim (opuszczonym w biuletynie ze względów redakcyjnych) fragmencie Irena Sendlerowa pisała: „Dalsze dzieje kół, po pierwszej likwidacji, trwającej od lipca 1942 do jesieni tego roku, związane są ściśle z ogólną tragedią getta. Po straszliwych, krwawych wywózkach i wielkiej deportacji praktycznie zarówno komitety domowe, jak i koła młodzieży przestały istnieć. Zdziesiątkowani pozostali mieszkańcy getta byli wcieleni do pracy w tak zwanych szopach [były to warsztaty rzemieślnicze, które pracowały dla Niemców na terenie getta], aby za kilka miesięcy, jako pierwszy ośrodek oporu na terenie Warszawy, chwycić za broń i rozpocząć krwawą walkę z wrogiem. W szeregach bohaterskich powstańców getta znalazło się wiele dziewcząt i chłopców z kół młodzieżowych”. W innym miejscu swoich wspomnień Irena Sendlerowa opisuje kąciki zabaw dla najmłodszych dzieci, które prowadziły między innymi Romana Wysznacka i Estera Markin. Przed wojną były one asystentkami prof. Władysława Witwickiego, słynnego psychologa na Uniwersytecie Warszawskim. Profesor interesował się losem swoich dawnych studentek i ich pracą wychowawczą prowadzoną na terenie getta. Wspomagał je, przesyłając zabawki dla dzieci (rzeźbione przez siebie laleczki) i żywność.

[28] Janusz Korczak, nazwisko prawdziwe Henryk Goldszmit (1878 lub 1879–1942), lekarz, pedagog, pisarz.

[29] Jan Dobraczyński, Tylko w jednym życiu, Warszawa 1970, s. 231–232.

[30] Jan Karski (prawdziwe nazwisko Kozielewski, 1914–2000), w czasie wojny dwukrotny kurier z okupowanej Polski. Pomiędzy 20 a 25 sierpnia 1942 roku Karski był w getcie dwukrotnie. Pierwszego października 1942 wyruszył na Zachód (do Londynu dotarł w listopadzie!), z misją ogłoszenia światu prawdy o tragedii Żydów. „Spotkał się z przedstawicielami Rządu Polskiego i dziennikarzami oraz politykami angielskimi. Jego sprawozdanie zrobiło ogromne wrażenie – ale nie miało wpływu na zmianę polityki wojennej aliantów, choć rząd polski przekazał im propozycje strategiczne mające na celu wstrzymanie niemieckiego szału zagłady. Z Londynu udał się Karski do Stanów Zjednoczonych i uzyskał długą audiencję u prezydenta Roosevelta. Ale nawet Żydzi – między innymi Morgenthau – nie mogli uwierzyć jego opowiadaniom. W czerwcu 1982 roku został Karski uhonorowany drzewkiem w Alei Sprawiedliwych Yad Vashem”, pisał Natan Gross w artykule Irena i Jan, który ukazał się w wychodzącym w Tel Awiwie polskojęzycznym tygodniku „Nowiny – Kurier” 1.08.2003.

Po wojnie został wybitnym historykiem i politologiem, profesorem Uniwersytetu Georgetown w Waszyngtonie, autorem między innymi książki Tajne państwo.

[31] „Od końca 1941 roku rząd [emigracyjny w Londynie] otrzymywał meldunki o masowych zbrodniach dokonywanych na Żydach, a w czerwcu 1942 roku przekazał państwom sojuszniczym notę w tej sprawie. [...] W grudniu 1942 minister [Edward] Raczyński przesłał rządom sojuszniczym obszerną notę, ukazującą dotychczasowy przebieg zagłady Żydów. Szczegółowych relacji o sytuacji w gettach i dokonywanych zbrodniach udzielił władzom polskim, a następnie brytyjskim i amerykańskim, kurier komendanta AK Jan Karski. Dzięki licznym wypowiedziom i wywiadom Karskiego opinia publiczna świata anglosaskiego dowiedziała się o postępującej zagładzie Żydów. Władze polskie próbowały nakłaniać zachodnich sojuszników, aby na hitlerowski terror odpowiedzieć odwetem wobec ludności niemieckiej. Te wielokrotnie powtarzane apele spotykały się z konsekwentną odmową rządów alianckich. Mimo nacisków przywódców żydowskich rząd zwlekał natomiast z wydaniem apelu do rodaków w kraju o udzielanie pomocy Żydom. Silna była bowiem obawa przed pogłębieniem rozdźwięków w rządzie, a zwłaszcza w krajowym podziemiu, którego istotną część tworzyły ugrupowania Żydom niechętne lub nawet wrogie”; Andrzej Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003, s. 62.

Wiadomo, że Jan Karski już w 1940 roku w czasie swojej pierwszej misji kurierskiej na Zachód złożył meldunek polskim władzom emigracyjnym o „narastającym zagrożeniu narodu żydowskiego”. Jego pierwszy raport zawierał „rzadką i historycznie cenną dokumentację wczesnego etapu terroru”. Jego „opowieść o problemie Żydów w ojczyźnie była porażającym wyszczególnieniem okrucieństw i poniżeń, jakim poddano Żydów w okupowanej Polsce. Uwzględnił tam opisy wydarzeń, których był świadkiem. Raport zawierał również przegląd warunków życia Żydów w każdej części okupowanego kraju”. Emisariusz informował, że „na przyłączonym do Niemiec zachodzie kraju sytuacja Żydów jest jasna, łatwa do zrozumienia: są oni poza prawem... Żydzi są praktycznie pozbawieni jakiejkolwiek możliwości przeżycia. Z kolei w centralnej Polsce, w Generalnym Gubernatorstwie, Niemcy chcieliby stworzyć coś w rodzaju rezerwatu żydowskiego”; E. Thomas Wood, Stanisław M. Jankowski, Karski. Opowieść o emisariuszu, Kraków–Oświęcim 1996, s. 73.

[32] Stefan Korboński (1903–1989), prozaik, publicysta. Był jednym z organizatorów Polski Podziemnej w Warszawie. Od połowy 1941 roku szef Kierownictwa Walki Cywilnej (KWC). Od marca 1945 był wicepremierem polskiego rządu podziemnego i ostatnim Delegatem na Kraj mianowanym przez rząd polski w Londynie.

