Spis treści

Przedmowa

Wykaz skrótów

Rozdział I. Postępowanie cywilne – podstawowe pojęcia

§ 1. Pojęcie postępowania cywilnego

§ 2. Źródła prawa procesowego cywilnego

§ 3. Prawo procesowe cywilne a prawo cywilne materialne

§ 4. Stosunek postępowania cywilnego do innych postępowań

I. Relacje postępowania cywilnego do innych postępowań

II. Postępowanie cywilne a postępowanie administracyjne

III. Postępowanie cywilne a postępowanie karne

§ 5. Pojęcie i kryteria wyodrębnienia sprawy cywilnej

§ 6. Pojęcie drogi sądowej

§ 7. Niedopuszczalność drogi sądowej i jej rodzaje

§ 8. Rodzaje sądowego postępowania cywilnego

§ 9. Przedmiot ochrony w postępowaniu cywilnym (przedmiot procesu cywilnego)

§ 10. Żądanie zawarte w powództwie a przedmiot ochrony prawnej

§ 11. Klauzula generalna nadużycia prawa procesowego

Postępowanie cywilne w teorii i judykaturze

Redaktor naukowy:

Prof. UWr dr hab. Izabela Gil

Autorzy:

Adrian Borys

Kaja Borzemska

Paweł Bury

Olaf Hamberger

Agnieszka Lewek

Mateusz Niedźwiecki

Martyna Nowak

Kewin Rozum

Doktoranci w Zakładzie Postępowania Cywilnego, Instytucie Prawa Cywilnego Wydział Prawa Administracji i Ekonomii, Uniwersytet Wrocławski

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2020

Propozycja cytowania:

I. Gil (red.), Postępowanie cywilne w teorii i judykaturze, Warszawa 2020

Poszczególne rozdziały opracowali:

Adrian Borys – rozdział VIII–XV

Kaja Borzemska – rozdział III–IX, XII

Paweł Bury – rozdział XIII

Olaf Hanberger – rozdział XVI, XVII (bez orzecznictwa)

Agnieszka Lewek – rozdział II

Mateusz Niedźwiecki – rozdział IV, V, VI, XVIII, XVII (orzecznictwo)

Martyna Nowak – rozdział I, XIV

Kewin Rozum – rozdział VII, X, XI

Wydawca: Joanna Ablewicz

Recenzja prof. dr hab. Elwira Marszałkowska-Krześ

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

Skład i łamanie: TiM-Print, Warszawa

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

www.ksiegarnia.beck.pl

ISBN 978-83-8198-721-9

Przedmowa

Mając na uwadze tak liczne zmiany, jakie zostały wprowadzone do przepisów regulujących postępowanie cywilne (zarówno w 2019, jak i 2020 r.), a także z nim bezpośrednio, czy też pośrednio związanych, to w zasadzie każde opracowanie zawierające przedstawienie znowelizowanych regulacji prawnych, będzie bardzo przydatne do wypracowania stanowisk oraz dokonania ocen celowości, funkcjonalności, a także skutków tych nowelizacji.

Niniejsze opracowanie stanowi kompleksowe przedstawienie i omówienie regulacji prawnych, służących ochronie prawnoprocesowej w sprawach cywilnych, obejmujące zmiany przepisów, według stanu prawnego na 1.7.2020 r. Uwzględnione zostały nie tylko zmiany wprowadzone na mocy przepisów ustawy z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469), ale także te, które zostały dopiero uchwalone ustawą z 13.2.2020 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2020 r. poz. 288).

Zważywszy na tematykę książki, a także zawarte w niej stanowiska Autorów, wyrażane na tle poszczególnych instytucji prawnych, zmierzających do zapewnienia ochrony prawnoprocesowej, Autorzy mają nadzieję, iż wzbudzi ona zainteresowanie środowiska prawniczego, a w szczególności przedstawicieli wymiaru sprawiedliwości, wolnych zawodów prawniczych, ale także pracowników naukowych, doktorantów, jak i studentów.

dr hab. Izabella Gil prof. UWr

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

BankFGwU

ustawa z 10.6.2016 r. o Bankowym Funduszu Gwarancyjnym, systemie gwarantowania depozytów oraz przymusowej restrukturyzacji (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 795)

EgzAdmU

ustawa z 17.6.1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1438 ze zm.)

EKPC

Konwencja z 4.11.1950 r. o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności (tekst jedn. Dz.U. z 1993 r. Nr 61, poz. 284)

KASU

ustawa z 16.11.2016 r. o Krajowej Administracji Skarbowej (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 505 ze zm.)

KC

ustawa z 23.4.1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145 ze zm.)

KK

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1950 ze zm.)

KKS

ustawa z 10.9.1999 r. – Kodeks karny skarbowy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 19 ze zm.)

KKW

ustawa z 6.6.1997 r. – Kodeks karny wykonawczy (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 523 ze zm.)

KomSądU

ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 121 ze zm.)

Konstytucja RP

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2.4.1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483 ze zm.)

KP

ustawa z 26.6.1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1040 ze zm.)

KPA

ustawa z 14.6.1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 256)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2086 ze zm.)

KRSU

ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1500 ze zm.)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 785 ze zm.)

KSH

ustawa z 15.9.2000 r. – Kodeks spółek handlowych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 505 ze zm.)

KW

ustawa z 20.5.1971 r. – Kodeks wykroczeń (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 821 ze zm.)

KWU

ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2204 ze zm.)

NBPU

ustawa z 29.8.1997 r. o Narodowym Banku Polskim (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1810)

OP

ustawa z 29.8.1997 r. – Ordynacja podatkowa (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 900 ze zm.)

PrBank

ustawa z 29.8.1997 r. – Prawo bankowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2357)

PrGeod

ustawa z 17.5.1989 r. – Prawo geodezyjne i kartograficzne (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 276 ze zm.)

PiZPU

ustawa z 27.3.2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 293 ze zm.)

PrNot

ustawa z 14.2.1991 r. – Prawo o notariacie (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 540 ze zm.)

PrPostAmd

ustawa z 30.8. 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2325)

PrPras

ustawa z 26.1.1984 r. – Prawo prasowe (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 1914)

PrPrzed

ustawa z 6.3.2018 r. – Prawo przedsiębiorców (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1292 ze zm.)

PrRDrog

ustawa z 20.6.1997 – Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 110)

PrRestr

ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm.)

PrUpad

ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 498 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 ze zm.)

RFU

ustawa z 5.8.2015 r. o rozpatrywaniu reklamacji przez podmioty rynku finansowego i o Rzeczniku Finansowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2279 ze zm.)

RPDU

ustawa z 21.4.2017 o Rzeczniku Praw Dziecka (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 141)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 2179, ze zm.)

RPPU

ustawa o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1127 ze zm.)

SKOKU

ustawa z 5.11.2009 r. o spółdzielczych kasach oszczędnościowo-kredytowych (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 268 ze zm.)

SNU

ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825 ze zm.)

SystUbSpołU

ustawa z 13.10.1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 266 ze zm.)

ŚwiadOpZdrowU

ustawa z 27.8.2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1373 ze zm.)

2. Organy i instytucje

ETPCz

Europejski Trybunał Praw Człowieka

NBP

Narodowy Bank Polski

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie siedmiu sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SOKiK

Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

TK

Trybunał Konstytucyjny

TSUE

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej

UOKiK

Urząd Ochrony Konkurencji i Konsumentów

3. Publikatory i czasopisma

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Dz.Urz. UOKiK

Dziennik Urzędowy Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumenta

Dz.Urz. UE

Dziennik Urzędowy Unii Europejskiej

EP

Edukacja Prawnicza

Legalis

System Informacji Prawnej Legalis

Lex

System Informacji Prawnej LEX

MoP

Monitor Prawniczy

NP

Nowe Prawo

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej

OSNCP

Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izby Cywilnej, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych (1963–1994)

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

Pal.

Palestra

PiP

Państwo i Prawo

PPE

Przegląd Prawa Egzekucyjnego

PPH

Przegląd Prawa Handlowego

PS

Przegląd Sądowy

PUG

Przegląd Ustawodawstwa Gospodarczego

R.Pr.

Radca Prawny

SC

Studia Cywilistyczne

4. Inne skróty

art.

artykuł

BFG

Bankowy Fundusz Gwarancyjny

cyt.

cytat

dec.

decyzja

EFTA

Europejskie Stowarzyszenie Wolnego Handlu (European Free Trade Association)

ENZ

Europejski Nakaz Zapłaty

EWG

Europejska Wspólnota Gospodarcza

n.

następne

niepubl.

niepublikowany

Nr

numer

pkt

punkt (-y)

post.

postanowienie

poz.

pozycja

przyp.

przypis

red.

redakcja

s.

strona

t.

tom

tekst jedn.

tekst jednolity

tłum.

tłumaczenie

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

w zw.

w związku

WE

Wspólnota Europejska

wyr.

wyrok

ww.

wyżej wymieniony (-a, -e)

z.

zeszyt

ze zm.

ze zmianami

zob.

zobacz

Rozdział I. Postępowanie cywilne – podstawowe pojęcia

Literatura: Ł. Błaszczak, Wiadomości wstępne i wprowadzenie do nauki postępowania cywilnego, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ, Warszawa 2013; J. Bodio, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1–729, A. Jakubecki (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex, komentarz do art. 177; W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016; S. Cieślak, Pojęcie, skład i charakter systemu postępowania cywilnego, [w:] S. Cieślak, Powiązania wewnątrzsystemowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013, wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex; S. Dąbrowski, A. Łazarska, Nadużycie władzy sędziowskiej, [w:] Polski Proces Cywilny 2012, Nr 1, s. 7; T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, T. Ereciński (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex, komentarz do art. 11; tenże, Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym. Tezy i wstępne propozycje do dyskusji, [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex; M. Górna-Zawadzka, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.), Warszawa 2017, s. 82; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009; M. Kurowski, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, D. Świecki (red.),wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex, komentarz do art. 8; E. Marszałkowska-Krześ (red.), Meritum Postępowanie cywilne, Warszawa 2017; H. Mądrzak, Postępowanie cywilne, Warszawa 2003, s. 14; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2001; A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017, wersja elektroniczna, dostęp Legalis, komentarz do art. 1.

