prof. dr hab. Cezary Kulesza

dr Piotr Starzyński

Postępowanie karne

5. wydanie

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2024

Poszczególne rozdziały opracowali:

Cezary Kulesza: I–II, V–X

Piotr Starzyński: III–IV, XI–XVI

Wydawca: Lucyna Wyciszkiewicz-Pardej

© Wydawnictwo C.H.Beck 2024

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

e-mail: dok@beck.pl, tel.: +48 22 311 22 22

www.ksiegarnia.beck.pl

Wydawca oświadcza, że prezentowane w publikacji poglądy są wynikiem dorobku naukowego oraz przekonań etycznych Autorów.

Skład i łamanie: Marta Świerk

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8356-658-0

Wykaz skrótów

1. Akty normatywne

EKPC

Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzona w Rzymie dnia 4.11.1950 r., zmieniona następnie Protokołami Nr 3, 5 i 8 oraz uzupełniona Protokołem Nr 2 (Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.)

KASU

ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 615 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1061 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 17 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 628)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1550 ze zm.)

KPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 37 ze zm.)

KPK z 1928 r.

ustawa z 19.3.1928 r. – Kodeks postępowania karnego (tekst jedn. Dz.U. z 1950 r. Nr 40, poz. 364 ze zm.)

KPK z 1969 r.

ustawa z 19.4.1969 r. – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 13, poz. 96 ze zm.)

MPPOiP

Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 19.12.1966 r. (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.)

WspNielU

ustawa z 9.6.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 978)

nowelizacja z 10.1.2003 r.

ustawa z 10.1.2003 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego, ustawy – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego, ustawy o świadku koronnym oraz ustawy o ochronie informacji niejawnych (Dz.U. Nr 17, poz. 155 ze zm.) – weszła w życie: 1.7.2003 r.

nowelizacja z 4.2.2011 r.

ustawa z 4.2.2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 53, poz. 273) – weszła w życie: 11.6.2011 r.

nowelizacja z 22.3.2013 r.

ustawa z 22.3.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2013 r. poz. 480) – weszła w życie: 23.7.2013 r.

nowelizacja z 27.9.2013 r.

ustawa z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2013 r. poz. 1247 ze zm.) – weszła w życie: 1.7.2015 r.

nowelizacja z 20.2.2015 r.

ustawa z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2015 r. poz. 396) – weszła w życie: 1.7.2015 r.

nowelizacja z 12.6.2015 r.

ustawa z 12.6.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz ustawy – Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia (Dz.U. z 2015 r. poz. 1186) – weszła w życie: 17.9.2015 r.

nowelizacja z 11.3.2016 r.

ustawa z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2016. r. poz. 437 ze zm.) – weszła w życie: 15.4.2016 r.

nowelizacja z 10.2.2017 r.

ustawa z 10.2.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 244) – weszła w życie: 1.3.2017 r.

nowelizacja z 23.3.2017 r.

ustawa z 23.3.2017 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2017 r. poz. 768) – weszła w życie: 27.4.2017 r.

nowelizacja z 19.7.2019 r.

ustawa z 19.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1694) – weszła w życie: 5.10.2019 r.

nowelizacja z 31.3.2020 r.

ustawa z 31.3.2020 r. o zmianie ustawy o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r. poz. 568 ze zm.) – weszła w życie: 31.3.2020 r.

nowelizacja z 16.12.2020 r.

ustawa z 16.12.2020 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 155) – weszła w życie: 9.2.2021 r.

nowelizacja z 20.4.2021 r.

ustawa z 20.4.2021 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2021 r. poz. 1023) – weszła w życie: 22.6.2021 r.

nowelizacja z 17.12.2021 r.

ustawa z 17.12.2021 r. o zmianie niektórych ustaw w związku z powołaniem Centralnego Biura Zwalczania Cyberprzestępczości (Dz.U. z 2021 r. poz. 2447) – weszła w życie: 12.1.2022 r.

OpłKarnU

ustawa z 23.6.1973 r. o opłatach w sprawach karnych (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 123 ze zm.)

OrzOsRepresU

ustawa z 23.2.1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 442)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914)

PrProk

ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 390 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 334 ze zm.)

PrUSW

ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2250 ze zm.)

PWKPK

ustawa z 6.6.1997 r. – Przepisy wprowadzające Kodeks postępowania karnego (Dz.U. Nr 89, poz. 556 ze zm.)

RegProk

rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 7.4.2016 r. – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek organizacyjnych prokuratury (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1115 ze zm.)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 292)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 1264)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622 ze zm.)

ŚwKorU

ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197)

TFUE

Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 47)

TUE

Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana: Dz.Urz. UE C 202 z 2016 r., s. 13)

2. Organy i instytucje

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN(7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

TK

Trybunał Konstytucyjny

TS

Trybunał Sprawiedliwości

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

3. Publikatory i czasopisma

Biul. PK

Biuletyn Prawa Karnego

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

CzPKiNP

Czasopismo Prawa Karnego i Nauk Penalnych

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. WE/UE

Dziennik Urzędowy Wspólnot Europejskich / Unii Europejskiej

HUDOC

baza orzeczeń Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (https://hudoc.echr.coe.int)

KZS

Krakowskie Zeszyty Sądowe

MoP

Monitor Prawniczy

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSAB

Orzecznictwo Sądów Apelacji Białostockiej

OSAK

Orzecznictwo Sądu Apelacyjnego w Katowicach

OSNKN

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Kontroli Nadzwyczajnej i Spraw Publicznych

OSNKW

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Karna i Wojskowa

OSNSD

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Sądu Dyscyplinarnego

OSNwSK

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w Sprawach Karnych

OTK

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego

OTK-A

Orzecznictwo Trybunału Konstytucyjnego. Zbiór Urzędowy, Seria A

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

Prok. i Pr.

Prokuratura i Prawo

Prok. i Pr. – wkł.

Prokuratura i Prawo – wkładka z orzecznictwem

PS

Przegląd Sądowy

Wok.

Wokanda

WPP

Wojskowy Przegląd Prawniczy

4. Piśmiennictwo

4.1. Podręczniki

M. Cieślak, Polska procedura, 1984

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

M. Cieślak, Polska procedura, 2011

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, [w:] Dzieła wybrane, t. 2, red. S. Waltoś, Kraków 2011

J. Grajewski, Prawo karne

J. Grajewski (red.), Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2011

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011, 2015

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Kraków 2006, Warszawa 2009

P. Kruszyński, Wykład

P. Kruszyński (red.), Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2012

S. Śliwiński, Polski proces

S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948

S. Waltoś, Proces karny

S. Waltoś, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2009

S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny

S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2016

4.2. Komentarze

K. Dudka, KPK. Komentarz

K. Dudka (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2018

Z. Gostyński, KPK. Komentarz

Z. Gostyński (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2003

T. Grzegorczyk, KPK. Komentarz

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego, t. 1, Komentarz do art. 1–467, Warszawa 2014; T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego oraz Ustawa o świadku koronnym. Komentarz, Warszawa 2008

P. Hofmański, KPK. Komentarz

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2004, 2011, t. 2, Warszawa 2011

L.K. Paprzycki, KPK. Komentarz

L.K. Paprzycki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1 i 2, Warszawa 2013

A. Sakowicz, KPK. Komentarz

A. Sakowicz (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2016

J. Skorupka, KPK. Komentarz

J. Skorupka (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2015

D. Świecki, KPK. Komentarz

D. Świecki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2013, 2015, 2017

Uwaga: Literatura specjalistyczna została podana do poszczególnych rozdziałów i paragrafów.

5. Inne skróty

art.

artykuł

ENA

europejski nakaz aresztowania

in.

inny (-a, -e)

nast.

następna (-e, -y)

poz.

pozycja

pyt.

pytanie

sprost.

sprostowanie

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

w zw.

w związku

w.

wiek

zd.

zdanie (-a)

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Wykaz literatury

1. Podręczniki

G. Artymiak (red.), M. Klejnowska, C.P. Kłak, M. Rogalski (red.), Z. Sobolewski (red.), P.K. Sowiński, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2007

G. Artymiak (red.), M. Klejnowska, C.P. Kłak, M. Rogalski (red.), Z. Sobolewski (red.), P.K. Sowiński, Proces karny. Część szczególna, Warszawa 2007

B. Bieńkowska, P. Kruszyński (red.), C. Kulesza, P. Piszczek, S. Pawelec, Wykład prawa karnego procesowego, Białystok 2012

K.T. Boratyńska, Ł. Chojniak, W. Jasiński, Postępowanie karne, Warszawa 2012

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, Warszawa 1984

M. Cieślak, Polska procedura karna. Podstawowe założenia teoretyczne, [w:] S. Waltoś (red.), Dzieła wybrane, t. 2, Kraków 2011

M. Cieślak, Postępowanie karne. Zarys instytucji, Warszawa 1982

W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. 1, Bydgoszcz 2000

W. Daszkiewicz, Prawo karne procesowe. Zagadnienia ogólne, t. 2, Bydgoszcz 2001

K. Dudka, H. Paluszkiewicz, Postępowanie karne, Warszawa 2016

T. Gardocka, Postępowanie karne. Podręcznik akademicki, Warszawa 2005

J. Grajewski (red.), K. Papke-Olszauskak, S. Steinborn, K. Woźniewski, Prawo karne procesowe – część ogólna, Warszawa 2011