[33] Stefan Korboński, W imieniu Rzeczypospolitej..., Paryż 1954, s. 253–255.

[34] Archiwum Ringelbluma. Dzień po dniu Zagłady, wybrała i podała do druku Katarzyna Madoń-Mitzner we współpracy z Agnieszką Jarzębowską i Tadeuszem Epszteinem, „Karta” 2003, nr 39, s. 52.

[35] Teresa Prekerowa, Zarys dziejów Żydów w Polsce w latach 1939–1945, Warszawa 1992,
s. 103.

[36] Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, Warszawa 1982, s. 35–36.

[37] Przedstawienie Poczta odbyło się w Domu Sierot w sobotę 18 lipca 1942 roku. Przygotowała je wychowawczyni Estera Winogronówna, która w końcu lipca została wywieziona do Treblinki.

[38] W wywiadzie udzielonym Tomaszowi Szarocie Irena Sendlerowa mówiła między innymi: „Zwykle chodziłam do getta po południu, po swojej normalnej pracy, lecz tego dnia byłam przed południem. Szłam Lesznem do Żelaznej, kierując się do wyjścia między Chłodną a Żelazną, gdzie była wacha, brama, przez którą miałam wyjść z getta. [...] Na ulicach byli nieliczni przechodnie. Każdy podążał w swoim kierunku. Nikt nie przystawał. Ludzie się bali. Byłam świadoma, że Korczak z dziećmi idą na śmierć, gdyż inne zakłady dziecięce były już wcześniej kierowane na Umschlagplatz”. – Ostatnia droga Doktora. Rozmowa z Ireną Sendlerową – „Jolantą”, kierowniczką referatu dziecięcego w Żegocie, o ostatnich dniach Janusza Korczaka, „Polityka” 1997, nr 21.

[39] Stefania Wichlińska była łączniczką Zofii Kossak-Szczuckiej, o czym Irena Sendlerowa wówczas nie wiedziała.

[40] Żegota była konspiracyjną organizacją społeczną, która powstała z inicjatywy Zofii Kossak-Szczuckiej i Wandy Krahelskiej-Filipowicz. W jej kierownictwie znaleźli się przedstawiciele różnych partii działających w konspiracji (Bund, Front Odrodzenia Polski, Polska Partia Socjalistyczna, Stronnictwo Demokratyczne i Związek Syndykalistów Polskich). Pierwszym zadaniem była możliwie wszechstronna pomoc Żydom przez zabezpieczanie im miejsca pobytu poza gettem. Ale szybko okazało się, że ogrom potrzeb przerastał możliwości finansowe inicjatorów. Organizacja miała swoje oddziały terenowe. We Lwowie kierowała nim Władysława Laryssa Chomsowa, a w Krakowie Stanisław Wincenty Dobrowolski.

[41] Ferdynand Arczyński (1900–1979), pracownik krakowskiej dyrekcji kolejowej i działacz sportowy, dziennikarz, od 1939 członek Stronnictwa Demokratycznego. Od 1942 roku przebywał w Warszawie, został skarbnikiem RPŻ. Po wojnie używał okupacyjnego imienia Marek.

[42] Z inicjatywy Frontu Odrodzenia Polski wydrukowano i rozpowszechniano ulotkę „Protest” autorstwa Zofii Kossak-Szczuckiej; cyt. za wyborem źródeł: Polacy–Żydzi 1939–1945, opracował Andrzej K. Kunert, przedmowa Władysław Bartoszewski, Warszawa 2001,
s. 213.

[43] Zofia Kossak-Szczucka (1890–1968), pisarka. W czerwcu 1945 roku Jakub Berman (brat Adolfa Bermana!) za ratowanie dzieci żydowskich zaproponował pisarce umożliwienie ucieczki z Polski (groziło jej aresztowanie przez UB). Wyjechała z córką 15 sierpnia 1945, najpierw do Szwecji, a potem do Wielkiej Brytanii, skąd wróciła do Polski 21 lutego 1957; inf. zaczerpnięta z jedynej książki biograficznej poświęconej autorce wielu powieści pióra Mirosławy Pałaszewskiej, Zofia Kossak, Warszawa 1989, s. 187.

[44] Wanda Krahelska-Filipowiczowa (1886–1968), działaczka społeczna, publicystka.

[45] Członkami Rady Pomocy Żydom byli między innymi: Ferdynand Arczyński, Władysław Bartoszewski, Adolf Berman, Witold Bieńkowski, Leon Feiner, Piotr Gajewski, Szymon Gottesman, Julian Grobelny, Emilia Hiżowa, Roman Jabłonowski, Janina Raabe-Wąsowiczowa, Ludwik Rostkowski, Zofia Rudnicka, Tadeusz Sarnecki, Stefan Sendłak.

[46] Pierwszą kierowniczką Referatu Dziecięcego była Aleksandra Dargielowa (1890–1959), nauczycielka i działaczka społeczna, ale zrezygnowała, nie mogąc pogodzić tej funkcji z pracą w Radzie Głównej Opiekuńczej (RGO). Oficjalnie Referat do Spraw Dzieci powstał dopiero 16 sierpnia 1943 roku. Ale RPŻ od samego początku za jedno z ważniejszych zadań uznała ratowanie dzieci i pomoc dla nich była organizowana od pierwszych dni.

[47] Maurycy Herling-Grudziński po wojnie był sędzią Sądu Najwyższego. Swoją rolę w Żegocie ujawnił dopiero w 1976 roku. Wiadomo, że pomagał ok. 500 Żydom. Był bratem znanego po wojnie pisarza emigracyjnego Gustawa Herlinga-Grudzińskiego. [Wspomina o tym Zdzisław Kudelski, autor książki o pisarzu, ogłaszając niedrukowaną notatkę pana Gustawa, sporządzoną na marginesie lektury Studia o Herlingu-Grudzińskim (Lublin 1998), w dodatku do „Rzeczpospolitej”, „Rzecz o książkach” 2003, nr 155]. Wcześniej pisała o tym Teresa Prekerowa w krótkim opracowaniu Komórka „Felicji”, „Rocznik Warszawski” 1979, t. XV.

