Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Dedykacja

4. ***

5. Uwaga na temat nazw własnych

6. Uwaga na temat dat

7. Kalendarium

8. Prolog

9. Źródła cytatów

10. Strona redakcyjna

Dla Bena i Ginny

Podróżnik, wracający z starożytnej ziemi,

Rzekł do mnie: Nóg olbrzymich z głazu dwoje sterczy

Wśród puszczy bez tułowia. W pobliżu za nimi

Tonie w piasku strzaskana twarz. Jej wzrok szyderczy,

Zacięte usta, wyraz zimnego rozkazu

Świadczą, iż rzeźbiarz dobrze na tej bryle głazu

Odtworzył skryte żądze, co, choć w poniewierce,

Przetrwały rękę mistrza i mocarza serce.

A na podstawie napis dochował się cało:

„Ja jestem Ozymandias, król królów. Mocarze!

Patrzcie na moje dzieła i przed moją chwałą

Gińcie z rozpaczy!” Więcej nic już nie zostało…

Gdzie stąpić, gruz bezkształtny oczom się ukaże

I piaski, bielejące w pustyni obszarze. Percy Bysshe Shelley, Ozymandias
przeł. Adam Asnyk

Uwaga na temat nazw własnych

Staroegipskie imiona i nazwy miejscowości podane zostały w formie najbardziej zbliżonej do oryginalnej, używanej w omawianym okresie (jeśli takowa jest znana), z wyjątkiem przypadków, gdzie od klasycznej formy nazwy miejscowości urobiono powszechnie używany przymiotnik: stąd Memfis (i memficki) zamiast Men-nefer lub wcześniejszego Ineb-hedż, Teby (tebański) zamiast Uaset, Sais (saicki) zamiast Sa i Herakleopolis (herakleopolitański) zamiast Nen-nesut. Dla łatwiejszej orientacji wymienionym w tekście po raz pierwszy starożytnym nazwom miejscowości towarzyszą przytoczone w nawiasach współczesne odpowiedniki, dla toponimów klasycznych zaś podano odpowiedniki staroegipskie.

Gwoli przystępności imiona perskich i greckich władców Egiptu z okresu od szóstego do pierwszego wieku p.n.e. podane zostały w formie spolszczonej: na przykład Dariusz zamiast Darayavahuš, Ptolemeusz zamiast Ptolemaios, Marek Antoniusz zamiast Marcus Antonius.

Liczebniki rzymskie (np. Totmes I–IV, Ptolemeusz I–XV) są współczesną konwencją, służącą rozróżnieniu kolejnych władców, którzy nosili to samo imię urodzinowe. Przez większą część dziejów Egiptu królowie określani byli głównie swymi imionami tronowymi; są to rozbudowane, często wieloczłonowe formułki, znane w zasadzie jedynie egiptologom.

Uwaga na temat dat

Jeśli nie zaznaczono inaczej, wszystkie daty, z wyjątkiem tych w Prologu i Epilogu, są datami p.n.e. Dla dat wcześniejszych niż rok 664 p.n.e. istnieje margines błędu sięgający od dziesięciu–dwudziestu lat w okresie Nowego Państwa do pięćdziesięciu–stu w okresie wczesnodynastycznym; chronologia przedstawiona w tekście reprezentuje najnowszy naukowy konsensus. Począwszy od roku 664 p.n.e., źródła pozaegipskie umożliwiają precyzyjne datowanie.

Kalendarium

Wszystkie daty są datami p.n.e. Margines błędu mieści się w granicach od mniej więcej stu lat około 3000 r. p.n.e. do dwudziestu lat około 1300 r. p.n.e. Począwszy od 664 r. p.n.e., datowanie jest dokładne.

Podział na dynastie, wprowadzony w trzecim wieku p.n.e., nie jest wolny od problemów – na przykład VII dynastia jest dziś uznawana za twór całkowicie sztuczny, kilka innych zaś, jak stwierdzono, rządziło równocześnie w różnych częściach kraju – pozostaje jednak najwygodniejszą metodą usystematyzowania dziejów starożytnego Egiptu. Obszerniejsze okresy są współczesną konwencją naukową.

Okres/Data/Dynastia/Król

Wydarzenia w Egipcie

Wydarzenia poza Egiptem

OKRES WCZESNODYNASTYCZNY, 2950–2575

I dynastia, 2950–2750

zjednoczenie Egiptu

budowa grobu korytarzowego w Newgrange w Irlandii

Narmer

Aha

Dżer

Dżet

Den

Anedżib

Semerchet

Ka

II dynastia, 2750–2650

Hetepsechemui

Nebre

Nineczer

powstanie królestwa Elamu

kilku nieznanych z imienia królów

Peribsen

Chasechem(ui)

najstarsze dowody jedwabnictwa w Chinach

III dynastia, 2650–2575

Neczerichet (Dżeser), 2650–2620

piramida schodkowa w Sakkarze

Sechemchet

Chaba

Sanacht

Huni, 2600–2575

pierwsze wzmianki o cywilizacji nad Indusem

STARE PAŃSTWO, 2575–2125

IV dynastia, 2575–2450

Snofru, 2575–2545

szczyt budowy piramid

Chufu (Cheops), 2545–2525

Wielka Piramida w Gizie

Dżedefre

Chafre

ukończenie Wielkiego Sfinksa

nieznani z imienia królowie

Menkaure

Szepseskaf

V dynastia, 2450–2325

Userkaf

świątynie solarne

Sahure

Neferirkare Kakai

Szepseskare Izi

Neferefre

Niuserre Ini

Menkauhor

Dżedkare Izezi

założenie królestwa Akadu przez Sargona

Unis, 2350–2325

najstarsze Teksty piramid

VI dynastia, 2325–2175

Teti

Userkare

Pepi I, 2315–2275

Merenre

Pepi II, 2260–2175

wyprawy Harchufa do Nubii

VIII dynastia, 2175–2125

osiemnastu efemerycznych królów, w tym:

Nemtiemsaf II

osłabienie władzy królewskiej

Neitikerti Siptah

Ibi

Neferkare

Neferkauhor

Neferirkare

PIERWSZY OKRES PRZEJŚCIOWY, 2125–2010

IX/X dynastia, 2125–1975

kilku królów, w tym:

wzrost popularności kultu Ozyrysa

Cheti I

Cheti II

Merikare

XI dynastia, 2080–1938

Antef I

początek wojny domowej

główna faza budowy Stonehenge

Antef II

pierwsze wzmianki o cywilizacji minojskiej na Krecie

upadek cywilizacji Indusu

Antef III

ŚREDNIE PAŃSTWO, 2010–1630

Mentuhotep II, 2010–1960

koniec wojny domowej; ponowne zjednoczenie Egiptu

Mentuhotep III, 1960–1948

Mentuhotep IV, 1948–1938

XII dynastia, 1938–1755

Amenemhat I, 1938–1908

rozkwit literatury;

Senuseret I, 1918–1875

budowa twierdz nubijskich

Amenemhat II, 1876–1842

najwcześniejsze dowody udomowienia konia w Azji Środkowej

Senuseret II, 1842–1837

Senuseret III, 1836–1818

Amenemhat III, 1818–1770

prace melioracyjne w Fajum

Kodeks Hammurabiego;

Amenemhat IV, 1770–1760

tradycyjna data założenia dynastii Shang w Chinach, 1766

Sobeknofru, 1760–1755

XIII dynastia, 1755–1630

co najmniej pięćdziesięciu królów, w tym:

napływ Azjatów do Delty

powstanie królestwa Hetytów

Sobekhotep III

DRUGI OKRES PRZEJŚCIOWY, 1630–1539

XIV dynastia

kilku królów, w tym pierwszy:

rozbicie polityczne

Nehesi

XV dynastia (hyksoska), 1630–1520

sześciu królów, w tym:

Chian, 1610–1570

Apopi, 1570–1530

wojna domowa z Tebami

Chamudi, 1530–1520

XVI dynastia

wielu królów, w tym:

Neferhotep III

Mentuhotepi

XVII dynastia

wielu królów, w tym:

pierwsze wzmianki o cywilizacji mykeńskiej w Grecji; złupienie Babilonu przez Hetytów

Rahotep

Antef Nubcheperre

Sobekemsaf II

Sekenenre Taa, 1545–1541

walki z Hyksosami

Kamose, 1541–1539

NOWE PAŃSTWO, 1539–1069

XVIII dynastia, 1539–1292

Ahmes (I), 1539–1514

pokonanie i przepędzenie Hyksosów

Amenhotep I, 1514–1493

pierwsze pochówki w Dolinie Królów

Totmes I, 1493–1481

podbój Nubii

Totmes II, 1481–1479

Totmes III, 1479–1425

bitwa pod Megiddo, kwiecień 1458

mykeński podbój Krety, koniec cywilizacji minojskiej

Hatszepsut, 1473–1458

Amenhotep II, 1426–1400

imperium egipskie w Lewancie

Totmes IV, 1400–1390

pismo linearne B

Amenhotep III, 1390–1353

monumentalne budowle w Tebach

Amenhotep IV/Echnaton, 1353–1336

założenie Achetatonu, 1349

Neferneferuaton, 1336–1333

Smenchkare, 1333–1332

Tutanchamon, 1332–1322

Eje, 1322–1319

Horemheb, 1319–1292

wzrost znaczenia armii

rozkwit cywilizacji Olmeków w Meksyku

XIX dynastia, 1292–1190

Ramzes I, 1292–1290

Seti I, 1290–1279

Ramzes II, 1279–1213

bitwa pod Kadesz, maj 1274

Merenptah, 1213–1204

najazd Libijczyków, 1209

złupienie stolicy Hetytów

Seti II (Seti-Merenptah), 1204–1198

Amenmes, 1204–1200

Siptah, 1198–1193

Tauseret, 1198–1190

XX dynastia, 1190–1069

Setnacht, 1190–1187

Ramzes III, 1187–1156

wojna z Ludami Morza

tradycyjna data upadku Troi, 1184;

Ramzes IV, 1156–1150

upadek cywilizacji mykeńskiej

Ramzes V, 1150–1145

Ramzes VI, 1145–1137

Ramzes VII, 1137–1129

Ramzes VIII, 1129–1126

Ramzes IX, 1126–1108

rozpoczyna się rabowanie grobów

Ramzes X, 1108–1099

Ramzes XI, 1099–1069

TRZECI OKRES PRZEJŚCIOWY, 1069–664

XXI dynastia, 1069–945

Nesbanebdżedet, 1069–1045

formalny podział Egiptu

ułożenie tekstu Rygwedy w Indiach

(Herhor, 1069–1063)

(Pinodżem I, 1063–1033)

Amenemnesu, 1045–1040

Psusennes I, 1040–985

Amenemope, 985–975

(Pinodżem II, 985–960)