J. Grajewski, Przebieg procesu karnego, Warszawa 2012

T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie karne, Warszawa 2011

R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny. Część ogólna, Warszawa 2009

K. Marszał (red.), S. Stachowiak, K. Sychta, J. Zagrodnik, K. Zgryzek, Proces karny. Przebieg postępowania, Katowice 2008, 2012

P. Starzyński, M. Nawacki, Postępowanie karne z perspektywy nauki o bezpieczeństwie, Warszawa 2015

S. Śliwiński, Polski proces karny przed sądem powszechnym. Zasady ogólne, Warszawa 1948

Z. Świda, J. Skorupka (red.), R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część ogólna, Warszawa 2012

Z. Świda, J. Skorupka (red.), R. Ponikowski, W. Posnow, Postępowanie karne. Część szczególna, Warszawa 2011

S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny. Zarys systemu, Warszawa 2016

P. Wiliński (red.), Polski proces karny, Warszawa 2020

2. Komentarze

B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, D. Świecki (red.), Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1 i 2, Warszawa 2018

K.T. Boratyńska, P. Czarnecki, A. Górski, M. Królikowski, A. Sakowicz (red.), M. Warchoł, A. Ważny, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2016

E. Bieńkowska (red.), C. Kulesza, L. Mazowiecka (red.), P. Starzyński, W. Zalewski, E. Zielińska, Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE ustanawiająca normy minimalne w zakresie praw, wsparcia i ochrony ofiar przestępstw. Komentarz, Warszawa 2014

J. Bratoszewski, L. Gardocki, Z. Gostyński (red.), S.M. Przyjemski, R.A. Stefański, S. Zabłocki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2003

Z. Brodzisz, D. Gruszecka, I. Haÿduk-Hawrylak, W. Jasiński, J. Kosonoga, B. Nita-Światłowska, K. Nowicki, Z. Pachowicz, R. Ponikowski, W. Posnow, J. Skorupka (red.), S. Szołucha, A. Światłowski, D. Świecki, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2015

P. Czarnecki (red.), M. Czerwińska (red.), Uczestnicy postępowania karnego w świetle nowelizacji procedury karnej po 1.7.2015 r. Komentarz praktyczny, Warszawa 2015

K. Dudka (red.), M. Janicz, C. Kulesza, J. Matras, H. Paluszkiewicz, B. Skowron, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, Warszawa 2020

J. Grajewski, L.K. Paprzycki (red.), S. Steinborn, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1 i 2, Warszawa 2013

T. Grzegorczyk, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1, Warszawa 2014

P. Hofmański (red.), E. Sadzik, K. Zgryzek, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1–3, Warszawa 2007

G. Jaworski, A. Sołtysińska, Postępowanie w sprawach karnych ze stosunków międzynarodowych. Komentarz, Warszawa 2010

J. Kosonoga, J. Skorupka, R.A. Stefański (red.), S. Zabłocki (red.), Kodeks postępowania karnego, t. 1, Komentarz do art. 1–166, Warszawa 2017

P. Kruszyński (red.), M. Błoński, M. Zbrojewska, Dowody i postępowanie dowodowe w procesie karnym. Komentarz praktyczny z orzecznictwem, Warszawa 2018

D. Świecki (red.), B. Augustyniak, K. Eichstaedt, M. Kurowski, Kodeks postępowania karnego. Komentarz, t. 1 i 2, Warszawa 2018

W. Wróbel, Nowelizacja prawa karnego 2015. Komentarz, Kraków 2015

Przedmowa

Zamierzeniem autorów było stworzenie takiego podręcznika o postępowaniu karnym, który przedstawiał będzie polską procedurę karną przede wszystkim z perspektywy aktualnego stanu prawnego, a ten – jak wiadomo – w ostatnim czasie zmienia się nie tylko dynamicznie, ale również w sposób trudny do przewidzenia. Dążenie do uniwersalnego ujęcia postępowania karnego, a zatem takiego jego zaprezentowania, które zachowa w znacznej części swą aktualność, stanowiło jedno z podstawowych założeń autorów. Z tego względu w podręczniku ujęto nie tylko poglądy krajowej doktryny i judykatury, ale również punkt widzenia prezentowany przez przedstawicieli zagranicznej literatury przedmiotu. Uwzględniając konieczność obcowania studentów z prawem w działaniu, zdobywania umiejętności interpretowania zarówno języka prawnego, jak i prawniczego, autorzy szeroko cytują nie tylko sentencje orzeczeń sądów, ale również ich pisemne motywy. I choć adresatami podręcznika są przede wszystkim studenci prawa, administracji, kryminologii, jak również szeroko pojętego bezpieczeństwa, to w istotny sposób wpłynęło na kształt opracowania także doświadczenie zawodowe autorów. Jako praktycy – adwokaci – podjęli oni próbę połączenia swoich dotychczasowych dokonań naukowych z potrzebą ukazania praktycznych aspektów procedowania w przedmiocie odpowiedzialności karnej.

Przekazywany Czytelnikowi zaktualizowany podręcznik prezentuje stan prawny na dzień 1.7.2024 r. i jest oparty na ujednoliconym tekście Kodeksu postępowania karnego opublikowanym 11.1.2024 r., w wersji obowiązującej od 14.3.2024 r. do 30.9.2028 r. Autorzy podjęli trud opracowania podręcznika po radykalnych zmianach, jakich w polskiej procedurze karnej dokonał ustawodawca na przestrzeni ostatnich 9 lat. Szczególnego podkreślenia wymaga dwukrotne przemodelowanie w okresie zaledwie 9 miesięcy (lipiec 2015–kwiecień 2016 r.) jurysdykcyjnego postępowania karnego. Novum w porównaniu z pierwotną wersją Kodeksu postępowania karnego z 1997 r. stanowił model fazy sądowej procedury karnej wprowadzony 1.7.2015 r. ustawą z 27.9.2013 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw. Podkreślić jednak należy, że jakościowe zmiany nastąpiły również na mocy ustawy z 20.2.2015 r. o zmianie ustawy – Kodeks karny oraz niektórych innych ustaw, a zatem nowelizacji do przywołanej wcześniej wielkiej noweli Kodeksu postępowania karnego. Jednak 15.4.2016 r., a zatem z dniem wejścia w życie ustawy z 11.3.2016 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania karnego oraz niektórych innych ustaw, doszło niejako do odwrócenia tych zmian, przynajmniej w odniesieniu do postępowania przed sądem pierwszej instancji. Ustawodawca po tak krótkim czasie obowiązywania nowelizacji z lipca 2015 r. zrezygnował z dopiero co wprowadzonego nowego, bardziej kontradyktoryjnego modelu postępowania przed sądem a quo, pozostawiając jednak w znacznej mierze regulacje traktujące o postępowaniu odwoławczym z instytucjami prawnymi charakterystycznymi dla modelu z przewagą cech kontradyktoryjnych nad inkwizycyjnymi.

W porównaniu z poprzednim wydaniem z 2022 r. w podręczniku uwzględniono nowelizacje KPK wprowadzone w szczególności ustawami z: 22.7.2022 r., 13.1.2023 r., 13.4.2023 r., 7.7.2023 r. i 28.7.7.2023 r. Wśród tych zmian warto zasygnalizować z jednej strony wzmocnienie praw pokrzywdzonych (w tym dzieci), z drugiej zaś niezrozumiałe osłabienie ich pozycji jako oskarżycieli posiłkowych przez przyznanie możliwości kwestionowania ich statusu zarówno przez prokuratora, jak i oskarżonego. Niepokój budzą także zmiany modelu rozprawy głównej przez wprowadzenie przez nowelizację z 28.7.2023 r. (z mocą od obowiązywania od 14.3.2024 r.) możliwości prowadzenia przerwanej i odroczonej rozprawy w dalszym ciągu, pomimo zmiany składu orzekającego oraz instytucji narady wstępnej i wyroku częściowego.

W tym aspekcie podręcznik zmierza także do uporządkowania treści normatywnych wynikających z tak diametralnych zmian, będących dziełem ustawodawcy, w tym przez zaprezentowanie ratio legis.

Szeroki krąg adresatów podręcznika, do którego zalicza się nie tylko studentów przywołanych nauk, ale również pracowników naukowo-dydaktycznych oraz praktyków, w tym sędziów, prokuratorów, adwokatów i policjantów, legł u podstaw nie tylko opatrzenia całego podręcznika wykazem literatury podstawowej, która została pogrupowana na podręczniki i komentarze, ale także poprzedzeniem każdego rozdziału wykazem literatury uzupełniającej, co pozwala Czytelnikowi na pogłębienie swej wiedzy przy pomocy tej literatury. Autorzy chcieliby w tym miejscu podziękować za pomoc w zgromadzeniu i selekcji tej literatury Pani Adriannie Niegierewicz, doktorantce w Katedrze Postępowania Karnego Wydziału Prawa Uniwersytetu w Białymstoku.

Dbałość o czytelność podręcznika sprawiła, że treść podręcznika prawie w całości odpowiada systematyce Kodeksu postępowania karnego.

Oddając w ręce Czytelników podręcznik, autorzy liczą, że dokonana przez nich ocena potwierdzi osiągnięcie celów przed nim stawianych.

prof. dr hab. Cezary Kulesza

dr Piotr Starzyński

październik 2024 r.