§ 1. Pojęcie postępowania cywilnego

1

Ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego nie wprowadza definicji legalnej pojęcia postępowania cywilnego, ale została skonstruowana przez przedstawicieli doktryny prawa procesowego cywilnego[1]. Definicji postępowania cywilnego nie można wywodzić z treści art. 1 KPC, ponieważ zawarta w nim regulacja nie wyczerpuje wszelkich możliwych form postępowania właściwych dla rozstrzygania spraw cywilnych, składających się na pojęcie postępowania cywilnego. Artykuł 1 KPC reguluje rozpatrywanie spraw cywilnych w ramach postępowania sądowego (postępowanie cywilne sensu stricto), podczas gdy sprawy te mogą być także przedmiotem pozasądowych form rozstrzygania sporów, takich jak sądownictwo polubowne czy mediacja[2] (postępowanie cywilne sensu largo[3]).

Przy definiowaniu postępowania cywilnego należy mieć na uwadze niejednorodność tego postępowania, które składa się z dwóch równorzędnych trybów postępowania (procesu i postępowania nieprocesowego), ale także postępowania zabezpieczającego, egzekucyjnego oraz międzynarodowego.

Definicja postępowania cywilnego powinna zawierać w sobie zarówno aspekt podmiotowy, jak i przedmiotowy. Aspekt podmiotowy powinien uwzględniać kompetencje sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego do rozpatrywania spraw cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC, jak i innych kompetentnych organów, np. sądu arbitrażowego. W przypadku natomiast aspektu przedmiotowego, definicja powinna akcentować podstawową funkcję postępowania cywilnego, jaką jest funkcja ochronna, której celem jest zagwarantowanie ochrony, zarówno interesu indywidualnego, jak i interesu ogólnego.

Postępowanie cywilne powinno być ponadto definiowane także z punktu widzenia zakresu spraw, jakie podlegają rozpoznaniu w jego granicach, tj. z punktu widzenia definicji sprawy cywilnej unormowanej w art. 1 KPC.

Z powyższych względów postępowanie cywilne powinno zostać zdefiniowane jako prawnie zorganizowany ciąg działań sądu lub innych kompetentnych organów przy udziale zainteresowanych podmiotów, które to działania są podejmowane w celu udzielenia ochrony prawnej oraz urzeczywistnienia konkretnej normy prawnej, poprzez rozpoznanie i rozstrzygnięcie sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 KPC[4].

Istnieje wiele definicji postępowania cywilnego, ale powyższe ujęcie zasługuje na aprobatę z punktu widzenia przydatności dydaktycznej oraz przyszłej analizy systemu postępowania cywilnego, akcentując najważniejsze elementy takie jak: sfera podmiotowo-przedmiotowa, zorganizowany kompleks czynności czy realizacja norm prawa materialnego[5].

Orzecznictwo

• Należy zatem przypomnieć, że prawo procesowe cywilne – zważywszy m.in. na jego cel – jest zamkniętym zbiorem norm formalnoprawnych określających konieczne albo tylko możliwe czynności sądu oraz stron i innych uczestników postępowania; ustawodawca nadaje im określoną formę, oznaczając czas i miejsce ich dokonywania, a także ustanawia wiązane z ich podjęciem lub zaniechaniem skutki (post. SN z 28.3.2019 r., III CZP 92/18, Legalis).

• Kodeks postępowania cywilnego jest zespołem norm prawa formalnego regulujących postępowanie przed sądami i innymi organami wymiaru sprawiedliwości, a jednym z celów tego postępowania jest urzeczywistnianie przepisów prawa materialnego oraz ich egzekwowanie. Ustawodawca, nadając czynnościom sądu, stron i innych osób biorących udział w postępowaniu określoną formę, oznaczając czas i miejsce ich dokonywania, a także normując wiązane z ich podjęciem lub zaniechaniem skutki, czyni postępowanie sądowe sprawnym, skutecznym i przewidywalnym (post. SN z 26.7.2017 r., III CZ 25/17, Legalis).

§ 2. Źródła prawa procesowego cywilnego

2

Zasadniczym źródłem prawa procesowego cywilnego jest ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, podzielona na pięć części tj.: część pierwsza „Postępowanie rozpoznawcze”, składająca się z trzech ksiąg „Procesu”, „Postępowania nieprocesowego” oraz „Postępowania w razie zaginięcia lub zniszczenia akt”, część druga „Postępowanie zabezpieczające”, część trzecia „Postępowanie egzekucyjne”, część czwarta „Przepisy z zakresu międzynarodowego postępowania cywilnego” oraz część piąta „sąd polubowny (arbitrażowy)”.

Poza Kodeksem postępowania cywilnego, postępowanie cywilne regulują także inne akty prawne. Są to w szczególności:

1) ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 785 ze zm.);

2) ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 365 ze zm.);

3) ustawa z 24.5.1989 r. o rozpoznawaniu przez sądy spraw gospodarczych (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r. poz. 723) – choć tylko dla spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie ustawy z 4.7.2019 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469);

4) ustawa z 22.3.2018 r. o komornikach sądowych (tekst jedn. Dz.U. z 2020 r. poz. 121);

5) ustawa z 28.2.2018 r. o kosztach komorniczych (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2363 ze zm.);

6) ustawa z 28.2.2003 r. – Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 498 ze zm.);

7) ustawa z 15.5.2015 r. – Prawo restrukturyzacyjne (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 243 ze zm.);

8) ustawa z 20.8.1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 1500);

9) ustawa z 6.7.1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 2204);

10) rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 18.6.2019 r. – Regulamin urzędowania sądów powszechnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1141);

11) ustawa z 17.6.2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez uzasadnionej zwłoki (tekst jedn. Dz.U. z 2018 r. poz. 75 ze zm.).

W związku z tym, że Polska jest jednym z członków Unii Europejskiej, prawo unijne stało się jednym ze źródeł prawa powszechnie obowiązującego. W związku z powyższym, za źródło prawa procesowego cywilnego należy także uznać, m.in.:

1) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 861/2007 z 11.7.2007 r. ustanawiające europejskie postępowanie w sprawie drobnych roszczeń (Dz.Urz. UE L Nr 199, s. 1);

2) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 1896/2006 z 12.12.2006 r. ustanawiające postępowanie w sprawie europejskiego nakazu zapłaty (Dz.Urz. UE L Nr 399, s. 1);

3) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 1215/2012 z 12.12.2012 r. w sprawie jurysdykcji i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L Nr 351, s. 1);

4) rozporządzenie Rady (WE) Nr 1206/2001 z 28.5.2001 r. w sprawie współpracy między sądami państw członkowskich przy przeprowadzaniu dowodów w sprawach cywilnych lub handlowych (Dz.Urz. UE L Nr 174, s. 1);

5) rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) Nr 805/2004 z 21.4.2004 r. w sprawie utworzenia Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego dla roszczeń bezspornych (Dz.Urz. UE L Nr 143, s. 15);

6) rozporządzenie Rady (WE) Nr 4/2009 z 18.12.2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych (Dz.Urz. UE L Nr 7, s. 1).

Orzecznictwo

• [...] podstawową zasadą obowiązującą w prawie procesowym jest zasada terytorialności tego prawa, co oznacza, że sąd przeprowadza postępowanie stosując prawo procesowe obowiązujące w jego siedzibie (lex fori), chyba że odstępstwa w tym zakresie wynikają z uregulowań międzynarodowych (art. 91 ust. 2 Konstytucji RP). Sądy obydwu instancji były więc zobowiązane stosować przepisy polskiego postępowania cywilnego, w tym przepisy określające zasady ponoszenia kosztów procesu. Za źródła prawa procesowego uznawane są także akty prawne określające rozmiar kosztów sądowych oraz te, które wyznaczają zasady wynagradzania fachowych pełnomocników stron w postępowaniu przed organami wymiaru sprawiedliwości na potrzeby rozliczenia między stronami kosztów procesu (post. SN z 8.2.2013 r., IV CZ 107/12, Legalis).

• Sąd powszechny, rozpoznający sprawę, nie jest związany uchwałami Sądu Najwyższego, nawet o mocy zasady prawnej, jeżeli nie zostały wydane w tej samej sprawie (wyr. SN z 17.5.2017 r., V CSK 466/16, Legalis).