[48] Teresa Prekerowa, powołując się na wspomnienia Heleny Grobelnej, która poinformowała ją, że archiwum Żegoty przechowywane było u Władysława Lizuraja na Bemowie, pisała: „Położone na uboczu Bemowo uważane było przez działaczy RPŻ za miejsce stosunkowo bezpieczne. Szkoda, że przepadły dokumenty najliczniejszej i najbardziej rozgałęzionej komórki Rady – komórki prowadzonej przez PPS-WRN. Jest to zarówno dla historii Rady, jak i całej akcji pomocy Żydom niepowetowana strata”; cyt. za: Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, dz. cyt., s. 140.

W jednym ze wspomnień Irena Sendlerowa pisała między innymi: „Dla uzyskania pomocy materialnej z RPŻ niepotrzebne były, rzecz jasna, żadne wywiady ani dokumenty. Dla naszej tylko wewnętrznej dyscypliny i pewnej kontroli prezydium RPŻ osoby, które pobierały z tego źródła świadczenia, dawały własnoręczne pokwitowania ze swoim pseudonimem, który z kolei był znany łącznikom” – „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1963, nr 45/46, s. 234–247.

[49] Archiwum Ringelbluma, dz. cyt., t. 2, s. 302.

[50] Aleksander Rowiński, Zygielbojma śmierć i życie, Warszawa 2000, s. 218.

[51] Szmul Mordechaj Zygielbojm (1895–1943), pseudonim partyjny (Bundu) „Artur”. Od lutego 1942 roku był członkiem Rady Narodowej Rządu Polskiego w Londynie. Jego żona, aktorka Mania Rozen, zginęła razem z ich dziewięcioletnim synem Arturem.

[52] Większość uratowanych dzieci znała Irenę Sendlerową tylko jako siostrę „Jolantę”. Prawdę poznały dopiero po kilkudziesięciu latach!

[53] Leon Szeszko należał do Armii Krajowej, miał dobre kontakty z kolegami z organizacji w Biurze Ewidencji Ludności. Został rozstrzelany 13 listopada 1943 roku.

[54] W wywiadzie dla szwedzkiej dziennikarki mówił między innymi: „Widzę to jak scenę z filmu. Widzę, jak wciskamy się (z młodszą o dwa lata kuzynką) do otworu, który kanałami prowadził na stronę aryjską. Widzę plecy człowieka, który szedł przed nami i oświetlał drogę latarką. A potem nauczyłem się, żeby nie myśleć o moim starym życiu. Zagłuszałem to w sobie. Powiedziano mi, że mam się ukrywać, więc się ukrywałem. Jako dziecko chowałem się na strychu. Wiedziałem, że z nikim poza siostrami [zakonnymi] nie powinienem mieć kontaktu. Rozumiałem, że ukrywa się mnie, że jestem uciekinierem, że nie jestem jak inne dzieci. Akceptowałem sytuację, potrafiłem się dostosować, to był warunek przeżycia” (16.03.2003).

[55] Michał Głowiński, Czarne sezony, Kraków 2002, s. 124.

[56] Michał Głowiński, Czarne sezony, dz. cyt., s. 116.

[57] Szczególnego wyjaśnienia wymaga zdaniem Ireny Sendlerowej ogromna rola bardzo wielu instytucji kościelnych, które w czasie okupacji wspierały cywilną i konspiracyjną akcję pomocy Żydom. Teresa Prekerowa ogłosiła wspomnienie Ireny Sendlerowej, w którym pisała między innymi: „Wymienić trzeba z jak najlepszej strony takie zakony, jak Rodzina Marii z jej matką naczelną, s. Matyldą Getter (1870–1968), w Chotomowie
(k. Warszawy), siostry Służebniczki Najświętszej Marii Panny prowadzące zakład w Turkowicach (za Lublinem). W tym ostatnim zakładzie była siostra (Witolda), która miała z nami umowny znak w depeszy (np. była zaszyfrowana informacja o paczce odzieży). Na ten znak przyjeżdżała do Warszawy i odbierała od nas dzieci, których nie można było już tu dłużej trzymać, bo przebywały w domach «spalonych», tzn. takich, gdzie były bądź aresztowania, bądź kapusie przychodzili po okupy, a nie było już co dawać. Dotyczyło to przeważnie chłopców o wyglądzie wybitnie semickim, którzy wyraźnie odbijali od otoczenia i dlatego byli narażeni na większe niebezpieczeństwo. Te właśnie dzieci zabierała do Turkowic s. Witolda, jadąc z nimi długim, koszmarnym, wojennym szlakiem przez Lublin, Chełm aż do samej granicy. Dzieci tam umieszczone przeżyły wiele jeszcze tragicznych chwil w czasie końcowych walk w latach 1944–1945”; cyt. za: Teresa Prekerowa Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, dz. cyt., s. 209. „Tylko w Turkowicach przechowywano 36 dzieci żydowskich! Żaden ksiądz ani zakonnica nigdy nie odmówili mi pomocy w sprawie ratowania żydowskich dzieci! Przeciwnie, pomagali do samego końca wojny, narażając życie własne i otoczenia. Nigdy też żaden zakład zakonny nie odmówił przyjęcia poleconego przeze mnie żydowskiego dziecka” – podkreślała Irena Sendlerowa.

[58] Michał Głowiński tak to zdarzenie opisał: „[Matka] wiedziała, że i ja jestem w Otwocku, ale nie wolno jej było ze mną się kontaktować (ja nie wiedziałem, że przebywa w pobliżu). Zostałem przyjęty jako sierota, a matka miała fałszywe papiery, według których była panną. [...] Rozumiała, że nie może się zdemaskować także z tego względu, iż groziło to natychmiastowym wyrzuceniem z posady. [...] Ten dzień był dla niej wyjątkowo trudny, bo przecież chciała do mnie podejść, a musiała się przede mną kryć. Ale jednocześnie dbać o to, by jej zachowanie nikomu z otoczenia nie wydało się dziwne i niezrozumiałe. W ów zwykły styczniowy dzień nie byłem świadom tych komplikacji. [...] Podstawową zasadą ukrywania się było, by tego nie czynić, by wmieszać się w tłum, stać się kimś bez właściwości, najszarszym z szarych”; Czarne sezony, dz. cyt., s. 105–114.