Rozdział I. Zagadnienia ogólne

Literatura: M. Cieślak, O pojęciu przedmiotu procesu karnego i w sprawie tzw. „podstawy procesu”, PiP 1959, z. 8–9; P. Czarnecki, A. Matukin, Intertemporalne aspekty obowiązywania ustawy karnej procesowej – zarys problematyki, CzPKiNP 2010, Nr 1; P. Czarnecki, A. Matukin, Terytorialny zakres obowiązywania ustawy karnej procesowej, CzPKiNP 2009, Nr 1; P. Hofmański (red.), System Prawa Karnego Procesowego, t. 1, cz. 1 i 2, Zagadnienia ogólne, Warszawa 2013; W. Jankowski, Zasada domniemania niewinności – dlaczego praktyka tak różni się od teorii cz. 1, Pal. 2013, Nr 11–12; P. Kardas, Domniemanie konstytucyjności a kompetencje sądów, Pal. 2016, Nr 5; C. Kulesza, Mediacja jako program sprawiedliwości naprawczej w Polsce (wagi na tle Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012, [w:] L. Mazowiecka (red.), Unijne standardy programów sprawiedliwości naprawczej, Warszawa 2015; M.J. Lubelski, Nierozłączność naczelnych zasad prawa karnego materialnego i procesowego (jednolitość prawa karnego), [w:] Z. Ćwiąkalski, G. Artymiak (red.), Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego w świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, Warszawa 2009; J. Shapland, Restorative Justice and Criminal Justice. Just Responses to Crime?, [w:] A. von Hirsch et al. (eds.), Restorative Justice and Criminal Justice. Competing or Reconcilable Paradigms?, Oxford–Portland 2003; J. Skorupka, Funkcja gwarancyjna przepisów prawa karnego procesowego, [w:] M. Rogacka-Rzewnicka, H. Grajewska-Kraczkowska, B.T. Bieńkowska (red.), Wokół gwarancji współczesnego procesu karnego. Księga jubileuszowa Profesora Piotra Kruszyńskiego, Warszawa 2015; J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013; J. Skorupka, Sprawiedliwość proceduralna jako cel procesu karnego, [w:] J. Skorupka (red.), Rzetelny proces karny. Księga jubileuszowa Profesor Zofii Świdy, Warszawa 2009; I. Urbaniak-Mastalerz, Współczesny paradygmat wykładni prawa karnego, MoP 2015, Nr 24; S. Waltoś, Krótko o genezie Kodeksu postępowania karnego z 1997 roku, [w:] T. Grzegorczyk (red.), Polski proces karny i materialne prawo karne w świetle nowelizacji z 2013 roku. Księga jubileuszowa dedykowana Profesorowi Januszowi Tylmanowi z okazji Jego 90. urodzin, Warszawa 2014; S. Waltoś, J. Czapska, O polskim populizmie penalnym, w związku z książką J. Pratta Penal Populism, [w:] Nauki prawne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga ofiarowana Prof. A. Gaberle, Warszawa 2007; P. Wiliński, Zasada konsensualizmu w polskim procesie karnym, [w:] P. Hofmański (red.), Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa 2014; W. Zalewski, Sprawiedliwość naprawcza. Początek ewolucji polskiego prawa karnego?, Gdańsk 2006.

§ 1. Pojęcia podstawowe

I. Prawo karne w szerokim znaczeniu

1

Prawo karne w szerokim znaczeniu obejmuje prawo karne materialne, prawo karne procesowe oraz prawo karne wykonawcze[1].

Zgodnie z definicją M. Cieślaka prawo karne materialne w znaczeniu ogólnym to „przepisy prawne regulujące stosowanie środków przymusowej reakcji państwowej sankcji na antyspołeczne zachowania, zabronione przez prawo pod groźbą tych środków”[2].

Definicja ta, sformułowana jeszcze w XX w., jest aktualna także obecnie, mimo zmian w charakterze sankcji karnych, jakie mogą być nałożone na sprawcę przestępstwa i poszerzenie ich katalogu[3]. Jednak zastosowanie przewidzianych przez prawo karne materialne sankcji karnych, a więc kar, środków karnych i innych konsekwencji prawnych, nie jest możliwe bez wyjaśnienia okoliczności sprawy na tyle, aby można było ustalić rzeczywisty przebieg zdarzenia[4], czy popełniony został czyn zabroniony, czy stanowi on przestępstwo i kto je popełnił. Zadania takie są wykonywane przez organy państwowe (przy udziale stron i innych uczestników postępowania) w trakcie uregulowanej przez przepisy prawa karnego procesowego działalności nazywanej procesem karnym bądź postępowaniem karnym[5].

Tak więc prawo karne procesowe to ogół norm regulujących postępowanie karne.

W literaturze proces karny jako przedmiot unormowania prawa karnego procesowego jest tradycyjnie definiowany w sposób syntetyczny jako działalność sądu (bądź szerzej organów procesowych) i innych uczestników postępowania, zmierzająca do realizacji norm prawa karnego materialnego[6].

Wydaje się jednak, że dla potrzeb niniejszego opracowania bardziej użyteczne będzie sformułowanie definicji opisowej, uwzględniającej wszystkie cele współczesnego procesu karnego, a następnie analiza elementów tej definicji.

Proces karny jest to działalność organów procesowych, stron i innych uczestników postępowania karnego, prowadzona w oparciu o przepisy prawa i orzecznictwo sądowe, mająca na celu wykrycie prawdy materialnej i realizację postulatów sprawiedliwości materialnej i proceduralnej.

II. Organy procesowe

2

Organy procesowe można zdefiniować syntetycznie jako organy państwa występujące w postępowaniu karnym. Nie rozwijając tego zagadnienia opisanego w rozdziale IV podręcznika, należy zauważyć, że w zależności od etapu postępowania karnego występują w nim różne organy procesowe.

Na etapie postępowania przygotowawczego występuje prokuratura, reprezentowana przez poszczególnych prokuratorów, jako organ prowadzący bądź nadzorujący to postępowanie. Jednakże rzeczywisty ciężar prowadzenia postępowania spoczywa na Policji i innych nieprokuratorskich organach ścigania. Zgodnie z art. 312 KPK uprawnienia Policji przysługują także organom Straży Granicznej, Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego, Krajowej Administracji Skarbowej, Centralnego Biura Antykorupcyjnego oraz Żandarmerii Wojskowej, w zakresie ich właściwości, określonej przez ustawy określające ich ustrój. Ponadto uprawnienia Policji przysługują innym organom przewidzianych w przepisach szczególnych (a więc innych niż KPK), np. Straży Leśnej[7] i Straży Łowieckiej[8].

Ponadto pewnych czynności procesowych dokonuje w postępowaniu przygotowawczym sąd (właściwy do rozpoznania sprawy, chyba że ustawa stanowi inaczej) – art. 329 KPK. Podstawowe uprawnienia sądu na tym etapie postępowania sprowadzają się do:

1) podejmowania najważniejszych decyzji ograniczających prawa obywatela (np. stosowanie aresztu tymczasowego);

2) rozpoznawania zażaleń na niektóre decyzje prokuratora bądź organów ścigania (np. decyzje prokuratora w przedmiocie środka zapobiegawczego) – art. 252 KPK;

3) przeprowadzania określonych dowodów, mianowicie przesłuchiwania nieletnich pokrzywdzonych i świadków w sprawach określonych w art. 185a i 185b KPK oraz dorosłych ofiar przestępstw o charakterze seksualnym (art. 185c KPK), świadków z zaburzeniami postrzegania i przekazywania spostrzeżeń (art. 185e KPK), a także przesłuchiwania świadków, jeśli zachodzi obawa, że nie stawią się na rozprawę (art. 316 § 3 KPK).

W postępowaniu sądowym podstawowym organem procesowym jest sąd i oskarżyciel publiczny, którym co do zasady jest prokurator (art. 45 KPK).

III. Strony i inni uczestnicy postępowania

3

Oprócz organów procesowych w postępowaniu karnym występują strony i inni uczestnicy postępowania. Stroną procesową nazywamy uczestnika procesu posiadającego interes prawny w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciu o przedmiocie procesu i wyposażonego w prawa procesowe służące jego realizacji[9]. Pojęcie uczestnika procesu jest szersze niż pojęcie strony, gdyż jest to każdy podmiot występujący w postępowaniu karnym w roli przewidzianej przez prawo karne procesowe, a więc – oprócz stron procesowych – np. świadek, biegły, specjalista czy tłumacz.

IV. Źródła prawa

4

Jak wskazano wcześniej, postępowanie karne jako działalność organów procesowych, stron i innych uczestników nie może być dowolna, gdyż jest prowadzona na podstawie przepisów prawa. Podstawowym aktem prawnym regulującym proces karny jest Kodeks postępowania karnego i wydane na jego podstawie przepisy wykonawcze. Wypada jednak podkreślić, że takie zasady karnoprocesowe jak zasada prawa do obrony i zasada domniemania niewinności są zawarte w Konstytucji RP i w Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Są one określone odpowiednio: zasada domniemania niewinności – w art. 42 ust. 3 Konstytucji RP i art. 6 ust. 2 EKPC, a zasada prawa do obrony – w art. 42 ust. 2 Konstytucji RP i art. 6 ust. 3 EKPC. Szczegółowo źródła prawa zostały wymienione w § 2 niniejszego rozdziału.