§ 3. Prawo procesowe cywilne a prawo cywilne materialne

3

Stosunek pomiędzy prawem procesowym cywilnym a prawem cywilnym materialnym można określić jako relację ścisłej współzależności[6]. Obie wyżej wymienione gałęzie prawa są skorelowane w stopniu tak daleko idącym, że brak którejkolwiek z nich, oznaczać będzie dla drugiej tzw. bycie martwą literą[7]. Dzieje się tak bowiem, regulacje procesowe stanowią niezbędne instrumentarium przymusowej, co do zasady, realizacji norm prawa cywilnego materialnego. Nie można jednakże błędnie upatrywać w tej relacji stosunku pomocniczości norm prawa procesowego wobec norm prawa materialnego. Oznaczałoby to bowiem przyznanie normom prawa cywilnego materialnego rangi norm wyższych, nadrzędnych, co jest konstatacją nieuprawnioną nieznajdującą potwierdzenia zarówno w przejawach woli ustawodawcy, jak i w doktrynie przedmiotu.

Przejawem zależności między prawem cywilnym materialnym a prawem cywilnym procesowym jest, chociażby, korzystanie ze wspólnej siatki pojęć. Należy poczynić jednakże zastrzeżenie, że nie każdy termin, którym posługują się obie gałęzie, będzie rozumiany tak samo[8]. Niemniej tożsamością znaczeniową objęte są takie terminy jak: osoba fizyczna, osoba prawna, przedsiębiorca, pożytki, siedziba czy miejsce zamieszkania.

Kolejnym przejawem korelacji jest wywoływanie skutków materialnoprawnych przez niektóre czynności procesowe oraz wywoływanie skutków procesowych, przez niektóre czynności materialnoprawne[9]. Dla przykładu, można wskazać, że czynność procesowa, jaką jest wniesienie pozwu wywołuje także skutek materialnoprawny w postaci przerwania biegu przedawnienia, natomiast zawarcie zapisu na sąd polubowny (czyli dokonanie czynności materialnoprawnej) przy podniesieniu zarzutu jego zawarcia skutkować będzie odrzuceniem pozwu lub wniosku (art. 1165 § 1 KPC).

Dokonując klasyfikacji danej normy cywilnej jako normy materialnoprawnej czy też procesowej, należy posłużyć się kilkoma rodzajami kryteriów. W wielu przypadkach sam fakt umiejscowienia danej normy w Kodeksie postępowania cywilnego, czy w Kodeksie cywilnym może okazać się niewystarczający – zdarza się bowiem tak, że norma zawarta w ustawie procesowej w istocie ma charakter materialnoprawny[10]. Zgodnie z prezentowanym przez W. Broniewicza stanowiskiem, o przynależności normy do gałęzi prawa cywilnego materialnego oraz do gałęzi prawa cywilnego procesowego powinien decydować jej cel, przedmiot i treść[11].

Orzecznictwo

• Od potrącenia jako czynności materialnoprawnej, odróżnić trzeba zarzut potrącenia będący czynnością procesową. Oświadczenie o potrąceniu, o którym mowa w art. 499 KC, jest czynnością materialnoprawną powodującą w razie wystąpienia przesłanek określonych w art. 498 § 1 KC odpowiednie umorzenie wzajemnych wierzytelności. Natomiast zarzut potrącenia jest czynnością procesową, polegającą na żądaniu oddalenia powództwa w całości lub w części z powołaniem się na okoliczność, że roszczenie objęte żądaniem pozwu wygasło wskutek potrącenia. Oświadczenie o potrąceniu stanowi zatem materialnoprawną podstawę zarzutu potrącenia. Do dokonania potrącenia może dojść zarówno w ramach postępowania sądowego, jak i poza nim (wyr. SA w Łodzi z 7.5.2015 r., I ACa 1666/14, Legalis).

• Zawarta w treści art. 196 § 1 KPC konstrukcja dotyczy tylko legitymacji procesowej rozumianej jako uprawnienie do uzyskania rozstrzygnięcia co do merytorycznych postaw powództwa, czyli wyroku, wynikające z tożsamości pomiędzy stronami procesu a podmiotami powództwa. Nie odnosi się natomiast do legitymacji materialnej, czyli uprawnienia dotyczącego zbadania pozostałych merytorycznych podstaw powództwa, wynikającego z tożsamości zachodzącej pomiędzy podmiotami powództwa a podmiotowym zakresie wykazanego w tej sprawie stosunku prawnego (wyr. SA w Warszawie z 11.1.2018 r., V ACa 1019/17, Legalis).

§ 4. Stosunek postępowania cywilnego do innych postępowań

I. Relacje postępowania cywilnego do innych postępowań

4

Stosunek postępowania cywilnego do innych postępowań można badać dwojako:

1. Według rozgraniczenia zakresu przedmiotowego postępowań, tj. rozgraniczenia sprawy cywilnej od innych spraw (administracyjnych, karnych).

2. Według mocy wiążącej ustaleń i związania orzeczeniami pomiędzy organami postępowania cywilnego, a innymi organami uprawnionymi do rozpatrywania innego rodzaju spraw niż cywilne.

II. Postępowanie cywilne a postępowanie administracyjne

5

Omawianie relacji postępowania cywilnego do postępowania administracyjnego (uregulowanego w przepisach KPA) należy rozpocząć od rozgraniczenia spraw rozpatrywanych w obu wymienionych postępowaniach. Zakres postępowania cywilnego wyznaczać będzie, co do zasady, sprawa cywilna w rozumieniu art. 1 KPC (zarówno w ujęciu materialnoprawnym, jak i formalnoprawnym). W przypadku postępowania administracyjnego zakres przedmiotowy będzie wyznaczać tzw. sprawa administracyjna definiowana jako „kwestia istnienia stanu faktycznego, opisanego w hipotezie normy prawnej, która wymaga dla uwolnienia swej mocy wiążącej autorytatywnej konkretyzacji, dokonanej w formie aktu wydanego przez właściwy organ administracyjny”[12].

Sąd powszechny nie będzie mógł dokonać w ramach postępowania cywilnego rozstrzygnięcia w sprawie będącej sprawą administracyjną, gdyż nie będzie ona zakresowo zbieżna ze sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC. W omawianym przypadku, sąd powinien stwierdzić przeszkodę w postaci przesłanki procesowej negatywnej, tj. niedopuszczalność drogi sądowej, a w konsekwencji pozew lub wniosek odrzucić (art. 199 § 1 pkt 1 KPC). Tak się jednak nie stanie, jeżeli właściwy organ administracji publicznej lub sąd administracyjny uzna się uprzednio za niewłaściwy w sprawie (art. 199^1 KPC)[13]. Należy zaznaczyć, że regulacja art. 199^1 KPC nie rozszerza zakresu przedmiotowego sprawy cywilnej, a jedynie stanowi negatywną przesłankę odrzucenia pozwu pomimo niedopuszczalności drogi sądowej, tym samym zapobiegając tworzeniu się tzw. negatywnych sporów kompetencyjnych[14].

Sytuację powyższą należy odróżnić od spraw, kiedy decyzja administracyjna zostanie przeniesiona do postępowania cywilnego. Tego typu sytuacja może mieć miejsce w niektórych postępowaniach odrębnych (np. z zakresu ubezpieczeń społecznych). Specyfika powyższych postępowań zakłada ich dwuetapowość. Pierwszy etap kończy się wydaniem decyzji administracyjnej, natomiast drugi etap swój początek bierze w dniu złożenia odwołania od takiej decyzji do sądu powszechnego. Wtedy też dochodzi do przeobrażenia sprawy administracyjnej w sprawę cywilną o charakterze formalnoprawnym.

Sąd cywilny nie jest związany ustaleniami faktycznymi dokonanymi przez organ administracji publicznej – brak jest bowiem analogicznej podstawy dla spraw administracyjnych, tak jak dla spraw karnych (art. 11 KPC).

Wzajemny wpływ postępowań widoczny jest także w regulacji art. 177 KPC. Zgodnie z § 1 pkt 3 tego artykułu sąd może zawiesić postępowanie z urzędu (tj. nie ma takiego obowiązku i nie jest związany wnioskiem stron), jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od uprzedniej decyzji organu administracji publicznej. Powodem zawieszenia będzie wówczas przyczyna o charakterze prejudycjalnym. Należy podkreślić, że dana decyzja administracyjna musi być decyzją ostateczną, tj. taką decyzją, od której nie służy odwołanie. W doktrynie przyjmuje się, że tego typu zawieszenie może mieć miejsce wtedy, gdy treść ostatecznej decyzji administracyjnej stanowi konieczny element podstawy rozstrzygnięcia merytorycznego lub formalnego sprawy cywilnej[15].

Jeżeli postępowanie administracyjne nie zostało jeszcze wszczęte, a jego rozpoczęcie zależy od wniosku strony, sąd wyznaczy termin do wszczęcia postępowania, w innych wypadkach może zwrócić się do właściwego organu (art. 177 § 2 KPC).