Osorkon Starszy, 975–970

Siamon, 970–950

Psusennes II, 950–945

XXII dynastia, 945–715

Szeszonk I, 945–925

podbój Judy przez Egipt

śmierć Salomona, podział państwa hebrajskiego na Izrael i Judę;

Osorkon I, 925–890

rozkwit imperium asyryjskiego

Szeszonk II, 890

Takelot I, 890–874

Osorkon II, 874–835

odłączenie się Teb

Szeszonk III, 835–793

tradycyjna data założenia Kartaginy, 814;

Szeszonk IV, 793–783

pierwsze wzmianki o cywilizacji etruskiej w Italii;

Pimaj, 785–777

pierwsze odnotowane igrzyska olimpijskie, 776;

Szeszonk V, 777–740

tradycyjna data założenia Rzymu, 753;

Padibastet (II), 740–730

Homer tworzy Iliadę i Odyseję

Osorkon IV, 735–715

XXIII dynastia, 838–720

wojna domowa w Tebach

Takelot II, 838–812

Padibastet (I), 827–802

Juput I, 812–802

Szeszonk VI, 802–796

Osorkon III, 796–768

Takelot III, 773–754

Rudżamon, 754–735

podbój Teb przez Kuszytów

Juput II, 735–730

Pefczauauibastet, 730–720

XXIV dynastia, 740–715

Tefnacht, 740–720

Bakenrenef, 720–715

XXV dynastia (kuszycka), 728–657

Pianchi, 747–716

podbój Egiptu przez Kuszytów, 728

Szabaka, 716–702

przeniesienie stolicy Asyrii do Niniwy, 705

Szabataka, 702–690

Taharka, 690–664

najazdy Asyryjczyków

Tanutamon, 664–657

OKRES PÓŹNY, 664–332

XXVI dynastia (saicka), 664–525

Psametyk I, 664–610

ponowne przyłączenie Teb

podbój Asyrii przez Babilonię, złupienie Niniwy, 612;

Nekau II, 610–595

tzw. niewola babilońska; budowa najstarszych piramid Majów

Psametyk II, 595–589

Uahibre, 589–570

odparcie inwazji babilońskiej

Amazis II, 570–526

grecki ośrodek handlowy w Naukratis

podbój Babilonii przez Persów, 539; narodziny Buddy i Konfucjusza

Psametyk III, 526–525

XXVII dynastia (pierwsze panowanie perskie), 525–404

Kambyzes, 525–522

podbój Egiptu przez Persję;

Dariusz I Wielki, 522–486

budowa starożytnego kanału sueskiego, 497

powstanie republiki rzymskiej, 509; Ateny przyjmują demokrację, 509–507;

Kserkses I, 486–465

bitwa pod Termopilami, 480; śmierć Buddy i Konfucjusza;

Artakserkses I, 465–424

465–424 ukończenie Partenonu w Atenach; 432; II wojna peloponeska, 431;

Dariusz II, 424–404

śmierć Eurypidesa i Sofoklesa, 406

XXVIII dynastia, 404–399

Amyrtajos, 404–399

rywalizacja między władcami Delty

egzekucja Sokratesa, 399

XXIX dynastia, 399–380

Neferites I, 399–393

Achoris, 393–392

Psamutis, 392–391

Achoris (ponownie), 391–380

Neferites II, 380

XXX dynastia, 380–343

Nektanebo I, 380–362

Egipt zatrudnia spartańskich najemników

Dżedhor, 365–360

Nektanebo II, 360–343

śmierć Platona, 347

XXXI dynastia (drugie panowanie perskie), 343–332

Artakserkses III, 343–338

ponowny podbój Egiptu przez Persję

Arses, 338–336

Dariusz III, 336–332

DYNASTIA MACEDOŃSKA, 332–309

Aleksander I (III) Wielki, 332–323

wizyta Aleksandra w wyroczni w oazie Siwa

Filip (III) Arridajos, 323–317

Aleksander II (IV), 317–309

OKRES PTOLEMEJSKI, 309–30

Ptolemeusz I, 304–282

założenie Biblioteki Aleksandryjskiej

Ptolemeusz II, 285–246

budowa Faros, 280

początek pierwszej wojny punickiej, 264

Ptolemeusz III, 246–221

Ptolemeusz IV, 221–204

powstanie w Tebach, 205–186

początek drugiej wojny punickiej, 218; Hannibal przekracza Alpy

Ptolemeusz V, 204–180

Ptolemeusz VI, 180–145

rzymska interwencja w Egipcie

początek trzeciej wojny punickiej, 149; zniszczenie Kartaginy przez Rzym, 146

Ptolemeusz VIII i Kleopatra II, 170–116

Ptolemeusz IX, 116–107 i Kleopatra III, 116–101

Ptolemeusz X, 107–88

Ptolemeusz IX (ponownie), 88–80

Ptolemeusz XI i Berenika III, 80

Ptolemeusz XII, 80–58

ukończenie świątyni Horusa, 70

Kleopatra VI, 58–57 i Berenika IV, 58–55

Ptolemeusz XII (ponownie), 55–51

spotkanie Kleopatry z Markiem Antoniuszem, 55

wyprawa Cezara do Brytanii, 55

Kleopatra VII, 51–30

spotkanie Kleopatry z Cezarem, 48

i Ptolemeusz XIII, 51–47

i Ptolemeusz XIV, 47–44

zabójstwo Cezara, 44;