V. Orzecznictwo

5

Być może kontrowersyjna jest teza, że na polski proces karny jako przykład procesu kontynentalnego (civil law) przeciwstawnego systemowi prawa zwyczajowego (common law) wpływa także orzecznictwo sądowe. Zgodzić się należy z poglądem występującym w literaturze przedmiotu, że w polskim systemie prawnym orzeczenia sądów nie mogą być źródłem prawa[10]. Jednak można tu mówić o wpływie orzecznictwa sądowego na konkretne procesy, który może być sformalizowany (przewidziany wprost przez ustawę) i realny (faktyczny), wynikający z praktyki funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości.

Przykładem pierwszego jest instytucja pytań prawnych określona w art. 441 KPK. Zgodnie z § 1 tej regulacji, jeżeli przy rozpoznawaniu środka odwoławczego wyłoni się zagadnienie prawne wymagające zasadniczej wykładni ustawy, sąd odwoławczy może odroczyć rozpoznanie sprawy i przekazać zagadnienie do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu. Uchwała SN jest w danej sprawie wiążąca (art. 441 § 3 KPK). Ponadto, zgodnie z art. 442 § 3 KPK, zapatrywania prawne i wskazania sądu odwoławczego co do dalszego postępowania są wiążące dla sądu, któremu sprawę przekazano do ponownego rozpoznania.

Jeśli chodzi o faktyczny wpływ orzecznictwa sądowego na postępowania karne, to wprawdzie orzeczenia SN czy sądów apelacyjnych wydane w określonych sprawach nie są wiążące w innych, jednakże naruszenie wypracowanej przez te sądy linii orzeczniczej z reguły powoduje negatywne skutki procesowe zarówno wobec sądów niższych instancji (w zakresie trafności i stabilności orzeczenia), jak i stron postępowania (w zakresie szans w postępowaniu odwoławczym czy kasacyjnym).

Ponadto w literaturze przedmiotu zasadnie podnosi się, że wprawdzie również opinie prawników zarówno w systemach tradycji common law, jak i civil law nigdy nie mają waloru normy prawnej, niemniej im większy autorytet danego uczonego i siła jego koncepcji oraz argumentacji, tym większy wpływ może on wywierać na procesy tworzenia i stosowania prawa. Wpływ taki może być jednostkowy i ogólny[11]. W pierwszym przypadku konkretna zmiana prawa lub orzecznictwa następuje wskutek zindywidualizowanej wypowiedzi przedstawiciela doktryny procesu karnego. Z wpływem ogólnym mamy do czynienia w sytuacji stopniowego przekształcenia świadomości prawnej społeczeństwa, czego ostatecznym wynikiem są zmiany ustawodawstwa.

Na przeciwnym biegunie należy umiejscowić sytuacje, gdzie do zmian szeroko rozumianego ustawodawstwa karnego dochodzi wskutek arbitralnych, uzasadnianych często populistyczną motywacją, decyzji politycznych[12].

VI. Cele procesu karnego

6

Wśród celów procesu karnego można wyróżnić cel pośredni, jakim jest wykrycie prawdy materialnej, oraz cele finalne, tj. realizację postulatów sprawiedliwości materialnej i sprawiedliwości proceduralnej[13].

Dążenie do wykrycia prawdy materialnej znajduje swój wyraz w art. 2 § 2 KPK, który nakazuje, aby podstawę wszelkich rozstrzygnięć stanowiły prawdziwe ustalenia faktyczne.

Tradycyjnie za przedmiot procesu uważa się kwestię odpowiedzialności karnej (a niekiedy cywilnej) oskarżonego[14]. Natomiast realizacja postulatów sprawiedliwości materialnej jako cel procesu przewidziana jest w art. 2 § 1 KPK, który przewiduje, że przepisy kodeksu mają na celu takie ukształtowanie postępowania karnego, aby:

1) sprawca przestępstwa został wykryty i pociągnięty do odpowiedzialności karnej, a osoba niewinna nie poniosła tej odpowiedzialności;

2) przez trafne zastosowanie środków przewidzianych w prawie karnym oraz ujawnienie okoliczności sprzyjających popełnieniu przestępstwa osiągnięte zostały zadania postępowania karnego nie tylko w zwalczaniu przestępstw, lecz również w zapobieganiu im oraz w umacnianiu poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego.

Tak więc oba wymienione wyżej cele można określić zbiorczym terminem „zasada trafnej represji”. Już w 1949 r. w swojej rozprawie doktorskiej (opublikowanej w 2011 r.)[15] poświęconej karze profesor Marian Cieślak odniósł się do zgodności kary z postulatami sprawiedliwości: „Powiem zatem: pierwszym i najogólniejszym celem kary jest realizacja idei sprawiedliwości. O to chodzi w pierwszym rzędzie, w każdym wypadku, gdziekolwiek mamy do czynienia ze zjawiskiem kary. Wszelkie ewentualnie wysuwane względy utylitarne ustępują w gruncie rzeczy na plan dalszy przed tym pierwszym zasadniczym. Niezależnie od tego, jakie dalsze cele stawia się karze, głównym motywem wszelkiego aktu karania jest, aby sprawiedliwości stało się zadość”[16].

Stawiając sprawiedliwość na czele hierarchii celów kary, M. Cieślak wskazał, że jedną z podstawowych cech sprawiedliwości jest równość: „Poza tym można podać pewną formalną cechę, która, jak mi się wydaje, towarzyszy stale sprawiedliwości. Cechą tą jest równość. Poczucie sprawiedliwości wymaga, aby wszystkich traktować równo i proporcjonalnie do zasług i zawinienia (Arystotelesowska sprawiedliwość rozdzielcza i wyrównawcza), nie podaje natomiast materialnej treści tego, czym mamy płacić i w jakim nasileniu. To wszystko zależy już od poglądów danego czasu i środowiska”[17].

Na tle powyższych uwag można zauważyć (bądź wywnioskować) podstawowe cechy wymierzania kary w procesie karnym:

1) powinna to być kara proporcjonalna do stopnia zawinienia sprawcy i uwzględniająca postulat równego traktowania sprawców przestępstw charakteryzujących się podobnymi cechami;

2) zasada sprawiedliwości karania powinna mieć prymat nad innymi, pragmatycznymi celami kary;

3) z uwagi na względy prewencji generalnej rozprawa główna powinna się odbywać publicznie, podobnie powinien zapadać wieńczący ją wyrok. Można tu zacytować znany angielski aforyzm zawarty w wyroku angielskiego Sądu Apelacyjnego z 1924 r.: Not only must Justice be done; it must also be seen to be done (R. v. Sussex Justices, Ex parte McCarthy [1924] 1 KB 256, [1924] All ER 233);

4) do tych wniosków należy dodać oczywistą konkluzję, że sprawiedliwa kara powinna być wymierzana jedynie osobom rzeczywiście winnym popełnienia zarzucanych im przestępstw, co wynika z jednolitości prawa karnego[18].

Również w orzecznictwie sądowym wskazuje się, że jednym z celów postępowania karnego, określonym w art. 2 § 1 pkt 2 KPK, jest trafna reakcja na popełnienie przestępstwa, uwzględniająca cele kary w stosunku do sprawcy. Reakcja ta musi realizować także funkcję ogólną umacniania poszanowania prawa i zasad współżycia społecznego i mieć na względzie również interes osób pokrzywdzonych przestępstwem[19]. Na znaczenie wychowawczego oddziaływania kary wskazał także SA w Gdańsku, który w wyr. z 22.8.2012 r.[20] podkreślił, że: „Istota prewencyjnego oddziaływania kary polega na wpływaniu – także poprzez jej surowość – na kształtowanie postaw moralnych organizujących społeczeństwo, wiarę w nie i ufność w celowość przestrzegania norm systemy te tworzących. Orzeczona kara winna zatem mieć także wpływ na każdego, kto w jakikolwiek sposób dowiedział się o przestępstwie i zapadłym orzeczeniu. Kara jest również jednym z ważnych środków zwalczania przestępczości, tak w sensie funkcji odstraszającej, jak i w zakresie kształtowania społecznie pożądanych postaw, aby nawet osoby skazane wdrażać do poszanowania zasad współżycia społecznego oraz do przestrzegania porządku prawnego i tym samym przeciwdziałać powrotowi do przestępstwa”.

Tradycyjnemu celowi procesu karnego osiągnięcia sprawiedliwości materialnej towarzyszy także konieczność realizacji postulatów sprawiedliwości proceduralnej, mającej swoje korzenie modelu rzetelnego procesu karnego. Jak podkreśla się w literaturze, warunkiem osiągnięcia celu procesu w postaci sprawiedliwości proceduralnej jest rzetelne prowadzenie postępowania karnego[21].

Wydaje się, że można zaliczyć do nich pozostałe cele, określone w art. 2 § 1 KPK:

1) uwzględnianie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego przy jednoczesnym poszanowaniu jego godności oraz

2) aby rozstrzygnięcie sprawy nastąpiło w rozsądnym terminie.

