Redakcja naukowa

prof. dr hab. n. med. Irena Zimmermann-Górska

Postępy reumatologii klinicznej

© Copyright by Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Wydawca: Stella Nowośnicka-Pawlitko

Redaktor prowadzący: Ewa Jaworska

Redaktor merytoryczny: Irena Lisiewska

Producent: Anna Bączkowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Michał Bator

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2014 r. (wyd. I)

Warszawa 2014

ISBN 978-83-200-4834-6 (ePub)

ISBN 978-83-200-4835-3 (Mobi)

Wydawnictwo Lekarskie PZWL

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695-43-21; infolinia: 801-142-080

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 22 695-44-80

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

Spis treści

Autorzy

Przedmowa

Wykaz wybranych skrótów

1. Wybrane badania pracowniane

Eugeniusz J. Kucharz, Irena Zimmermann-Górska, Jadwiga Staniszewska-Varga, Renata Andrysiak

1.1. Badania laboratoryjne

1.2. Badania obrazowe

2. Leczenie biologiczne w reumatologii

Piotr Wiland

2.1. Definicja i znaczenie leków biologicznych w reumatologii

2.2. Patogeneza chorób zapalnych stawów

2.3. Inhibitory czynnika martwicy nowotworów alfa zarejestrowane w leczeniu chorób reumatycznych

2.4. Leki biologiczne o innym mechanizmie działania niż hamowanie czynnika martwicy nowotworów alfa zarejestrowane w leczeniu chorób reumatycznych