i Ptolemeusz XV

podbój Egiptu przez Rzym

Cezarion, 44–30

Prolog

Dwie godziny przed zachodem słońca 26 listopada 1922 roku angielski egiptolog Howard Carter wraz z trójką towarzyszy wszedł do wykutego w skale korytarza zagłębiającego się w podłoże Doliny Królów. Trzech mężczyzn w średnim wieku i znacznie młodsza kobieta stanowili osobliwą gromadkę. Carter był eleganckim, dość sztywnym, dobiegającym pięćdziesiątki mężczyzną ze starannie przystrzyżonym wąsem i zaczesanymi do tyłu włosami. Słynął w środowisku archeologów z uporu i drażliwości, szanowano go jednak – choć było to podszyte lekką niechęcią – za poważne i naukowe podejście do prac wykopaliskowych. Zawodowo poświęcił się egiptologii, ale z braku własnych środków zmuszony był zabiegać o fundusze na swą działalność u innych. Na szczęście znalazł odpowiedniego człowieka, gotowego sfinansować jego obecne wykopaliska na zachodnim brzegu Nilu w Luksorze. Jego sponsor stał teraz tuż obok, uczestnicząc w tej ekscytującej chwili. George Herbert, piąty hrabia Carnarvon, był postacią zupełnie innego pokroju. Nonszalancki i niefrasobliwy mimo swych pięćdziesięciu sześciu lat, wiódł żywot arystokratycznego dyletanta. Za młodu pasjonował się szybkimi samochodami, jednak w roku 1901 omal nie zginął w wypadku samochodowym, z którego wyszedł z nadszarpniętym zdrowiem i skłonnością do bólów reumatycznych. By uciec przed chłodną, wilgotną aurą angielskiej zimy, zaczął spędzać kilka miesięcy w roku w cieplejszym, suchszym klimacie Egiptu. Tak rozpoczęła się jego amatorska przygoda z archeologią. Spotkanie z Carterem w roku 1907 stało się początkiem duetu, który miał przejść do historii. Tej dwójce mężczyzn owego „wielkiego dnia” – jak później opisał go Carter – towarzyszyła córka Carnarvona, lady Evelyn Herbert, oraz stary przyjaciel Cartera, Arthur R. „Pecky” Callender, emerytowany kierownik kolei, który dołączył do zespołu wykopaliskowego zaledwie trzy tygodnie wcześniej. Choć nigdy dotąd nie zajmował się archeologią, jego znajomość architektury oraz wiedza techniczna czyniły go użytecznym członkiem ekipy. Carter cenił go za staranność i niezawodność, a on sam przyzwyczajony był do częstych zmian nastroju Cartera.

Howard Carter i gubernator prowincji Kena witają lady Evelyn Herbert i lorda Carnarvona na stacji w Luksorze, 23 listopada 1922 (źródło nieznane)

Zaledwie trzy dni po rozpoczęciu sezonu wykopaliskowego (który miał być ostatnim – nawet fortuna Carnarvona nie była niewyczerpana) robotnicy odkryli wykute w skalnym podłożu, prowadzące w dół stopnie. Gdy schody zostały całkowicie odsłonięte, ukazało się zamurowane wejście, pokryte tynkiem, w którym odciśnięte były ślady pieczęci. Nawet bez odcyfrowywania inskrypcji Carter wiedział, co to oznacza: znalazł nienaruszony grób z okresu historii starożytnego Egiptu określanego jako Nowe Państwo, epoka wielkich faraonów i pięknych królowych. Czy możliwe było, że za ową ścianą kryła się nagroda, o którą zabiegał przez siedem długich lat, ostatni nieodkryty grobowiec w Dolinie Królów? Zawsze obsesyjnie dbały o konwenanse Carter postawił na pierwszym miejscu dobre maniery i kazał robotnikom z powrotem zasypać schody do czasu przybycia z Anglii sponsora ekspedycji, lorda Carnarvona. Jeśli zapowiadało się wielkie odkrycie, wypadało, by patron i archeolog dokonali go wspólnie. Tak więc 6 listopada Carter wysłał do Carnarvona telegram: „Nareszcie cudowne odkrycie w Dolinie; wspaniały grób, nietknięte pieczęcie; zasypany do Pańskiego przyjazdu; gratulacje”.

Po siedemnastodniowej podróży statkiem i pociągiem lord i lady Evelyn przybyli do Luksoru, gdzie czekał na nich niecierpliwy, podekscytowany Carter. Już następnego ranka prace przy oczyszczaniu schodów ruszyły pełną parą. 26 listopada zewnętrzny blok został usunięty, ukazując korytarz wypełniony skalnym gruzem. Z niejednorodnego układu wypełniska widać było wyraźnie, że ktoś już tu był: jeszcze w starożytności do grobowca musieli się dostać rabusie. Jednak odciski pieczęci na zewnętrznym blokażu wskazywały, że grób został zapieczętowany ponownie w okresie Nowego Państwa. Co mogło to oznaczać dla stanu samego pochówku? Zawsze istniała możliwość, że ostatecznie okaże się on grobem prywatnym lub skrytką, do której dla bezpieczeństwa złożono sprzęty zebrane ze starszych, splądrowanych grobowców z Doliny Królów. Po kolejnym dniu wytężonej pracy w upale i pyle Doliny korytarz został oczyszczony. Po nieskończenie długim, jak musiało się wydawać, oczekiwaniu dalsza droga stała nareszcie otworem. Carter, Carnarvon, Callender i lady Evelyn stanęli przed kolejnym zamurowanym wejściem, którego powierzchnię również pokrywały wielkie, owalne odciski pieczęci. Nieco ciemniejsza łata tynku w górnym lewym rogu znaczyła miejsce, którędy włamali się starożytni rabusie. Co powita następnych gości, przeszło trzy i pół tysiąca lat później?