Uwzględnianie prawnie chronionych interesów pokrzywdzonego interesów ofiary przestępstwa w procesie karnym i poza nim jest przejawem szeroko rozumianej sprawiedliwości naprawczej. Jak wskazywano już przed laty w literaturze kryminologicznej, włączenie sprawiedliwości naprawczej do głównego nurtu wymiaru sprawiedliwości wymaga dostosowania się do zasad uczciwego procesu oraz standardów praw człowieka. Tylko takie ukształtowanie relacji jest w stanie nadać sprawiedliwości naprawczej, w tym mediacji między ofiarą a sprawcą, większe znaczenie i zapewnić jej właściwy rozwój[22].

Jak wskazuje się w orzecznictwie ETPC: „Gwarancja «rozsądnego terminu» z art. 6 ust. 1 Konwencji służy zapewnieniu publicznego zaufania w sprawowanie wymiaru sprawiedliwości. Innym celem tej gwarancji jest ochrona wszystkich stron postępowania sądowego przed nadmiernymi opóźnieniami proceduralnymi. Zwłaszcza w sprawach karnych jej celem jest to, by osoba oskarżona o popełnienie przestępstwa nie pozostawała nazbyt długo w niepewności co do swego losu. Podkreśla ona znaczenie bezzwłocznego wymierzenia sprawiedliwości, jako że zwłoka może zniweczyć skuteczność i wiarygodność [wymiaru sprawiedliwości]”[23]. Również w orzecznictwie SN zwraca się uwagę, że do podstawowych warunków optymalnego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości zalicza się również realizowanie celu postępowania karnego, o którym mowa w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 2 § 1 pkt 4 KPK[24].

§ 2. Źródła prawa

7

Do źródeł prawa karnego procesowego należą:

1) Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r.;

2) ratyfikowane umowy międzynarodowe, które na mocy art. 87 Konstytucji RP są źródłami prawa powszechnie obowiązującego w Polsce. Można tu wymienić:

– Konwencję praw człowieka i podstawowych wolności sporządzoną w Rzymie 4.11.1950 r., ratyfikowaną przez Polskę 2.10.1992 r. i 19.1.1993 r.[25] wraz z protokołami dodatkowymi z lat następnych;

– Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych przyjęty przez Zgromadzenie Ogólne ONZ 19.12.1966 r., ratyfikowany przez Polskę w 1997 r.[26];

3) ustawy bezpośrednio regulujące postępowanie karne:

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks postępowania karnego[27],

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny[28],

– ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy[29],

– ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy[30],

– ustawa z 9.6.2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich [31],

– ustawa z 25.6.1997 r. o świadku koronnym[32];

4) ustawy regulujące ustrój i zasady działania organów procesowych i innych uczestników postępowania:

– ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych[33],

– ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym[34],

– ustawa z 30.11.2016 r. o organizacji i trybie postępowania przed Trybunałem Konstytucyjnym[35],

– ustawa z 26.3.1982 r. o Trybunale Stanu[36],

– ustawa z 21.8.1997 r. – Prawo o ustroju sądów wojskowych[37],

– ustawa z 28.1.2016 r. – Prawo o prokuraturze[38],

– ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze[39],

– ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych[40],

– ustawa z 6.4.1990 r. o Policji[41],

– ustawa z 9.6.2006 r. o Centralnym Biurze Antykorupcyjnym[42],

– ustawa z 24.5.2002 r. o Agencji Bezpieczeństwa Wewnętrznego oraz Agencji Wywiadu[43],

– ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe[44],

– ustawa z 28.11.2014 r. o ochronie i pomocy dla pokrzywdzonego i świadka[45],

– ustawa z 15.12.2000 r. o Inspekcji Handlowej[46],

– ustawa z 14.3.1985 r. o Państwowej Inspekcji Sanitarnej[47],

– ustawa z 12.10.1990 r. o Straży Granicznej[48],

– ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej[49],

– ustawa z 28.9.1991 r. o lasach,

– ustawa z 16.7.2004 r. – Prawo telekomunikacyjne[50].

§ 3. Funkcje norm procedury karnej

8

Funkcje norm procedury karnej, rozumianych jako całokształt norm prawa karnego procesowego, to cele, jakie mają one osiągnąć wobec stron procesowych, pozostałych uczestników postępowania karnego, samego systemu wymiaru sprawiedliwości i społeczeństwa. Funkcje te, podobnie jak zasady procesowe, pozostają we wzajemnych współzależnościach (a nawet, tak jak zasady procesowe, we wzajemnej opozycji). Podstawowe z nich wynikają z ustawowej deklaracji celów postępowania karnego określonych w art. 2 KPK, ale można je także wyinterpretować z innych norm ustawy karnoprocesowej.

Tak więc do podstawowych funkcji norm polskiej procedury karnej można zaliczyć:

1) funkcję gwarancyjną polegającą na tym, że nie tylko prawo karne materialne hołduje maksymie: Nullum crimen, nullum poeana sine lege penali anteriori, ale również obywatel powinien być bezpieczny przed wszelkimi potencjalnymi naruszeniami jego praw obywatelskich gwarantowanymi chociażby przez Konstytucję RP z 1997 r. Dobitny przejaw tej funkcji dał S. Śliwiński, określając ją jako: „Zabezpieczenie obywatela przed samowolą organów wymiaru sprawiedliwości i umożliwienia mu spokojnego życia w społeczeństwie drogą należytej ochrony jego praw przed niesłusznym ich pogwałceniem”[51]. Tę funkcję tradycyjnie odnoszono przede wszystkim do praw oskarżonego, a obecnie także pokrzywdzonego, czemu wyraz daje powołany wcześniej art. 2 § 1 pkt 3 KPK;

2) funkcję ideologiczną wyrażaną przede wszystkim przez wartości reprezentowane przez opisane dalej zasady procesowe stanowiące, z jednej strony, tamę przed nadmierną ingerencją organów państwa w sferę wolności obywateli bądź deprecjonowaniem ich praw, z drugiej strony, mające na celu proklamowanie takich wartości jak transparentność wymiaru sprawiedliwości ucieleśnianą przede wszystkim przez zasadę jawności rozprawy;

3) funkcję prakseologiczną polegającą na postulacie, aby proces karny był prowadzony bez zbędnej zwłoki i był zakończony w rozsądnym czasie (art. 6 ust. 6 EKPC, art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i art. 2 § 1 pkt 4 KPK). Przejawem tej funkcji jest w polskim procesie przede wszystkim szerokie rozprzestrzenienie się porozumień karnoprocesowych, które to zjawisko skłoniło niektórych przedstawicieli doktryny do uznania konsensualizmu procesowego za zasadę procesową[52];

4) w ścisłym związku z funkcją prakseologiczną pozostaje funkcja regulacyjna, polegająca na tym, że normy karnoprocesowe wyznaczają porządek i sekwencję czynności procesowych, regulują prawa i obowiązki uczestników procesu oraz nadają im określone formy[53];

5) funkcję materialnoprawną polegającą na tym, że normy karnoprocesowe warunkują realne możliwości realizację norm prawa karnego materialnego[54]. Jak wskazano wcześniej, bez wykrycia w procesie karnym prawdy materialnej niemożliwa jest realizacja trafnej represji;

6) funkcję ochronną uczestników postępowania. W odróżnieniu od funkcji gwarancyjnej, którą można odnieść do stron procesowych, a przede wszystkim oskarżonego, znaczenie tej funkcji we współczesnej polskiej procedurze karnej, mimo niewymienienia jej w celach procesu karnego określonych w art. 2 KPK (z wyjątkiem praw pokrzywdzonego – art. 2 § 1 pkt 3 KPK), odnosi się także do innych uczestników procesu. Za wyodrębnieniem tej funkcji przemawiają normy prawne rozsiane w różnych częściach KPK, a dotyczące ochrony przede wszystkim świadka (a więc także pokrzywdzonego) przed niebezpieczeństwami związanymi z ich udziałem w procesie karnym. Tytułem przykładu można tu wymienić przepisy dotyczące: anonimizacji w protokołach przesłuchań danych adresowych świadków (art. 148a i 156a KPK), instytucji świadka incognito (art. 184 KPK), procedury przesłuchiwania przez sąd pokrzywdzonych i świadków określonych rodzajów przestępstw (art. 185a–185c KPK), czy też przepisy o stosowaniu środków przymusu (w tym środków zapobiegawczych) wobec oskarżonego (art. 244 § 1a i 1b, art. 250 § 2b, art. 258 § 3, art. 275 § 2 i 3, art. 275a KPK);

7) funkcję legitymizacyjną, która jest powiązana z funkcją ideologiczną procedury karnej i pochodną wskazanych wyżej jej funkcji. Można ją sprowadzić do konstatacji, że wypełnienie postulatów rzetelnego procesu zarówno przez ustawodawcę, jak i organy procesowe wobec stron procesowych i innych uczestników procesu ma uzasadnić w oczach społeczeństwa zasadność istnienia i celowość wspierania systemu wymiaru sprawiedliwości w sprawach karnych.

1. [1] T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie, 2011, s. 55.

2. [2] M. Cieślak, Polskie prawo karne. Zarys systemowego ujęcia, Warszawa 1994, s. 13.

3. [3] Przykładowo kary dodatkowe zostały zastąpione przez środki karne oraz wprowadzono do Kodeksu karnego środki o charakterze kompensacyjnym.