III. Postępowanie cywilne a postępowanie karne

6

Wzajemne relacje pomiędzy postępowaniem cywilnym a karnym zależne są w głównej mierze od etapów toczących się postępowań. Zgodnie bowiem z regulacją art. 11 KPC ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. W związku z tym dla postępowania cywilnego znaczenie będzie mieć dopiero efekt zakończonego postępowania karnego w postaci prawomocnego skazującego wyroku sądu karnego.

Szczególna moc wiążąca prawomocnego skazującego wyroku karnego w postępowaniu cywilnym określana jest jako prejudycjalność wyroku karnego (sensu largo) i odnosi się tylko do ustaleń co do popełnienia przestępstwa[16], czyli ustaleń dotyczących przypisanego czynu oraz jego kwalifikacji prawnej zawartych w sentencji wyroku[17]. W konsekwencji nie są wiążące dla sądu cywilnego inne ustalenia faktyczne sądu karnego, dotyczące okoliczności ubocznych, wykraczających poza elementy stanu faktycznego przestępstwa.

Orzeczenia stwierdzające popełnienie czynu niestanowiącego przestępstwa (np. wykroczenia) nie wiążą sądu cywilnego. Tak samo, poza zakresem art. 11 KPC pozostawać będą orzeczenia uniewinniające oskarżonego, czy też umarzające postępowanie.

W przypadku gdyby ustalenia wyroku karnego mogłyby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej, a postępowanie karne nie zostało jeszcze wszczęte lub nie jest ukończone, to sąd rozpatrujący sprawę cywilną powinien zawiesić postępowanie (na podstawie art. 177 § 1 pkt 4 KPC).

Istotne jest także zagadnienie dotyczące wpływu orzeczenia wydanego w ramach postępowania cywilnego na postępowanie karne. Zgodnie z art. 365 § 1 KPC orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe i organy administracji publicznej. Natomiast zgodnie z brzmieniem art. 365 § 2 KPC – KPK reguluje, w jakim zakresie orzeczenia sądu cywilnego nie wiążą sądu karnego. Zgodnie z wyrażoną w KPK zasadą samodzielności jurysdykcyjnej sądów karnych, sądy te rozstrzygają samodzielnie zagadnienia faktyczne i prawne, nie będąc tym samym związane rozstrzygnięciem innego sądu lub organu. Niemniej jednak w myśl art. 8 § 2 KPK prawomocne rozstrzygnięcia sądu kształtujące prawo lub stosunek prawny są wiążące. Co za tym idzie, tylko konstytutywne orzeczenia sądów dotyczące ustanowienia, zmiany lub zniweczenia uprawnienia określonego podmiotu bądź stosunku prawnego łączącego określone podmioty[18] sąd karny jest zobligowany brać pod uwagę. Należy więc przyjąć, że pozostałe rodzaje orzeczeń sądów cywilnych, tj. rozstrzygnięcia zasądzające świadczenie oraz ustalające istnienie prawa lub stosunku prawnego nie będą stanowić orzeczeń wiążących w postępowaniu karnym.

Orzecznictwo

• Zakres związania sądu cywilnego prawomocnym wyrokiem skazującym dotyczy tylko i wyłącznie ustaleń co do okoliczności popełnienia przestępstwa zawartych w sentencji wyroku; moc wiążącą w postępowaniu cywilnym mają bowiem jedynie ustalenia co do popełnienia przez oskarżonego czynu, który wypełnia dyspozycję normy karnej i został mu przypisany jako przestępstwo. Sąd nie jest natomiast związany innymi ustaleniami sądu karnego, a zwłaszcza ustaleniami dotyczącymi przyczynienia się osoby trzeciej. Zagadnienie przyczynienia się poszkodowanego do powstania szkody stanowi domenę sądu cywilnego (art. 362 KC) i dlatego badanie okoliczności, czy poszkodowany przyczynił się do powstania szkody, nie może być wyłączone spod kognicji tego sądu. Nie można przy tym wyłączyć, że w wyniku badania tej okoliczności sąd cywilny, w związku z poczynionymi ustaleniami, mniej korzystnymi dla pozwanego od ustaleń w wyroku karnym, dojdzie do wniosku, że poszkodowany do powstania szkody się nie przyczynił (wyr. SA w Warszawie z 6.7.2018 r., I ACa 264/17, Legalis).

• Ujawnienie się czynu, którego ustalenie w drodze karnej mogłoby wywrzeć wpływ na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej zachodzi wtedy, gdy fakt popełnienia przestępstwa ma prejudycjalne znaczenie dla odpowiedzialności cywilnej pozwanego. Taka sytuacja występuje z reguły w sprawach, w których dochodzone są roszczenia z czynów niedozwolonych. Jeżeli podstawa odpowiedzialności pozwanego jest inna (np. niewykonanie umowy), to choćby czyn stanowił przestępstwo, fakt ten nie wpływa na rozstrzygnięcie sprawy cywilnej. Zawieszenie postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 4 KPC zazwyczaj wiązane jest z unormowaniem z art. 11 KPC, przewidującym związanie sądu w postępowaniu cywilnym ustaleniami prawomocnego wyroku karnego skazującego co do popełnienia przestępstwa. Jednakże zawieszenie postępowania w oczekiwaniu na wydanie wyroku karnego powinno wchodzić w grę wyjątkowo (wyr. SA w Gdańsku z 8.3.2018 r., V ACa 545/16, Legalis).

• Sam wyrok w sprawie karnej nie jest środkiem dowodowym w procesie cywilnym. Nie wiąże również sądu cywilnego w zakresie ustalonych w nim faktów na mocy art. 11 KPC. Przepis ten odnosi się bowiem jedynie do wyroków skazujących, nie zaś do wszelkiego rodzaju orzeczeń wydanych przez sądy karne (post. SN z 12.10.2017 r., IV CZ 62/17, Legalis).

• Decyzja podjęta przez organ administracji publicznej w sprawie należącej do kompetencji tej administracji wiąże sądy w postępowaniu cywilnym w zakresie objętym jej rozstrzygnięciem. W postępowaniu cywilnym sądy nie są władne badać prawidłowości podjęcia decyzji administracyjnej, w szczególności czy istnieją przesłanki, które w świetle przepisów prawa materialnego stanowiły podstawę jej podjęcia. Dzieje się tak niezależnie od treści uzasadnienia decyzji. Decyzja jest w zakresie objętym jej treścią – bez względu na motywy jej podjęcia wyrażone w uzasadnieniu – wyrazem stanowiska organu administracji publicznej wiążącym sądy w postępowaniu cywilnym (wyr. SA w Warszawie z 10.12.2015 r., VI ACa 1807/14, Legalis).

• W naszym systemie prawnym obowiązuje zasada związania sądów prawomocną (ostateczną) decyzją administracyjną. Zasada ta doznaje ograniczenia jedynie w przypadku bezwzględnej nieważności decyzji administracyjnej (wyr. SN z 13.8.2015 r., I CSK 592/14, Legalis).

§ 5. Pojęcie i kryteria wyodrębnienia sprawy cywilnej

7

Pojęcie sprawy cywilnej zostało uregulowane w art. 1 KPC. Zgodnie z przedmiotowym przepisem sprawami cywilnymi są sprawy ze stosunków z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego oraz prawa pracy, jak również sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz inne sprawy, do których przepisy tego Kodeksu stosuje się z mocy ustaw szczególnych.

Ze względu na strukturę danej regulacji, można dokonać podziału spraw cywilnych na sprawy:

1) z zakresu stosunków materialnoprawnych (tj. z zakresu prawa cywilnego, rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy);

2) sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych oraz

3) inne sprawy niebędące sprawami z zakresu stosunków materialnoprawnych czy z zakresu ubezpieczeń społecznych.

Biorąc pod uwagę pierwszą grupę spraw cywilnych, stwierdzić należy, że są to sprawy będące sprawami cywilnymi ze swojej natury i wskazania kodeksowego, tzn. będą wiązały się z ochroną praw podmiotowych wynikających ze stosunków prawnych nie tylko prawa cywilnego, ale również rodzinnego i opiekuńczego, a także prawa pracy.

Druga grupa, tj. sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych, nie spełniają kryterium materialnoprawnego właściwego dla spraw omówionych powyżej, niemniej jednak są sprawami cywilnymi z tzw. wskazania kodeksowego – zostały one wyodrębnione z grupy trzeciej będącej sprawami cywilnymi jedynie w znaczeniu formalnoprawnym, dlatego też zasadne jest ich wyodrębnienie w niniejszym podziale.

Trzecią grupę stanowią sprawy, które nie dotyczą ochrony praw podmiotowych wynikających ze stosunków materialnoprawnych właściwych dla prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego czy prawa pracy. Innymi słowy, do tej grupy zaliczać należy wszystkie te sprawy, które nie są sprawami cywilnymi ze swej natury, ani wskazania kodeksowego, jednakże odrębna ustawa nakazuje je za takie uznać[19].

Podsumowując, sprawy cywilne można podzielić na sprawy cywilne w znaczeniu materialnoprawnym (sprawa cywilna sensu stricto), tj. sprawa z zakresu prawa cywilnego, prawa rodzinnego i opiekuńczego, prawa pracy oraz na sprawy cywilne w znaczeniu formalnoprawnym (sprawa cywilna sensu largo), które pomimo tego, że nie są sprawami cywilnymi ze swej natury, zostały przekazane na mocy przepisu szczególnego do rozpoznania.