Bez większego wahania Carter ujął kilof i wybił w tynkowanej ściance mały otwór, duży jedynie na tyle, by dało się zajrzeć do środka. Najpierw wsunął przez otwór zapaloną świeczkę, by się upewnić, że wewnątrz nie ma duszących gazów. Potem, przycisnąwszy twarz do tynku, spojrzał w ciemność. Z zapieczętowanej komory wionęło gorące powietrze i świeca zaczęła migotać; trwało kilka chwil, nim jego oczy przywykły do mroku. W końcu jednak zaczęły się wyłaniać szczegóły pomieszczenia. Carter stał oniemiały. Po kilku minutach Carnarvon nie mógł już znieść napięcia. „Widzi pan coś?” – zapytał. „Tak, tak – wykrztusił Carter – widzę cudowne rzeczy!” Następnego dnia pisał podekscytowany do swego przyjaciela, również egiptologa, Alana Gardinera: „Wydaje mi się, że to największe znalezisko, jakiego kiedykolwiek dokonano”.

Carter i Carnarvon odkryli nienaruszony królewski grobowiec ze złotej epoki starożytnego Egiptu. Wypełniało go, wedle własnych słów Cartera, „tyle rzeczy, że dałoby się zapełnić nimi całe piętro działu egipskiego B[ritish] M[useum]”. Sam Przedsionek – pierwsze z czterech pomieszczeń, do których weszli Carter i jego towarzysze – zawierał niewyobrażalne bogactwo skarbów: trzy potężne, złocone ceremonialne łoża w kształcie bajecznych stworzeń, złote kapliczki z figurkami bogów i bogiń, malowane kasetki na biżuterię i inkrustowane skrzynie, złocone rydwany i świetny sprzęt łuczniczy, przepyszny złoty tron zdobiony srebrem i drogimi kamieniami, wazy z pięknego, przejrzystego alabastru oraz, strzegące ściany na prawo od wejścia, dwie naturalnej wielkości figury przedstawiające zmarłego króla, o czarnym ciele i złotych ozdobach. Królewskie imię widniejące na licznych przedmiotach nie pozostawiało wątpliwości co do tożsamości właściciela grobu. Hieroglify mówiły wyraźnie: Tut-anch-Amon.

Osobliwym zbiegiem okoliczności do przełomu, jaki stanowiło odcyfrowanie starożytnego pisma egipskiego, otwierające drogę do badań nad cywilizacją faraońską poprzez liczne inskrypcje, jakie po sobie zostawiła, doszło dokładnie sto lat wcześniej. W roku 1822 francuski uczony Jean-François Champollion opublikował swój słynny Lettre à M. Dacier, w którym poprawnie opisał zasady systemu pisma hieroglificznego i zidentyfikował wartość fonetyczną wielu ważnych znaków. Ten punkt zwrotny w dziejach egiptologii był wynikiem długotrwałych badań. Champollion zainteresował się pismem staroegipskim jeszcze jako dziecko, gdy po raz pierwszy usłyszał o Kamieniu z Rosetty. Królewski dekret zapisany trzema stylami pisma (greckim, demotycznym i hieroglificznym) został znaleziony przez żołnierzy napoleońskich w Rosetcie (Raszid) podczas francuskiej inwazji w roku 1798, kiedy Champollion miał osiem lat, i miał stać się jednym z głównych kluczy do odczytania hieroglifów. Wcześnie ujawniony talent językowy Champolliona umożliwił mu biegłe opanowanie greki oraz, co istotne, koptyjskiego – liturgicznego języka chrześcijańskiego Kościoła egipskiego i bezpośredniego spadkobiercy języka starożytnych Egipcjan. Uzbrojony w tę wiedzę oraz w odpis Kamienia z Rosetty, Champollion poprawnie przetłumaczył hieroglificzną wersję tekstu, zapoczątkowując w ten sposób proces, który z czasem miał ujawnić tajniki dziejów starożytnego Egiptu. Opracowane przez niego, opublikowane pośmiertnie gramatyka i słownik starożytnego języka egipskiego pozwoliły uczonym, po raz pierwszy od ponad dwóch tysięcy lat, odczytać słowa faraonów.

W tym samym czasie, kiedy Champollion pracował nad zagadkami języka starożytnych Egipcjan, pewien Anglik, John Gardner Wilkinson, wnosił równie znaczący wkład w badania nad cywilizacją faraońską. Urodzony na rok przed inwazją napoleońską Wilkinson jako dwudziestoczterolatek udał się do Egiptu i spędził tam następne dwanaście lat, odwiedzając niemal wszystkie znane stanowiska, kopiując niezliczone sceny i inskrypcje grobowe oraz prowadząc najwszechstronniejsze w owym czasie badania zabytków z epoki faraonów. (Przez rok, w sezonie 1828–1829, zarówno Wilkinson, jak i Champollion byli w Egipcie, podróżując i robiąc notatki, nie wiadomo jednak, czy kiedykolwiek doszło do ich spotkania). Po powrocie do Anglii w roku 1833 Wilkinson przystąpił do redagowania wyników swych prac, które opublikował cztery lata później: trzytomowe dzieło Manners and Customs of the Ancient Egyptians, wraz z dwutomowym Modern Egypt and Thebes(1843), było i pozostaje do dziś najobszerniejszym przeglądem cywilizacji starożytnego Egiptu, jakiego kiedykolwiek dokonano.