4. [4] W literaturze przedmiotu twierdzi się, że powinno to być wszechstronne wyjaśnienie okoliczności sprawy (T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie, 2011, s. 47–48). Jednak wobec szerokiego rozprzestrzenienia się we współczesnym polskim systemie wymiaru sprawiedliwości tzw. porozumień karnoprocesowych, które w sytuacji zgody oskarżonego na skazanie (a szczególnie jeśli towarzyszy mu przyznanie się do winy – art. 335 § 1 KPK) pozwalają na ograniczenie postępowania dowodowego, można mówić o pewnej deprecjacji „wszechstronności” postępowania dowodowego jako elementu postępowania karnego.

5. [5] W niniejszym podręczniku terminy „postępowanie karne” i „proces karny” jako synonimiczne będą stosowane zamiennie.

6. [6] Zob. R. Kmiecik, E. Skrętowicz, Proces karny, 2006, s. 19–21; T. Grzegorczyk, J. Tylman, Polskie postępowanie, 2011, s. 49–50.

7. [7] Ustawa z 28.9.1991 r. o lasach (tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 530).

8. [8] Ustawa z 13.10.1995 r. – Prawo łowieckie (tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1082 ze zm.).

9. [9] Szerzej na temat pojęcia strony i rodzajów stron procesowych zob. § 17 podręcznika.

10. [10] S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny, 2016, s. 140–141.

11. [11] Tamże, s. 142–144 i podane tam przykłady.

12. [12] S. Waltoś, J. Czapska, O polskim populizmie penalnym, w związku z książką J. Pratta Penal Populism, [w:] Nauki prawne wobec problemów współczesnej przestępczości. Księga ofiarowana Prof. A. Gaberle, Warszawa 2007, s. 397–412.

13. [13] Na temat sprawiedliwości materialnej i proceduralnej jako celów procesu karnego zob. J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, Warszawa 2013, s. 279–318.

14. [14] Zob. np. B. Bieńkowska, [w:] P. Kruszyński, Wykład, s. 25–31 i podana tam literatura.

15. [15] M. Cieślak, Kara. Istota – cel – uzasadnienie, Gdańsk 2011.

16. [16] Tamże, s. 86.

17. [17] Tamże.

18. [18] Zob. np. M.J. Lubelski, Nierozłączność naczelnych zasad prawa karnego materialnego i procesowego (jednolitość prawa karnego), [w:] Z. Ćwiąkalski, G. Artymiak (red.), Współzależność prawa karnego materialnego i procesowego w świetle kodyfikacji karnych z 1997 r. i propozycji ich zmian, Warszawa 2009, s. 101–107.

19. [19] Wyr. SA w Łodzi z 21.3.2013 r., II AKa 31/13, Legalis.

20. [20] II AKa 246/12, Legalis.

21. [21] J. Skorupka, O sprawiedliwości procesu karnego, s. 300–318.

22. [22] Zob. J. Shapland, Restorative Justice and Criminal Justice. Just Responses to Crime?, [w:] A. von Hirsch et al. (eds.), Restorative Justice and Criminal Justice. Competing or Reconcilable Paradigms?, Oxford–Portland 2003, s. 213. W literaturze polskiej zob. W. Zalewski, Sprawiedliwość naprawcza. Początek ewolucji polskiego prawa karnego?, Gdańsk 2006 oraz C. Kulesza, Mediacja jako program sprawiedliwości naprawczej w Polsce (uwagi na tle Dyrektywy Parlamentu Europejskiego i Rady 2012/29/UE z dnia 25 października 2012), [w:] L. Mazowiecka (red.), Unijne standardy programów sprawiedliwości naprawczej, Warszawa 2015, s. 35–56 i podana tam literatura.

23. [23] Wyr. ETPC z 7.7.2015 r. w sprawie Rutkowski i in. przeciwko Polsce, skarga Nr 72287, HUDOC.

24. [24] Post. SN z 6.10.2006 r., II KO 49/06, OSNwSK 2006, poz. 1884.

25. [25] Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284 ze zm.

26. [26] Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 167, zał.

27. [27] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 37 ze zm.

28. [28] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 17 ze zm.

29. [29] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 706.

30. [30] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 628.

31. [31] Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1700.

32. [32] Tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 1197.

33. [33] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 334 ze zm.

34. [34] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 622.

35. [35] Tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2393.

36. [36] Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 762.

37. [37] Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 2250 ze zm.

38. [38] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 390.

39. [39] Tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1184 ze zm.

40. [40] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 449.

41. [41] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 145.

42. [42] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 184.

43. [43] Tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1136.

44. [44] Tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914.

45. [45] Dz.U. z 2015 r. poz. 21.

46. [46] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 312.

47. [47] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 416.

48. [48] Tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 1080 ze zm.

49. [49] Tekst jedn. Dz.U. z 2023 r. poz. 615 ze zm.

50. [50] Tekst jedn. Dz.U. z 2024 r. poz. 34.

51. [51] S. Śliwiński, Polski proces, 1948, s. 11.

52. [52] P. Wiliński, Zasada konsensualizmu w polskim procesie karnym, [w:] P. Hofmański (red.), Fiat iustitia pereat mundus. Księga jubileuszowa poświęcona Sędziemu Sądu Najwyższego Stanisławowi Zabłockiemu z okazji 40-lecia pracy zawodowej, Warszawa 2014, s. 605–619.

53. [53] S. Waltoś, P. Hofmański, Proces karny, 2016, s. 22.

54. [54] Tamże.

Spis treści

1. Wykaz skrótów

2. Wykaz literatury

3. Przedmowa

4. Rozdział I. Zagadnienia ogólne

1. § 1. Pojęcia podstawowe

1. I. Prawo karne w szerokim znaczeniu

2. II. Organy procesowe

3. III. Strony i inni uczestnicy postępowania

4. IV. Źródła prawa

5. V. Orzecznictwo

6. VI. Cele procesu karnego

2. § 2. Źródła prawa

3. § 3. Funkcje norm procedury karnej

5. Rozdział II. Zasady procesowe

1. § 4. Pojęcie zasad procesowych

2. § 5. Podziały zasad procesowych

3. § 6. Zasada prawdy materialnej

4. § 7. Zasady określające pozycję prawną oskarżonego

1. I. Zasada domniemania niewinności

1. 1. Pojęcie

2. 2. Konsekwencje

2. II. Zasada prawa do obrony

5. § 8. Zasady odnoszące się do wszystkich organów procesowych

1. I. Zasada obiektywizmu

2. II. Zasada swobodnej oceny dowodów

3. III. Zasada lojalności procesowej

1. 1. Pojęcie

2. 2. Zasada lojalności procesowej in sensu largo

6. § 9. Podstawowe zasady związane z udziałem prokuratora w postępowaniu karnym

1. I. Zasada legalizmu

2. II. Zasada oportunizmu ścigania

3. III. Zasada skargowości

1. 1. Pojęcie

2. 2. Elementy zasady skargowości

4. IV. Zasada postępowania z urzędu

7. § 10. Zasady związane z funkcjonowaniem i ustrojem sądów

1. I. Zasada kontradyktoryjności

2. II. Zasada bezpośredniości

3. III. Zasada niezawisłości sędziowskiej

6. Rozdział III. Przesłanki procesu

1. § 11. Uwagi wprowadzające

2. § 12. Podział przesłanek

1. I. Przesłanki formalne, materialne i mieszane

2. II. Przesłanki dodatnie i ujemne

3. III. Przesłanki ogólne i szczególne

4. IV. Przesłanki abstrakcyjne i konkretne

3. § 13. Poszczególne przesłanki

1. I. Czynu nie popełniono albo brak jest danych dostatecznie uzasadniających podejrzenie jego popełnienia

2. II. Czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa

3. III. Społeczna szkodliwość czynu jest znikoma

4. IV. Ustawa stanowi, że sprawca nie podlega karze

5. V. Oskarżony zmarł

6. VI. Nastąpiło przedawnienie karalności

7. VII. Postępowanie karne co do tego samego czynu tej samej osoby zostało prawomocnie zakończone albo wcześniej wszczęte toczy się

8. VIII. Sprawca nie podlega orzecznictwu polskich sądów karnych

9. IX. Brak skargi uprawnionego oskarżyciela

10. X. Brak wymaganego zezwolenia na ściganie lub wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej, chyba że ustawa stanowi inaczej

11. XI. Zachodzi inna okoliczność wyłączająca ściganie

7. Rozdział IV. Organy procesowe

1. § 14. Uwagi wprowadzające

2. § 15. Organy postępowania przygotowawczego

1. I. Organy śledztwa

2. II. Organy dochodzenia

1. 1. Policja

2. 2. Niepolicyjne organy dochodzenia

3. III. Prokurator jako organ nadzoru nad postępowaniem przygotowawczym

4. IV. Finansowe i niefinansowe organy postępowania przygotowawczego

5. V. Organy nadzoru w postępowaniu karnym skarbowym

3. § 16. Organy postępowania sądowego i sądowy wymiar sprawiedliwości

1. I. Uwagi wstępne

2. II. Właściwość sądu

1. 1. Podmiotowe i przedmiotowe kryterium właściwości

2. 2. Właściwość rzeczowa

3. 3. Właściwość miejscowa

4. 4. Właściwość funkcjonalna

5. 5. Odstępstwa od właściwości

6. 6. Badanie właściwości i spory o właściwości

3. III. Skład sądu

4. IV. Wyłączenie sędziego

8. Rozdział V. Strony procesowe i inni uczestnicy procesu

1. § 17. Pojęcie i rodzaje stron procesowych

1. I. Uwagi wstępne

2. II. Podział stron procesowych

3. III. Zdolność procesowa a legitymacja procesowa

2. § 18. Oskarżyciel publiczny

1. I. Uwagi wstępne

2. II. Organy uprawnione do pełnienia funkcji oskarżyciela publicznego

3. III. Struktura i zasady działalności prokuratury

1. 1. Struktura prokuratury

1. 1.1. Uwagi wprowadzające

2. 1.2. Prokuratura Krajowa

3. 1.3. Prokuratura regionalna

4. 1.4. Prokuratura okręgowa

2. 2. Zasady, na jakich zbudowana jest prokuratura

1. 2.1. Zasada niezależności

2. 2.2. Zasada hierarchicznego podporządkowania

3. 3. Zasady działania prokuratury

1. 3.1. Zasada substytucji

2. 3.2. Zasada dewolucji

3. § 19. Pokrzywdzony

1. I. Uwagi wstępne

2. II. Pokrzywdzony

4. § 20. Oskarżyciel posiłkowy

5. § 21. Oskarżyciel prywatny

6. § 22. Oskarżony

1. I. Pojęcie oskarżonego i podejrzanego

2. II. Prawa oskarżonego

1. 1. Prawo do korzystania z pomocy obrońcy

1. 1.1. Obrona fakultatywna

2. 1.2. Obrona obligatoryjna

3. 1.3. Tryb powołania obrońcy

4. 1.4. Prawo do obrony formalnej podejrzanego tymczasowo aresztowanego

2. 2. Prawo do korzystania z pomocy tłumacza

3. 3. Przywilej nemo se ipsum accusare tenetur

4. 4. Prawa oskarżonego małoletniego

3. III. Obowiązki oskarżonego

1. 1. Obowiązki dowodowe

2. 2. Obowiązek stawiennictwa

7. § 23. Obrońca

8. § 24. Pełnomocnik

9. § 25. Rzecznicy interesu społecznego

10. § 26. Inni uczestnicy procesu

9. Rozdział VI. Czynności procesowe

1. § 27. Pojęcie czynności procesowych

2. § 28. Rodzaje czynności procesowych

1. I. Wprowadzenie

2. II. Podziały czynności procesowych

1. 1. Podział ze względu na skutek

2. 2. Podział ze względu na swobodę podmiotów procesu przy ich dokonywaniu, zmianie i odwoływaniu

3. 3. Podział ze względu na charakter i treść czynności procesowych

3. III. Decyzje procesowe

4. IV. Orzeczenia

5. V. Wyroki

1. 1. Podział

1. 1.1. Ze względu na stosunek do winy oskarżonego

2. 1.2. Ze względu na okoliczności publikacji

6. VI. Postanowienie

3. § 29. Wadliwość czynności procesowych i jej skutki

1. I. Pojęcie wadliwości

1. 1. Dopuszczalność

2. 2. Skuteczność

3. 3. Ważność

2. II. Konwalidacja wadliwości czynności procesowych

1. 1. Konwalidacja

2. 2. Konwalidacja wadliwości czynności prawnej

3. 3. Konwersja

4. § 30. Forma, tryb podejmowania i zaznajamiania z treścią czynności procesowych

1. I. Wymogi formalne stawiane czynnościom procesowym

2. II. Tryb wydawania orzeczeń

3. III. Terminy czynności procesowych

4. IV. Zaznajamianie z treścią decyzji procesowych

5. V. Prawomocność decyzji procesowych

1. 1. Pojęcie

2. 2. Podział

6. VI. Utrwalanie czynności procesowych

1. 1. Wprowadzenie

2. 2. Wyjątki od zasady

3. 3. Utrwalanie przebiegu protokołowanych czynności

4. 4. Instytucja sprostowania

7. VII. Przeglądanie akt postępowania i sporządzanie odpisów

8. VIII. Postępowanie w sprawie odtworzenia zaginionych lub zniszczonych akt

10. Rozdział VII. Dowody

1. § 31. Pojęcie i rodzaje dowodów

2. § 32. Postępowanie dowodowe

1. I. Przedmiot postępowania dowodowego

2. II. Ograniczenia zakresu postępowania dowodowego

1. 1. Okoliczności niewymagające dowodzenia

3. III. Domniemania

3. § 33. Zakazy dowodowe

1. I. Pojęcie

2. II. Podział

4. § 34. Wniosek dowodowy

1. I. Pojęcie

2. II. Podział

3. III. Oddalenie wniosku dowodowego

5. § 35. Czynności dowodowe

1. I. Uwagi wstępne

2. II. Oględziny

3. III. Przeszukanie

6. § 36. Kontrola ruchu pocztowego i komunikacyjnego

1. I. Uwagi wstępne

2. II. Ograniczenia

3. III. Kontrola korespondencji

7. § 37. Sposób przeprowadzania dowodów z osobowych źródeł dowodowych

1. I. Przesłuchanie

2. II. Konfrontacja (art. 172 KPK)

3. III. Okazanie

4. IV. Opinia biegłego

8. § 38. Poszczególne osobowe źródła dowodowe

1. I. Świadek

1. 1. Uwagi wstępne

2. 2. Obowiązki świadka

3. 3. Prawa świadka

4. 4. Procedury ochronne przesłuchiwania szczególnych kategorii świadków

5. 5. Świadek anonimowy (incognito)

6. 6. Świadek koronny

2. II. Biegły

1. 1. Wyłączenie biegłego

2. 2. Prawa i obowiązki biegłego

3. III. Specjaliści

9. § 39. Wywiad środowiskowy i finansowy

1. I. Wywiad środowiskowy

2. II. Wywiad finansowy

10. § 40. Dowód prywatny

11. Rozdział VIII. Środki przymusu procesowego

1. § 41. Zagadnienia ogólne

2. § 42. Zatrzymanie

1. I. Ujęcie obywatelskie

2. II. Zatrzymanie właściwe

3. III. Zatrzymanie na żądanie prokuratora

3. § 43. Środki zapobiegawcze

1. I. Uwagi ogólne

2. II. Tymczasowe aresztowanie

1. 1. Pojęcie

2. 2. Podstawy

3. 3. Przesłanki negatywne i areszt warunkowy

1. 3.1. Przesłanki negatywne bezwzględne

2. 3.2. Przesłanki negatywne względne

3. 3.3. Areszt warunkowy

4. 4. Podmiot uprawniony do stosowania tymczasowego aresztowania

5. 5. Postępowanie w przedmiocie zastosowania tymczasowego aresztowania

6. 6. Okres tymczasowego aresztowania

7. 7. Kontrola tymczasowego aresztowania

8. 8. Zaliczenie tymczasowego aresztowania na poczet oznaczonej kary

3. III. Poręczenie

1. 1. Poręczenie majątkowe

2. 2. Poręczenie społeczne

4. IV. Dozór Policji

5. V. Środek zapobiegawczy w postaci nakazu opuszczenia lokalu mieszkalnego

6. VI. Zakaz opuszczania przez oskarżonego kraju

7. VII. Środek zapobiegawczy określony w art. 276 KPK

8. VIII. Nowy środek zapobiegawczy z art. 276a KPK

9. IX. List żelazny

10. X. Poszukiwanie oskarżonego i list gończy

4. § 44. Kary porządkowe

5. § 45. Zabezpieczenie majątkowe

1. I. Zabezpieczenie grzywien, przepadku lub środka kompensacyjnego

2. II. Zabezpieczenie wykonania orzeczenia o kosztach sądowych

3. III. Postanowienie o zabezpieczeniu majątkowym

4. IV. Upadek zabezpieczenia majątkowego

5. V. Zabezpieczenie tymczasowe

12. Rozdział IX. Postępowanie przygotowawcze

1. § 46. Zagadnienia wprowadzające

1. I. Uwagi ogólne

2. II. Formy postępowania przygotowawczego

3. III. Dochodzenie

4. IV. Fazy postępowania przygotowawczego

5. V. Gwarancje praw jednostki

6. VI. Sposoby zakończenia postępowania przygotowawczego

7. VII. Uproszczenia we wszczęciu i przebiegu dochodzenia

8. VIII. Nadzór prokuratora nad postępowaniem przygotowawczym

9. IX. Sądowa kontrola postępowania przygotowawczego

2. § 47. Mediacja

3. § 48. Akt oskarżenia

1. I. Zagadnienie ogólne

2. II. Tryb wnoszenia aktu oskarżenia

13. Rozdział X. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji

1. § 49. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji

1. I. Kontrola oskarżenia

2. II. Przygotowanie do rozprawy głównej

1. 1. Uwagi wprowadzające

2. 2. Posiedzenie przygotowawcze

3. 3. Przygotowanie do rozprawy głównej

2. § 50. Jawność rozprawy głównej

3. § 51. Uwagi ogólne o rozprawie głównej

4. § 52. Rozpoczęcie rozprawy

5. § 53. Przewód sądowy

1. I. Uwagi wprowadzające

2. II. Przebieg przewodu sądowego

1. 1. Przesłuchanie oskarżonego

2. 2. Dobrowolne poddanie się odpowiedzialności karnej

3. 3. Ograniczenie postępowania dowodowego na rozprawie głównej

4. 4. Dalsza część postępowania dowodowego

1. 4.1. Przesłuchanie świadka

2. 4.2. Przeprowadzanie na rozprawie innych dowodów

3. 4.3. Wezwanie przez sąd na rozprawie oskarżyciela publicznego do uzupełnienia dowodów

4. 4.4. Modyfikacje oskarżenia na rozprawie głównej

1. 4.4.1. Rozszerzenie aktu oskarżenia na nowy czyn

2. 4.4.2. Zmiana kwalifikacji prawnej czynu

6. § 54. Przerwa i odroczenie rozprawy

7. § 55. Narada wstępna i wyrok częściowy

8. § 56. Zamknięcie przewodu sądowego i przemówienia końcowe

9. § 57. Wyrokowanie

14. Rozdział XI. Postępowanie odwoławcze

1. § 58. Uwagi wprowadzające

2. § 59. Zagadnienia ogólne postępowania odwoławczego

1. I. Charakter postępowania odwoławczego

2. II. Cechy środków odwoławczych

1. 1. Przedmiot zaskarżenia, suspensywność, dewolutywność, wymogi formalne

2. 2. Granice środka odwoławczego, zakaz reformationis in peius, reguły ne peius

3. § 60. Przyczyny odwoławcze

1. I. Względne przyczyny odwoławcze

1. 1. Obraza prawa materialnego (error iuris)

2. 2. Obraza przepisów postępowania (error in procedendo)

3. 3. Błąd w ustaleniach faktycznych (error facti)

4. 4. Rażąca niewspółmierność kary, środka karnego, nawiązki lub niesłusznego zastosowania albo niezastosowania środka zabezpieczającego, przepadku lub innego środka

2. II. Bezwzględne przyczyny odwoławcze

3. III. Rażąca niesprawiedliwość orzeczenia

4. § 61. Przebieg postępowania odwoławczego

1. I. Zagadnienia wspólne

2. II. Postępowanie apelacyjne

3. III. Postępowanie zażaleniowe

15. Rozdział XII. Postępowania szczególne

1. § 62. Uwagi wprowadzające

2. § 63. Postępowanie prywatnoskargowe

3. § 64. Postępowanie nakazowe

4. § 65. Postępowanie przyspieszone

1. I. Przesłanki trybu przyspieszonego

2. II. Przebieg postępowania przyspieszonego

16. Rozdział XIII. Nadzwyczajne środki zaskarżenia

1. § 66. Uwagi wprowadzające

2. § 67. Kasacja

1. I. Kasacja zwyczajna

1. 1. Podmioty uprawnione do wniesienia kasacji

2. 2. Podstawy kasacji oraz jej ograniczenia

3. 3. Przebieg postępowania kasacyjnego

2. II. Kasacja nadzwyczajna

3. § 68. Wznowienie postępowania

1. I. Wznowienie postępowania z urzędu

2. II. Wznowienie postępowania na wniosek

3. III. Przebieg postępowania wznowieniowego

4. § 69. Skarga na wyrok sądu odwoławczego

5. § 70. Skarga nadzwyczajna

6. § 71. Unieważnienie orzeczenia

17. Rozdział XIV. Postępowanie po uprawomocnieniu się orzeczenia

1. § 72. Uwagi wprowadzające

2. § 73. Podjęcie postępowania warunkowo umorzonego

3. § 74. Odszkodowanie za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie

4. § 75. Ułaskawienie

5. § 76. Orzekanie kary łącznej

18. Rozdział XV. Postępowanie karne ze stosunków międzynarodowych

1. § 77. Uwagi wprowadzające

2. § 78. Immunitety

3. § 79. Pomoc prawna i doręczenia w sprawach karnych i klasyczna pomoc prawna oraz doręczenia

1. I. Uwagi wprowadzające

2. II. Zespoły śledcze

3. III. Quasi-list żelazny

4. § 80. Przejęcie i przekazanie ścigania karnego

5. § 81. Przejęcie i przekazanie orzeczeń do wykonania

6. § 82. Wzajemne uznawanie orzeczeń

7. § 83. Ekstradycja, europejski nakaz aresztowania

1. I. Ekstradycja

2. II. Europejski nakaz aresztowania

8. § 84. Pytanie prejudycjalne do TSUE

19. Rozdział XVI. Koszty procesu

1. § 85. Uwagi wprowadzające

1. I. Opłaty

2. II. Wydatki Skarbu Państwa

3. III. Zwolnienie od kosztów

4. IV. Zasądzenie kosztów procesu

Punkty orientacyjne

1. Cover

Table of Contents

Wykaz skrótów

Wykaz literatury

Przedmowa

Rozdział I. Zagadnienia ogólne

§ 1. Pojęcia podstawowe

I. Prawo karne w szerokim znaczeniu

II. Organy procesowe

III. Strony i inni uczestnicy postępowania

IV. Źródła prawa

V. Orzecznictwo

VI. Cele procesu karnego

§ 2. Źródła prawa

§ 3. Funkcje norm procedury karnej

Rozdział II. Zasady procesowe

§ 7. Zasady określające pozycję prawną oskarżonego

I. Zasada domniemania niewinności

§ 8. Zasady odnoszące się do wszystkich organów procesowych

III. Zasada lojalności procesowej

§ 9. Podstawowe zasady związane z udziałem prokuratora w postępowaniu karnym

III. Zasada skargowości

§ 10. Zasady związane z funkcjonowaniem i ustrojem sądów

Rozdział III. Przesłanki procesu

§ 12. Podział przesłanek

§ 13. Poszczególne przesłanki

Rozdział IV. Organy procesowe

§ 15. Organy postępowania przygotowawczego

II. Organy dochodzenia

§ 16. Organy postępowania sądowego i sądowy wymiar sprawiedliwości

II. Właściwość sądu

Rozdział V. Strony procesowe i inni uczestnicy procesu

§ 17. Pojęcie i rodzaje stron procesowych

§ 18. Oskarżyciel publiczny

III. Struktura i zasady działalności prokuratury

1. Struktura prokuratury

2. Zasady, na jakich zbudowana jest prokuratura

3. Zasady działania prokuratury

§ 19. Pokrzywdzony

§ 22. Oskarżony

II. Prawa oskarżonego

1. Prawo do korzystania z pomocy obrońcy

III. Obowiązki oskarżonego

Rozdział VI. Czynności procesowe

§ 28. Rodzaje czynności procesowych

II. Podziały czynności procesowych

V. Wyroki

1. Podział

§ 29. Wadliwość czynności procesowych i jej skutki

I. Pojęcie wadliwości

II. Konwalidacja wadliwości czynności procesowych

§ 30. Forma, tryb podejmowania i zaznajamiania z treścią czynności procesowych

V. Prawomocność decyzji procesowych

VI. Utrwalanie czynności procesowych

Rozdział VII. Dowody

§ 32. Postępowanie dowodowe

II. Ograniczenia zakresu postępowania dowodowego

§ 33. Zakazy dowodowe

§ 34. Wniosek dowodowy

§ 35. Czynności dowodowe

§ 36. Kontrola ruchu pocztowego i komunikacyjnego

§ 37. Sposób przeprowadzania dowodów z osobowych źródeł dowodowych

§ 38. Poszczególne osobowe źródła dowodowe

I. Świadek

II. Biegły

§ 39. Wywiad środowiskowy i finansowy

Rozdział VIII. Środki przymusu procesowego

§ 42. Zatrzymanie

§ 43. Środki zapobiegawcze

II. Tymczasowe aresztowanie

3. Przesłanki negatywne i areszt warunkowy

III. Poręczenie

§ 45. Zabezpieczenie majątkowe

Rozdział IX. Postępowanie przygotowawcze

§ 46. Zagadnienia wprowadzające

§ 48. Akt oskarżenia

Rozdział X. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji

§ 49. Postępowanie przed sądem pierwszej instancji

II. Przygotowanie do rozprawy głównej

§ 53. Przewód sądowy

II. Przebieg przewodu sądowego

4. Dalsza część postępowania dowodowego

4.4. Modyfikacje oskarżenia na rozprawie głównej

Rozdział XI. Postępowanie odwoławcze

§ 59. Zagadnienia ogólne postępowania odwoławczego

II. Cechy środków odwoławczych

§ 60. Przyczyny odwoławcze

I. Względne przyczyny odwoławcze

§ 61. Przebieg postępowania odwoławczego

Rozdział XII. Postępowania szczególne

§ 65. Postępowanie przyspieszone

Rozdział XIII. Nadzwyczajne środki zaskarżenia

§ 67. Kasacja

I. Kasacja zwyczajna

§ 68. Wznowienie postępowania

Rozdział XIV. Postępowanie po uprawomocnieniu się orzeczenia

Rozdział XV. Postępowanie karne ze stosunków międzynarodowych

§ 79. Pomoc prawna i doręczenia w sprawach karnych i klasyczna pomoc prawna oraz doręczenia

§ 83. Ekstradycja, europejski nakaz aresztowania

Rozdział XVI. Koszty procesu

§ 85. Uwagi wprowadzające