[59] 31 stycznia 1943 RPŻ wystosowała pismo do Pełnomocnika Rządu w sprawie przyznania specjalnej dotacji wobec ponownego zagrożenia getta, w którym czytamy między innymi: „Akcja była niewątpliwie sygnałem, że Niemcy przystępują do ostatecznej likwidacji getta warszawskiego, do morderczej zagłady nielicznych resztek ludności żydowskiej w Warszawie. W ciągu kilku dni wywieźli 5–6 tys. ludzi do obozu kaźni w Treblince. Wśród wywiezionych znalazła się większość pozostałego przy życiu personelu gminy, 400 osób z zakładu zaopatrywania, ok. 300 lekarzy i pracowników wydziału zdrowia, szereg wybitnych działaczy społecznych i intelektualistów. Na razie, prawdopodobnie na skutek okazanego przez mieszkańców getta zbrojnego oporu, akcja wysiedleńcza ustała. Los pozostałej ludności getta jest jednak przesądzony. Należy się spodziewać w najbliższym czasie dalszej, całkowitej likwidacji getta warszawskiego. Korzystając z czasowej przerwy w akcji, rozpoczęły się masowe ucieczki z getta; fala ludzi, dla których wydostanie się z getta jest jedynym ratunkiem, wzrasta z dnia na dzień. Zaopiekowanie się nimi jest palącym zadaniem chwili. Zaopatrzenie ich w pomieszczenia, w dokumenty, w środki finansowe, odzież – musi być natychmiast organizowane na szeroką skalę. W getcie warszawskim pozostało jeszcze wiele ogromnie cennych jednostek ze świata społecznego, kulturalnego, naukowego, artystycznego – które należy co rychlej ratować! Pozostało tam jeszcze kilka tysięcy dzieci, ocalałych od poprzedniej masakry, szczególnie okrutnej i bezwzględnej w stosunku do dzieci; tę nieliczną resztkę dzieci pozostałych przy życiu należy z getta wyrwać i uratować”; cyt. za: Teresa Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, dz. cyt., s. 369.

[60] Getto warszawskie – Warsaw Ghetto, dz. cyt., s. 9–10.

[61] Marian Apfelbaum, Dwa sztandary. Rzecz o powstaniu w getcie warszawskim, Kraków 2003, s. 184–185.

[62] „W poniedziałek 19 kwietnia wieczorem rozpoczynało się Święto Pesach. O 1 w nocy z niedzieli na poniedziałek getto zostało otoczone pierścieniem niemieckiej żandarmerii i policji granatowej. Niemcy po półgodzinnej walce wycofali się. Po południu po raz drugi wkroczyli do getta”; cyt. za: Barbara Engelking, Jacek Leociak, Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście, Warszawa 2001, s. 733.

[63] Natan Gross, Kim pan jest, panie Grymek?, Kraków 1991, s. 276–277.

[64] Marian Wyrzykowski, Dzienniki 1938–1969, Warszawa 1995, s. 79–80.

[65] Ludwik Landau, Kronika lat wojny i okupacji, t. 2 (grudzień 1942 – czerwiec 1943), Warszawa 1962, s. 369.

[66] Cytat z bezcennej książki Teresy Prekerowej, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, dz. cyt., s. 374–375.

[67] Oryginał ulotki w zbiorach Władysława Bartoszewskiego. Pierwodruk w: Ten jest z Ojczyzny mojej, wyd. 1, 1966. Przedruk z książki Teresy Prekerowej, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, dz. cyt., s. 375–376.

[68] Irena Schultz (1902–1983), dziennikarka. „Zasługuje na przypomnienie, że w październiku 1942 roku Irena Schultz udała się do Lwowa, gdzie od księdza Pokiziaka otrzymała większą liczbę blankietów metryk urodzenia, pochodzących rzekomo ze spalonego kościoła św. Marii Magdaleny. Blankiety te były później wykorzystywane w Warszawie w uzyskiwaniu kenkart”; inf. za: Michał Grynberg, Księga Sprawiedliwych, Warszawa 1993, s. 477–478.

[69] Władysław Szpilman (1911–2000), znany kompozytor i wybitny pianista, nie opisał tej zasłużonej dla jego ratowania osoby w swoich wspomnieniach ani w wydaniu pierwszym z 1946 roku Śmierć miasta, ani w drugim, przeredagowanym po ponad pięćdziesięciu latach; wspomnieniach znanych dzięki wydaniom wielojęzycznym na całym świecie i filmowi Romana Polańskiego pod tym samym tytułem – Pianista. Piszę o tym, ponieważ panią Irenę bardzo bolał brak pamięci o tych, którzy z narażeniem własnego życia ratowali innych. Maria Krasnodębska na pewno zasługuje na to przypomnienie, bo to z jej inicjatywy wybitny artysta Władysław Szpilman był na liście podopiecznych Żegoty, którzy otrzymywali stałe sumy pieniędzy (500 zł miesięcznie) aż do Powstania Warszawskiego.

[70] Irena Sendlerowa, Ci, którzy pomagali Żydom, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1963, nr 45/46, s. 234–247.

[71] W działalności Żegoty nieocenioną rolę odgrywały tak zwane skrzynki, jak wspominała Irena Sendlerowa. Były to lokale bardzo zaufanych osób, gdzie mogli się spotykać działacze Żegoty. Zostawiano tam ważne i pilne polecenia, pieniądze dla potrzebujących. „RPŻ miała następujące lokale, w których spotykałam się z członkami prezydium RPŻ i otrzymywałam polecenia: Żurawia 24, Marszałkowska, Radna, Bracka (numerów domu nie pamiętam), oraz Lekarska (dom prof. Mieczysława Michałowicza), na Powiślu u sióstr urszulanek przy ul. Gęstej, na Pradze przy ul. Markowskiej 15, w domu nauczycielki Marii Kukulskiej, gdzie oprócz działającej skrzynki znajdowało się pogotowie opiekuńcze dla dzieci i dorosłych, prosto przyprowadzonych z getta”.