Wilkinson stał się najsłynniejszym i najbardziej uhonorowanym egiptologiem swoich czasów i uważany jest, wraz z Champollionem, za jednego z twórców tej dyscypliny. Zaledwie na rok przed jego śmiercią urodził się Howard Carter, człowiek, który miał wynieść egiptologię – i powszechną fascynację starożytnym Egiptem – na nowe wyżyny. W odróżnieniu od swych dwóch wielkich poprzedników Carter zajął się egiptologią niemal przez przypadek. To jego talent rysunkowy i malarski, a nie jakakolwiek głębsza fascynacja starożytnym Egiptem, zapewnił mu w wieku siedemnastu lat pierwszą posadę w Służbie Starożytności. Praca ta dała mu okazję do dokształcania się pod okiem kilku spośród największych egiptologów owych czasów – w tym Flindersa Petriego, „ojca archeologii egipskiej”, z którym prowadził wykopaliska w Amarnie, stolicy faraona-heretyka Echnatona i przypuszczalnym miejscu urodzenia Tutanchamona. Kopiując dla rozmaitych ekspedycji sceny z grobowców i świątyń, Carter gruntownie poznał sztukę starożytnego Egiptu. Jego pochodzącą z pierwszej ręki znajomość wielu ważnych stanowisk archeologicznych niewątpliwie uzupełniała lektura dzieł Wilkinsona. Tak więc, w roku 1899, Carter mianowany został generalnym inspektorem zabytków Górnego Egiptu, a cztery lata później również Dolnego. Jednak jego wybuchowy temperament i ośli upór położyły raptowny kres tej świetnie zapowiadającej się karierze, gdy odmówiwszy przeprosin po sprzeczce z grupą francuskich turystów, został w trybie nagłym zwolniony ze Służby Starożytności (będącej wówczas pod francuskim kierownictwem). Wróciwszy do punktu wyjścia, przez następne cztery lata zarabiał na życie jako wędrowny akwarelista, nim w roku 1907 połączył siły z lordem Carnarvonem, by raz jeszcze rozpocząć wykopaliska w Tebach.

Po piętnastu długich, upalnych i niezbyt owocnych latach Carter i jego sponsor dokonali w końcu największego odkrycia w dziejach egiptologii.

Po zachodzie słońca owego listopadowego dnia 1922 roku oszołomiona gromadka skierowała się z powrotem do domu Cartera, gdzie czekała ją bezsenna noc. To, co się zdarzyło, nie mieściło się im w głowach. Dokonali największego odkrycia archeologicznego, jakie kiedykolwiek widział świat. Odtąd nic już nie miało być takie samo. Cartera dręczyło jednak jeszcze jedno, najważniejsze pytanie: odkrył grób Tutanchamona oraz bukiety kwiatów pozostałe po ceremonii pogrzebowej, ale czy sam król spoczywał nadal, nietknięty, w swej komorze grobowej?

Nowy świt przyniósł gorączkową aktywność, gdy Carter zaczął dostrzegać ogrom stojącego przed nim zadania. Uświadomił sobie, że będzie musiał zebrać – i to szybko – zespół specjalistów do pomocy w fotografowaniu, katalogowaniu i konserwacji olbrzymiej liczby znajdujących się w grobie przedmiotów. Zaczął się kontaktować z przyjaciółmi i kolegami po fachu, poinformował też o spektakularnym odkryciu egipskie władze do spraw zabytków. Uzgodniono, że oficjalne, publiczne otwarcie grobu nastąpi 29 listopada. Wydarzenie to, pierwsze ważne odkrycie archeologiczne ery mediów, miało zostać opisane w gazetach całego świata. Od tego momentu Carter nie mógłby już liczyć na zachowanie kontroli nad sytuacją. Jeśli chciał cicho i spokojnie rozwikłać zagadkę ostatecznego miejsca spoczynku króla, musiał wyprzedzić oficjalne otwarcie i zadziałać za plecami urzędników do spraw zabytków.

Wieczorem 28 listopada, zaledwie parę godzin przed spodziewanym przybyciem dziennikarzy, Carter wraz z trójką zaufanych towarzyszy wymknął się tłumom i raz jeszcze wszedł do grobowca. Instynkt mówił mu, że czarnoskóre postacie strzegące prawej ściany Przedsionka muszą wskazywać położenie komory grobowej. Pokryty tynkiem fragment ściany między nimi potwierdzał ten domysł. Jeszcze raz Carter zrobił w murze mały wyłom, tuż nad ziemią, wystarczająco duży, by móc się przezeń przecisnąć i, tym razem z elektryczną latarką zamiast świeczki, przeczołgał się na drugą stronę. Carnarvon i lady Evelyn poszli w jego ślady (Callender, odrobinę za tęgi, pozostał w Przedsionku). Ich oczom ukazała się wypełniająca pomieszczenie olbrzymia złocona kaplica. Otworzywszy jej drzwi, ujrzeli drugą, umieszczoną wewnątrz pierwszej… potem trzecią i wreszcie czwartą, skrywającą kamienny sarkofag. Teraz Carter miał już pewność: ciało króla leżało w środku, nie niepokojone przez trzydzieści trzy wieki. Przecisnąwszy się z powrotem do Przedsionka, Carter pospiesznie i dość niechlujnie zamaskował zrobiony przez siebie otwór koszykiem oraz wiązką trzcin. Miały minąć jeszcze trzy miesiące, nim ktokolwiek inny mógł oglądać to, co widzieli Carter, Carnarvon i lady Evelyn.