Orzecznictwo

• Istota sprawy cywilnej wiąże się z równouprawnieniem stron występujących w procesie. Ustalenie, czy sprawa ma cywilnoprawny charakter, a także czy należy do drogi sądowej, wymaga odniesienia się do dwóch kryteriów, tj. równorzędności stron, jak też do ekwiwalentności świadczeń. Odwołanie się do tych kryteriów pożądane jest zwłaszcza wtedy, gdy w danym sporze nakładają się stosunki cywilnoprawne i administracyjne, co może utrudniać właściwe zakwalifikowanie sprawy. W sensie materialnoprawnym sprawami cywilnymi są sprawy, w których ochrona prawna jest przewidziana ze względu na stan prawny oraz prawa i obowiązki podmiotów stosunków prawnych o charakterze równorzędnym. Sprawa nie będzie miała natomiast charakteru cywilnoprawnego, jeżeli jeden z podmiotów wyposażony zostanie w funkcje władcze. Przyznanie jednej ze stron władzy zwierzchniej w ramach działalności Państwa oznacza, że sprawa będzie mogła być uznana za cywilną jedynie na podstawie kryterium formalnoprawnego. Taki charakter mają sprawy z zakresu ubezpieczeń społecznych (post. SN z 10.4.2018 r., I UK 55/17, Legalis).

• Podnieść należy, że kwalifikacja danej sprawy, jako sprawy cywilnej (art. 1 KPC), uzależniona jest pierwszorzędnie od materialnego charakteru stosunku prawnego istniejącego pomiędzy stronami, definiowanego przede wszystkim na płaszczyźnie pozycji stron tego stosunku, źródła zobowiązania, jak i charakteru świadczenia (wyr. SA w Szczecinie z 1.12.2016 r., I ACa 741/16, Legalis).

• Podkreślić przy tym należy, że niedopuszczalność drogi sądowej zachodzi wówczas, gdy sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej lub gdy sprawa ze swej istoty ma wprawdzie charakter sprawy cywilnej, jednakże z mocy wyraźnego przepisu została przekazana do właściwości innego organu niż sąd powszechny. Na gruncie prawa polskiego sprawą cywilną jest sprawa, w której ochrona prawna ma polegać na wywołaniu skutku prawnego w zakresie stosunku prawno-cywilnego w szerszym tego słowa znaczeniu, np. sprawy rodzinne, osobiste, majątkowe, powództwa z prawa pracy, prawa ubezpieczeniowego pod warunkiem, że wystąpią elementy istotne dla sprawy cywilnej – strony występują w charakterze równouprawnionych podmiotów. Sprawa ma charakter sprawy cywilnej, jeżeli treść łączących strony stosunków prawnych, obejmująca ich wzajemne prawa i obowiązki albo tworząca dany stan prawny, zakłada potrzebę ochrony interesów uczestniczących w nich podmiotów. Sprawa cywilna wymaga przy tym pozostawania dwóch lub więcej podmiotów w stosunku prawnym, regulowanym przepisami kodeksu cywilnego i innymi ustawami, którego podmioty – w wypadku sporu – występują jako równorzędni partnerzy. Jeżeli natomiast jeden z nich uzyskuje pozycję podmiotu działającego z mocy swojej władzy zwierzchniej, to stosunek taki nie jest stosunkiem cywilnoprawnym (wyr. SA w Łodzi z 8.5.2015 r., I ACa 1671/14, Legalis).

§ 6. Pojęcie drogi sądowej

8

Droga sądowa, to kompetencja sądów powszechnych do rozpoznawania spraw cywilnych w rozumieniu art. 1 KPC. Powyższa definicja wynika z art. 2 § 1 KPC, który stanowi, że do rozpoznawania spraw cywilnych powołane są sądy powszechne, o ile sprawy te nie należą do właściwości sądów szczególnych, oraz Sąd Najwyższy.

Wobec powyższego, stwierdzić należy, że definicja drogi sądowej zdeterminowana jest poprzez zakres sprawy cywilnej, a więc regulację zawartą w art. 1 KPC, określającym ramy przedmiotowe drogi sądowej. Powołany wyżej art. 2 § 1 KPC w aspekcie podmiotowym powierza się w głównej mierze rozpoznawaniu przez sądy powszechne. Druga część tego zdania jest natomiast zbędna, ponieważ na chwilę obecną nie istnieją sądy szczególne powołane do rozpatrywania spraw cywilnych[20]. Wzmianka o Sądzie Najwyższym jest z kolei konsekwencją pozycji ustrojowej tego sądu w zakresie sprawowania wymiaru sprawiedliwości (art. 1 pkt 1 ustawy o SN[21]).

Droga sądowa zaliczana jest do grupy bezwzględnych przesłanek procesowych, tj. takich, które nie podlegają czynności dyspozycyjnym stron, a ich brak skutkuje nieważnością postępowania. Omawiana przesłanka może mieć zarówno charakter pozytywny, tj. gdy sąd powszechny będzie posiadał kompetencję do rozpoznania sprawy cywilnej lub negatywny – tzw. niedopuszczalność drogi sądowej, która skutkować będzie albo odrzuceniem pozwu – (gdy jej brak będzie miał charakter pierwotny) albo umorzeniem postępowania – (przy jej braku o charakterze następczym).

Orzecznictwo

• Dopuszczalność drogi sądowej to podstawowa przesłanka możliwości domagania się ochrony prawnej w ramach postępowania przed sądami. Jej brak uniemożliwia realizację żądania ochrony przez sąd. Niedopuszczalność drogi sądowej wystąpi, gdy sprawa nie ma charakteru sprawy cywilnej w rozumieniu art. 1 i art. 2 KPC albo też do jej rozpoznania właściwy jest inny organ wskazany w ustawie (post. SN z 10.4.2018 r., I UK 55/17, Legalis).

• Dopuszczalność drogi sądowej zależy od podstawy faktycznej, na której powód opiera swoje żądanie. Jeżeli roszczenie oparte jest na zdarzeniach prawnych wywołujących skutki cywilnoprawne, to droga sądowa jest dopuszczalna – dotyczy to także żądania zasądzenia świadczeń o charakterze publicznoprawnym (post. SN z 19.3.2018 r., II CSK 640/17, Legalis).

• Rozważając dopuszczalność drogi sądowej sąd nie bada istnienia prawa podmiotowego, ani nie rozważa, czy zgłoszone przez powoda roszczenie jest usprawiedliwione prawem materialnym. Do wytoczenia procesu nie jest potrzebne obiektywne istnienie prawa, konieczne jest jedynie twierdzenie o jego istnieniu. Sąd powinien wyjaśnić czy prawo podmiotowe, o istnieniu którego twierdzi powód, odpowiada pojęciu „sprawa cywilna” w rozumieniu art. 1 i 2 KPC. Jeżeli, według twierdzeń powoda zawartych w pozwie, między nim a pozwanym istnieje stosunek cywilnoprawny, droga sądowa jest dopuszczalna i pozew nie może być odrzucony z powodu jej braku (wyr. SN z 17.6.2016 r., IV CSK 655/15, Legalis).

• Stwierdzenie dopuszczalności drogi sądowej z oczywistych względów nie przesądza skuteczności roszczenia dochodzonego na tej drodze. Dopuszczalność drogi sądowej w określonej sprawie oraz możliwość uzyskania w postępowaniu sądowym ochrony prawnej to dwie różne kwestie (wyr. SN z 28.10.2010 r., II CSK 227/10, Legalis).

§ 7. Niedopuszczalność drogi sądowej i jej rodzaje

9

Niedopuszczalność drogi sądowej – to brak kompetencji sądu powszechnego do rozpoznania sprawy cywilnej. Mówiąc inaczej, jest to brak pozytywnej przesłanki dopuszczalności drogi sądowej. Owa przesłanka jest uwzględniana przez sąd z urzędu w każdym stanie sprawy (art. 202 KPC). W przypadku rozpoznania sprawy mimo braku istnienia pozytywnej przesłanki procesowej w postaci dopuszczalności drogi sądowej (bez względu na to czy niedopuszczalność drogi sądowej miała charakter pierwotny czy następczy), zachodzić będzie nieważność postępowania (art. 379 pkt 1 KPC).