[72] Pawiak, więzienie zbudowane w Warszawie w XIX wieku, między ulicą Dzielną a Pawią (stąd nazwa). W czasie okupacji hitlerowskiej jedno z głównych więzień śledczych niemieckiej policji bezpieczeństwa na terenie tzw. Generalnego Gubernatorstwa, zniszczone
21 sierpnia 1944 roku przez Sonderkommando. Regina Domańska w książce Pawiak –
kaźń i heroizm (Warszawa 1988, s. 37) pisała między innymi: „W okresie od 16 października 1943 do 15 lutego 1944 roku nastąpiło znaczne zaostrzenie terroru zarówno w Warszawie, jak i na Pawiaku. W całym mieście rozpoczęły się ogromne obławy. Schwytanych przewożono na Pawiak. Zaczęto rozstrzeliwać więźniów Pawiaka na ulicach Warszawy. Równocześnie codziennie, często nawet kilka razy w ciągu dnia, odbywały się potajemne egzekucje w ruinach getta. Nazwiska rozstrzelanych ogłaszane były przez megafony uliczne lub wymieniane w obwieszczeniach”. W innej książce ta sama autorka pisała: „I chociaż stale odchodziły z Pawiaka transporty do obozów koncentracyjnych i innych miejsc odosobnienia, na roboty przymusowe do Rzeszy, a także na rozstrzelanie, Pawiak był stale przepełniony – ponieważ aresztowania trwały bez przerwy”; Pawiak był etapem. Wspomnienia z lat 1939–1944, przedmowa, wybór i opracowanie Regina Domańska, Warszawa 1987, s. 20.

[73] Thomas Roser, Sendlers Liste, „Frankfurter Rundschau”, 19.04.2003.

[74] Jadwiga Jędrzejowska została aresztowana 13 listopada 1942 roku. Od kwietnia 1943 pracowała w kolumnie sanitarnej, udzielając pomocy konspiracyjnej więźniarkom. Przekazywała grypsy i meldunki. 30 lipca 1944 została wywieziona do Ravensbrück. Zmarła w 1978 roku.

[75] Anna Sipowicz-Gościcka, lekarz dentysta, aresztowana 17 maja 1941 roku wraz z mężem. Pracowała jako lekarz w szpitalu na Serbii i w szpitalu męskim. Była ważną łączniczką w więziennej konspiracji. Niezwykle odważna i oddana w pracy dla więźniów. Zwolniona 31 lipca 1944 roku podczas ewakuacji Pawiaka. Brała udział w Powstaniu Warszawskim.

[76] Klientami tych prostytutek byli zaangażowani w konspirację komuniści, którzy sami uniknęli aresztowania, bo nie było ich wtedy w domu, opowiadała Irena Sendlerowa.

[77] Po wojnie Anna Czuperska-Śliwicka wydała książkę o Pawiaku: Cztery lata ostrego dyżuru. Wspomnienia z Pawiaka 1940–1944, Warszawa 1965 i nast.

[78] Obrazek ten (jako najcenniejszą rzecz, którą posiadała!) Irena Sendlerowa przekazała listownie (nie podając swojego adresu, opisując jedynie jego historię) na ręce Jana Pawła II
podczas pierwszej wizyty papieża w Polsce.

[79] Maria Szulisławska-Palester (1897–1991), romanistka. Jej mąż Henryk (zginął w tragicznym wypadku 19 listopada 1944 roku, miał 75 lat) był lekarzem. Mieszkali przy ulicy Łowickiej 53 m. 8. Mieli dwoje dzieci, starszego syna Krzysztofa (zginął w Powstaniu Warszawskim) i córkę Małgorzatę (po wojnie była lekarzem hematologiem, mieszkała w Warszawie; zmarła w 2011 roku). W swoim mieszkaniu ukrywali w różnym czasie dwanaście osób pochodzenia żydowskiego. To ona (co w warunkach konspiracyjnych wcale nie było łatwe!) – dzięki pomocy Andrzeja Klimowicza (działacza Stronnictwa Demokratycznego jeszcze sprzed wojny), który porozumiał się z Emilią Hiżową (1895–1970), także
działaczką SD, która w RPŻ prowadziła referat mieszkaniowy i później lekarski – dotarła wprost do prezydium Żegoty.

[80] 1 lutego 1944 roku żołnierze AK „Pegaz” (wcześniej „Agat”, a później „Parasol”) wykonali wyrok, który został wydany na Franza Kutscherę, gen. SS i Policji na dystrykt warszawski. Decyzję o likwidacji Kutschery (który rozwinął w Warszawie akcję terroru, polegającego między innymi na publicznych egzekucjach na ulicach Warszawy) podjęło Kierownictwo Walki Podziemnej Polskiego Państwa Podziemnego. Kilka dni po tej słynnej akcji gestapo przyszło do mieszkania Ireny Sendlerowej na Woli.

[81] Jedna z tych osób – Jaga Rosenholc – mieszkała w Kanadzie. Pani Irena wspomina ją jako najodważniejszą z całej grupy. Pod ostrzałem niemieckim potrafiła przedrzeć się przez trzy barykady, aby przynieść wiadro wody.

[82] Pani Moszyńska odnalazła panią Irenę po kilkudziesięciu latach dzięki artykułowi w „Gazecie Wyborczej”. Przypomniała dramatyczne okoliczności ich poznania, opowiedziała o dalszych losach dwojga dzieci.

[83] „Powstańczy Punkt Ratowniczo-Sanitarny nr 2 przy ulicy Fałata 4 został 14 września 1944 roku wraz z rannymi i chorymi w liczbie ok. 150 osób popędzony w drodze karnej na zachód. Dzięki przypadkowemu zbiegowi okoliczności lekarzom Punktu udało się przeprowadzić wszystkich zamiast na Dworzec Zachodni – na Okęcie. Baraki, w których poprzednio katowano Żydów, a następnie jeńców radzieckich, były pierwszym zaczątkiem Szpitala Czerwonego Krzyża nr 2 (późniejszego Domu Dziecka Warszawy), którego celem było wówczas wyrwanie jak największej liczby ludzi z szeregów nieszczęśliwych ofiar pędzonych do Pruszkowa. Dla pomieszczenia stale wzrastającej liczby podopiecznych, jak również w celu ratowania budynku przed Niemcami – gmina Okęcie z końcem września 1944 roku przydzieliła wysiedleńcom warszawskim lokal przy
ul. Bandurskiego 21. W listopadzie zaczęły napływać do Domu dzieci samotne, ofiary dramatu stolicy, wycofywane stopniowo przez Polskie Władze Opiekuńcze ze wsi, gdzie niejednokrotnie miały warunki jak najgorsze. W styczniu i w lutym 1945 zaczęły napływać dzieci najmłodsze zagubione przez rodziców podczas powstania, a przygarnięte przez ludzi obcych, którzy zaczęli się ich pozbywać. Wreszcie napłynęła tragiczna fala dzieci powracających z obozów niemieckich, które były świadkami gwałtów, morderstw masowych, egzekucji zbiorowych, które wciąż mówiły o krematoriach. W sierpniu 1945 pozostało w Domu 120 dzieci w wieku 3–18 lat”; inf. z przemówienia Marii Szulisławskiej-Palester, kierowniczki Domu Dziecka Warszawy, „Opiekun Społeczny” 1946,
nr 3–4, s. 71–73.

[84] Leon Feiner (1888–1945), prawnik, adwokat krakowski, członek Bundu i jego reprezentant wobec polskiego podziemia. Od stycznia 1943 do lipca 1944 roku wiceprezes RPŻ, od listopada (lub grudnia) 1944 ostatni prezes.

[85] Marian Spychalski (1906–1980), działacz ruchu robotniczego, marszałek Polski, architekt, w 1945 roku prezydent Warszawy.

[86] Przed wojną było dziesięć ośrodków opieki społecznej, w czasie wojny – dwanaście. Po wojnie – dziesięć ośrodków współdziałania społecznego. Autorką nazwy Studium Pracy Społeczno-Oświatowej była Wanda Weltstaub-Wawrzyńska, absolwentka tego studium i Wydziału Pedagogicznego Wolnej Wszechnicy Polskiej.

[87] Siostra Benigna, czyli Stanisława Umińska (1901–1977), aktorka. W szpitalu w Paryżu w 1924 roku zastrzeliła swego narzeczonego (Jana Żyznowskiego, malarza, powieściopisarza, krytyka), który umierał na raka wątroby. W 1925 roku została uniewinniona przez sąd francuski. Po powrocie do Polski porzuciła teatr, zaczęła pracować w szpitalach. Wstąpiła do Zgromadzenia Sióstr Benedyktynek Samarytanek, przyjęła imię zakonne Benigna. W 1936 roku złożyła śluby wieczyste. W latach 1939–1945 była przełożoną zakładu dla wykolejonych dziewcząt w Henrykowie [dom przy obecnej ul. Modlińskiej 257 w Warszawie]; inf. za: Słownik biograficzny teatru polskiego, Warszawa 1994.

[88] Adolf Berman (1906–1978), dr psychologii. Aktywista Poalej-Syjon-Lewicy. W getcie był dyrektorem Centosu. Z polecenia partii przeszedł we wrześniu 1942 roku na stronę aryjską. Współpracował z Żegotą, był sekretarzem tej organizacji. Od 1950 roku mieszkał w Izraelu. Był autorem prac dokumentacyjnych i wspomnień.

[89] „Żydowskie Domy Dziecka powstawały w wyzwolonej Polsce roku 1945 jak grzyby po deszczu. Według danych Żydowskiego Instytutu Historycznego (ŻIH) do grudnia 1945 uruchomiono DD w Krakowie, Częstochowie, Lublinie, w Zatrzebiu, Otwocku, Przyborowie, w Helenówku k. Łodzi, w Przemyślu, Warszawie, Chorzowie, Toruniu, Ostrowcu, Staszowie, Radomsku, Garwolinie, Krzeszowie, Pietrolesiu, Katowicach, Kielcach. Dzieci były w olbrzymiej większości w wieku od lat czterech do szesnastu, w wyjątkowych wypadkach nieco młodsze lub nieco starsze. Często były chore, niedożywione, ze schorzeniami płuc (gruźlica), skóry, zawszone, niekiedy z niegojącymi się ranami na kończynach, zapaleniami oczu, uszu, z opóźnieniami 4–6 lat w nauce, dziesięcioletni analfabeci. A nade wszystko wystraszone, nieufne, gotowe do ucieczki” – pisze Maria Thau (Weczer) w swojej znakomitej książce Powroty (Kraków 2002). Zdaniem pani Ireny dzieci w tak złym stanie nie trafiały do tych domów z polskich rodzin, ale z różnych innych miejsc osobnego ukrywania się.

[90] Z listu Ireny Sendlerowej do Kai Ploss (pani dyrektor Amerykańskiego Centrum Kultury Polskiej w Waszyngtonie, 30 sierpnia 2003 roku): „Uzgodniłam z przewodniczącym Bermanem, że odbieranie dzieci z zakładów sióstr zakonnych i od osób prywatnych musi się odbywać w sposób spokojny i bardzo taktowny, po odpowiednim przygotowaniu dzieci, dla których niejednokrotnie była to trzecia część dramatu w ich krótkim życiu. Pierwsza część dramatu – oderwanie dzieci od rodziny i najbliższych, zmiana tożsamości.

Druga część dramatu – zabieranie dzieci z punktów opiekuńczych. Trzecia część dramatu – zaraz po wojnie odbieranie ich z zakładów lub od rodzin, do których były już przywiązane. Ponieważ byłam wtedy naczelnikiem Wydziału Opieki Społecznej na miasto Warszawę, wyznaczyłam najlepszą swoją inspektorkę, prosząc jednocześnie Bermana, aby ten ze swojego personelu wyznaczył też osobę kochającą dzieci, aby te dwie osoby wspólnie podjęły się odbierania dzieci i przekazywania ich do zakładów żydowskich. Ta kolejna zmiana w życiu dzieci uratowanych przed śmiercią zawsze była bardzo ciężka, a czasem nawet tragiczna. Dzieci, przyzwyczajone do nowych rodzin, wychowawców czy sióstr w zakładach, ogromnie przeżywały to kolejne rozstanie, szczególnie wtedy, gdy wiadomo było, że nikt z ich najbliższych nie ocalał. Rozstanie z dziećmi było też ogromnym przeżyciem dla rodzin, u których dzieci przebywały przez kilka lat i które często uważały je za swoje. [...] Lista dzieci uratowanych z getta warszawskiego, którą podajemy, to nazwiska osób, z których większością do dzisiaj utrzymuję kontakty – z dwóch zakładów prowadzonych przez siostry zakonne oraz dzieci naszych przyjaciół lub współpracowników sprzed wojny.

Turkowice – zakład prowadzony przez siostry zakonne Służebniczki Najświętszej Marii Panny:

1. Stacha Janowska, żyje w Stanach Zjednoczonych, lekarka, przedwojenne nazwisko Hadasa Anichimowicz;

2. Joanna S., żyje w Polsce, wyszła za mąż za Polaka, ma dzieci, zmieniła całkowicie środowisko, jest katoliczką;

3. Stefa Rybczyńska, wyemigrowała;

4. Katarzyna Meloch, nazwisko okupacyjne Irena Dąbrowska, mieszka w Warszawie, literatka;

5. Joanna Mieczyk, mieszka w Izraelu jako Ilana Nachsoni;

6. Fredzia Rotbard, nazwisko okupacyjne – Kowalska, mieszka w Izraelu;

7. Feliksa B., nie żyje, mieszkała w Polsce;

8. Ludwik, Zdzisław B., żyje w Polsce;

9. „Zetem”, mieszka w Polsce, nie ujawnia swego żydowskiego pochodzenia;

10. Chaim Sternbach, nazwisko wojenne Stefan Borzęcki (lub Borzeński), mieszka w Izraelu;

11. Andrzej Nowicki (Wengebauer), mieszka w USA.

Chotomów – siostry Rodziny Marii Panny (centrala była w Warszawie przy ulicy Hożej):

1. Joanna Majerczyk, mieszka w Londynie;

2. Dziewczynka „X”, nie chce podawać nazwiska, zmieniła środowisko;

3. Ida G., imię zmienione, mieszka w Izraelu;

4. Anna Paprocka, bohaterka opowiadania Jana Dobraczyńskiego Ewa;

5. Halina W.

6. Jadwiga Cz.

7. Irena i Anna Monatówny, nazwisko wojenne Michalskie;

8. Janina L.

9. Danuta R.

Na życzenie niektórych uratowanych osób nie podajemy ich pełnych lub prawdziwych nazwisk. Osoby te po tragicznych wydarzeniach z lat wojny chciały rozpocząć nowe życie, zmieniły środowisko, często przeszły na katolicyzm, założyły rodziny, które czasem nie wiedzą nawet o ich tragicznym losie i żydowskim pochodzeniu.

Lista dzieci przyjaciół i znajomych Ireny Sendlerowej:

1. Michał Głowiński (ur. 1934), nazwisko w czasie wojny Piotrowski, mieszka w Warszawie, pisarz, eseista, wybitny krytyk i historyk literatury, profesor w Instytucie Badań Literackich Polskiej Akademii Nauk;

2. Piotr Zettinger (kuzyn Michała Głowińskiego), nazwisko przedwojenne Zysman, syn znanego adwokata, inżynier, mieszka w Szwecji;

3. Irenka Wojdowska, mieszkała w Szczecinie, mieszka w Warszawie;

4. Bogdan Wojdowski, brat Irenki, pisarz, nie żyje (zm. w 1994 roku);

5. Elżbieta Ficowska, pedagog, autorka dla dzieci, przez dwie kadencje przewodnicząca SDH w Polsce, mieszka w Warszawie;

6. Ala Grynberg, mieszka w USA;

7. Margarita Turkow, córka działacza społecznego na terenie getta, mieszka w USA.

8. Teresa Körner, lekarz stomatolog, mieszka w Izraelu.

9. Regina Epsztein, córka dziennikarza działającego na terenie getta, lekarka, mieszka w USA.

[91] O Achillesie Rosenkrancu (1876–1942) pisała w „Gazecie Wyborczej” 16.02.2004 pani Aniela Uziembło.

[92] Bogdan Wojdowski (1930–1994), prozaik, krytyk teatralny i literacki. Autor powieści wspomnieniowej Chleb rzucony umarłym (Warszawa 1971), w której przedstawił przejmującą relację o ludziach zamkniętych w warszawskim getcie i ich codziennym życiu.

[93] Michał Głowiński, Czarne sezony, dz. cyt., s. 174 i 181.

[94] UNRRA (ang. United Nations Relief and Rehabilitation Administration) – Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy, utworzona w 1943 roku w Atlantic City, z inicjatywy Stanów Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, ZSRR i Chin. Zadaniem tej organizacji było przyjście z pomocą, po zakończeniu działań wojennych, krajom alianckim najbardziej dotkniętym wojną, między innymi Polsce.

[95] Ministerstwo Oświaty mieściło się w dawnej siedzibie gestapo przy alei Szucha, co
ze względu na wspomnienia uniemożliwiało Irenie Sendlerowej pracę.

[96] We wrześniu 1997 roku Irena Sendlerowa została udekorowana Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski, a 11 listopada 2001 roku w „uznaniu zasług w niesieniu pomocy potrzebującym” otrzymała Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski. 16 czerwca 2002 roku w imieniu Ireny Sendlerowej Order Ecce Homo (przyznawany tym, którzy swą niekoniunkturalną działalnością dowodzą prawdziwości słów „Człowiek to brzmi dumnie”) odebrała córka Janina Zgrzembska. 10 listopada 2003 roku została udekorowana Orderem Orła Białego.

[97] Emisja w TVP2 w kwietniu 2003.

[98] Aleksandra Zawłocka, Dzieci Sendlerowej, „Wprost” 2003, nr 7.

[99] Tomasz Szarota, Cisi bohaterowie, „Tygodnik Powszechny” 2002, nr 51–52.

[100] Aleksandra Zawłocka, Dzieci Sendlerowej, dz. cyt.

[101] Cytat pochodzi z opublikowanego w formie książkowej wywiadu rzeki: Ziemia i chmury. Z Szewachem Weissem rozmawia Joanna Szwedowska, Sejny 2002, s. 107 i 120.

[102] Wszyscy, z którymi rozmawiałam podczas pracy nad tą książką, zgodnie podkreślają fakt, że ogólne (międzynarodowe, ale i polskie!) zainteresowanie osobą Ireny Sendlerowej sprowokowane zostało przez grupę amerykańskich uczennic. Jej historię spopularyzowały media amerykańskie po przyznaniu Irenie Sendlerowej Nagrody im. Jana Karskiego. Publicznie mówiły o tym także Elżbieta Ficowska, Elżbieta Zielińska-Mundlak (z Caracas) i Renata Skotnicka-Zajdman (z Montrealu) 24 października 2002 roku na spotkaniu Fundacji Dziedzictwa Polsko-Żydowskiego w Montrealu. W sprawozdaniu z tej uroczystości pisano między innymi: „Celem spotkania było uhonorowanie Ireny Sendlerowej. Jest ona żywym symbolem tych wszystkich, którym poświęcony był ten wieczór – członkom Żegoty, tajnej Rady Pomocy Żydom w Polsce, 1942–1945, oraz wszystkim ludziom dobrej woli, którzy z narażeniem życia swojego i swoich rodzin ratowali żydowskich sąsiadów od zagłady. Przykłady życia tych ludzi pozwalają nam wszystkim być dumnymi, że należymy do gatunku ludzkiego”.

[103] Profesor Michał Głowiński jest między innymi autorem książek: Czarne sezony, Magdalenka z razowego chleba, Historia jednej topoli.

[104] Wywiad Doroty Szuszkiewicz z prof. Michałem Głowińskim, Kolor cierpienia, „Stolica” (Magazyn „Życia Warszawy”) 2003, nr 16.

[105] Michał Głowiński, Historia jednej topoli, Kraków 2003, s. 69 i 212.

[106] Michał Głowiński, Czarne sezony, dz. cyt., s. 19, 102, 116, 122, 144.

[107] Jadwiga Kotowska, Mała szmuglerka, [w:] Dzieci Holocaustu mówią, t. 2, Warszawa 2001, s. 95.

[108] Ziemia i chmury. Z Szewachem Weissem rozmawia Joanna Szwedowska, dz. cyt., s. 123.

[109] Magdalena Grodzka-Gużkowska, Szczęściara, Kraków 2003, s. 130–131.

[110] Frank Morgens (Mieczysław Morgenstern), ur. w 1911 roku w Łodzi, od 1948 mieszkał w Nowym Jorku, gdzie zmarł w sierpniu 2004. Ogłosił wspomnienia z okresu okupacji Lata na skraju przepaści (Warszawa 1994). Napisał w nich między innymi: „Nie jestem pewien, czy ludzie, którzy tego [Holocaustu] nie doświadczyli, umieją sobie wyobrazić, co to znaczy znaleźć się na granicy własnej egzystencji i patrzeć w twarz śmierci dzień i noc, rok za rokiem. Nieubłagany, ciągnący się latami głód duszy i ciała, kiedy nieliczne dobre chwile są źródłem sił i woli życia, pozostanie dla nich abstrakcją. [...] W moim głębokim przekonaniu my, którzyśmy przeżyli Holocaust, mamy wieczny dług wdzięczności w stosunku do tych, którzy mieli odwagę pomóc mimo grożącej im śmierci. Mamy obowiązek zapewnienia ich, że mimo minionych pięćdziesięciu lat ich bohaterstwo nie pójdzie w zapomnienie”; s. 206, 208.

[111] Jerzy Korczak, Oswajanie strachu, „Tygodnik Powszechny” 2003, nr 33.

[112] Tomasz Zbigniew Zapert, Cicha bohaterka. Książka o Irenie Sendlerowej, „Życie”, 24–25.07.2004.

[113] Archiwum Państwowe m.st. Warszawy przechowuje w swoim zasobie od 1979 roku „Zbiór Ireny Sendlerowej-Zgrzembskiej” z lat 1945–1957, zawierający 13 j.a. Stanowi on fragment dokumentacji dotyczącej pracy Ireny Sendlerowej na stanowisku naczelnika Wydziału Opieki Społecznej.

[114] K. Meloch, Scenariusz mojego ocalenia wymyśliła Matka, „Kontury”, Tel Awiw 2005, XV,
s. 19–25.

[115] Teresa Stein, właściwie Chaja Estera Sztajn, po wojnie Tucholska Körner, zm. 14 lipca 2010 roku w Izraelu.

[116] Chodzi o książkę Kim pan jest, panie Grymek?, dz. cyt.

[117] Adam Celnikier (okupacyjne nazwisko Stefan Zgrzembski), prawnik, historyk, działacz społeczny w getcie warszawskim, z którego udało mu się wydostać dzięki Irenie Sendlerowej. Po wojnie pozostał przy nazwisku z czasów okupacji. Od 1947 roku był mężem Ireny Sendlerowej.

[118] Adolf Berman (1906–1978), działacz polityczny, w latach 1942–1944 sekretarz Rady Pomocy Żydom Żegota, w czasie wojny posługiwał się nazwiskiem Adam Borowski, od 1950 roku mieszkał w Izraelu.

[119] Joint, American Jewish Joint Distribution Commitee (Amerykańsko-Żydowski Połączony Komitet Rozdzielczy), organizacja non-profit założona w Stanach Zjednoczonych w 1914 roku. Jej fundusze pochodzą głównie z datków amerykańskich Żydów.

[120] Jerzy Korczak, pisarz, autor wspomnień Oswajanie strachu (2007) i Jerzy Gross, reżyser filmów animowanych w Australii, autor wspomnień Wybrało mnie życie. Wspomnienia z czasów okupacji i nie tylko (2008), obaj uratowani przez Irenę Sendlerową, odwiedzili ją dopiero po ukazaniu się w 2004 roku książki Matka dzieci Holocaustu. Historia Ireny Sendlerowej.