30 listopada 1922 roku publiczne ogłoszenie odkrycia grobu Tutanchamona znalazło się na pierwszych stronach gazet całego świata, poruszając powszechną wyobraźnię i wzbudzając falę zainteresowania skarbami faraonów. A był to dopiero początek. 16 lutego 1923 roku nastąpiło oficjalne otwarcie komory grobowej, rok później zaś zdjęcie ważącej jedną i ćwierć tony pokrywy potężnego kamiennego sarkofagu króla – wyczyn po mistrzowsku dokonany przez Callendera, mającego inżynierskie wykształcenie. Wewnątrz sarkofagu znajdowały się kolejne warstwy chroniące ciało faraona: trzy umieszczone jedna w drugiej trumny, będące niejako uzupełnieniem czterech złoconych kaplic. Dwie zewnętrzne trumny wykonano z pozłacanego drewna, ale trzecia, wewnętrzna, była z litego złota. Wewnątrz każdej trumny znajdowały się amulety i przedmioty rytualne, z których każdy należało starannie udokumentować i usunąć, nim możliwe było zbadanie następnej warstwy. Cały proces, od zdjęcia pokrywy sarkofagu do otwarcia trzeciej trumny, zajął ponad osiemnaście miesięcy. Wreszcie 28 października 1925 roku, niemal trzy lata po odkryciu grobu i dwa lata po przedwczesnej śmierci Carnarvona (spowodowanej nie klątwą faraona, ale zakażeniem krwi), nadeszła pora na odsłonięcie zmumifikowanych szczątków młodego króla. Przy użyciu skomplikowanego systemu bloków pokrywa wewnętrznej trumny została uniesiona za oryginalne uchwyty. Wewnątrz spoczywała królewska mumia, pokryta skorupą poczerniałych z wiekiem substancji balsamujących. Na wysokości twarzy spod tej smolistej masy przezierała wspaniała maska grobowa z kutego złota, wyobrażająca oblicze młodego monarchy. Jego czoło zdobiły boginie w postaci sępicy i kobry, a szyję otaczał szeroki, inkrustowany szkłem i kamieniami półszlachetnymi kołnierz. Carter i Tutanchamon stanęli nareszcie twarzą w twarz.

Howard Carter oczyszczający drugą trumnę Tutanchamona (© Griffith Institute, University of Oxford)

Maska Tutanchamona jest być może najwspanialszym zachowanym zabytkiem starożytności. Olśniewa nas dziś tak samo, jak niemal przed wiekiem olśniewała tych, którzy widzieli ją pierwsi w epoce nowożytnej. W latach sześćdziesiątych i siedemdziesiątych dwudziestego wieku stanowiła główną atrakcję objazdowej wystawy poświęconej Tutanchamonowi, przyciągając milionowe tłumy na całym świecie, od Vancouver po Tokio. Choć byłem zbyt mały, by obejrzeć ją, kiedy przybyła do Londynu, towarzysząca tej wystawie książka była moim pierwszym kontaktem z egzotycznym światem starożytnego Egiptu. Pamiętam, jak jako sześciolatek czytałem ją na podeście schodów naszego domu, oczarowany klejnotami, złotem, dziwnymi imionami królów i bogów. Skarby Tutanchamona zasiały w moim umyśle ziarno, które miało w przyszłości wzrosnąć i wydać owoce. Grunt był już jednak przygotowany. Rok wcześniej, gdy jako pięciolatek wertowałem strony swej pierwszej dziecięcej encyklopedii, moją uwagę przykuło hasło ilustrujące rozmaite systemy pisma. Nieważne, że były tam pisma greckie, arabskie, hinduskie i chińskie: moją wyobraźnię pobudziły egipskie hieroglify. W książce przedstawiono raptem kilka znaków, ale to wystarczyło mi do rozpracowania, jak zapisać własne imię. Hieroglify i Tutanchamon skierowali mnie na drogę ku egiptologii.

Prawdą jest, że pismo i władza królewska były dwoma kamieniami węgielnymi cywilizacji faraońskiej, charakterystycznymi cechami, które odróżniały ją od innych starożytnych kultur. Mimo wysiłków archeologów odkopujących wysypiska śmieci i warsztaty dostarczające informacji o codziennym życiu zwykłych mieszkańców, nasze wyobrażenia o dziejach starożytnego Egiptu nadal zdominowane są przez liczne dokumenty pisane i imponujące budowle, jakie zostawili po sobie faraonowie. Wobec tak dobitnych świadectw być może nie ma nic dziwnego w tym, że skłonni jesteśmy dawać wiarę tekstom i pomnikom. Jednak olśniewające skarby faraonów nie powinny przesłaniać nam bardziej złożonej prawdy. Obok monumentalnych budowli, wspaniałych dzieł sztuki i trwałych osiągnięć kulturowych starożytny Egipt miał także mroczniejsze oblicze.

Pierwsi faraonowie rozumieli, jak niezwykłą moc ma ideologia – oraz jej wizualna odpowiedniczka, ikonografia – jako siła jednocząca zróżnicowany lud i czyniąca z jego członków lojalnych poddanych. Najwcześniejsi królowie Egiptu opracowali i wykorzystywali narzędzia władzy, które towarzyszą nam do dziś: wymyślne insygnia urzędu i starannie zaaranżowane wystąpienia publiczne, oddzielające władcę od pospólstwa, ceremoniał i widowiskowość wielkich uroczystości państwowych służących wzmacnianiu więzów lojalności, ustne i wizualne wyrazy patriotycznego zapału. Jednak faraonowie i ich doradcy wiedzieli też, że równie skutecznie pozwolą im utrzymać władzę w rękach inne, mniej niewinne środki: propaganda polityczna, ksenofobiczna ideologia, ścisły nadzór ludności i brutalne tłumienie opozycji.