3. Reumatoidalne zapalenie stawów

Anna Filipowicz-Sosnowska

3.1. Definicja

3.2. Etiopatogeneza

3.3. Patomorfologia

3.4. Epidemiologia

3.5. Objawy kliniczne i przebieg

3.6. Badania pracowniane

3.7. Rozpoznanie

3.8. Rozpoznanie różnicowe

3.9. Ocena aktywności choroby i wydolności funkcjonalnej

3.10. Remisja choroby

3.11. Leczenie i rehabilitacja

3.12. Rokowanie

4. Reumatologia wieku rozwojowego

Ewa Tuszkiewicz-Misztal, Elżbieta Smolewska, Jacek Postępski, Edyta Olesińska

4.1. Młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów

4.2. Młodzieńczy toczeń rumieniowaty układowy

4.3. Młodzieńcze zapalenie skórno-mięśniowe

4.4. Twardzina młodzieńcza

4.5. Układowe zapalenia naczyń u dzieci

4.6. Młodzieńcze spondyloartropatie

4.7. Gorączka reumatyczna

5. Choroba Stilla u dorosłych

Irena Zimmermann-Górska

5.1. Definicja

5.2. Etiopatogeneza

5.3. Patomorfologia

5.4. Epidemiologia

5.5. Objawy kliniczne i przebieg choroby

5.6. Badania pracowniane

5.7. Rozpoznanie

5.8. Rozpoznanie różnicowe

5.9. Leczenie

5.10. Rokowanie

6. Toczeń rumieniowaty układowy

Marzena Olesińska

6.1. Definicja

6.2. Etiopatogeneza

6.3. Epidemiologia

6.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

6.5. Badania pracowniane

6.6. Podgrupy kliniczne tocznia rumieniowatego układowego

6.7. Rozpoznanie

6.8. Rozpoznanie różnicowe

6.9. Monitorowanie przebiegu tocznia rumieniowatego układowego

6.10. Leczenie

6.11. Rokowanie

7. Mieszana choroba tkanki łącznej

Marzena Olesińska

7.1. Definicja

7.2. Etiopatogeneza

7.3. Epidemiologia

7.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

7.5. Badania pracowniane

7.6. Strategia wczesnego wykrywania powikłań narządowych w MCTD

7.7. Rozpoznanie

7.8. Rozpoznanie różnicowe

7.9. Leczenie

7.10. Rokowanie

8. Zespół antyfosfolipidowy

Krystyna Zawilska, Irena Zimmermann-Górska, Jana Skrzypczak

8.1. Definicja

8.2. Zakrzepica żylna i tętnicza

8.3. Położnicze konsekwencje zespołu antyfosfolipidowego

9. Twardzina układowa

Stanisław Sierakowski, Matylda Sierakowska

9.1. Definicja

9.2. Etiologia

9.3. Patogeneza

9.4. Epidemiologia

9.5. Postacie twardziny układowej

9.6. Objawy kliniczne

9.7. Początek i przebieg choroby

9.8. Badania pracowniane

9.9. Rozpoznanie

9.10. Rozpoznanie różnicowe

9.11. Leczenie

9.12. Rokowanie

10. Zapalenie wielomięśniowe i skórno-mięśniowe

Maria Majdan

10.1. Definicja

10.2. Etiopatogeneza i patomorfologia

10.3. Epidemiologia

10.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

10.5. Badania diagnostyczne w zapaleniu wielomięśniowym i skórno-mięśniowym

10.6. Rozpoznanie

10.7. Rozpoznanie różnicowe

10.8. Zapalenie skórno-mięśniowe i wielomięśniowe jako zespoły paranowotworowe

10.9. Leczenie

10.10. Rokowanie

11. Zapalenia naczyń

Jacek Musiał

11.1. Definicja

11.2. Etiopatogeneza

11.3. Epidemiologia

11.4. Nomenklatura zapaleń naczyń

11.5. Zapalenie dużych naczyń

11.6. Zapalenie średnich naczyń

11.7. Zapalenie małych naczyń

11.8. Zapalenie różnych naczyń

11.9. Zapalenie naczyń pojedynczego narządu

11.10. Zapalenia naczyń towarzyszące chorobom układowym

11.11. Zapalenia naczyń o prawdopodobnej etiologii

12. Zespół Sjögrena

Irena Zimmermann-Górska

12.1. Definicja

12.2. Etiopatogeneza

12.3. Patomorfologia

12.4. Epidemiologia

12.5. Objawy kliniczne i przebieg choroby

12.6. Badania pracowniane

12.7. Rozpoznanie

12.8. Rozpoznanie różnicowe

12.9. Leczenie

12.10. Monitorowanie choroby

12.11. Rokowanie

13. Polimialgia reumatyczna

Marcin Milchert, Iwona Brzosko, Marek Brzosko

13.1. Definicja

13.2. Etiopatogeneza

13.3. Epidemiologia

13.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

13.5. Badania pracowniane

13.5. Rozpoznanie

13.6. Rozpoznanie różnicowe

13.7. Leczenie

13.8. Rokowanie

14. Zapalenie tkanki tłuszczowej

Irena Zimmermann-Górska

14.1. Definicja

14.2. Etiopatogeneza

14.3. Patomorfologia

14.4. Postacie zapalenia tkanki tłuszczowej

15. Zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa

Irena Zimmermann-Górska

15.1. Definicja

15.2. Etiopatogeneza

15.3. Patomorfologia

15.4. Epidemiologia

15.5. Objawy kliniczne i przebieg choroby

15.6. Badania pracowniane

15.7. Rozpoznanie

15.8. Rozpoznanie różnicowe

15.9. Leczenie

15.10. Rokowanie

16. Łuszczycowe zapalenie stawów

Eugeniusz J. Kucharz

16.1. Definicja

16.2. Etiopatogeneza

16.3. Epidemiologia

16.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

16.5. Postacie łuszczycowego zapalenia stawów

16.6. Rozpoznanie i rozpoznanie różnicowe

16.7. Leczenie

16.8. Rokowanie

17. Reaktywne zapalenie stawów

Brygida Kwiatkowska

17.1. Definicja

17.2. Etiopatogeneza

17.3. Epidemiologia

17.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

17.5. Badania pracowniane

17.6. Rozpoznanie

17.7. Rozpoznanie różnicowe

17.8. Leczenie

17.9. Rokowanie

18. Zapalenie stawów w przebiegu nieswoistych zapalnych chorób jelit

Anna Zubrzycka-Sienkiewicz

18.1. Nazwa jednostki i definicja

18.2. Etiopatogeneza

18.3. Epidemiologia

18.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

18.5. Badania pracowniane

18.6. Rozpoznanie

18.7. Rozpoznanie różnicowe

18.8. Powikłania

18.9. Leczenie

19. Choroba zwyrodnieniowa stawów

Leszek Szczepański

19.1. Definicja

19.2. Etiopatogeneza

19.3. Epidemiologia

19.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

19.5. Badania pomocnicze

19.6. Rozpoznanie

19.7. Rozpoznanie różnicowe

19.8. Leczenie i zapobieganie

19.9. Rokowanie

20. Choroby stawów wywoływane przez kryształy

Irena Zimmermann-Górska

20.1. Dna moczanowa

20.2. Choroby wywoływane przez kryształy dwuwodnego pirofosforanu wapnia

20.3. Choroby wywoływane przez kryształy hydroksyapatytu

20.4. Zapalenia stawów wywoływane przez inne substancje krystaliczne

21. Zespoły chorobowe związane z nadmierną ruchomością stawów

Irena Zimmermann-Górska

21.1. Zespół Ehlersa i Danlosa

21.2. Zespół Marfana

21.3. Uwagi ogólne

22. Osteoporoza

Piotr Głuszko

22.1. Definicja

22.2. Wstęp

22.3. Patogeneza

22.4. Epidemiologia

22.5. Objawy kliniczne

22.6. Badania pracowniane

22.7. Diagnostyka różnicowa

22.8. Osteoporozy wtórne

22.9. Osteoporoza wywołana przewlekłym podawaniem glikokortykosteroidów

22.10. Leczenie osteoporozy pomenopauzalnej

22.11. Leczenie osteoporozy u mężczyzn

22.12. Leczenie osteoporozy wtórnej

23. Fibromialgia

Przemysław Keczmer, Włodzimierz Samborski

23.1. Definicja

23.2. Etiopatogeneza

23.3. Epidemiologia

23.4. Objawy kliniczne i przebieg choroby

23.5. Rozpoznanie

23.6. Leczenie

24. Regionalne zespoły bólowe

Tadeusz Styczyński

24.1. Definicja

24.2. Bóle szyi

24.3. Bóle w okolicy lędźwiowo-krzyżowej

25. Addendum. Niesteroidowe leki przeciwzapalne

Anna Zubrzycka-Sienkiewicz

25.1. Mechanizm działania

25.2. Podział niesteroidowych leków przeciwzapalnych

25.3. Skuteczność niesteroidowych leków przeciwzapalnych

25.4. Niesteroidowe leki przeciwzapalne a ciąża i karmienie piersią

25.5. Działania niepożądane

25.6. Wybór niesteroidowego leku przeciwzapalnego

25.7. Ważniejsze interakcje niesteroidowych leków przeciwzapalnych z innymi lekami

25.8. Podstawowe zasady stosowania niesteroidowych leków przeciwzapalnych

25.9. Nowe niesteroidowe leki przeciwzapalne

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

AUTORZY

Dr n. med. Renata Andrysiak

Mazowieckie Specjalistyczne Centrum Zdrowia im. prof. Jana Mazurkiewicza,

Zakład Diagnostyki Obrazowej, Pruszków

Dr n. med. Iwona Brzosko

Samodzielna Pracownia Diagnostyki Reumatologicznej

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Prof. dr hab. n. med. Marek Brzosko

Klinika Reumatologii i Chorób Wewnętrznych

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Prof. dr hab. n. med. Anna Filipowicz-Sosnowska

Instytut Reumatologii im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Piotr Głuszko

Klinika i Poliklinika Reumatologii

Instytut Reumatologii im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher w Warszawie

mgr Przemysław Keczmer

Klinika Reumatologii i Rehabilitacji

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Ortopedyczno-Rehabilitacyjny Szpital Kliniczny im. Wiktora Degi

Prof. dr hab. n. med. Eugeniusz Józef Kucharz

Katedra i Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii

Śląski Uniwersytet Medyczny w Katowicach

Dr hab. n. med., prof. nadzw. Brygida Kwiatkowska

Klinika Wczesnego Zapalenia Stawów

Instytut Reumatologii im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Maria Majdan

Katedra i Klinika Reumatologii i Układowych Chorób Tkanki Łącznej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Dr n. med. Marcin Milchert

Klinika Reumatologii i Chorób Wewnętrznych

Pomorski Uniwersytet Medyczny w Szczecinie

Prof. dr hab. n. med. Jacek Musiał

II Katedra Chorób Wewnętrznych

Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum, Kraków

Dr n. med. Edyta Olesińska

Klinika Chorób Płuc i Reumatologii Dziecięcej

Dziecięcy Szpital Kliniczny im. prof. Antoniego Gębali w Lublinie

Dr hab. n. med., prof. nadzw. Marzena Olesińska

Klinika i Poliklinika Układowych Chorób Tkanki Łącznej

Instytut Reumatologii im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher w Warszawie

Dr n. med. Jacek Postępski

Klinika Chorób Płuc i Reumatologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Lublinie

Prof. dr hab. n. med. Włodzimierz Samborski

Klinika Reumatologii i Rehabilitacji

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Matylda Sierakowska

Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Prof. dr hab. n. med. Stanisław Sierakowski

Klinika Reumatologii i Chorób Wewnętrznych

Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Prof. dr hab. n. med. Jana Skrzypczak

Klinika Rozrodczości, Katedra Ginekologii i Położnictwa

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr hab. n. med., prof. nadzw. Elżbieta Smolewska

Klinika Kardiologii i Reumatologii Dziecięcej

Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Dr n. med. Jadwiga Staniszewska-Varga

Klinika Chorób Wewnętrznych i Reumatologii

Wojskowy Instytut Medyczny W Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Tadeusz Styczyński

emerytowany pracownik Instytutu Reumatologii im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher w Warszawie

Lecznica Profesorsko-Ordynatorska ALFA-LEK, Warszawa

Prof. dr hab. n. med. Leszek Szczepański

Wydział Fizjoterapii

Wyższa Szkoła Społeczno-Przyrodnicza im. Wincentego Pola w Lublinie

Prof. dr hab. n. med. Ewa Tuszkiewicz-Misztal

emerytowany pracownik Uniwersytetu Medycznego w Lublinie

Prof. dr hab. n. med. Piotr Wiland

Katedra i Klinika Reumatologii i Chorób Wewnętrznych

Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Prof. dr hab. n. med. Krystyna Zawilska

Centrum Diagnostyczno-Lecznicze INTERLAB w Poznaniu

Uniwersytet Medyczny im. K. Marcinkowskiego w Poznaniu

Dr n. med. Anna Zubrzycka-Sienkiewicz

Klinika i Poliklinika Reumatologii

Instytut Reumatologii im. prof. dr hab. med. Eleonory Reicher w Warszawie

Prof. dr hab. n. med.Irena Zimmermann-Górska

Uniwersytet Medyczny im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu

Katedra Reumatologii

Wyższej Szkoły Edukacji i Terapii w Poznaniu

PRZEDMOWA

Na zaproszenie Wydawnictwa Lekarskiego PZWL podjęliśmy się opracowania Postępów reumatologii klinicznej jako zwięzłego, aktualnego – i praktycznego – kompendium, przeznaczonego głównie dla lekarzy zajmujących się reumatologią, ale także dla internistów i lekarzy rodzinnych.

Od wydania przez PZWL podręcznika pt. Reumatologia kliniczna upłynęło już sześć lat. W tym czasie doszło do wielu odkryć w genetyce, biologii molekularnej i immunologii, powiązanych z patogenezą chorób reumatycznych. Powstały nowe możliwości diagnozowania i leczenia, opracowano kolejne kryteria i zalecenia.

Naszą wiedzę stale uzupełniamy, uczestnicząc w kongresach i konferencjach, śledząc bieżące piśmiennictwo i nowości w Internecie. Potrzebne jest jednak także okresowe jej podsumowanie – i właśnie temu celowi mają służyć Postępy reumatologii klinicznej.

Przygotowując poszczególne rozdziały, przyjęliśmy zasadę, aby przedstawiać ewentualne kontrowersje zaobserwowane w piśmiennictwie, a także wyrazić swoją opinię, jakie problemy powinny być rozwiązane w najbliższej przyszłości.

Pragnę podziękować wszystkim Autorom, Zespołowi Redakcji PZWL – szczególnie Pani Stelli Nowośnickiej-Pawlitko, a także Pani Irenie Lisiewskiej, która czuwała nad formalną stroną tekstu. Składam również podziękowanie Pani Arlecie Hańczewskiej-Mały za współpracę we wstępnym przygotowaniu materiału do druku.

Prof. dr hab. n. med. Irena Zimmermann-Górska