Można wyróżnić następujące podziały niedopuszczalności drogi sądowej:

1) ze względu na moment powstania negatywnej przesłanki procesowej wyróżnia się niedopuszczalność drogi sądowej:

a) pierwotną niedopuszczalność drogi sądowej – droga sądowa jest niedopuszczalna już w momencie wszczęcia postępowania; w takim wypadku sąd powinien odrzucić pozew albo wniosek; wyjątkiem jest art. 199^1 KPC, a także art. 464 § 1 KPC, zgodnie z którym odrzucenie pozwu nie może nastąpić z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, gdy do rozpoznania sprawy właściwy jest inny organ. W tym wypadku sąd przekaże mu sprawę (w drodze postanowienia),

b) następczą niedopuszczalność drogi sądowej – pozytywna przesłanka drogi sądowej istniała w momencie wszczęcia postępowania, jednakże odpadła w jego toku; wtedy też sąd powinien umorzyć postępowanie;

2) ze względu na możliwość przekształcenia przesłanki negatywnej w przesłankę pozytywną:

a) bezwzględna niedopuszczalność drogi sądowej – sprawa nie jest sprawą cywilną w rozumieniu art. 1 KPC lub fakt faktem spełnia przesłanki bycia sprawą cywilną, jednakże z mocy przepisów szczególnych sądy powszechne nie są kompetentne do jej rozstrzygnięcia (art. 2 § 3 KPC),

b) względna niedopuszczalność drogi sądowej:

– czasowa niedopuszczalność drogi sądowej – inaczej warunkowa; sprawa cywilna może być rozpoznana przez sąd powszechny dopiero po podjęciu innych czynności celem jej załatwienia/ wyczerpania możliwości podejmowania działań przed innym uprawnionym organem (np. w wyniku postępowania reklamacyjnego),

– tzw. przemienność drogi sądowej – sytuacja, gdy podmiot ma możliwość dochodzenia ochrony swoich praw przed różnymi organami, a także ma prawo wyboru, z którego sposobu skorzysta (np. art. 242 KP).

Orzecznictwo

• Bezwzględna niedopuszczalność drogi sądowej zachodzi wówczas, gdy sprawa – na skutek jej „niecywilnego” charakteru lub w związku z obowiązującym przepisem prawa – w żadnym wypadku nie może być załatwiona przez sąd powszechny. Niedopuszczalność względna, występująca w polskim ustawodawstwie sporadycznie, wynika z pozostawienia osobie uprawnionej możliwości wyboru drogi – sądowej lub przed innym organem – na której chce realizować przysługujące jej prawo podmiotowe. Możliwość takiego wyboru musi być jednak przewidziana w konkretnym przepisie ustawy (dekretu). Można mówić o nie dopuszczalności drogi sądowej w zakresie całego powództwa albo tylko jego części. W efekcie mimo przynależenia danej sprawy do drogi sądowej, droga ta może być – w części istotnej dla orzeczenia o całości żądania niedopuszczalna (wyr. SA w Poznaniu z 25.1.2017 r., III AUa 568/16, Legalis).

• Odrzucając pozew z powodu niedopuszczalności drogi sądowej, sąd nie może poprzestać na stwierdzeniu, że przedstawiona mu do rozpoznania sprawa, nie jest sprawą cywilną, lecz powinien w uzasadnieniu swego orzeczenia wskazać sąd, do którego właściwości rozpoznania tej sprawy zostało ustawowo zastrzeżone (wyr. SN z 24.9.2012 r., I PK94/12, Legalis).

• W sprawie, w której pasażer domaga się od przewoźnika lotniczego odszkodowania za opóźniony lot na podstawie art. 7 Rozporządzenia (WE) Nr 261/2004 Parlamentu Europejskiego i Rady z 11.2.2004 r. ustanawiającego wspólne zasady odszkodowania i pomocy dla pasażerów w przypadku odmowy przyjęcia na pokład albo odwołania lub dużego opóźnienia lotów, uchylającego Rozporządzenie (EWG) Nr 295/91 (Dz.Urz. UE L Nr 46, s. 1) zachodzi przemienność drogi postępowania przed sądami powszechnymi lub przed Prezesem Urzędu Lotnictwa Cywilnego (uchw. SN z 7.2.2014 r., III CZP 113/13, Legalis).

§ 8. Rodzaje sądowego postępowania cywilnego

10

Zgodnie z systematyką KPC, można wyróżnić następujące rodzaje postępowania:

1) postępowanie rozpoznawcze, które obejmuje zarówno tryb procesowy, jak i tryb postępowania nieprocesowego;

2) postępowanie zabezpieczające,

3) postępowanie egzekucyjne,

4) postępowanie międzynarodowe,

5) postępowanie arbitrażowe, z tym zastrzeżeniem, że postępowanie to nie spełnia wymogu postępowania sądowego; postępowanie arbitrażowe bowiem jest przejawem alternatywnych metod rozwiązywania spraw cywilnych.

Innym podziałem postępowań jest także ich podział na postępowanie rozpoznawcze, które ukierunkowane jest na udzielenie ochrony prawnej danemu podmiotowi poprzez rozpoznanie sprawy i wydanie rozstrzygnięcia, postępowanie wykonawcze, które zakłada przymusowe wyegzekwowanie praw stwierdzonych w wyniku przeprowadzonego postępowania rozpoznawczego oraz postępowania pomocnicze, tj. takie, w ramach których rozpoznawane są kwestie incydentalne lub uboczne, które związane są z postępowaniem głównym. W przypadku postępowań pomocniczych można dokonać ich podziału na:

1) postępowania pomocnicze samoistne – postępowanie pojednawcze, postępowanie zabezpieczające, postępowanie klauzulowe, postępowanie o uznanie lub stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody przed nim zawartej, postępowanie o wyjawienie majątku;

2) postępowania pomocnicze niesamoistne – postępowanie o przywrócenie terminu do dokonania czynności procesowej, dochodzenie w celu ustalenia wartości przedmiotu sporu.

Orzecznictwo

• W zakresie umiejscowienia postępowania klauzulowego w jednym z rodzajów postępowania cywilnego warto zwrócić zaś uwagę na stanowisko M. Mulińskiego (por. Postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności krajowemu tytułowi egzekucyjnemu, Warszawa 2005, s. 21–22), który przyjmuje za W. Broniewiczem, że postępowanie klauzulowe jest samoistnym, odrębnym postępowaniem w sprawie (tak W. Broniewicz, Wszczęcie i przebieg postępowania egzekucyjnego, [w:] E. Warzocha (red.) Współczesne tendencje rozwoju procedury cywilnej w Europie, Warszawa 1990, s. 78 i n.). Mieści się ono w zasadniczym nurcie postępowania, jakie w danej sprawie zostało wszczęte. Postępowanie to zmierza do załatwienia sprawy cywilnej poprzez ustalenie, czy zachodzą przesłanki do przymusowego wykonania świadczenia stwierdzonego w określonym akcie (tytuł egzekucyjny) (post. SN z 18.1.2017 r., III SPZP 2/16, Legalis).

§ 9. Przedmiot ochrony w postępowaniu cywilnym (przedmiot procesu cywilnego)

11

Przedmiot ochrony w postępowaniu cywilnym czy też przedmiot procesu cywilnego nie jest pojęciem rozumianym w sposób jednolity w doktrynie przedmiotu. Wykształciły się dwie główne koncepcje zasadzające się na opozycyjnych wobec siebie założeniach[22].

Pierwsza z nich, zwana koncepcją roszczeń materialnych[23] zakłada, że przedmiotem ochrony w postępowaniu cywilnym są roszczenia materialnoprawne. Słusznie podnosi się w literaturze przedmiotu, że pogląd ten nie zasługuje na aprobatę, a to z tego powodu, iż roszczenie materialnoprawne istnieje obiektywnie, podczas gdy roszczenie procesowe istnieje subiektywnie według twierdzeń powoda i dopiero sąd w wyniku danego rozstrzygnięcia przesądza o jego istnieniu lub nieistnieniu. Przyjmując tę wadliwą koncepcję należałoby dojść do momentami alogicznego stwierdzenia, że niektóre toczące się postępowania są postępowaniami bezprzedmiotowymi, a to z tego powodu, iż sąd stwierdził następczo o nieistnieniu roszczenia w drodze wyroku oddalającego powództwo. Podkreślić trzeba, że każde postępowanie niezależnie od jego wyniku (uwzględnienie, oddalenie powództwa) posiada swój własny przedmiot. Ponadto, na krytykę zasługuje również to, że koncepcja roszczeń materialnoprawnych jako przedmiotu ochrony procesu znajduje zastosowanie tylko dla powództw o świadczenie, a więc wyłączona zostaje możliwość jej zastosowania dla powództw o ustalenie istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa czy też powództw o ukształtowanie danego stosunku prawnego bądź prawa.

Druga koncepcja określana jest koncepcją roszczeń procesowych. Jej przedstawicielami są m.in. W. Siedlecki i W. Broniewicz. Według W. Siedleckiego roszczenie procesowe jest żądaniem urzeczywistnienia w konkretnym wypadku określonej, oznaczonej normy prawnej przez wydanie orzeczenia o określonej treści. Drugi z nich stwierdza, że roszczeniem procesowym jest twierdzenie powoda o istnieniu bądź nieistnieniu określonej normy indywidualno-konkretnej, przedstawione sądowi celem wiążącego ustalenia jej istnienia lub nieistnienia[24].

Koncepcja roszczeń procesowych znajduje zastosowanie do wszystkich trzech rodzajów żądań zawartych w powództwie, czy też rodzajów powództw: powództwa o świadczenie, powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego oraz powództwa o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego.

Orzecznictwo

• Roszczenie procesowe jako przedmiot procesu, definiowane jest jako pojęcie składające się z dwóch elementów: samego żądania oraz faktów i dowodów wskazywanych dla jego uzasadnienia (wyr. SA w Krakowie z 9.7.2015 r., I ACa 460/15, Legalis).

• Roszczenie procesowe, jako przedmiot rozstrzygnięcia sądu, kształtowane jest przez dwa elementy, treść żądania oraz powołane dla jego uzasadnienia fakty, które mają wskazywać na to, że roszczenie takie, mając swoją podstawę w normach prawno-materialnych, po stronie powoda istnienie i może być skutecznie skierowane przeciwko pozwanemu (wyr. SA w Krakowie z 21.12.2017 r., I ACa 787/17, Legalis).

• Przedmiotem postępowania sądowego jest roszczenie procesowe, czyli skierowane do sądu i oparte na przytoczonych okolicznościach faktycznych żądanie udzielenia ochrony prawnej poprzez wydanie rozstrzygnięcia konkretyzującego normę prawną indywidualno-konkretną. Żądanie to uruchamia działalność rozpoznawczą i orzeczniczą sądu, co oznacza, że dopóki roszczenie procesowe jest popierane przez powoda, a przy tym nie jest dotknięte przeszkodą procesową, dopóty sąd ma obowiązek w przedmiocie tego roszczenia prowadzić postępowanie i merytorycznie się o nim wypowiedzieć (wyr. SA w Krakowie z 8.11.2018 r., V ACa 785/17, Legalis).

§ 10. Żądanie zawarte w powództwie a przedmiot ochrony prawnej

12

Podstawowym elementem powództwa jest żądanie, stanowiąc tym samym jeden z wymogów kwalifikowanych pozwu (art. 187 § 1 pkt 1 KPC). Ustawodawca nakłada na powoda obowiązek dokładnego określenia żądania celem wyznaczenia granic ochrony, której powód dochodzi w drodze postępowania sądowego. Żądanie powoda będzie modyfikowane w zależności od rodzaju żądanej ochrony prawnej. W oparciu o powyższe można wyróżnić:

1) żądanie o spełnienie świadczenia;

2) żądanie ustalenia istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa;

3) żądanie ukształtowania stosunku prawnego lub prawa.

W przypadku żądania o spełnienie świadczenia przedmiotem ochrony prawnej jest roszczenie wynikające z prawa podmiotowego osoby uprawnionej rozumiane jako prawo uprawnionego do żądania, aby konkretna osoba zachowała się w taki, a nie inny sposób. Mówiąc inaczej, uprawniony może żądać, aby indywidualnie oznaczona osoba wykonała swój obowiązek polegający na wykonaniu świadczenia na rzecz uprawnionego. W zależności od rodzaju prawa podmiotowego, tj. czy jest to prawo podmiotowe bezwzględne czy względne, różny będzie krąg adresatów tego obowiązku. W przypadku prawa podmiotowego bezwzględnego będzie ono skuteczne erga omnes, tj. wobec wszystkich. Natomiast w przypadku prawa podmiotowego względnego jego skuteczność będzie oddziaływała na określony krąg podmiotów.

Żądanie ustalenia istnienia, bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa będzie miało miejsce zazwyczaj wtedy, gdy będzie istniała niepewność tego stanu prawnego lub prawa. Żądanie może przybrać zarówno formę pozytywną (żądanie ustalenia istnienia stosunku prawnego lub prawa), jak i negatywną (żądanie ustalenia nieistnienia stosunku prawnego lub prawa). Tego typu żądanie będzie formułowane najczęściej wtedy, gdy stosunek prawny lub prawo nie zostało naruszone, a powód zmierza bezpośrednio do ich ochrony.

Występując z żądaniem ustalenia, powód musi wykazać swój interes prawny w danym ustaleniu. Interes prawny zachodzi wówczas, jeżeli sam skutek, jaki wywoła uprawomocnienie się wyroku ustalającego, zapewni powodowi ochronę jego prawnie chronionych interesów, czyli definitywnie zakończy spór istniejący lub prewencyjnie zapobiegnie powstaniu takiego sporu w przyszłości (zob. wyr. SN z 18.6.2009 r., II CSK 33/09, Legalis).

Żądanie ukształtowania prawa lub stosunku prawnego formułowane jest wtedy, gdy powód posiada uprawnienie mające swoje źródło w prawie materialnym, które to w określonych prawem sytuacjach daje podstawę do zwrócenia się do sądu celem ukształtowania prawa lub stosunku prawnego.

Celem takiego żądania jest ukształtowanie sytuacji powoda zgodnie z treścią przysługującego mu prawa kształtującego. W drodze orzeczenia sądu tworzony jest nowy stan prawny poprzez nawiązanie, zmianę lub zniesienie prawa czy stosunku prawnego.

Orzecznictwo

• Powództwo o ustalenie nie jest ograniczone żadnymi terminami, a jego przesłanką jest wyłącznie interes prawny w żądaniu ustalenia istnienia lub nieistnienia konkretnego stosunku prawnego lub prawa, przez co rozumieć należy również żądanie stwierdzenia (ustalenia) nieważności czynności prawnych (wyr. SA w Białymstoku z 20.5.2015 r., I ACa 163/15, Legalis).

• Powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa może być uwzględnione wtedy, gdy zostanie wykazane spełnienie dwóch przesłanek o charakterze merytorycznym, tj. interesu prawnego oraz wykazania prawdziwości twierdzeń powoda. Pierwsza z nich warunkuje określony skutek tego powództwa, decydując o dopuszczalności badania i ustalania prawdziwości twierdzeń powoda, a wykazanie istnienia drugiej ma znaczenie dla oceny merytorycznej zasadności powództwa (wyr. SN z 18.4.2012 r., V CSK 149/11, Legalis).

• Realna możliwość wytoczenia powództwa o świadczenie wyklucza interes prawny powoda w żądaniu ustalenia na podstawie art. 189 KPC, bowiem okoliczność ta ma charakter przesłankowy dla rozstrzygnięcia o obowiązku spełnienia świadczenia i podlega badaniu w procesie o świadczenie (wyr. SA w Warszawie z 16.2.2018 r., VII AGa 134/18, Legalis).

§ 11. Klauzula generalna nadużycia prawa procesowego

13

Klauzula generalna nadużycia procesowego została uregulowana w KPC na mocy noweli z 4.7.2019 r. w ramach art. 4^1, który stanowi, że „z uprawnienia przewidzianego w przepisach postępowania stronom i uczestnikom postępowania nie wolno czynić użytku niezgodnego z celem, dla którego je ustanowiono (nadużycie prawa procesowego)”.

Ustawodawca nie zdecydował się na kazuistyczne regulacje dotyczące naruszenia konkretnych praw procesowych, tworząc tym samym jedną, generalną klauzulę, mającą zastosowanie do wszystkich przejawów nadużyć procesowych, przejawianych zarówno przez strony procesu, jak i uczestników postępowania nieprocesowego. W doktrynie przedmiotu wskazuje się jednak przykładowe grupy zachowań podmiotów postępowania, które mogą wchodzić w zakres przedmiotowy instytucji nadużycia prawa procesowego. Są to:

1) celowe opóźnianie postępowania sądowego;

2) celowe wielokrotne zgłaszanie tych samych wniosków w toku postępowania;

3) podnoszenie nieuzasadnionych zarzutów i środków zaskarżenia;

4) kwestionowanie decyzji procesowych sądu opartych na prawidłowym stosowaniu norm procesowych[25].

Jak już zostało to zasygnalizowane, podmiotami nadużycia prawa procesowego mogą być strony lub uczestnicy postępowania. Klauzula nadużycia prawa procesowego nie znajdzie natomiast zastosowania w przypadku czynności podejmowanych przez sąd[26]. W tego typu sytuacjach można jedynie mówić o przekroczeniu kompetencji poprzez wadliwe dokonywanie czynności[27].

Niezbędnym warunkiem do tego, aby podejmowane przez stronę lub uczestnika postępowania działania mogły zostać zakwalifikowane jako nadużycie prawa procesowego, sąd w wyniku dokonanych ustaleń, musi dojść do przekonania, że cel działań podejmowanych przez podmiot in concreto nie jest zgodny z celem danej instytucji procesowej in abstracto. Mówiąc inaczej, sąd zobowiązany jest do ustalenia, że działania strony, mimo iż nie wykraczają poza ramy prawnie dozwolone, nie są ukierunkowane na ziszczenie się celów danej instytucji prawa. Podkreślić trzeba, że nadużycie prawa procesowego jest osobną kategorią normatywną, rożną od czynności sprzecznych z prawem lub zasadami współżycia społecznego czy czynności zmierzających do obejścia prawa. Są to czynności, które znane są ustawie, są formalnie dopuszczalne, w warstwie abstrakcyjnej neutralne, jednakże w okolicznościach konkretnej sprawy są wykorzystywane niezgodnie z przeznaczeniem przepisu.

Dokonanie ustaleń przez sąd, zakładających że wykonanie przez stronę uprawnienia procesowego jest przejawem nadużycia praw procesowych, powinno nastąpić tylko na podstawie wnikliwej oceny okoliczności, która w pełni uzasadniałaby stwierdzenie, iż działanie strony ukierunkowane jest na osiągnięcie celu odmiennego od przewidzianego i akceptowanego przez ustawodawcę. Sąd powinien powziąć przekonanie, że nadużywający wykonuje swoje uprawnienie wyłącznie w celu, który nie jest celem przewidzianym dla danej instytucji.

W konsekwencji, sąd stwierdziwszy nadużycie prawa procesowego, może zastosować wobec strony nadużywającej sankcje procesowe uregulowane w art. 226^2 § 2 KPC, tj. sąd może w orzeczeniu kończącym postępowanie w sprawie:

1) stronę nadużywającą skazać na grzywnę;

2) niezależnie od wyniku sprawy, odpowiednio do spowodowanej nadużyciem zwłoki w jej rozpoznaniu, włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu kosztów w części wyższej, niż nakazywałby to wynik sprawy, a nawet zwrotu kosztów w całości;

3) na wniosek strony przeciwnej:

a) przyznać od strony nadużywającej koszty procesu podwyższone odpowiednio do spowodowanego nadużyciem zwiększenia nakładu pracy strony przeciwnej na prowadzenie sprawy, nie więcej jednak niż dwukrotnie;

b) podwyższyć stopę odsetek zasądzonych od strony, której nadużycie spowodowało zwłokę w rozpoznaniu sprawy, za czas odpowiadający tej zwłoce. Stopa może zostać podwyższona nie więcej niż dwukrotnie.

Wyżej wymienione sankcje mogą zostać nałożone na stronę w sposób kumulatywny.

Podkreślić należy, że ustawodawca nie zdecydował się na sankcję w postaci nieważności czynności procesowej czy też bezskuteczności tej czynności. Wobec powyższego, stwierdzić należy, że mimo zakwalifikowania danego działania strony jako nadużycia procesowego, dana czynność pozostanie czynnością skuteczną.

Orzecznictwo

• Nieodpowiednie wykorzystywanie uprawnienia procesowego do wystąpienia z wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej, polegające na złożeniu tego wniosku do sądu wyłącznie w celu uzyskania przerwy biegu przedawnienia, a nie – co najmniej także – w celu realizacji roszczenia w drodze ugody, należy rozważać jako czynność procesową sprzeczną z dobrymi obyczajami (art. 3 KPC), a konkretnie podtyp takiej czynności, tj. czynność procesową, której dokonanie stanowi nadużycie uprawnienia do jej dokonania. Sprzecznie z dobrymi obyczajami – w znaczeniu procesowym – działa i jednocześnie nadużywa uprawnienia procesowego wierzyciel, który występuje z wnioskiem o zawezwanie do próby ugodowej nie w celu realizacji swojego roszczenia w drodze zawarcia ugody, lecz chcąc wyłącznie wydłużyć okres jego zaskarżalności przez doprowadzenie do przerwy biegu przedawnienia. Sprzeczność wniosku o zawezwanie do próby ugodowej z dobrymi obyczajami (art. 3 KPC), która ma miejsce w razie, gdy wierzyciel nadużywa uprawnienia do wystąpienia z nim do sądu, dyskwalifikuje tę czynność oraz musi skutkować tym, że niedopuszczalne jest prowadzenie na jego podstawie postępowania pojednawczego (wyr. SN z 27.7.2018 r., V CSK 384/17, Legalis).

• Zakaz nadużycia praw procesowych należy zatem uznać, obok zasady efektywności i równouprawnienia stron, za istotny element rzetelnego procesu. Sąd może i powinien przeciwdziałać podejmowaniu przez stronę czynności paraliżujących tok postępowania i tym samym pozbawiających przeciwnika procesowego możliwości uzyskania efektywnej ochrony. Prawidłowe zastosowanie tej zasady wymaga pogodzenia jej z gwarancjami procesowymi i poszanowaniem prawa do sądu. Z tego względu uznanie przez sąd, że wykonanie przez stronę uprawnienia procesowego stanowi nadużycie praw procesowych, może nastąpić tylko w na podstawie wnikliwej oceny okoliczności sprawy, w pełni uzasadniającej stwierdzenie, że działanie strony jest podyktowane nierzetelnym – odmiennym od przewidzianego i akceptowanego przez ustawę – celem, w szczególności zamiarem utrudnienia lub przedłużenia postępowania. Przydatnym kryterium oceny jest porównanie, przy uwzględnieniu miernika obiektywnego, celu uprawnienia procesowego z odpowiedniością wykorzystania go w konkretny sposób. Jedną z najczęstszych przyczyn przedłużania postępowania, uniemożliwiających rozpatrzenie sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki, jest odraczanie rozpraw na podstawie art. 214 § 1 KPC z powodu nieobecności strony wywołanej długotrwałą chorobą. Powołanie się na taką przyczynę odroczenia rozprawy jest niewątpliwie uprawnieniem procesowym strony, co jednak nie wyłącza możliwości dokonania przez sąd kontroli pod kątem ewentualnego nadużycia tego uprawnienia, dokonanej w kontekście całościowej postawy strony w postępowaniu (uchw. SN z 11.12.2013 r., III CZP 78/13, Legalis).

• Warto nadmienić, że zgodnie z art. 6 KPC, Sąd powinien przeciwdziałać przewlekaniu procesu, natomiast art. 214 § 1 KPC stanowi, że rozprawa ulega odroczeniu, jeżeli sąd stwierdzi nieprawidłowość w doręczeniu wezwania albo jeżeli nieobecność strony jest wywołana nadzwyczajnym wydarzeniem lub inną znaną sądowi przeszkodą, której nie można przezwyciężyć. Jednakże, przypadki nieobecności strony wywołane długotrwałymi chorobami – na co zwrócił uwagę Sąd Najwyższy w uchwale z 11.12.2013 r., III CZP 78/13 – nie uzasadniają odroczenia rozprawy, jeżeli w okolicznościach sprawy wniosek o odroczenie rozprawy stanowi nadużycie praw procesowych. Zasada ta może mieć zastosowanie w sytuacji, w której określone uprawnienie mieści się w dyspozycji normy procesowej, ale skorzystanie z niego służy innemu celowi niż uzyskanie ochrony praw podmiotowych, a skutek wykonania tego uprawnienia byłby sprzeczny z funkcją przepisów i ekonomią procesową. Sąd natomiast może i powinien przeciwdziałać podejmowaniu przez stronę czynności tamujących tok postępowania i tym samym pozbawiających przeciwnika procesowego możliwości uzyskania efektywnej ochrony (wyr. SA w Łodzi z 28.1.2018 r., I ACa 138/17, Legalis).

1 Zob. W. Broniewicz, [w:] W. Broniewicz, A. Marciniak, I. Kunicki, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 25; J. Jodłowski, Z. Resich, J. Lapierre, T. Misiuk-Jodłowska, K. Weitz, Postępowanie cywilne, Warszawa 2009, s. 23; W. Siedlecki, Z. Świeboda, Postępowanie cywilne. Zarys wykładu, Warszawa 2001, s. 22.

2 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 4.

3 Za: A. Zieliński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, A. Zieliński (red.), Warszawa 2017, wersja elektroniczna, dostęp Legalis, komentarz do art. 1, uwaga 6.

4 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 5

5 Szerzej: S. Cieślak, Pojęcie, skład i charakter systemu postępowania cywilnego, [w:] S. Cieślak, Powiązania wewnątrzsystemowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2013, wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex.

6 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 13.

7 Zgodnie z paremią ubi remedium ibi ius.

8 Np. problematyka rozumienia pojęcia roszczenia.

9 Por. H. Mądrzak, [w:] Postępowanie cywilne, H. Mądrzak (red.), Warszawa 2003, s. 14.

10 Por. W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 31.

11 Szerzej: Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 16.

12 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 17.

13 Podobnie: art. 66 § 4 KPA.

14 Ł. Błaszczak, [w:] Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2013, s. 18.

15 J. Bodio, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz aktualizowany. Tom I. Art. 1–729, A. Jakubecki (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex, komentarz do art. 177, uwaga 5.

16 T. Ereciński, [w:] Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, T. Ereciński (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex, komentarz do art. 11, uwaga 1.

17 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 49.

18 M. Kurowski, [w:] Kodeks postępowania karnego. Tom I. Komentarz aktualizowany, D. Świecki (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex, komentarz do art. 8, uwaga 2.

19 Ł. Błaszczak, [w:] Meritum. Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017, s. 29.

20 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 40.

21 Ustawa z 8.12.2017 r. o Sądzie Najwyższym (tekst jedn. Dz.U. z 2019 r. poz. 825).

22 M. Górna-Zawadzka, [w:] Postępowanie cywilne, I. Gil (red.), Warszawa 2017, s. 82.

23 Ł. Błaszczak, [w:] Meritum Postępowanie cywilne, E. Marszałkowska-Krześ (red.), Warszawa 2017, s. 33.

24 W. Broniewicz, Postępowanie cywilne w zarysie, Warszawa 2016, s. 222.

25 Za: T. Ereciński, [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex.

26 Inaczej S. Dąbrowski, A. Łazarska, Nadużycie władzy sędziowskiej, [w:] Polski Proces Cywilny 2012, Nr 1, s. 7.

27 T. Ereciński, Nadużycie praw procesowych w postępowaniu cywilnym. Tezy i wstępne propozycje do dyskusji, [w:] Nadużycie prawa procesowego cywilnego, P. Grzegorczyk, M. Walasik, F. Zedler (red.), wersja elektroniczna, dostęp SIP Lex.