Zajmując się starożytnym Egiptem od przeszło dwudziestu lat, zacząłem nabierać coraz większych wątpliwości co do przedmiotu swych badań. Zarówno uczeni, jak i zwykli entuzjaści mają skłonność do patrzenia na kulturę faraońską z nabożną czcią. Zachwycamy się piramidami, nie zastanawiając się zbytnio nad systemem politycznym, który umożliwił ich powstanie. Cieszymy się wojskowymi zwycięstwami faraonów – Totmesa III w bitwie pod Megiddo, Ramzesa II w bitwie pod Kadesz – nie zaprzątając sobie zbyt długo głowy refleksją nad brutalnością wojen w starożytnym świecie. Fascynujemy się dziwactwami heretyckiego króla Echnatona i całym jego dziełem, ale nie pytamy, jak to jest żyć pod rządami despotycznego, fanatycznego władcy (mimo współczesnych paraleli, takich jak Korea Północna, które bombardują nas z ekranów telewizorów). Dowodów mroczniejszej strony cywilizacji faraońskiej nie brakuje. Od ofiar z ludzi w czasach I dynastii po bunt chłopów za Ptolemeuszy, starożytny Egipt był krajem, w którym stosunki między królem a jego poddanymi opierały się na przymusie i strachu, nie na miłości i podziwie, w którym władza królewska była absolutna, a ludzkie życie tanie. Celem tej książki jest przedstawienie pełniejszego i bardziej obiektywnego obrazu staroegipskiej cywilizacji niż ten, jaki zwykle znaleźć można na kartach naukowych i popularnych opracowań. Postanowiłem ukazać zarówno blaski, jak i cienie, sukcesy oraz porażki, śmiałość oraz brutalność, jakie charakteryzowały życie pod rządami faraonów.

Historia doliny Nilu opowiada o stosunkach między rządzącymi a rządzonymi, które okazały się uporczywie trwałe. Starożytni Egipcjanie stworzyli koncepcję państwa narodowego, które po pięciu tysiącach lat pozostaje wciąż dominującą formą organizacji społecznej na naszej planecie. Twór Egipcjan był niezwykły nie tylko z powodu swej siły oddziaływania, ale także długowieczności: państwo faraońskie, w swej pierwotnej formie, przetrwało trzy tysiące lat. (Dla porównania, Rzym nie przetrwał nawet tysiąclecia, kultura zachodnia zaś ma za sobą niecałe dwa). Głównym źródłem tej niezwykłej trwałości jest fakt, że ramy ideologiczne i polityczne stworzone w chwili narodzin starożytnego Egiptu były tak dobrze dostrojone do narodowego charakteru, że pozostały archetypicznym wzorcem rządów dla następnych stu pokoleń. Mimo długich okresów rozbicia politycznego, decentralizacji i niepokojów społecznych, rządy faraońskie pozostały potężnym ideałem. Polityczne credo wprzęgnięte w służbę narodowego mitu może zakorzenić się bardzo głęboko w ludzkiej świadomości.

Niezwykle trudno opisywać kulturę tak odległą w czasie i przestrzeni od naszej własnej. Starożytny Egipt był rzadko zaludnionym, plemiennym państwem. Jego politeistyczna religia, przedpieniężna gospodarka, niski poziom wykształcenia i ideologia boskości władzy królewskiej, wszystkie te cechy, będące jego charakterystycznymi elementami, są całkowicie obce współczesnym mieszkańcom Zachodu, ze mną włącznie. Obok obznajomienia z dwustuletnią historią prac naukowych badanie starożytnego Egiptu wymaga więc wielkiego wysiłku wyobraźni. A jednak wspólne człowieczeństwo umożliwia nam przeniknięcie tej bariery. W karierach staroegipskich władców dostrzegamy motywy, które i dziś kierują ambitnymi ludźmi, po raz pierwszy pojawiające się na kartach historii. Podobnie zgłębianie cywilizacji starożytnego Egiptu ujawnia narzędzia po dziś dzień służące organizowaniu, łechtaniu próżności, podporządkowywaniu i ujarzmianiu ludzi. A z perspektywy czasu możemy dostrzec w zadufaniu faraońskiej kultury zalążki jej własnej zagłady.

Rozkwit i upadek starożytnego Egiptu kryje naukę dla nas wszystkich.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: The Rise and Fall of Ancient Egypt

Copyright © 2010 by Toby Wilkinson

All rights reserved

Copyright © for the Polish e-book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2011, 2015, 2020

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Redaktor merytoryczny: dr hab. Maciej Forycki

Mapy: John Gilkes

Wszystkie reprodukcje w rozdziale Fotografie zamieszczono dzięki uprzejmości Werner Forman Archive (z wyjątkiem pektorału księżniczki Mereret – Sandro Vannini/Corbis)

Przy reprodukcjach zamieszczonych w tekście znajdują się odpowiednie noty copyrightowe

Opracowanie graficzne okładki: Zbigniew Mielnik

Na okładce: Fragment malowidła z grobu Ramzesa I w Luksorze

© S. VANNINI / De Agostini / Getty Images Poland

Wydanie I e-book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Powstanie i upadek starożytnego Egiptu, wyd. I, dodruk, Poznań 2022)

ISBN 978-83-8338-742-0

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań

tel. 61 867 81 40, 61 867 47 08

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer