Spis treści

1. Część pierwsza

1. Rozdział 1

2. Rozdział 2

3. Rozdział 3

4. Rozdział 4

5. Rozdział 5

6. Rozdział 6

7. Rozdział 7

Tytuł oryginału
A PORTRAIT OF A LADY

Wydawca
Joanna Laprus-Mikulska

Redaktor prowadzący
Paulina Kostrzyńska

Korekta
Zbigniew Malak
Tomasz Dzikowski

Copyright © for the Polish translation by Maria Skibniewska
Copyright © for this edition by Dressler Dublin Sp. z o.o., 2023

Warszawa 2023

Wydawnictwo Świat Książki
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa

Księgarnie internetowe
www.swiatksiazki.pl
www.ksiazki.pl

Dystrybucja
Dressler Dublin Sp. z o.o.
ul. Poznańska 91
05-850 Ożarów Mazowiecki
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
tel. + 48 22 733 50 31/32 www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer

Część pierwsza

1

Niewiele jest w życiu godzin milszych niż pora obrządku zwanego popołudniową herbatą. W pewnych okolicznościach sama ta sytuacja sprawia nam przyjemność, niezależnie od tego, czy pijemy herbatę, czy też nie, bo oczywiście są osoby, które jej nie piją. Zamierzam rozpocząć tę prostą opowieść od czarującej sceny tej właśnie niewinnej rozrywki. Wszystkie rekwizyty małej uczty były rozmieszczone na trawniku za starym, wiejskim angielskim domem, w doskonałej pełni, że się tak wyrażę, pięknego letniego popołudnia. Część popołudnia już minęła, ale to, co z niego jeszcze zostało, tchnęło subtelnym, niezwykłym urokiem. Prawdziwy zmierzch miał zapaść dopiero za kilka godzin, ale już zaczął się odpływ letniego światła, powietrze złagodniało, cienie wydłużały się na gładkiej, gęstej murawie. Wydłużały się jednak powoli i całą atmosferę przenikał spokój, który rodzi się ze świadomości, że jest jeszcze przed nami dużo wolnego czasu, który stanowi chyba główne źródło przyjemności doznawanej w takich sytuacjach i o tej porze dnia. Godziny od piątej do ósmej mogą się niekiedy wydawać małą wiecznością, ale w tym przypadku mogła to być tylko wieczność błoga. Osoby występujące w tej scenie cieszyły się nią w spokoju i nie należały do płci, z której zazwyczaj rekrutują się najwytrwalsi uczestnicy wspomnianych przed chwilą obrzędów. Cienie na doskonale wypielęgnowanym trawniku miały kształty proste i kanciaste; rzucały je trzy postacie: starszy pan, siedzący w głębokim wiklinowym fotelu obok stolika z zastawą do herbaty, i dwaj młodsi mężczyźni, którzy przed nim spacerowali tam i z powrotem, rozmawiając swobodnie. Starszy pan miał w ręku filiżankę – wyjątkowo dużą, inną niż reszta serwisu, malowaną jaskrawymi kolorami. Sączył napój bardzo ostrożnie, bez pośpiechu, za każdym łykiem trzymając filiżankę długo tuż przy brodzie, twarzą zwrócony ku domowi. Dwaj młodsi panowie albo już skończyli herbatę, albo nie zechcieli z tego przywileju skorzystać; przechadzając się, palili papierosy. Jeden z nich od czasu do czasu w przelocie rzucał uważne spojrzenie na starca, który, nie wiedząc, że jest obserwowany, nie odrywał wzroku od ciemnoczerwonej fasady swojej rezydencji. Dom wznoszący się nad trawnikiem zasługiwał na taką kontemplację i był najbardziej charakterystycznym szczegółem na wskroś angielskiego obrazu, który starałem się tu naszkicować.

Stał na niskim wzgórzu, nad rzeką – a była to Tamiza o jakieś czterdzieści mil od Londynu. Długa szczytowa ściana z czerwonej cegły – na której karnacji czas i klimat wypróbowały rozmaite malarskie sztuczki, wszystkie jednak w rezultacie upiększające i wysubtelniające – wznosiła się nad trawnikiem obrośnięta kożuchem bluszczu, zwieńczona grupą kominów, z oknami niknącymi w gęstwie pnączy. Dom miał imię i historię; starszy pan chętnie by opowiedział przy herbacie, że zbudowano go za Edwarda Szóstego, że udzielił on kiedyś na jedną noc gościny Elżbiecie Wielkiej (której dostojna postać spoczęła na olbrzymim, wspaniałym i straszliwie kanciastym łożu, stanowiącym po dziś dzień najokazalszy mebel w apartamentach sypialnych), że mocno został poszczerbiony i zeszpecony w czasie wojen Cromwella, że go później w okresie Restauracji naprawiono i znacznie powiększono i że wreszcie, po przeróbkach i niefortunnych zmianach wprowadzonych w XVIII wieku, dostał się w troskliwe ręce roztropnego amerykańskiego bankiera, który kupił go (w okolicznościach zbyt skomplikowanych, aby je tutaj wyłuszczać) początkowo tylko dlatego, że transakcja była wyjątkowo korzystna; bankier zdecydował się na kupno, ale bardzo narzekał na brzydotę, starość i niewygody tej budowli; teraz jednak, po dwudziestu latach, nie wypierał się namiętnego zachwytu dla swojego domu, znał wszystkie jego estetyczne walory, mógłby doradzić, jaki obrać punkt obserwacyjny, by je najlepiej ocenić, wiedział, o której godzinie cienie różnych wypukłości, padające – jakże miękko! – na rozgrzaną, spatynowaną powierzchnię cegieł, przybierają najwłaściwsze proporcje. Poza tym, jak już mówiłem, starszy pan umiałby wyliczyć większość kolejnych właścicieli domu i jego mieszkańców, wśród których nie brakowało ludzi wielkiej sławy; opowiedziałby to wszystko z dyskretnym, lecz głębokim przeświadczeniem, że ostatni rozdział w historii tej siedziby nie jest mniej zaszczytny od wcześniejszych. Główne wejście do domu nie znajdowało się w fasadzie widocznej z trawnika, lecz po przeciwnej stronie i w innej części budynku. Ten zakątek był całkowicie odgrodzony od świata i zaciszny, a ogromny dywan trawnika okrywający płaski szczyt wzgórza zdawał się przedłużeniem wspaniałego wnętrza. Wysokie spokojne dęby i buki rzucały cień gęsty jak aksamitne kotary, a trawnik był umeblowany jak salon wyściełanymi fotelami, mienił się kolorami pledów, na murawie zaś leżały książki i pisma. Rzeka płynęła dość daleko stąd; właściwy trawnik kończył się na linii, od której teren zaczynał opadać, ale z krawędzi po zboczu prowadziła nad wodę urocza ścieżka. Starszy pan siedzący obok stolika przybył przed trzydziestu laty z Ameryki i oprócz bagaży przywiózł stamtąd swoją fizjonomię; nie tylko przywiózł, lecz zachował w dobrej formie, tak że mógłby ją spokojnie, w razie potrzeby, zabrać z powrotem do ojczystego kraju. Jednakże było oczywiste, że teraz już zapewne nie myśli o przeprowadzce; odpoczywał po latach wędrówek w oczekiwaniu na bliski wielki odpoczynek. Nie ulegało wątpliwości, że ta twarz nie rozporządza szeroką gamą ekspresji, tym bardziej wymowny był więc na niej wyraz inteligentnego zadowolenia. Zdawał się świadczyć, że człowiek ten ma za sobą szczęśliwe życie, a zarazem, że nie były to sukcesy niezmącone i prowokujące zazdrość, lecz prawie tak niewinne jak porażki. Oczywiście był człowiekiem doświadczonym i obytym wśród ludzi, ale uśmiech, który pojawił się na jego szczupłych, szerokich policzkach i roziskrzył wesołością oczy, gdy starszy pan wreszcie odstawił ostrożnie filiżankę na stolik, miał niemal wieśniaczą prostotę. Ubrany był wytwornie, w doskonale wyczyszczoną czerń, lecz kolana jego okrywał pled, a stopy chroniły ciepłe, haftowane ranne pantofle. Piękny pies collie leżał w trawie w pobliżu fotela i wpatrywał się w swego pana z podobną czułością, z jaką on spoglądał na bardziej jeszcze dostojne oblicze domu. Mały ruchliwy foksterier kręcił się koło młodszych panów.

Jeden z nich, trzydziestopięcioletni, wspaniale zbudowany mężczyzna, miał twarz tak typowo angielską, jak nieangielska była twarz poprzednio opisanego pana, bardzo przystojną, czerstwą, szczerą i otwartą, o rysach pięknych i wyrazistych, z żywymi szarymi oczyma i bujną kasztanowatą brodą; wyglądał na człowieka wyjątkowo przez los uprzywilejowanego, obdarzonego przez naturę szczęśliwym usposobieniem, wzbogaconym przez wieki cywilizacji, tak że od pierwszego wejrzenia mógł się każdemu obserwatorowi wydać godny zazdrości. Miał na nogach wysokie buty z ostrogami, jak gdyby dopiero co zeskoczył z konia po długiej przejażdżce, a na głowie biały, trochę za duży z pozoru kapelusz; ręce trzymał splecione za plecami, a w jednej z nich – dużej, białej i kształtnej – ściskał parę przybrudzonych rękawiczek z grubej miękkiej skóry.

Drugi młody pan, wraz z nim przechadzający się po trawniku, reprezentował zupełnie inny typ, a chociaż mógł wzbudzić głębokie zainteresowanie, nikomu, kto by go widział po raz pierwszy, nie nasunęłaby się mimowolna myśl, że chciałby się znaleźć w jego skórze. Wysoki, chudy i kruchej budowy, miał brzydką, mizerną, dowcipną i czarującą twarz, której nie dodawały urody rzadkie wąsiki i baczki. Wyglądał na człowieka inteligentnego i chorego, a nie jest to nigdy szczęśliwe połączenie; ubrany był w brązową welwetową kurtkę, a ręce schował w kieszeniach i gest ten zdawał się świadczyć o nieuleczalnym nawyku. Poruszał się trochę chwiejnie, niepewnie, jakby niezbyt mocno trzymał się na nogach. Jak już wspomniałem, przechodząc przed siedzącym w fotelu starcem, za każdym razem obrzucał go uważnym spojrzeniem i porównując ich twarze w tych momentach, łatwo było zgadnąć, że to ojciec i syn. Ojciec wreszcie spotkał wzrok syna i odpowiedział mu łagodnym uśmiechem.

– Czuję się doskonale – oznajmił.

– Wypiłeś herbatę? – spytał syn.

– Tak, z przyjemnością.

– Może chciałbyś jeszcze?

Starszy pan zastanawiał się chwilę.

– Nie, na razie nie, może później. – Mówił amerykańskim akcentem.

– Nie chłodno ci, ojcze? – zatroszczył się syn.

Starszy pan z wolna przesunął dłonią po swoich udach.

– Sam nie wiem. Póki nie dotknę, nic nie czuję.

– Może ktoś mógłby cię wyręczyć – odparł ze śmiechem syn.

– O tak, mam nadzieję, że zawsze znajdzie się ktoś gotowy współczuć mi, tak jak teraz lord Warburton. Prawda?

– Oczywiście! – przytaknął skwapliwie lord Warburton. – Ale muszę stwierdzić, że wygląda pan świetnie.

– Tak, pod wielu względami powodzi mi się doskonale. – Starszy pan spojrzał na zielony pled i wygładził go na kolanach. – Od tylu lat, że zdążyłem przywyknąć i może dlatego już nie zdaję sobie z tego sprawy.

– To właśnie najgorsza wada dobrego samopoczucia. Ale jeśli nam coś dolega, wiemy o tym aż za dobrze!

– Zdaje mi się, że mamy trochę za wielkie wymagania – powiedział syn gospodarza.

– Racja, jesteśmy z pewnością bardzo wymagający – szepnął lord Warburton.

Wszyscy trzej milczeli przez chwilę; dwaj młodsi stali, patrząc na siedzącego w fotelu starszego pana, który wreszcie poprosił o drugą filiżankę herbaty.

– Ten pled chyba okropnie przeszkadza panu? – spytał lord Warburton, gdy syn nalewał ojcu herbatę.

– Och, nie, pled jest konieczny! – wykrzyknął młody mężczyzna w welwetowej kurtce. – Proszę cię, nie podsuwaj ojcu takich pomysłów!

– To pled mojej żony – wyjaśnił po prostu starszy pan.

– No, jeśli wchodzą w grę sprawy sentymentu… – Lord Warburton usprawiedliwiającym gestem rozłożył ręce.

– Myślę, że będę musiał oddać jej pled, kiedy wróci – powiedział starszy pan.

– Nie ma o tym mowy! Zatrzyma ojciec pled i będzie nim okrywał swoje biedne stare nogi.

– Bardzo nieładnie, że tak znieważasz moje nogi – odparł starszy pan. – Zdaje się, że są równie dobre, jak twoje.

– Proszę bardzo, moje wolno ci znieważać, nie mam nic przeciw temu – żartował syn, podając ojcu pełną filiżankę.

– Ano jesteśmy parą kulawych kacząt, niewielka chyba między nami różnica.

– Dziękuję za nazwanie mnie kaczątkiem. Herbata dobra?

– Trochę za gorąca.

– To się na ogół uważa za zaletę.

– Ach, tak, ma całe mnóstwo zalet – szepnął łagodnie starszy pan. – Wie pan – zwrócił się do lorda Warburtona – mój syn jest bardzo dobrą pielęgniarką.

– Ale chyba trochę niezgrabną? – spytał gość.

– O, nie, krząta się bardzo zręcznie, chociaż sam jest inwalidą. Nazywam go słabą podporą mojej słabości, bo on też jest chory.

– Dajże spokój, tatusiu! – wykrzyknął młody człowiek.

– Niestety, to prawda, wolałbym, żeby było inaczej. Ale cóż, nic na to prawdopodobnie nie możesz poradzić.

– Spróbuję, to świetny pomysł! – odparł syn.

– A pan chorował kiedy w życiu? – zwrócił się starzec do lorda Warburtona.

Zagadnięty namyślał się dość długo, nim w końcu odpowiedział:

– Tak, proszę pana, raz, na Zatoce Perskiej.

– On sobie kpi z ojca! – wtrącił się syn. – Przecież to żart!

– Żarty żartami – spokojnie odparł starszy pan – ale wygląda pan na człowieka, który nigdy nie choruje.

– Jest chory z nudów, życie mu obrzydło. Właśnie mi o tym mówił. I bardzo się skarżył! – powiedział młody przyjaciel lorda Warburtona.

– Czy to prawda? – zapytał poważnie starszy pan.

– Tak. Pański syn nie umiał mnie pocieszyć. Trudno z nim rozmawiać, skończony cynik. W nic nie wierzy!

– To także głupi żart! – zaprotestował oskarżony o cynizm.

– To wina słabego zdrowia – wyjaśnił ojciec. – Fizyczne niedomagania wpływają na psychikę i poglądy. Wydaje mu się, że nigdy nie miał takich szans jak inni. Ale to tylko teoria, proszę pana, która nie psuje mu w praktyce humoru. Nie przypominam sobie, żebym go kiedykolwiek widział w złym usposobieniu, zawsze jest pogodny tak jak dzisiaj. Często dodaje mi otuchy.

Tak scharakteryzowany syn spojrzał ze śmiechem na lorda Warburtona.

– Czy to panegiryk, czy też potępienie za lekkomyślność? Może ojciec wolałby, żebym swoje teorie wcielał w życie?

– Zobaczylibyśmy wtedy ciekawe rzeczy! – wykrzyknął lord Warburton.

– Mam nadzieję, że pan nie podziela jego teorii – rzekł starszy pan.

– Teorie Warburtona są gorsze od moich! Twierdzi, że jest znudzony. Ja nie nudzę się ani trochę, przeciwnie, życie wydaje mi się zanadto interesujące.

– Zanadto? Powinieneś starać się, żeby było jak najbardziej interesujące.

– Tutaj nigdy się nie nudzę – powiedział lord Warburton. – Zawsze prowadzimy niezwykle ciekawe rozmowy.

– Czy to trzeci żart? – spytał sędziwy gospodarz. – Pan nie ma prawa nudzić się nigdzie! W pańskim wieku nie wiedziałem, że istnieje coś takiego jak nuda!

– Późno pan dojrzał.

– Nie! Właśnie dlatego, że dojrzałem bardzo wcześnie. Doprawdy, mając dwadzieścia lat byłem już bardzo dojrzałym człowiekiem. Pracowałem od rana do nocy. Nie nudziłby się pan, mając coś do roboty, ale wy wszyscy, dzisiejsze młode pokolenie, jesteście leniwi. Za dużo myślicie o przyjemnościach. Jesteście zbyt wybredni, zbyt bierni i za bogaci.

– Za pozwoleniem! – wykrzyknął lord Warburton. – Komu jak komu, ale panu nie wypada oskarżać bliźnich o bogactwo.

– Dlatego, że jestem bankierem? – spytał starzec.

– Można i tak to uzasadnić, jeśli pan chce, ale przede wszystkim, czyż pan sam nie ma ogromnego majątku?

– Ojciec już nie jest tak bardzo bogaty – pospieszył starcowi z miłosierną pomocą syn. – Rozdał wielkie sumy.

– I były to, jak myślę, jego własne pieniądze – powiedział Warburton. – Czy to nie wystarcza za najlepszy dowód bogactwa? Dobroczyńca ogółu nie powinien innym ludziom wyrzucać, że za bardzo lubią przyjemności.

– Ojciec bardzo lubi przyjemności… innych ludzi.

Starszy pan pokręcił głową.

– Nie sądzę, żebym się chociaż w najmniejszym stopniu przyczynił do uprzyjemnienia życia moich współczesnych.

– Ojcze, jesteś za skromny!

– To także żart, proszę pana – powiedział Warburton.

– Wy, młodzi, zbyt wiele żartujecie. A kiedy zabraknie dowcipu, nie zostaje wam nic.

– Na szczęście zawsze są nowe powody do żartów – zauważył brzydki młody człowiek.

– Nie wierzę w to. Wiem, że życie będzie stawało się coraz poważniejsze, a wy, młodzi, wreszcie przekonacie się o tym.

– Ależ sam fakt, że wszystko będzie coraz poważniejsze, dostarczy tematu do żartów!

– Byłyby to żarty ponure – odparł starszy pan. – Jestem pewny, że nastąpią wielkie zmiany, i nie wszystkie na lepsze.

– Zgadzam się z panem – oświadczył lord Warburton. – Z pewnością czekają nas wielkie zmiany i będą się działy różne dziwne rzeczy. Właśnie dlatego trudno mi zastosować się do pańskich rad, pamięta pan, przed kilku dniami radził mi pan, „żebym chwycił się czegoś”. Ale jakże się zdecydować, skoro to, czego się chwycę, może lada chwila wylecieć w powietrze!

– Chwyć się jakiejś ładnej kobiety – powiedział brzydki młody człowiek. – On chciałby się zakochać – wyjaśnił, zwracając się do ojca.

– Ładne kobiety także mogą wylecieć w powietrze! – odparł lord Warburton.

– Nie! – zapewnił go starszy pan. – Ładne kobiety są potęgą. Społeczne i polityczne wstrząsy, które miałem na myśli, ich nie dotkną.

– To znaczy, że nie zostaną zniesione? Świetnie! W takim razie chwycę jedną z nich i zawiążę ją sobie na szyi jak koło ratunkowe!

– Kobiety nas wybawią – rzekł starszy pan. – Mówię o najlepszych, bo są różne. Niech pan znajdzie dobrą żonę, a życie stanie się dla pana znacznie bardziej interesujące.

Chwila ciszy wyraziła może ze strony słuchaczy hołd dla wielkoduszności tych słów, bo zarówno syn, jak i gość wiedzieli, że osobiste doświadczenia matrymonialne starszego pana nie były szczęśliwe. Jednakże, jak powiedział, są różne kobiety. Może w tym zdaniu kryło się przyznanie do własnego błędu; ale oczywiście żaden z partnerów rozmowy nie pozwoliłby sobie na nietakt przypominania mu, że dama, którą sam wybrał, z pewnością nie należy do kategorii najlepszych.

– A więc powiada pan, że jeśli ożenię się z interesującą kobietą, będę zainteresowany? – spytał lord Warburton. – Wcale nie mam ochoty się żenić, pański syn fałszywie przedstawił moje życzenia. Nigdy jednak nie można przewidzieć, co by ze mnie zrobiła interesująca kobieta. – Chciałbym zobaczyć, jak wygląda twój ideał interesującej kobiety.

– Ależ, mój drogi, ideałów nie można zobaczyć, zwłaszcza tak mglistych jak moje. Gdybym sam widział je wyraźnie, byłby to już znaczny postęp.

– No, niech się pan zakocha, w kim zechce, byle nie w mojej siostrzenicy – powiedział starszy pan.

Jego syn wybuchnął śmiechem.

– Warburton pomyśli, że ojciec próbuje go sprowokować! Ojcze kochany, mieszkasz od trzydziestu lat wśród Anglików, przyswoiłeś sobie mnóstwo ich powiedzeń, ale nie nauczyłeś się, o czym oni nie mówią nigdy.

– Mówię, co mi się podoba – odparł z niezmąconym spokojem starszy pan.

– Nie mam zaszczytu znać pańskiej siostrzenicy – powiedział lord Warburton. – A nawet nigdy dotychczas nie słyszałem nic o niej, jeśli mnie pamięć nie myli.

– To właściwie siostrzenica mojej żony, która przywiezie ją do Anglii.

Młody Touchett wyjaśnił:

– Wiesz, matka spędziła zimę w Ameryce. Spodziewamy się jej lada chwila. Pisała, że odkryła siostrzenicę i że zaprosiła ją do Gardencourt.

– Ach, tak, to bardzo miło z jej strony – stwierdził lord Warburton. – Czy ta młoda osoba jest interesująca?

– Nie wiemy o niej wiele więcej niż ty, matka poskąpiła nam szczegółów. Koresponduje z nami głównie za pośrednictwem telegramów i są to teksty dość zagadkowe. Mówi się, że kobiety nie umieją redagować depesz, ale moja matka doszła do mistrzostwa w sztuce zwięzłości.

ZMĘCZONA AMERYKĄ OKROPNE UPAŁY WRACAM DO ANGLII PIERWSZYM STATKIEM ZNOŚNĄ KAJUTĄ.

Oto przykład komunikatów, które od niej dostajemy: tak brzmiał ostatni jej telegram. Ale w jednym z poprzednich, jak się zdaje pierwszym, w którym znalazła się wzmianka o siostrzenicy, przeczytaliśmy:

ZMIENIŁAM HOTEL OKROPNY BEZCZELNY SZEF RECEPCJI PODAJĘ NOWY ADRES PRZYWIOZĘ DO EUROPY CÓRKĘ SIOSTRY UMARŁA ROK TEMU DWIE SIOSTRY CAŁKOWITA NIEZALEŻNOŚĆ.

Nad tą łamigłówką zastanawiamy się dotychczas obaj z ojcem, tekst nadaje się do kilku różnych interpretacji.

– Jedno jest jasne – powiedział starszy pan – a mianowicie, że dała szkołę szefowi recepcji.

– Ja nawet tego nie jestem pewny, przecież to on ją wypłoszył z hotelu. Z początku mieliśmy wrażenie, że chodzi o siostrę tego bezczelnego człowieka, ale późniejsze wzmianki o siostrzenicach pozwoliły wywnioskować, że to córka którejś z moich ciotek. Druga wątpliwość: czyimi siostrami są wspomniane dwie siostry; prawdopodobnie mowa wciąż o córkach mojej zmarłej ciotki. Ale kto jest „całkowicie niezależny”? W jakim sensie użyto tego określenia? Tych problemów jeszcze nie rozwiązaliśmy. Czy dotyczy w szczególności dziewczyny, którą matka wzięła pod swoje skrzydła, czy też obejmuje również jej siostry? Czy mowa o niezależności moralnej, czy też materialnej? Czy znaczy to, że siostrzenice są zamożne, czy też, że nie chcą się do niczego zobowiązywać, czy też, po prostu, że lubią same o sobie decydować.

– Ostatnia hipoteza wydaje mi się niewątpliwie prawdziwa, nawet jeśli twoja matka co innego miała na myśli – stwierdził pan Touchett.

– Wkrótce przekonacie się na własne oczy – rzekł lord Warburton. – Kiedy te panie mają przyjechać?

– Nie znamy dnia ani godziny: gdy trafi się statek ze znośną kajutą. Możliwe, że matka jeszcze na niego czeka, ale niewykluczone, że już zeszła z pokładu na ziemię angielską.

– W takim razie chyba dałaby znać depeszą?

– Nigdy nie depeszuje wtedy, kiedy można by się tego spodziewać, tylko w zupełnie nieoczekiwanych momentach – powiedział starszy pan. – Lubi mnie zaskakiwać, może wyobraża sobie, że przyłapie mnie na jakimś gorącym uczynku. Dotychczas to jej się nie udało, ale nie straciła nadziei.

– To się tłumaczy wspólną w jej rodzinie cechą, cechą niezależności, o której wspomniała w depeszy – bardziej życzliwie ocenił zwyczaje pani Touchett jej syn. – Choćby te młode osoby tryskały wielką energią, moja matka nie da im się pod tym względem prześcignąć. Lubi wszystkie sprawy załatwiać samodzielnie i nie wierzy, żeby ktoś był zdolny jej w czymkolwiek pomóc. Ja jestem w jej oczach równie bezużyteczny jak znaczek pocztowy bez kleju, i nie wybaczyłaby mi, gdybym ośmielił się pojechać na jej spotkanie do Liverpoolu.

– Czy przynajmniej zawiadomisz mnie o przyjeździe kuzynki? – spytał lord Warburton.

– Pod warunkiem, który już panu postawiłem – odparł za syna starszy pan.

– Ta surowość jest chyba niesprawiedliwa. Czy wydaję się panu niegodny?

– Jest pan aż zanadto godny, ale nie chciałbym, żeby pana poślubiła. Nie przyjeżdża tutaj szukać męża, mam nadzieję, bo wiele panien to robi, jak gdyby nie miały w swojej ojczyźnie dość kandydatów. Zresztą prawdopodobnie jest już zaręczona, o ile mi wiadomo, prawie wszystkie młode Amerykanki mają narzeczonych. A poza tym wcale nie jestem pewny, czy pan byłby bardzo dobrym mężem.

– Możliwe, że jest zaręczona, jak większość amerykańskich panien, które spotykałem, ale słowo daję, nie zauważyłem, żeby to stanowiło wielką przeszkodę. Co do tego, czy byłbym dobrym mężem, sam nie mam pewności. Trzeba by spróbować, żeby się dowiedzieć.

– Niech pan próbuje, ile zechce, byle nie z moją siostrzenicą – z uśmiechem odparł starszy pan, oponując tylko dla żartu.

– Ano trudno! – tym samym, a nawet jeszcze bardziej żartobliwym tonem odpowiedział lord Warburton. – W końcu nie wiadomo, czy ta panna jest warta zachodu!

2

Gdy dwaj panowie bawili się tym sporem, Ralph Touchett oddalił się nieco, po swojemu powłócząc nogami, z rękami w kieszeniach i w asyście wesołego foksteriera. Szedł w kierunku domu, ale odwracał głowę, spoglądając w zadumie na trawnik, toteż nie wiedział, że już od dłuższej chwili obserwuje go młoda kobieta, która właśnie zjawiła się w szerokich drzwiach domu. Jego uwagę zwrócił dopiero foksterier, który nagle puścił się pędem ku nieznajomej, poszczekując przenikliwym głosem, raczej jednak tonem powitania niż groźby. Młoda dziewczyna poznała się na tym od razu. Piesek dopadł jej stóp i zatrzymał się, zadzierając w górę łeb i ujadając zawzięcie, ale ona bez wahania schyliła się, chwyciła go w ramiona i podniosła tak, że jego pyszczek, poszczekujący wytrwale, znalazł się tuż obok jej twarzy. Tymczasem Ralph zdążył dogonić psa i stwierdzić, że Bunchie już zaprzyjaźnił się z wysoką młodą kobietą, która ubrana była w czarną suknię i która od pierwszego rzutu oka wydała mu się bardzo ładna. Nie miała na głowie kapelusza, z czego wynikało, że jest mieszkanką domu; syn gospodarza był więc zaskoczony, bo od dłuższego czasu, ze względu na stan zdrowia starszego pana, nie przyjmowano w Gardencourt gości. Teraz już dwaj inni panowie także spostrzegli obecność nowej osoby.

– Skąd się tu wzięła ta nieznajoma pani? – zdziwił się pan Touchett.

– To zapewne siostrzenica pańskiej żony, niezależna młoda Amerykanka – domyślił się lord Warburton. – Łatwo to zgadnąć ze sposobu, w jaki poradziła sobie z pieskiem.

Collie też w końcu zwrócił uwagę na stojącą w drzwiach osobę i ruszył ku niej, machając z wolna ogonem.

– Gdzież w takim razie podziewa się moja żona? – szepnął starszy pan.

– Młoda Amerykanka prawdopodobnie zostawiła ją gdzieś po drodze, to jeszcze jeden dowód niezależności.

Dziewczyna, wciąż trzymając foksteriera w objęciach, zwróciła się z uśmiechem do Ralpha:

– To pana piesek?

– Był mój przed chwilą, ale teraz wydaje się, że znalazł nową właścicielkę.

– Czy nie mógłby należeć do nas obojga? – spytała. – Śliczny, przemiły pieseczek!

Ralph patrzał na nią przez długą chwilę. Była nadspodziewanie ładna.

– Daję go pani w prezencie – powiedział.

Dziewczyna, chociaż zdawała się bardzo pewna siebie i innych ludzi, zarumieniła się, stropiona tym nieoczekiwanie hojnym gestem.

– Powinna bym najpierw przedstawić się, jestem prawdopodobnie pańską kuzynką… – urwała, wypuszczając pieska na wolność. – O, drugi! – dodała szybko, bo zbliżył się collie.

– Prawdopodobnie?! – wykrzyknął młody człowiek ze śmiechem. – Myślałem, że to fakt niewątpliwy. Przyjechałaś z moją matką?

– Tak, pół godziny temu.

– Czy matka podrzuciła cię tutaj, a sama pojechała dalej?

– Nie, nie. Poszła prosto do swojego pokoju, a mnie prosiła, na wypadek gdybym cię spotkała, żebym ci powtórzyła, że masz do niej zgłosić się kwadrans przed siódmą.

Ralph spojrzał na zegarek.

– Dziękuję! Stawię się punktualnie. – Podniósł wzrok na kuzynkę. – Witamy! Bardzo mnie cieszy, że się poznaliśmy.

Przyglądała się bystrym wzrokiem wszystkiemu: kuzynowi, obu psom, dwom panom na trawniku w cieniu drzew, całej tej przepięknej scenerii, która ją otaczała.

– W życiu nie widziałam równie uroczego miejsca. Zwiedziłam już dom i jestem zachwycona.

– Szkoda, że byłaś już od pół godziny tutaj, a my nic o tym nie wiedzieliśmy!

– Twoja matka wytłumaczyła mi, że w Anglii takie są zwyczaje i wypada przyjeżdżać dyskretnie, myślałam, że tak właśnie trzeba. Czy jeden z tych panów to twój ojciec?

– Tak, ten starszy, w fotelu – potwierdził Ralph.

Dziewczyna roześmiała się z cicha:

– Młodszego o to nie podejrzewałam. Kto to taki?

– Jeden z naszych przyjaciół, lord Warburton.

– Och, przeczuwałam, że będzie jakiś lord! Zupełnie jak w powieści. – Po chwili wykrzyknęła nagle: – Mój najśliczniejszy! – I schyliła się, żeby znowu wziąć na ręce pieska.

Stała wciąż w drzwiach, tam gdzie zaczęli rozmowę, i zdawało się, że wcale nie zamierza podejść do pana Touchetta i przedstawić mu się, a Ralph, obserwując jej smukłą, śliczną postać, zastanawiał się, czy dziewczyna nie oczekuje, że starzec przyjdzie ją witać. Wszystkie Amerykanki przyzwyczajone są do wielkich względów ze strony mężczyzn, a ta podobno odznaczała się szczególną dumą. To zresztą mógł wyczytać z jej twarzy.

– Może byś podeszła do ojca? – zaryzykował jednak pytanie. – Z powodu wieku i kalectwa nie może wstać z fotela.

– Och, biedny, jakże mu współczuję! – wykrzyknęła i natychmiast ruszyła naprzód. – Sądząc z tego, co mówiła twoja matka, wyobrażałam sobie, że jest raczej… raczej wyjątkowo energiczny!

Ralph milczał chwilę, nim odpowiedział:

– Matka nie widziała go od roku.

– W każdym razie spędza czas w przepięknym otoczeniu. Chodź z nami, pieseczku.

– Tak, to piękna stara siedziba – szepnął Ralph, zerkając z ukosa na dziewczynę.

– Jak się nazywa? – spytała, zajęta znów foksterierem.

– Mój ojciec?

– Tak – odparła ze śmiechem – ale nie mów mu lepiej, że pytałam o jego imię.

Kiedy stanęli przed nim, starszy pan z wysiłkiem dźwignął się z fotela.

– Matka przyjechała – oznajmił Ralph – a to jest panna Archer.

Starszy pan położył ręce na jej ramionach, przyglądał jej się chwilę serdecznie, a potem ucałował szarmancko w oba policzki.

– Bardzo się cieszę, że cię tu widzę. Żałuję tylko, że nie mogliśmy cię przywitać jak należy.

– Och, przywitała nas służba, kilkanaście osób było w hallu! – odparła dziewczyna. – A jakaś stara kobieta dygnęła, kiedy wjeżdżałyśmy w bramę.

– My przywitalibyśmy was piękniej, gdybyśmy byli uprzedzeni o waszym przyjeździe! – Starszy pan uśmiechał się, zacierał ręce i z wolna kiwał głową. – Ale moja żona nie lubi takich rzeczy.

– Ciocia poszła prosto do swojego pokoju.

– Tak, i pewno zamknęła drzwi na klucz. Jak zwykle. Prawdopodobnie zobaczę ją w przyszłym tygodniu. – To rzekłszy mąż pani Touchett ostrożnie osunął się z powrotem na fotel.

– Wcześniej! – powiedziała panna Archer. – Ciocia zejdzie o ósmej na obiad. I nie zapomnij – zwróciła się z uśmiechem do Ralpha – kwadrans przed siódmą.

– Co ma się stać kwadrans przed siódmą?

– Mam być w pokoju matki.

– A to szczęściarz z ciebie! – stwierdził starszy pan. – A ty, moje dziecko, usiądź i napij się herbaty – zaproponował siostrzenicy.

– Przyniesiono mi herbatę do pokoju, jak tylko tam weszłam! – odpowiedziała dziewczyna. – Zmartwiłam się, że zastałyśmy wuja niezdrowego – dodała, patrząc w twarz sędziwego pana domu.

– No, cóż, moja droga, jestem stary, pora, żebym się zestarzał. Ale będę się czuł zdrowszy, patrząc na ciebie.

Wodziła znów wzrokiem dokoła, po trawniku, wielkich drzewach, zarosłej sitowiem srebrzystej Tamizie, po fasadzie pięknego starego domu, zajęta tym przeglądem nie pominęła też trzech panów i nie mogło nikogo dziwić, że oni także interesują młodą kobietę, niewątpliwie inteligentną i podnieconą nowością otoczenia. Usiadła, puściła pieska w trawę, splotła białe ręce na czarnej sukni; siedziała z podniesioną głową, z błyszczącymi oczyma, a jej gibka postać swobodnie obracała się to w tę, to w inną stronę, czujnie reagując na wszystkie wrażenia. Było tych wrażeń wiele i odzwierciedlały się w pogodnym, cichym uśmiechu.

– Nigdy nie widziałam nic równie pięknego!

– Tak, to jest urocze miejsce – przyznał starszy pan. – Rozumiem cię, kiedyś przeżywałem to podobnie. Ale ty sama jesteś piękna – dodał mile, wcale nie żartobliwym tonem, świadomie i z satysfakcją wykorzystując przywilej podeszłego wieku, który pozwalał mu mówić tak otwarcie nawet do młodej dziewczyny, bez obawy, że ją spłoszy.

Trudno dokładnie ocenić, w jakim stopniu zaniepokoił ją ten komplement; jednakże wstała i zarumieniła się, chociaż nie próbowała zaprzeczać.

– O, tak, jestem ładna – powiedziała i zaśmiała się z cicha. – To bardzo stary dom, prawda? Z czasów Elżbiety?

– Z wczesnego okresu Tudorów – wyjaśnił Ralph.

Odwróciła się ku niemu, uważnie obserwując wyraz jego twarzy.

– Wczesny okres Tudorów? Niesłychane! I pewno jest w Anglii więcej takich domów?

– Jest wiele jeszcze piękniejszych.

– Nie, tego nie mów, synu! – zaprotestował starszy pan. – Nic nie może być piękniejsze.

– Mój dom też jest niezły, może nawet lepszy niż ten – odezwał się lord Warburton, który dotychczas milczał, ale pilnie przyglądał się pannie Archer. Ukłonił się jej lekko, z uśmiechem; był zawsze wzorowo uprzejmy wobec kobiet. Panna Archer błyskawicznie umiała to ocenić, a nie zapominała przy tym, że ma do czynienia z lordem. – Z przyjemnością pokazałbym go pani – dodał.

– Nie wierz mu! – zawołał starszy pan. – Nie ma co oglądać! To stara buda, nie można jej porównać z moim domem.

– Nie widziałam, więc nie wiem, co sądzić – odparła dziewczyna, uśmiechając się do lorda Warburtona.

Ralph Tbuchett nie zdradzał najmniejszego zainteresowania tą dyskusją; stał z rękami w kieszeniach i najwidoczniej miał ochotę nawiązać znów rozmowę ze świeżo odkrytą kuzynką.

– Lubisz psy? – spytał, żeby jakoś zagaić dialog. Sam chyba zdawał sobie sprawę, że nie był to bardzo zręczny początek, godny tak inteligentnego jak on człowieka.

– Bardzo!

– Pamiętaj, Bunchie do ciebie należy – brnął dalej, wciąż dość niezgrabnie.

– Tak, z przyjemnością będę go uważała za swojego pieska, przez cały czas pobytu tutaj.

– Mam nadzieję, że zostaniesz z nami jak najdłużej.

– To miło z twojej strony. Nie wiem. O wszystkim zadecyduje ciocia.

– Ja z nią o tym pomówię… kwadrans przed siódmą – powiedział Ralph, spoglądając na zegarek.

– W każdym razie cieszę się, że tu przyjechałam – odparła dziewczyna.

– Nie wierzę, że pozwalasz, by ktoś inny za ciebie decydował.

– Ależ tak, jeśli cudze decyzje podobają mi się, zgadzam się z nimi.

– W tym przypadku musi być tak, jak mnie się podoba – oświadczył Ralph. – Nie pojmuję, jak to mogło się stać, że cię dotychczas nie znaliśmy.

– A ja przez cały czas istniałam tam, wystarczyło przyjechać i zobaczyłbyś mnie.

– Tam, to znaczy gdzie?

– W Stanach Zjednoczonych, w Nowym Jorku czy w Albany, czy w innych amerykańskich miastach.

– Byłem w Ameryce, ale nie spotkałem się z tobą. Nie rozumiem dlaczego.

Panna Archer wahała się chwilę, zanim odpowiedziała:

– Po śmierci mojej matki, kiedy byłam jeszcze mała, doszło do pewnych rozdźwięków między ojcem a ciocią. Toteż nie spodziewałam się, że kiedykolwiek was poznam.

– Ależ ja, broń Boże, nie mogę podzielać wszystkich uraz mojej matki! – wykrzyknął Ralph i poważnym już tonem spytał: – Ojca straciłaś niedawno, prawda?

– Przeszło rok temu. Później ciocia okazała mi wiele dobroci. Odwiedziła mnie i zaproponowała, żebym z nią pojechała do Europy.

– Ach, tak – powiedział Ralph. – Adoptowała cię.

– Adoptowała? – powtórzyła dziewczyna, otwierając szeroko oczy i rumieniąc się znowu; zdawała się dotknięta boleśnie, co mocno zaniepokoiło jej kuzyna. Nie przewidział takiego skutku swoich lekko rzuconych słów. W tym momencie podszedł do nich lord Warburton, nie ukrywając, że pragnie z bliska patrzeć na pannę Archer, która zwróciła na niego wzrok mówiąc: – Nie, nie adoptowała mnie. Nie jestem kandydatką do adopcji.

– Przepraszam cię stokrotnie! – szepnął Ralph. – Chciałem powiedzieć… chciałem powiedzieć… – ale sam już nie wiedział, co chciał powiedzieć.

– Chciałeś powiedzieć, że wzięła mnie pod swoje skrzydła. Racja, ciocia lubi brać innych pod swoje skrzydła. Jest dla mnie bardzo dobra, ale… ja bardzo sobie cenię wolność – zakończyła, wyraźnie starając się, żeby to zabrzmiało stanowczo.

– Rozmawiacie o pani Touchett? – zawołał z fotela starszy pan. – Chodź no tu, moja droga, i opowiedz mi o niej coś niecoś. Wdzięczny będę za wszelkie wiadomości o mojej żonie.

Dziewczyna uśmiechnęła się, ale nie od razu odpowiedziała.

– Ciocia ma naprawdę wiele dobrej woli. – Podeszła do wuja, którego jej odpowiedź bardzo ubawiła.

Lord Warburton został na uboczu z Ralphem i zwrócił się do niego, mówiąc:

– Przed chwilą wyraziłeś ciekawość, jak wygląda mój ideał interesującej kobiety. Oto mam ją przed sobą!

3

Pani Touchett niewątpliwie miała różne dziwactwa, których znamiennym przykładem było jej zachowanie się w dniu powrotu do męża i domu po wielu miesiącach nieobecności. Wszystko zawsze robiła po swojemu. Tak można by najprościej określić jej charakter, zdolny do wspaniałomyślnych gestów, ale nigdy nie ujmujący słodyczą. Pani Touchett czyniła ludziom wiele dobrego, lecz nie była dla nikogo miła. Z upodobaniem robiła wszystko po swojemu, a to nie znaczy, że zawsze postępowała arogancko, tylko że jej zwyczaje różniły się od przyjętych przez innych ludzi, a przy tym kontur miały tak wyostrzony, że co wrażliwsze osoby odczuwały je jak draśnięcie nożem. Ta właśnie wyrafinowana nieustępliwość przejawiła się w jej zachowaniu pierwszego dnia po powrocie z Ameryki, gdy wszystkie okoliczności powinny by ją skłonić do przywitania się przede wszystkim i bez zwłoki z mężem i synem. Pani Touchett z przyczyn, które jej wydawały się najsłuszniejsze, zawsze w podobnych sytuacjach wycofywała się za zamknięte hermetycznie drzwi swego pokoju i odkładała wszelkie sentymentalne obrzędy na później, aby przedtem doprowadzić po podróży do porządku strój; trudno zgadnąć, dlaczego wydawało jej się to tak ważne, bo na pewno nie kierowała się umiłowaniem piękna ani próżnością. Nieładna i niemłoda, pozbawiona wdzięku i niezbyt elegancka, żywiła jednak głęboki respekt dla motywów swojego postępowania. Gdyby ktoś bardzo grzecznie poprosił ją o wyjaśnienie tych motywów, mogłaby je ujawnić, ale okazałyby się zupełnie różne od tych, które jej przypisywano. Żyła w faktycznej separacji z mężem, nie dostrzegała jednak w tym nic niewłaściwego. Już od wczesnych lat pożycia przekonali się niezbicie, że nigdy nie pragną tego samego i jednocześnie, a to odkrycie skłoniło panią Touchett do ratowania sytuacji od wulgarnej przypadkowości. Zrobiła, co mogła, żeby rozdźwiękowi nadać moc prawa i zarazem bardziej budujące pozory: wyjechała do Florencji, kupiła tam dom i osiedliła się w nim, pozostawiając męża na straży londyńskiego oddziału banku. To rozwiązanie bardzo jej się podobało; cechowała je pożądana nieodwołalność. W tym samym świetle widział je pan Touchett ze swego punktu obserwacyjnego w zamglonym Londynie, gdzie chwilami żaden inny fakt nie był równie jasno dostrzegalny; wolałby jednak, by tak nienaturalna sytuacja zarysowywała się mniej dobitnie; zgoda na tę niezgodę kosztowała go sporo wysiłku, z każdym niemal innym wyjściem łatwiej by się pogodził niż z tym; nie mógł pojąć, dlaczego zgoda czy niezgoda muszą być tak straszliwie konsekwentne. Pani Touchett nie pozwalała sobie ani na żal, ani na rozmyślania; zwykle co roku spędzała jeden miesiąc z mężem i w okresie tej wizyty starała się go przekonać o słuszności swojej metody. Nie lubiła angielskiego stylu życia z czterech powodów, na które często się powoływała; dotyczyły błahych tradycyjnych zwyczajów, lecz w przekonaniu pani Touchett wystarczająco usprawiedliwiały emigrację z tego kraju. Nie cierpiała chlebowego sosu, ponieważ, jej zdaniem, wyglądał jak kompres, a smakował jak mydło; potępiała brytyjskie służące, które piły piwo, i twierdziła, że brytyjskie praczki nie są mistrzyniami w swoim rzemiośle (a bardzo dbała o wygląd bielizny). Regularnie odwiedzała swój kraj ojczysty, ale rzadko przebywała w Ameryce tak długo jak ostatnim razem.

Wzięła siostrzenicę pod swoje skrzydła, to nie ulegało wątpliwości. Na cztery miesiące przed opisanymi wyżej zdarzeniami, pewnego dżdżystego popołudnia panna Archer siedziała samotnie nad książką. A skoro czytała, samotność nie dokuczała jej, bo żądza wiedzy tak była w tej dziewczynie gorąca, że zapładniała jej wyobraźnię, z natury bardzo żywą. W tym wszakże momencie sytuacji brakowało smaku świeżości i wniosła go dopiero niespodziewana wizyta. Nikt nie zaanonsował gościa; panna Archer sama w pewnej chwili usłyszała kroki w sąsiednim salonie. Działo się to w Albany, w starym, dużym dwurodzinnym domu, który postanowiono sprzedać, jak świadczyło ogłoszenie wywieszone w jednym z okien parteru. Dom miał dwa wejścia, lecz od dawna używano wyłącznie jednego, chociaż drugie nie zostało zamurowane. Oba wyglądały identycznie: wielkie białe drzwi w łukowato sklepionej framudze, z dużymi bocznymi oknami wprawionymi w czerwoną kamienną ścianę małego ganeczku, z którego kilka schodków prowadziło na ceglany chodnik ulicy. Z dwóch domów utworzono jeden, usuwając dzielącą je ścianę i łącząc sąsiednie pokoje. Na piętrze było tych pokoi mnóstwo, a wszystkie jednakowo pomalowane żółtawobiałą, teraz już dość wyblakłą farbą. Na drugim piętrze dwie części domu łączył sklepiony korytarz, który Isabel i jej siostry w dzieciństwie nazywały tunelem, bo chociaż krótki i dobrze oświetlony, wydawał im się tajemniczy i odcięty od świata, zwłaszcza w zimowe popołudnia. Isabel jako małe dziecko przebywała tu w różnych okresach wiele razy; dom ten wówczas należał do jej babki. Potem przez dziesięć lat nie odwiedzała Albany i wróciła tu dopiero na krótko przed śmiercią ojca. Babka, starsza pani Archer, póki jej wiek na to pozwalał, lubiła mieć dom pełen gości, głównie najbliższej rodziny, toteż wnuczki często spędzały pod jej dachem całe tygodnie, które Isabel zachowała w pamięci jako najszczęśliwsze. Tryb życia był tutaj inny niż w domu rodziców, bardziej dostatni, szczodry, niemal stale odświętny; w dziecinnym pokoju panowała bardzo łagodna dyscyplina, a możliwości przysłuchiwania się rozmowom dorosłych – co Isabel zawsze uważała za największą przyjemność – nie miały prawie granic. Ustawicznie ktoś przyjeżdżał albo wyjeżdżał; synowie, córki i wnuki pani tego domu najwidoczniej chętnie korzystali z jej zawsze aktualnych zaproszeń i dom przypominał trochę prowincjonalną, bardzo uczęszczaną gospodę, której zacna właścicielka często wzdychała, ale nigdy nie wystawiała rachunków. Isabel oczywiście nic o żadnych rachunkach nie wiedziała, ale już w najwcześniejszym dzieciństwie uznała, że dom babki ma romantyczny urok. Za domem na krytej werandzie zainstalowana była huśtawka – źródło gorącego podziwu – a dalej ciągnął się długi pas ogrodu opadającego po zboczu ku stajni i zasadzonego drzewami brzoskwiń, z którymi dzieci zawarły niewiarygodnie poufałą znajomość. Isabel bawiła w domu babki w różnych porach roku, ale jakimś sposobem wspomnienia wszystkich tych wizyt kojarzyły się z aromatem brzoskwiń. Naprzeciwko, po drugiej stronie jezdni stał stary dom nazywany „holenderskim” – dziwaczny budynek z najwcześniejszego okresu kolonialnego, wzniesiony z malowanej na żółto cegły, zwieńczony osobliwym szczytem, który kazano podziwiać przybyszom z innych miast, ogrodzony koślawymi drewnianymi sztachetami i zwrócony bokiem do ulicy. Mieściła się w nim szkoła początkowa dla chłopców i dziewcząt, a prowadziła ją – dość nieudolnie – bardzo uczuciowa pani, która zapisała się w pamięci Isabel głównie tym, że upinała włosy nad skroniami parą niezwykłych grzebyków, stosownych raczej do nocnego uczesania, i że była wdową po jakimś ważnym człowieku. Isabel miałaby okazję zdobycia w tej szkole podstaw wiedzy, ale po jednym dniu zbuntowała się przeciw obowiązującym rygorom i babka zwolniła ją z tego obowiązku; w ciepłe dni wrześniowe, gdy okna holenderskiego domu były otwarte, słuchała chóru dziecięcych głosów powtarzających tabliczkę mnożenia, a w jej duszy szczęście wolności i ból istoty wykluczonej z gromady łączyły się ze sobą nierozerwalnie. Podstawy wiedzy zdobyła właściwie mimo woli w domu babki, gdzie większość współmieszkańców nie wykazywała zapału do lektury, pozostawiając małej Isabel całkowitą swobodę korzystania z biblioteki, pełnej książek w ozdobnych okładkach. Dziewczynka wspinała się na krzesło i ściągała tomy z wyższych półek; w wyborze kierowała się głównie wyglądem okładki. Z tą zdobyczą kryła się w pokoiku za biblioteką, nazwanym tradycyjnie kancelarią, chociaż nikt już nie pamiętał, skąd wzięła się ta nazwa; Isabel nigdy nie dowiedziała się, kto w tej kancelarii pracował i na jakie lata przypadał okres jej rozkwitu; zadowoliła się stwierdzeniem, że w małej salce na każdy szmer odpowiada echo, że unosi się w niej przyjemny zapaszek stęchlizny i że stała się miejscem wygnania dla starych wzgardzonych mebli, których wady nie zawsze były widoczne (a więc niełaska zdawała się niezasłużona, zgromadzone tu graty mogła uważać za ofiary niesprawiedliwości) i z którymi nawiązała – jak to zwykle robią dzieci – niemal jak z ludźmi stosunki dość zażyłe, a na pewno bardzo dramatyczne, zwłaszcza z obitą włosianką kanapą, której zwierzała niezliczone dziecinne zmartwienia.

Melancholijnej tajemniczości dodawało temu pokojowi to, że właściwe do niego wejście stanowiły drzwi raz na zawsze zamknięte, zaryglowane potężną zasuwą, której wyjątkowo szczupła dziewczynka nie miała siły otworzyć. Wiedziała, że ta głucha, niewzruszona brama prowadzi po prostu na ulicę; gdyby bocznych okienek nie zasłonięto zielonym papierem, mogłaby przez nie zobaczyć mały brunatny ganek i zdeptany chodnik z cegieł. Wcale jednak nie miała ochoty wyglądać przez okno, bo wówczas pewnie rozwiałaby się ulubiona wizja jakiegoś dziwnego, nieznanego miejsca, które, jak sobie wyobrażała w dzieciństwie, kryje się za tymi drzwiami i zależnie od chwilowego nastroju wabi wdziękiem albo tchnie grozą.

W tej właśnie kancelarii siedziała Isabel owego pamiętnego popołudnia w melancholijny dżdżysty dzień przedwiośnia. Miała do dyspozycji cały dom, ale wybrała ten jego najbardziej opuszczony zakątek. Nigdy dotychczas nie otworzyła zaryglowanych drzwi ani też nie zdarła z bocznych okienek zielonego papieru (naklejonego na nowo innymi już rękami); wolała nie wiedzieć, że za nimi ciągnie się zwykła ulica. Padał ostry, zimny, rzęsisty deszcz. Wiosna wzywała – ale chyba cynicznie i nieszczerze – do cierpliwości. Isabel jednak nie zważała na oszukańcze sztuczki klimatu, starała się nie odrywać wzroku od książki i na niej skupić całą uwagę. Spostrzegła ostatnio, że umysł jej ma włóczęgowskie skłonności, szukała więc różnych sposobów, żeby go poddawać wojskowej musztrze, ucząc go posuwać się naprzód, zatrzymywać się, cofać, wykonywać inne, bardziej skomplikowane manewry na komendę woli. Teraz właśnie dała rozkaz marszu i umysł jej brnął przez piaszczystą równinę historii niemieckiej filozofii. W pewnej chwili uprzytomniła sobie, że temu jej intelektualnemu pochodowi towarzyszą czyjeś kroki, niezgodne z jego rytmem. Nasłuchując, zrozumiała, że ktoś jest w bibliotece, sąsiadującej z kancelarią. Z początku myślała, że to gość, którego się spodziewała, prędko jednak rozpoznała kroki kobiece i obce, a ten, kogo oczekiwała, nie należał do żadnej z tych dwóch kategorii. W krokach nieznajomej wyczuwało się dociekliwą ciekawość i odwagę gotową do eksperymentów; z pewnością nie zatrzymają się na progu kancelarii. Rzeczywiście w drzwiach biblioteki ukazała się dama, która przystanęła, wpatrując się bardzo uważnie w naszą bohaterkę. Była to nieładna i niemłoda osoba w luźnym nieprzemakalnym płaszczu, twarz jej wyrażała wiele energii.

– Ooo – zaczęła. – Czy tu zwykle przesiadujesz? – Rozejrzała się wśród zbieraniny starych mebli.

– Gości przyjmuję gdzie indziej – odparła Isabel, wstając, by powitać intruza mącącego jej spokój.

Wymanewrowała z powrotem do biblioteki nieznajomą panią, która z kolei ten pokój obrzuciła badawczym spojrzeniem.

– Zdaje mi się, że nie brak w domu pokoi w lepszym stanie – powiedziała. – Ale wszystko tu jest mocno zniszczone.

– Czy pani przyszła, żeby obejrzeć dom? – spytała Isabel. – Służąca panią oprowadzi.

– Nie potrzebuję jej i nie zamierzam kupować domu. Służąca prawdopodobnie szuka cię na górze i błądzi tam bezradnie. Wydała mi się niezbyt inteligentna. Powiedz jej, że już się spotkałyśmy.

Dziewczyna wahała się i zastanawiała chwilę, nie rozumiejąc, o co chodzi, aż wreszcie nieoczekiwany i krytycznie usposobiony gość spytał bezceremonialnie:

– Przypuszczam, że jesteś jedną z córek?

Isabel pomyślała, że ta pani ma bardzo dziwne maniery.

– Zależy od tego, czyje córki ma pani na myśli.

– Świętej pamięci Archerà i mojej biednej siostry.

– Aha… – szepnęła Isabel. – Pani musi być naszą zwariowaną ciocią Lydią!

– A więc tak nazywał mnie twój ojciec? Jestem ciotką Lydią, ale wcale nie zwariowaną! Nie miewam złudzeń! A którą z córek jesteś?

– Najmłodszą z trzech. Na imię mi Isabel.

– Pamiętam, dwie starsze nazywają się Lilian i Edith. Jesteś też najładniejsza, co?

– Nie mam pojęcia.

– Myślę, że tak. – W ten sposób ciotka i siostrzenica zawarły przyjaźń. Ciotka przed laty, po śmierci siostry, posprzeczała się ze szwagrem, zarzucając mu, że źle wychowuje córki. Jako człowiek krewkiego temperamentu Archer poradził jej, żeby nie wtrącała się w nie swoje sprawy i biorąc go za słowo, zerwała wszelkie z nim stosunki, a po jego śmierci nie napisała nawet kondolencyjnego listu do córek, którym nie wpoił szacunku dla niej, jak to mimo woli zdradziła Isabel. Pani Touchett zawsze działała planowo. Zamierzała wybrać się do Ameryki w sprawach zainwestowanych tam kapitałów (nie powierzyła ich mężowi, pomimo jego wysokiej pozycji w świecie finansów) i przy okazji postanowiła się dowiedzieć o losy siostrzenic. Uznała, że korespondencja nie miałaby sensu, bo i tak nie dowierzałaby listownym informacjom; zawsze wolała wszystko sprawdzić osobiście. Isabel odkryła jednak, że ciotka Lydia dość dużo wie o nich; wiedziała, że dwie starsze siostry wyszły za mąż i że biedny ojciec zostawił im bardzo mało pieniędzy, ale dom w Albany, który do niego po zgonie babki należał, ma być sprzedany i uzyskana suma przypadnie trzem pannom Archer. Wiedziała też, że mąż Lilian, Edmund Ludlow, podjął się całą tę transakcję załatwić; dlatego właśnie młodzi państwo Ludlow, którzy przyjechali do Albany pielęgnować w ostatniej chorobie ojca, jeszcze nie opuścili tego miasta i razem z Isabel mieszkali chwilowo w starym domu.

– Ile spodziewacie się dostać za dom? – spytała pani Touchett, gdy usiadły we frontowym salonie, który zlustrowała wzrokiem bez entuzjazmu.

– Nie mam pojęcia – odparła siostrzenica.

– Drugi raz słyszę od ciebie taką odpowiedź, a przecież nie wyglądasz na głupią dziewczynę – stwierdziła ciotka.

– Nie jestem głupia, ale nie znam się zupełnie na sprawach pieniężnych.

– Oczywiście, tak zostałaś wychowana, jakbyś miała odziedziczyć miliony. Ile, mówiąc konkretnie, dostałaś w spadku?

– Doprawdy, nie wiem. Niech ciocia zapyta Edmunda i Lilian, oni tu będą za pół godziny.

– We Florencji ten dom uchodziłby za bardzo nędzny – powiedziała pani Touchett – ale tutaj, jak sądzę, może osiągnąć wysoką cenę. Powinno to przynieść każdej z was sporą sumkę. Musisz chyba mieć coś poza tym, bardzo mnie dziwi, że tego nie wiesz. Lokalizacja dobra, przypuszczam, że zburzą ten dom i postawią tutaj cały rząd sklepów. Zastanawiam się, czy same nie mogłybyście tego zrobić, wynajmowanie sklepów mogłoby być korzystne.

Isabel patrzyła na ciotkę ze zdumieniem: nigdy myśl o wynajmowaniu sklepów nie przyszłaby jej do głowy.

– Mam nadzieję, że dom nie zostanie zburzony – odparła. – Jestem do niego bardzo przywiązana.

– Nie rozumiem dlaczego. Twój ojciec pod tym dachem umarł.

– Tak, ale nie mam o to żalu do domu – trochę dziwacznie odpowiedziała Isabel. – Lubię miejsca, gdzie działo się wiele rzeczy. Nawet jeśli to były smutne zdarzenia. Tu wiele osób umarło, dom dawniej kipiał życiem.

– To nazywasz życiem?

– Mam na myśli intensywność przeżyć, ludzkie uczucia i troski. Ale nie same tylko smutki, bo ja w dzieciństwie byłam w domu babki bardzo szczęśliwa.

– Jeżeli lubisz domy, gdzie dużo się działo, zwłaszcza gdzie ludzie umierali, musisz poznać Florencję. Mieszkam w starym pałacu, w którym zamordowano trzy osoby, to znaczy, że o trzech wiadomo, ale z pewnością było ich więcej.

– W starym pałacu? – powtórzyła Isabel.

– Tak, moje dziecko, to coś zupełnie innego niż tutaj. Ten dom jest po prostu mieszczański.

Isabel doznała lekkiego wstrząsu, bo dom babki wydawał jej się zawsze wspaniały. Ale był to wstrząs tego rodzaju, że skłonił ją do wyznania:

– Bardzo bym chciała zobaczyć Florencję.

– Ano, jeżeli będziesz grzeczna i zastosujesz się do wszystkich moich poleceń, zawiozę cię do Włoch – powiedziała pani Touchett.

Młoda dziewczyna odczuła jeszcze głębszy wstrząs. Zaczerwieniła się lekko i przez chwilę w milczeniu wpatrywała się w twarz ciotki.

– Stosować się do wszystkich cioci poleceń? Nie, tego nie mogę obiecać.

– Nie wyglądasz na potulną dziewczynę. Lubisz stawiać na swoim, ale ja nie mam prawa czynić ci z tego powodu wyrzutów.

– A jednak – wykrzyknęła Isabel – byłabym gotowa przyrzec niemal wszystko, żeby zobaczyć Florencję!

Edmund i Lilian spóźniali się, pani Touchett mogła całą godzinę bez przeszkód rozmawiać z siostrzenicą, która odkryła w niej postać niezwykłą i ogromnie interesującą, a przede wszystkim postać, niemal pierwszą z osób, z którymi Isabel zetknęła się w życiu, zasługującą na tę nazwę. Okazała się nie mniej ekscentryczna, niż siostrzenica mogła się spodziewać. Ale Isabel, ilekroć słyszała o kimś, że jest ekscentryczny, wyobrażała sobie coś przykrego i niepokojącego. Przymiotnik ten w jej pojęciu kojarzył się ze śmiesznością, a nawet brzmiał złowieszczo. Tymczasem ciotka Lydia wnosiła atmosferę ostrej, lecz zarazem lekkiej ironii czy też komedii, i dziewczynie przyszło do głowy, że chyba nigdy zwykły ton rozmów, jedyny, z jakim była oswojona, nie wydawał jej się równie interesujący. Z pewnością nikt nigdy tak jej nie fascynował jak ta drobna kobieta z wąskimi wargami i błyszczącymi oczyma; wyglądała trochę egzotycznie, a niepozorną powierzchowność wynagradzała dystynkcją i siedząc w podniszczonym nieprzemakalnym płaszczu, mówiła najswobodniej w świecie o książęcych dworach europejskich. Bez cienia blagi, po prostu z przeświadczeniem, że nikt nad nią nie góruje pozycją towarzyską, osądzała wielkich tego świata i wyraźnie sprawiało jej przyjemność, że imponuje naiwnej, wrażliwej istocie. Isabel z początku musiała odpowiadać na wiele pytań i z jej odpowiedzi pani Touchett nabrała wysokiego mniemania o inteligencji siostrzenicy. Potem z kolei dziewczyna zaczęła wypytywać ciotkę, a jej odpowiedzi, chociaż czasem zaskakujące, wydawały się zawsze oparte na głębokiej refleksji. Pani Touchett czekała na drugą siostrzenicę tak długo, jak uznała za stosowne, ale gdy pani Ludlow nie zjawiła się do szóstej, zaczęła zbierać się do odejścia.

– Twoja siostra widocznie lubi plotkować. Czy ma zwyczaj spędzać tak wiele czasu na wizytach?

– Ciocia przesiedziała na wizycie prawie tyle czasu co ona – odparła Isabel. – Moja siostra wyszła z domu na chwilę przed przyjściem cioci.

Pani Touchett spojrzała na nią bez urazy, przeciwnie, śmiała replika widać ją ubawiła, bo odpowiedziała bardzo mile:

– Wątpię, czy w jej przypadku jest to równie usprawiedliwione, jak w moim. W każdym razie powiedz jej, że czekam na nią dzisiaj wieczorem w tym okropnym hotelu. Jeśli chce, niech przyprowadzi z sobą męża, ale nie ciebie. Z tobą i tak będę miała jeszcze wiele okazji do rozmów.

4

Pani Ludlow, najstarsza z trzech sióstr, uchodziła też za najrozsądniejszą; na ogół mówiono, że Lilian ma najwięcej zmysłu praktycznego, Edith jest najpiękniejsza, a Isabel wyróżnia się intelektualnymi ambicjami. Średnia siostra, pani Keyes, poślubiona oficerowi saperów, nie odgrywa żadnej roli w dalszym ciągu tej historii, wystarczy więc, gdy powiem, że była rzeczywiście bardzo ładna i stanowiła ozdobę rozmaitych garnizonów, przeważnie położonych na mało cywilizowanym Zachodzie, gdzie ku jej wielkiemu zmartwieniu obowiązki służbowe przykuwały męża. Lilian wyszła za młodego nowojorskiego adwokata, który miał donośny głos i uwielbiał swój zawód. Nie była to świetna partia, podobnie zresztą jak mariaż Edith, ale, jak mawiały niektóre osoby, Lilian powinna dziękować Bogu, że w ogóle znalazła męża, skoro nie dorównywała urodą siostrom. Czuła się jednak bardzo szczęśliwa jako matka dwóch rozbrykanych małych chłopców i pani brunatnego kamiennego domu, wklinowanego przemocą między inne przy Pięćdziesiątej Trzeciej Ulicy; można by myśleć, że cieszy się swoją sytuacją, jak udaną śmiałą ucieczką. Była małego wzrostu, dość tęga, więc figurę jej oceniano krytycznie, wszyscy jednak zgadzali się, że Lilian prezentuje się godnie, chociaż nie majestatycznie; zresztą, jak mówiono, wyładniała po zamążpójściu; z dwóch rzeczy zdawała sobie doskonale sprawę: z przekonującej siły argumentów swojego męża i z oryginalności swojej młodszej siostry.

„Nigdy nie próbuję dorównać Isabel, nie miałabym już wtedy czasu na nic innego” – powtarzała często i mimo to obserwowała ją nieco rozmarzonym okiem, niczym macierzyńska spanielka spoglądająca na charta.

– Chciałabym ją widzieć bezpieczną, ustatkowaną w małżeństwie, tego dla niej pragnę – zwierzała się nieraz mężowi.

– A ja ci się przyznam, że nie miałbym szczególnej ochoty ożenić się z Isabel – odpowiadał Edmund Ludlow bardzo donośnym głosem.

– Mówisz tak, żeby się spierać, z reguły zaczynasz od sprzeciwu. Nie pojmuję, co mógłbyś jej zarzucić prócz tego, że jest oryginalna.

– Nie lubię oryginałów, wolę tłumaczenia – odpowiedział nie po raz pierwszy ani ostatni Ludlow. – Isabel jest napisana w obcym języku, nie rozumiem jej. Powinna by wyjść za Ormianina albo Portugalczyka.

– Boję się, żeby właśnie czegoś takiego nie zrobiła! – wykrzyknęła Lilian, przekonana, że po Isabel wszystkiego można się spodziewać.

Z ciekawością wysłuchała relacji siostry o niespodziewanym pojawieniu się pani Touchett i chętnie spełniła tego wieczoru rozkaz ciotki. Nie wiadomo dokładnie, co jej opowiedziała Isabel, ale niewątpliwie pod wpływem jej słów Lilian odezwała się do męża, gdy oboje ubierali się przed wizytą u pani Touchett.

– Mam wielką nadzieję, że ciotka okaże się wspaniałomyślna dla Isabel, nie ulega wątpliwości, że ją bardzo polubiła.

– Czego się właściwie spodziewasz? – spytał. – Że da jej jakiś cenny prezent?

– Nie, nic podobnego! Ale może zainteresuje się nią; zrozumie ją. Ciotka Lydia to w sam raz ktoś, kto może docenić taką dziewczynę jak Isabel. Mieszka od lat za granicą, opowiadała jej o życiu w różnych krajach. Sam przecież mówisz, że Isabel robi między nami wrażenie cudzoziemki.

– A więc chciałabyś, żeby ofiarowała twojej siostrze trochę cudzoziemskiej sympatii. Czy myślisz, że Isabel nie jest dostatecznie lubiana we własnym kraju?

– Myślę, że powinna wyjechać do Europy – odparła pani Ludlow. – Ona do tego najbardziej się nadaje.

– Życzysz sobie, żeby ciotka zabrała ją do Europy?

– Ciotka sama już to zaproponowała, najwyraźniej ma wielką ochotę wziąć ją ze sobą w podróż. Ale ja chciałabym czegoś więcej: żeby stworzyła jej w Europie jak najbardziej sprzyjające warunki. Uważam, że powinno się zrobić wszystko, aby dać Isabel szansę.

– Czego?

– Szansę rozwoju.

– Do licha! – wykrzyknął Ludlow. – Niech Bóg broni, żeby Isabel rozwinęła się jeszcze bardziej!

– Gdybym nie wiedziała, że mówisz to po prostu z przekory, musiałabym się na ciebie pogniewać. Ale sam wiesz, że ją kochasz.

– Czy wiesz, że cię kocham? – żartobliwie spytał Edmund szwagierkę w kilka minut później, czyszcząc przed wyjściem kapelusz.

– Wiem, że nic mnie nie obchodzi, czy mnie kochasz, czy nie! – wykrzyknęła Isabel, ale ton jej i uśmiech były mniej wyniosłe niż słowa.

– Oho, jaka ważna po wizycie pani Touchett! – powiedziała starsza siostra.

Isabel bardzo serio odtrąciła ten zarzut:

– Nie mów tak, Lily. Wcale nie czuję się ważna.

– Nie byłoby w tym nic złego – próbowała załagodzić pani Ludlow.

– Wizyta ciotki nie dała mi żadnego powodu do dumy.

– No, widzisz? – zawołał Edmund. – Zadziera nosa jak nigdy!

– Gdybym kiedykolwiek czuła się ważna, to na pewno z mniej błahych przyczyn – odparła Isabel.

Czy nazwiemy to dumą czy nie, z pewnością czuła się inaczej niż przedtem, jak gdyby zdarzyło się jej coś bardzo ważnego. Tego wieczoru, gdy została w domu sama, siedziała pod lampą długo z założonymi rękoma, nie kwapiąc się do zajęć, którymi zwykle wypełniała wolny czas. Potem wstała i zaczęła błąkać się po salonie i po innych pokojach, najchętniej po tych, do których nie docierało światło lampy. Była niespokojna, podniecona, chwilami nawet drżała lekko. Doniosłość wydarzenia zdawała się nieproporcjonalna do jego skromnych pozorów. Zaszła naprawdę zmiana w jej życiu. Co z sobą przyniesie – to była jeszcze nieprzenikniona zagadka, ale w położeniu Isabel każda zmiana wydawała się cenna. Marzyła o zerwaniu z przeszłością i rozpoczęciu, jak mówiła, wszystkiego od nowa. Marzenie to nie urodziło się pod wpływem zdarzeń dzisiejszego dnia, było tak znajome jak szmer deszczu za oknem i nieraz już Isabel pod jego wpływem zaczynała wszystko od nowa.

Schroniła się w mroczny kąt cichego salonu i przymknęła oczy, nie po to jednak, żeby tonąć w marzeniach, zapominając o rzeczywistości; przeciwnie, chciała powstrzymać natłok cisnących się wizji i czuła się aż nadto wytrzeźwiona ze snu. Wyobraźnia jej zazwyczaj była przesadnie ruchliwa: jeśli nie mogła otworzyć drzwi, wyskakiwała przez okno. Isabel zresztą nie trzymała jej zwykle pod kluczem; w najważniejszych momentach, kiedy wolałaby rozstrzygać wyłącznie rozumem, spłacała grzywnę za to, że zanadto wyćwiczyła w sobie zdolności do wizji bez udziału rozsądku. Teraz, gdy czuła, że wybiła godzina zmiany, nie mogła się obronić od stopniowego przypływu obrazów ukazujących jej wszystko, co będzie musiała porzucić. Wracały wspomnienia lat i godzin dawnego życia i przesuwały się przed jej oczyma długo, w ciszy zakłócanej jedynie tykaniem dużego brązowego zegara. Miała za sobą życie bardzo szczęśliwe, los był dla niej łaskawy; ta prawda wyłaniała się teraz przed nią z całą oczywistością. Przypadło jej w udziale wszystko najlepsze, a w świecie, gdzie tak wiele istot żyje w warunkach nie do pozazdroszczenia, trzeba uznać za wyjątkowo uprzywilejowaną tę, która właściwie nie zaznała nigdy dotkliwszych przykrości. Isabel nawet trochę niepokoiła się, że brak jej takich doświadczeń, bo z literatury wiedziała, że mogą to być przeżycia ciekawe, a nawet pouczające. Ale chronił ją zawsze od nich ojciec – jej przystojny, przez wiele osób kochany ojciec, który miał wstręt do wszystkiego, co nieprzyjemne. Isabel winszowała sobie, że jest jego córką, chwilami rozpierała ją nawet duma z tego powodu. Po jego śmierci zrozumiała, że córkom ukazywał tylko dzielniejszą stronę charakteru i że nie udało mu się uniknąć w praktyce różnych przykrych spraw tak doskonale, jak pragnął. Ale wzbudziło to w niej jeszcze czulszą miłość do ojca, prawie bez żalu myślała o nim jako o człowieku zbyt wielkodusznym, zbyt dobrotliwym i zbyt obojętnym na przyziemne względy. Niektórzy ludzie, zwłaszcza liczni jego wierzyciele, uważali, że za daleko posuwał się w tej obojętności. Opinia ta nigdy nie doszła do uszu Isabel, ale czytelnikom należy się informacja, że pan Archer uchodził za człowieka bystrego umysłu i ujmujących manier (złośliwi mówili, że niejednemu ujął coś niecoś z portfela), który jednak zmarnował życie. Strwonił dość pokaźny majątek, zbyt lubił się bawić, a podobno miał też żyłkę do hazardu. Najsurowsi krytycy twierdzili, że nie potrafił nawet wychować córek. Nie postarał się dla nich ani o systematyczną naukę, ani o stały dom rodzinny; jednocześnie rozpieszczane i zaniedbywane, zdane były na opiekę maniek i guwernantek (zwykle bez odpowiednich kwalifikacji); czasem próbowano je umieszczać w pensjonatach, gdzie francuskie nauczycielki dostarczały bardzo powierzchownego wykształcenia, ale po miesiącu trzeba było zabierać stamtąd trzy panienki, aby nie utonęły we łzach. Taki pogląd na tę sprawę oburzyłby do żywego Isabel, przeświadczoną, że wychowanie otworzyło przed nią najszersze horyzonty. Nawet gdy ojciec zostawił córki na trzy miesiące w Neuchàtel pod opieką francuskiej bony, a ta uciekła z poznanym w hotelu rosyjskim arystokratą, nieoczekiwana sytuacja nie przeraziła ani nie zawstydziła Isabel (wówczas jedenastoletniej), lecz wydała jej się romantycznym epizodem wzbogacającym ogólne wykształcenie. Ojciec miał szerokie poglądy, czego wynikiem były ustawiczne podróże i chaotyczny tryb życia; pragnął, żeby córki już od wczesnego dzieciństwa poznawały możliwie najwięcej świata, toteż Isabel, zanim skończyła czternaście lat, trzykrotnie wraz z siostrami była w Europie, za każdym razem jednak zaledwie przez kilka tygodni, co tylko zaostrzyło w umyśle dziewczyny ciekawość, ale nie dało okazji do jej zaspokojenia. Oczywiście solidaryzowała się z ojcem i z tercetu córek ona właśnie w największym stopniu wynagradzała mu przykrości, o których nigdy nie wspominał. W ostatnich dniach, chociaż z wiekiem dojrzała w nim zgoda na opuszczenie świata, w którym tak trudno robić zawsze tylko to, na co mamy ochotę, rezygnację mącił żal, że musi rozstać się ze swoją inteligentną, niepospolitą, wyjątkową córką. W okresie gdy już zaniechano wycieczek za ocean, okazywał córkom w dalszym ciągu i pod każdym względem wiele pobłażliwości, a chociaż był w tarapatach pieniężnych, panny Archer, nic o tym nie wiedząc i nigdy się nad tym nie zastanawiając, czuły się bogate. Isabel, chociaż tańczyła bardzo dobrze, nie zachowała z nowojorskich balów i zabaw wspomnień o szczególnych sukcesach; wszyscy mówili, że Edith jest najbardziej czarująca. Edith stanowiła tak olśniewający przykład powodzenia, że Isabel nie mogła mieć złudzeń co do źródeł jej przewagi i co do własnych ograniczonych możliwości figlowania, podskakiwania i szczebiotania, a zwłaszcza wykonywania tego z pożądanym efektem. Na dwadzieścia osób dziewiętnaście (włącznie z Isabel) uznawało Edith za nieskończenie ładniejszą od młodszej siostry; dwudziesta byłaby przeciwnego zdania, a nawet pozwalałaby sobie sądzić, że wszystkie pozostałe mają gust banalny. Isabel w głębi duszy żywiła równie nienasyconą chęć podobania się, jak Edith, ale głębia duszy tej dziewczyny była miejscem bardzo niedostępnym; łączność między nią a powierzchnią utrudniały różne kapryśne siły. Isabel widywała całe zastępy młodych mężczyzn, którzy składali wizyty jej siostrze, lecz oni przeważnie bali się zbliżyć do panny Isabel, przekonani, że potrzebne są szczególne kwalifikacje, aby z nią rozmawiać. Fama osoby niezwykle oczytanej otaczała ją niby obłok spowijający boginię w poemacie epickim; obawiano się z jej strony kłopotliwych pytań i przewidywano, że konwersacja z nią byłaby zawsze bardzo chłodna. Biedna Isabel cieszyła się, że jest uważana za mądrą osobę, ale nie chciała uchodzić za mola książkowego; czytała ukradkiem i chociaż miała doskonałą pamięć, wystrzegała się wszelkich cytatów i aluzji do swoich lektur. To prawda, że łaknęła wiedzy, lecz wolała niemal wszystkie inne jej źródła niż zadrukowany papier. Trawiła ją ogromna ciekawość życia, toteż nieustannie otwierała szeroko oczy i rozmyślała. Miała w sobie potężne zasoby żywotności i najgłębszą radość sprawiało jej poczucie łączności między drgnieniami własnej duszy a niepokojem świata. Dlatego lubiła tłumne zebrania i szerokie przestrzenie pól, książki o rewolucjach, historyczne malarstwo – w stosunku do tej gałęzi sztuki często świadomie odstępowała od swoich zasad i przebaczała artystyczne słabości przez szacunek dla tematu. Podczas wojny domowej, jako niedorosła jeszcze dziewczyna, spędzała całe miesiące w stanie napięcia, bliskim namiętnemu podnieceniu, i zdarzało się często ku wielkiemu jej zakłopotaniu, że podziwiała równie gorąco męstwo obu walczących armii. Oczywiście przezorność podejrzliwych młodzieńców nigdy nie przybierała takich rozmiarów, aby Isabel mogła czuć się banitką z towarzyskiego kręgu; zawsze znajdowali się dość liczni wielbiciele, których serca na jej widok przyspieszały rytm, chociaż mocne głowy zachowywały trzeźwość, i ci młodzieńcy oszczędzili pannie Archer najgorszego z umartwień grożących osobom jej płci i wieku. Nie zabrakło jej niczego z rzeczy potrzebnych młodej dziewczynie do szczęścia, uprzejmych względów, uwielbienia, cukierków, bukietów i świadomości, że nie odmówiono jej żadnego z przywilejów w świecie, w którym się obracała; miała wiele okazji do tańca, mnóstwo nowych sukien, londyńskiego „Spectatora”, nowości literackie, muzykę Gounoda, poezję Browninga i prozę George Eliot.

Wszystko to teraz, wskrzeszone w pamięci, ukazało jej się pod postacią niezliczonych scen i osób. Pewne rzeczy zapomniane nabrały na nowo barw, inne, które niedawno jeszcze wydawały jej się bardzo ważne, przybladły i zniknęły. Obrazy przesuwały się jak w kalejdoskopie, który nigdy by się może nie zatrzymał, gdyby nie weszła służąca, anonsując gościa. Był nim pan Caspar Goodwood, solidny młody bostończyk, który przed rokiem poznał pannę Archer i uważał ją za najpiękniejszą istotę stulecia, a to stulecie – zgodnie ze wspomnianą wyżej regułą – za najgłupsze w dziejach ludzkości. Pisywał niekiedy do Isabel, w ostatnim tygodniu listy od niego nadchodziły z Nowego Jorku. Isabel wiedziała, że wizyta jego jest prawdopodobna, a nawet spodziewała jej się tego dżdżystego popołudnia. Ale gdy pokojówka oznajmiła gościa, panna Archer przyjęła tę wiadomość bez entuzjazmu. Był to najprzystojniejszy młody człowiek wśród jej znajomych, wręcz wspaniały, i żywiła dla niego wielki, wyjątkowy szacunek. Nikt inny nigdy nie zrobił na niej tak silnego wrażenia. W otoczeniu panny Archer powszechnie sądzono, że Caspar Goodwood stara się o jej rękę, ale była to oczywiście sprawa między nimi dwojgiem. Można wszakże z całą pewnością stwierdzić, że bawiąc przez kilka dni w Nowym Jorku, gdzie miał nadzieję ją spotkać, i dowiedziawszy się, że panna Archer jest wciąż jeszcze w stolicy stanu, przyjechał do Albany wyłącznie po to, żeby ją zobaczyć. Isabel zwlekała długą chwilę, nim poszła przywitać gościa; krążyła po pokoju, uświadamiając sobie, że sytuacja komplikuje się dodatkowo. Wreszcie zjawiła się w salonie i zastała pana Goodwooda stojącego w pobliżu lampy. Był wysoki, silny, troszkę sztywny; a przy tym szczupły i smagły. Odznaczał się urodą nie tyle romantyczną, ile nieco zagadkową; było w jego twarzy coś, co przykuwało uwagę, zwłaszcza jeśli ktoś lubi niebieskie oczy o szczególnie upartym spojrzeniu i o barwie nieoczekiwanej przy tak ciemnej cerze; miał szczękę nieco kanciastą, znamionującą, jak ludzie mówią, silną wolę. Isabel pomyślała, że tego wieczoru twarz ta wyraża stanowczą decyzję. Mimo to Caspar Goodwood, który przybył nie tylko zdecydowany, lecz także pełen nadziei, odszedł w pół godziny później z uczuciem, że odniósł porażkę. Warto dodać, że nie należał do mężczyzn potulnie godzących się z porażkami.

5

Ralph, chociaż był filozofem, zapukał bardzo niecierpliwie do drzwi swojej matki (kwadrans przed siódmą). Nawet filozofowie nie do wszystkich odnoszą się jednakowo, a prawdę mówiąc z dwojga rodziców ojciec wydawał mu się stosowniejszym przedmiotem słodkich synowskich uczuć. Ojciec – jak często mówił sobie Ralph – był bardziej macierzyński, a matka raczej patriarchalna czy też, używając współczesnej gwary, grała rolę „szefa”. Jednakże kochała swojego jedynaka i zależało jej na tym, żeby trzy miesiące co roku spędzał u niej. Ralph sprawiedliwie oceniał jej uczucia i wiedział, że matka w myślach i w swoim najściślej i wygodnie zorganizowanym życiu wyznaczyła mu miejsce drugie: pierwsze bowiem zajmowała troska, by wszystkie osoby z jej otoczenia spełniały skrupulatnie jej wolę. Zastał ją w kompletnym już stroju wieczorowym, ale uścisnęła go, nie zdejmując rękawiczek, i wskazała mu miejsce obok siebie na kanapie. Spytała sumiennie, jak się czuje jej mąż, a także o stan zdrowia syna, a ponieważ w obu przypadkach nowiny były nie najlepsze, powiedziała, że utwierdza ją to w przekonaniu o słuszności własnej decyzji, aby nie narażać zdrowia na zgubne wpływy angielskiego klimatu; gdyby nie to, zapewne także by się załamała. Ralph uśmiechnął się na myśl o możliwości załamania się matki, ale nie przypominał jej, że powodem jego niedomagań nie jest angielski klimat, od którego zwykle uciekał na większą część roku.

Ralph był bardzo małym chłopcem, kiedy jego ojciec, Daniel Touched, rodem z Rutland w stanie Wisconsin, przeniósł się do Anglii jako młody wspólnik banku, w którym w dziesięć lat później osiągnął najwyższe stanowisko. Daniel Touched przewidywał, że zostanie do końca życia w nowej adoptowanej ojczyźnie, toteż od początku traktował ją po prostu, rozsądnie i polubownie. Ale nie zamierzał – jak mówił – „dezamerykanizować się” ani też ćwiczyć jedynego syna w tak subtelnej sztuce. Sam bez najmniejszego trudu rozwiązał ten problem i mieszkał w Anglii zasymilowany, lecz nie odmieniony, sądził więc, że będzie to równie łatwe dla prawowitego spadkobiercy, który po śmierci ojca pokieruje szarym bankiem w blasku białego amerykańskiego światła. Nie zaniedbał starań, aby to światło było jak najjaśniejsze, i wysłał syna do szkół za ocean. Ralph studiował przez kilka semestrów w Stanach Zjednoczonych, uzyskał dyplom na tamtejszym uniwersytecie i wrócił tak tryskający rdzennie amerykańskim duchem, że ojciec wyprawił go na trzy następne lata do Oksfordu. Oksford wziął górę nad Harvardem i Ralph nareszcie stał się w zadowalającym stopniu Anglikiem. Ale zewnętrzne przystosowanie do zwyczajów środowiska było tylko maską umysłu wysoko ceniącego niezależność i niedającego sobie nic na dłużej narzucić; umysł ten, z natury śmiały i skłonny do ironii, pozwalał sobie na nieograniczoną swobodę sądów. Ralph był początkowo obiecującym młodzieńcem. Ku niewysłowionej satysfakcji ojca wyróżniał się w Oksfordzie, a w jego otoczeniu ubolewano, że tak zdolny chłopak ma zamkniętą drogę do publicznej kariery. Droga ta byłaby dla niego zapewne otwarta (chociaż perspektywa ta pozostała zasnuta mgłą niepewności), gdyby wrócił do ojczystego kraju, ale nawet gdyby pan Touchett zgodził się na rozłąkę z synem (nie zgodziłby się nigdy), Ralphowi za trudno byłoby się zdecydować na to, by wodna pustynia dzieliła go stale od ojca, którego uważał za najlepszego przyjaciela. Nie tylko był do niego przywiązany, lecz uwielbiał go i z przyjemnością korzystał z każdej okazji, by go obserwować. Daniel Touchett był w oczach swojego syna geniuszem; Ralph, chociaż sam nie miał talentu do bankierskiej sztuki, starał się wniknąć w jej arkana na tyle, by ze znajomością rzeczy ocenić wielkość swojego ojca w tej dziedzinie. Ale nie to w nim najbardziej podziwiał, lecz piękną, gładką jak kość słoniowa, wypolerowaną w angielskiej atmosferze powierzchnię, którą Daniel Touchett przeciwstawiał wszelkim próbom penetracji. Ojciec nie studiował ani na Harvardzie, ani w Oksfordzie, ale sam był winien, że dał synowi dostęp do źródeł nowoczesnego krytycyzmu. Ralph, z głową nabitą ideami, o których istnieniu starszy pan nigdy nie słyszał, głęboko szanował oryginalność umysłu ojca. Amerykanów zwykle chwali się – słusznie czy może niesłusznie – za łatwość, z jaką przystosowują się do warunków w obcych krajach; ale Daniel Touchett w znacznym stopniu zawdzięczał sukces temu właśnie, że jego elastyczność miała określone granice. Zachował w pełni wiele znamion odciśniętych w latach pierwszej młodości; syn zawsze z satysfakcją rozpoznawał w jego angielszczyźnie akcent zamożniejszej warstwy mieszkańców Nowej Anglii. Pod koniec życia stary bankier stał się na swój sposób równie łagodny, jak bogaty; największą przenikliwość łączył z łatwością do nawiązywania powierzchownych przyjaźni i nie tracąc energii na starania o to, zdobył pozycję towarzyską nieskazitelną jak świeży jędrny owoc. Może z powodu braku wyobraźni i tak zwanej świadomości historycznej Daniel Touchett był całkowicie nieczuły na wiele wrażeń, jakich doznają zwykle inni kulturalni cudzoziemcy w zetknięciu z angielskim stylem życia. Pewnych niuansów w ogóle nie spostrzegł, pewnych obyczajów nigdy sobie nie przyswoił, pewnych tajemnic nigdy nie zgłębił. Ale gdyby kiedyś je przeniknął, syn miałby o nim nieco mniej pochlebne mniemanie.

Ralph po opuszczeniu Oksfordu spędził parę lat na podróżach, a potem znalazł się na wysokim taborecie w ojcowskim banku. Odpowiedzialności i rangi stanowiska nie można, jak myślę, mierzyć wysokością stołka, która zależy od zupełnie innych względów: Ralph miał bardzo długie nogi i wolał pracować, stojąc albo nawet chodząc. Niezbyt długo jednak musiał uprawiać tę gimnastykę, bo już po półtora roku zorientował się, że zdrowie jego jest poważnie nadwerężone, silne przeziębienie wyrządziło w jego płucach znaczne szkody. Ralph musiał zrezygnować z pracy w banku i odtąd, według potocznego wyrażenia, stale „uważać na siebie”. Początkowo lekceważył ten nowy obowiązek; zdawało mu się, że nie o niego chodzi, lecz o jakiegoś innego, nieinteresującego i niezainteresowanego osobnika, z którym on nie ma nic wspólnego. Osobnik ten wszakże zyskiwał przy bliższym poznaniu i w końcu Ralph, chociaż niechętnie, zaczął go tolerować, a nawet darzyć dyskretnym szacunkiem. Nieszczęście narzuca nam dziwnych towarzyszy. Nasz młody bohater zrozumiał, że gra toczy się o cenną dla niego stawkę – miał na myśli głównie swoją reputację człowieka niegłupiego – poświęcił niewdzięcznemu podopiecznemu należytą uwagę, co nie okazało się bezowocne, bo w każdym razie udało się biedaka utrzymać przy życiu. Jedno płuco zaczęło się goić, drugie, jak się zdawało, gotowe było pójść za przykładem pierwszego, lekarze zapewniali, że zniesie dobrze wiele zim pod warunkiem, że będzie je spędzał w klimacie krain, gdzie zwykli gromadzić się gruźlicy. Ralph bardzo polubił Londyn, toteż przeklinał bezwzględność tego wyroku, ale klnąc, poddał mu się i stopniowo, przekonując się, jak wrażliwy organizm wdzięcznie reaguje na starania, choćby z gniewem mu poświęcane, Ralph zaczął go traktować bardziej łaskawie. Zimował, jak się to mówi, za granicą; grzał się na słońcu, nie wychodził z domu, gdy dął chłodny wiatr, a jeśli padał deszcz, kładł się do łóżka; parę razy zdawało się, że po całonocnej śnieżnej zawiei nigdy już nie wstanie.

Obojętność ukryta na dnie serca – niby kawał słodkiego ciasta, który kochająca stara niania wsunęła mu do walizki, kiedy pierwszy raz wyjeżdżał do szkoły – przyniosła mu pociechę i ułatwiła pogodzenie się z koniecznością ofiar; w najlepszych nawet okresach był zbyt chory, żeby zająć się czymkolwiek poza tą mozolną grą. Mówił sobie, że w gruncie rzeczy żaden zawód bardzo go nie pociąga, więc przynajmniej nie musiał wycofywać się z jakiegoś pola działalności, które mu było drogie. Ostatnio jednak owiewał go niekiedy aromat zakazanego owocu i przypominał, że nic nie daje szlachetniejszej przyjemności niż uczestnictwo w prawdziwej akcji. Życie, jakie pędził, podobne było do lektury dobrej książki w złym przekładzie – nędzna rozrywka, niegodna młodego mężczyzny, który czuł, że mógłby być znakomitym lingwistą. Miewał zimy lepsze lub gorsze i podczas tych lepszych łudził go chwilami miraż całkowitego wyzdrowienia. Wszelkie nadzieje rozwiały się jednak na trzy lata przed opowiadanymi w tej historii wydarzeniami: Ralph zasiedział się wtedy dłużej niż zwykle w Anglii i jesienne niepogody zaskoczyły go, nim zdążył wyjechać do Algierii. Przybył tam w okropnym stanie i przez kilka tygodni trwał zawieszony między życiem a śmiercią. Dźwignął się cudem, ale wyciągnął z tego doświadczenia wniosek, że taki cud nie może się powtórzyć. Powiedział sobie, że jego ostatnia godzina jest już blisko i że nie godzi się spuszczać wzroku z tarczy zegara, wolno mu jednak pozostały krótki czas spędzić jak najprzyjemniej, o tyle, o ile to możliwe, gdy się żyje z taką świadomością. Samo korzystanie z pięciu zmysłów, wobec perspektywy ich utraty, stało się niezwykłą rozkoszą; szczęście płynące z kontemplacji wydawało mu się niewyczerpane. Miał już daleko za sobą okres, gdy było mu trudno zrezygnować z myśli o wybiciu się w świecie – myśli bardzo nęcącej, chociaż zakłócanej atakami twórczej samokrytyki. Przyjaciele zauważyli poprawę jego nastroju i przypuszczali, że Ralph zawdzięcza tę nową pogodę ducha wierze w możliwość wyzdrowienia; jako ludzie wtajemniczeni, kiwali tylko głowami nad tą hipotezą. Pogodny nastrój był jedynie dywanem polnych kwiatów, które wyrosły na gruzach.

Zapewne właśnie słodki smak, jaki znajdował w samej obserwacji zewnętrznych zjawisk, sprawił, że Ralph tak żywo zainteresował się od pierwszej chwili amerykańską kuzynką, osobą najoczywiściej niebanalną. Instynkt podszepnął mu, że przyjmując postawę uważnego obserwatora, będzie miał interesujące zajęcie, które wypełni mu odtąd wiele dni. Wypada w tym miejscu wyjaśnić, nie wdając się szerzej w ten temat, że myśl o zakochaniu się – w przeciwieństwie do rojeń o odwzajemnionej miłości – nie była wykluczona z jego ograniczonych planów życiowych. Zabronił sobie tylko szaleństwa wyznań. I tak zresztą nie mógłby wzbudzić w kuzynce namiętnych uczuć, podobnie jak ona, choćby nawet zechciała, nie mogłaby w nim rozniecić tego rodzaju miłości.

– A teraz niech mi mama powie coś o tej dziewczynie – powiedział. – Co mama zamierza z nią zrobić?

Pani Touchett miała odpowiedź gotową:

– Zaproponuję twojemu ojcu, żeby ją zaprosił na dłuższy pobyt, trzy- albo czterotygodniowy, w Gardencourt.

– To byłaby niepotrzebna formalność! – odparł Ralph. – Ojciec oczywiście zaprosi ją z własnej inicjatywy.

– Nie wiem. To jest moja siostrzenica, nie jego.

– Na Boga, mamo, jakże ty masz silne poczucie własności! A przecież to jeden więcej powód, żeby ją chciał gościć. Ale co potem, po tych trzech miesiącach (bo nie miałoby sensu zapraszać ją na kilka krótkich tygodni), jakie masz dla niej dalsze plany?

– Zawiozę ją do Paryża. Sprawię jej tam odpowiednie suknie.

– Tak, to się samo przez się rozumie. Ale poza tym?

– Na jesień zaproszę ją do Florencji.

– Mama wciąż tylko mówi o szczegółach. Ciekaw jestem bardziej ogólnych planów. Co mama zamierza?

– Spełnić obowiązek – oznajmiła pani Touchett. – Przypuszczam, że litujesz się nad nią?

– Nie. Nie sądzę, żebym mógł się nad nią litować. Nie wydaje mi się osobą godną litości. Podejrzewam, że raczej zazdroszczę jej. Żeby się upewnić co do moich uczuć, muszę jednak wiedzieć, jak mama wyobraża sobie swój obowiązek.

– Pokażę jej cztery europejskie kraje i dwa z nich dam jej do wyboru, jednocześnie będzie miała sposobność wypolerować swoją francuszczyznę, chociaż i tak mówi zupełnie dobrze po francusku.

Ralph lekko zmarszczył brwi.

– To brzmi dość oschle – stwierdził – nawet jeśli wziąć pod uwagę, że pozwoli jej mama wybierać pomiędzy dwoma krajami.

– Może to jest oschłe – zaśmiała się pani Touchett – ale bądź spokojny, Isabel sama doda soczystości tym projektom. Działa odświeżająco jak letni deszcz!

– Mama myśli, że Isabel jest utalentowana?

– Nic nie wiem o jej talentach, ale to inteligentna dziewczyna, z silną wolą i temperamentem. Nie wyobraża sobie nawet, że mogłoby ją coś nudzić.

– Ale ja to sobie wyobrażam – rzekł Ralph i nagle spytał: – Jak się między wami układają stosunki?

– Czy chcesz przez to powiedzieć, że jestem nudna? Nie sądzę, żeby Isabel była tego zdania. Wiem, niektóre dziewczęta mogłyby tak myśleć, ale Isabel jest na to zanadto inteligentna. Zdaje się, że ją ogromnie bawię. Zgadzamy się z sobą, bo ja ją rozumiem, znam ten typ młodych kobiet. Isabel jest bardzo szczera, ja także, obie wiemy, czego się nawzajem po sobie spodziewać.

– Ach, mamo kochana! – wykrzyknął Ralph. – Zawsze wiadomo, czego się po tobie spodziewać! Nigdy w życiu nie zaskoczyłaś mnie aż do dziś, kiedy mnie obdarzyłaś ładną kuzynką, o której istnieniu nie miałem pojęcia.

– Uważasz, że jest ładna?

– Bardzo! Ale nie to najważniejsze. Nade wszystko zrobiła na mnie wrażenie prawdziwej indywidualności. Kim jest ta niezwykła istota? Co to za jedna? Gdzie ją znalazłaś? Jakim sposobem zawarłaś z nią znajomość?

– Znalazłam ją w pewnym starym domu w Albany, samiuteńką w obdrapanym pokoju, w dżdżysty dzień, śmiertelnie znudzoną grubą księgą. Nie zdawała sobie sprawy, że się nudzi, ale kiedy wychodziłam, nie miała już co do tego wątpliwości i zdawało się, że jest mi bardzo wdzięczna za przysługę, którą jej oddałam. Powiesz może, że nie należało jej pod tym względem uświadamiać, że lepiej zrobiłabym, zostawiając ją w spokoju. Jest w tym pewna racja, ale nie postępowałam bez namysłu: doszłam do wniosku, że to dziewczyna stworzona do lepszego losu. Pomyślałam więc, że spełnię dobry uczynek, jeśli ją wyrwę stamtąd i pokażę jej trochę świata. Jej się zdaje, jak większości młodych Amerykanek, że dużo o świecie wie, ale – także jak większość młodych Amerykanek – myli się grubo. Szczerze mówiąc, liczę, że Isabel przyniesie mi chlubę. Cieszę się, kiedy ludzie dobrze o mnie mówią, ale dla kobiety w moim wieku najlepszą z wielu względów ozdobą jest ładna siostrzenica. Jak ci wiadomo, nie utrzymywałam stosunków z dziećmi mojej siostry przez wiele lat, ich ojciec był niemożliwy. Ale od dawna postanowiłam coś zrobić dla tych dziewcząt, kiedy Pan powoła Archerà przed swój sąd. Dowiedziałam się, gdzie ich szukać, i zjawiłam się bez uprzedzenia w Albany. Isabel ma dwie siostry, obie zamężne, ale poznałam tylko jedną z nich, która, mówiąc nawiasem, ma bardzo źle wychowanego męża, i ona – na imię jej Lily – była zachwycona, że chcę się zająć Isabel, powiedziała, że o tym właśnie zawsze marzyła, żeby ktoś zainteresował się jej młodszą siostrą. Mówiła o niej jak o jakiejś młodej genialnej istocie, której potrzeba zachęty i mecenatu. Możliwe, że Isabel ma jakiś talent, ale jak dotąd nie odkryłam, żeby była w jakimś szczególnym kierunku uzdolniona. Lily Ludlow najgoręcej poparła mój projekt zabrania Isabel do Europy. Oni tam wszyscy uważają Europę za teren emigracji, za ziemię wybawienia, przytułek dla wszystkich ludzi niepotrzebnych w Ameryce. Sama Isabel z radością, jak mi się zdaje, zgodziła się na wyjazd i wszystko ułożyło się zupełnie gładko. Jedyną niezbyt istotną przeszkodę stanowiła sprawa pieniędzy, bo Isabel podobno nie zniosłaby finansowej zależności od kogokolwiek. Ale ma własne skromne dochody i jest przekonana, że podróżuje na własny koszt.

Ralph wysłuchał w skupieniu tej skrupulatnej relacji, która nie osłabiła jego zainteresowania dla kuzynki.

– Jeżeli ma talent – powiedział – musimy wykryć, do czego mianowicie. Może do flirtu?

– Nie sądzę. Rozumiem, że w pierwszej chwili mogłeś odnieść takie wrażenie, ale mylisz się z pewnością. W ogóle, jak myślę, niełatwo będzie ci ocenić ją trafnie.

– A więc Warburton też się pomylił! – zawołał z radością Ralph. – Pochlebia sobie, że odkrył w niej ten właśnie talent.

Pani Touchett potrząsnęła głową.

– Lord Warburton nie będzie zdolny jej zrozumieć, lepiej, żeby nawet nie próbował.

– To człowiek bardzo inteligentny – powiedział Ralph – ale cieszyłbym się, gdyby raz w życiu trafił na łamigłówkę, której nie będzie umiał rozwiązać.

– Isabel też by się cieszyła, gdyby jej się udało zaintrygować lorda – zauważyła pani Touchett.

Ralph zmarszczył czoło.

– A cóż ona wie o lordach?

– Nie wie nic i tym pewnie jeszcze bardziej zaintryguje Warburtona.

Ralph przyjął tę uwagę matki ze śmiechem i wyglądając przez okno, zapytał:

– Może mama zejdzie i przywita się już z ojcem?

– Kwadrans przed ósmą – odparła pani Touchett.

Ralph zerknął na zegarek.

– A więc zostało nam jeszcze piętnaście minut. Opowiedz mi coś więcej o mojej kuzynce… – A gdy pani Touchett odmówiła spełnienia tej prośby, radząc mu, żeby sam postarał się odkryć to, co go interesuje, Ralph powiedział: – To piękne, że Isabel przynosi mamie chlubę. Czy jednak nie sprawi też kłopotów?

– Mam nadzieję, że nie, ale w razie, gdybym się myliła, nie cofnę się przed trudnościami. Nigdy tego nie robię.

– Wydaje mi się bardzo naturalna.

– Ludzie naturalni nie są najbardziej dla innych kłopotliwi.

– Racja, mama jest tego najlepszym dowodem. Mama jest wyjątkowo naturalna i nie sprawia nikomu kłopotów. Bo to by wymagało pewnego wysiłku. Ale nasuwa mi się inne pytanie: czy Isabel umie być niemiła?

– Ach, za wiele stawiasz pytań! – zniecierpliwiła się pani Touchett. – Sam się przekonaj!

Ralph jednak nie wyczerpał jeszcze listy pytań.

– Wciąż jeszcze nie odpowiedziała mi mama, co z nią zamierza zrobić.

– Co z nią zrobię? Mówisz, jakby chodziło o łokieć perkalu! Nic z nią nie myślę robić. Isabel sama zrobi, co zechce. Uprzedziła mnie o tym.

– A więc to miałaś na myśli, gdy w telegramie wspomniałaś o niezależności.

– Nigdy nie wiem, co właściwie chciałam powiedzieć w depeszy. Zwłaszcza jeżeli ją wysyłam z Ameryki. Jasność za drogo kosztuje. Chodźmy teraz do twojego ojca.

– Jeszcze zostało trochę czasu do wyznaczonego terminu – zauważył Ralph.

– Muszę nieco ustąpić, on się tam przecież niecierpliwi – odparła pani Touchett.

Ralph miał wyrobione zdanie o niecierpliwości ojca, ale bez słowa podał matce ramię. Dzięki temu, gdy razem schodzili na parter, mógł ją w połowie piętra zatrzymać na podeście schodów – a były to schody szerokie, niskie, opatrzone szeroką poręczą, zbudowane ze sczerniałego od starości dębu, i stanowiły jedną z prawdziwych ozdób domu w Gardencourt.

– Mama nie myśli o wydaniu jej za mąż? – spytał z uśmiechem.

– Za mąż? Nie, nie chciałabym jej oddawać takiej niedźwiedziej przysługi. Zresztą Isabel z pewnością potrafi wyjść za mąż bez niczyjej pomocy. Ma wszelkie szanse.

– Czy to znaczy, że już dokonała wyboru?

– Nie wiem, czy klamka zapadła, ale jest pewien młody człowiek z Bostonu…

Ralph nie miał ochoty słuchać o młodym człowieku z Bostonu.

– A więc ojciec słusznie twierdzi, że wszystkie młode Amerykanki mają narzeczonych.

Matka znów poradziła mu, żeby starał się zaspokoić ciekawość bezpośrednio u źródła, a wkrótce okazało się, że będzie miał po temu wiele sposobności. Został w salonie sam na sam z kuzynką i mogli swobodnie rozmawiać. Lord Warburton, który przyjechał konno z odległego o dziesięć mil majątku, pożegnał gospodarza przed porą kolacji i ruszył w drogę powrotną; państwo Touchett w godzinę po kolacji uznali widocznie, że kurtuazji stało się już zadość, i pod bardzo przekonującym pretekstem zmęczenia wycofali się, każde do swojej sypialni. Młody człowiek przez następną godzinę dotrzymywał towarzystwa kuzynce, która, chociaż pół dnia spędziła w podróży, wcale nie zdradzała znużenia. W rzeczywistości była i czuła się zmęczona, wiedziała, że nazajutrz za to odpokutuje, ale w tym okresie życia z reguły nie ustępowała, goniąc resztkami sił, póki nie osiągnęła stanu, gdy nie dało się już ukryć wyczerpania. W tym przypadku łatwo zdobywała się na szlachetną hipokryzję, ponieważ sytuacja żywo ją interesowała. Mówiła sobie, że oto wypłynęła na pełne morze. Poprosiła Ralpha, żeby jej pokazał obrazy, których bogata kolekcja znajdowała się w Gardencourt i których większość on właśnie wybrał. Najcenniejsze wisiały w dębowej galerii o czarujących proporcjach, łączącej dwa salony i zwykle wieczorem oświetlonej. Światło to jednak nie wystarczało, by podziwiać całe piękno tych dzieł, toteż rozsądek radził odłożyć zwiedzanie do następnego ranka. Ralph ośmielił się to zaproponować, ale Isabel zdawała się rozczarowana; wprawdzie nie przestała się uśmiechać, lecz powiedziała:

– A jednak bardzo bym chciała, żebyś był łaskaw zaraz pokazać mi trochę.

Zanadto nalegała, czuła to i zdawała sobie sprawę, że Ralph tak jej zachowanie ocenia, ale nie mogła się powstrzymać. „Nie przyjmuje sugestii” – pomyślał Ralph, ale bez irytacji, bo natarczywość kuzynki ubawiła go, a nawet mu się spodobała. Lampy, rozmieszczone w dość znacznych odstępach w kinkietach na ścianach, niedostatecznie oświetlały galerię, ale ją rozweselały. Światło wydobywało z cienia mieniące się intensywnymi kolorami, niewyraźne prostokąty, przyćmione złocenia ciężkich ram, blask wywoskowanej posadzki. Ralph wziął lichtarz z zapaloną świecą, i szedł pierwszy, wskazując swoje ulubione obrazy, a Isabel przed każdym z nich kolejno skłaniała głowę i wykrzykiwała z cicha albo coś szeptała. Najwidoczniej znała się na malarstwie, miała z natury dobry smak, musiał to zauważyć. Sięgnęła po drugi lichtarz i przyświecała sobie, zatrzymując się na chwilę, gdy coś ją szczególnie zaciekawiło; czasem podnosiła świecę wysoko nad głową, a Ralph mimo woli przystawał pośrodku galerii i zamiast na obrazy patrzał na kuzynkę. Nic w gruncie rzeczy nie tracił, kierując na nią zachwycone spojrzenia, bo Isabel zasługiwała na nie mniejszy podziw niż wszystkie zgromadzone tu dzieła sztuki. Była niezaprzeczenie szczupła, z pewnością lekka, ponad wszelką wątpliwość wysoka; ludzie, chcąc ją wśród trzech panien Archer zidentyfikować, używali określenia: „ta wiotka”. Ciemnych, niemal czarnych włosów mogłaby jej pozazdrościć większość kobiet, a szare oczy, trochę może w chwilach powagi zbyt surowe, umiały czarująco mięknąć i wyrażać szeroką gamę uczuć. Przeszli z wolna jedną stronę galerii i wracali drugą, gdy powiedziała:

– No, tak, teraz wiem coś więcej niż na początku.

– Widzę, że jesteś głodna wiedzy – stwierdził Ralph.

– Chyba tak! Większość dziewcząt grzeszy okropnym nieuctwem.

– Wydajesz mi się zupełnie niepodobna do większości dziewcząt.

– Wiele z nich chętnie by się czegoś nauczyło, ale jak się je traktuje! – szepnęła Isabel, najwidoczniej w tym momencie nieskłonna do zwierzeń osobistych. Żeby zmienić temat, spytała po chwili: – Czy macie tu jakiegoś ducha?

– Ducha?

– No, zamkowego upiora, który się czasem ukazuje. My w Ameryce nazywamy takie zjawy duchami.

– My w Anglii także, jeśli nam się objawiają.

– A więc widywałeś je? Powinny być duchy w takim romantycznym starym domu!

– Nie, to nie jest stary, romantyczny dom. Nie licz na to, bo się rozczarujesz. Dom jest żałośnie prozaiczny, a jeśli w nim znajdziesz romantyczność, to tylko tę, którą sama tutaj wnosisz.

– Owszem, wnoszę mnóstwo romantyczności, ale w tym domu znalazła ona najstosowniejsze dla siebie miejsce.

– W każdym razie miejsce bezpieczne, bo tu, w obecności mojej i ojca, nic jej nie grozi.

Isabel przyglądała mu się chwilę.

– Nikogo prócz ciebie i twojego ojca tu nie ma?

– Oczywiście jest matka.

– Och, znam dobrze twoją matkę. Nie jest ani trochę romantyczna. Nikt poza tym nie bywa?

– Bardzo mało osób.

– Szkoda. Lubię spotykać mnóstwo ludzi.

– Och, zaprosimy całe hrabstwo, żeby cię zabawić.

– Kpisz sobie ze mnie – odparła dość serio. – A ten pan, którego zastałam w ogrodzie z twoim ojcem zaraz po przyjeździe?

– Sąsiad z naszego hrabstwa. Gość niezbyt częsty.

– Szkoda. Bardzo sympatyczny – powiedziała Isabel.

– O ile mi wiadomo, zamieniłaś z nim ledwie kilka słów – zdziwił się Ralph.

– Mimo to zdążyłam go polubić. Twojego ojca także już polubiłam ogromnie.

– I słusznie! To najmilszy człowiek pod słońcem.

– Tak mi go żal, że jest chory!

– Pomożesz mi pielęgnować go, z pewnością będziesz doskonałą pielęgniarką.

– Chyba nie. Zawsze mówiono mi, że się do tego nie nadaję, bo mam za wiele różnych teorii. Ale nie odpowiedziałeś mi, czy macie jakiegoś ducha.

Ralph jakby nie usłyszał jej ostatnich słów.

– Polubiłaś ojca i lorda Warburtona. Domyślam się, że lubisz także moją matkę.

– Bardzo lubię twoją matkę, ponieważ… ponieważ… – Z trudem szukała przyczyny, dla której pani Touchett budziła w niej sympatię.

– Ach, tego nikt z nas nigdy nie wie! – zaśmiał się Ralph.

– Nie, ja zawsze wiem – odparła dziewczyna. – Lubię ją dlatego, że ona nie spodziewa się tego od nikogo. Wcale nie dba o to, czy ją ktoś lubi, czy nie.

– Więc ją uwielbiasz przez przekorę? Muszę ci powiedzieć, że pod wielu względami wdałem się w matkę.

– Nie, nie wierzę ci. Ty chcesz być lubiany i starasz się o to!

– Na Boga! Przejrzałaś mnie na wylot! – wykrzyknął z rozpaczą, która nie była całkowicie komedią.

– Ale i tak bardzo cię lubię – powiedziała kuzynka. – Polubiłabym cię jeszcze bardziej, gdybyś mi pokazał waszego zamkowego ducha.

Ralph ze smutkiem pokiwał głową.

– Może ci go pokażę, ale ty nic nie zobaczysz. To przywilej nie wszystkim dany i nie warto go wybrańcom zazdrościć. Nasz duch nie objawia się istotom młodym, szczęśliwym i niewinnym, takim jak ty. Trzeba najpierw poznać cierpienie, dużo wycierpieć, zdobyć pewną bolesną wiedzę. Dopiero wtedy oczy ci się otworzą. Ja zobaczyłem tego ducha już dawno – powiedział Ralph.

– Mówiłam ci przed chwilą, że jestem spragniona wiedzy – odparła Isabel.

– Tak, ale wiedzy radosnej, przyjemnej. Nigdy naprawdę nie cierpiałaś i nie jesteś stworzona do cierpienia. Mam nadzieję, że do końca życia nie zobaczysz żadnego ducha.

Słuchała go uważnie, z uśmiechem na ustach, lecz z powagą w oczach. Zdawała mu się urocza, chociaż trochę zarozumiała, może to zresztą potęgowało jej urok. Próbował zgadnąć, co mu odpowie.

– Wiedz, że ja się nie boję – powiedziała i zabrzmiała w tym istotnie dość wyraźna nutka zarozumialstwa.

– Nie boisz się cierpienia?

– Owszem, cierpienia boję się, ale nie duchów. Myślę też, że ludzie często cierpią bez dostatecznego powodu – dodała.

– Ty, jak się zdaje, nie masz takich skłonności – stwierdził Ralph, przyglądając jej się z rękoma w kieszeniach.

– Nie sądzę, żeby to była wada. Nie widzę koniecznej potrzeby cierpienia, nie do tego zostaliśmy stworzeni.

– Ty z pewnością nie do tego jesteś stworzona.

– Nie chodzi o mnie – odparła i zamyśliła się trochę.

– Masz słuszność, to nie wada – powiedział Ralph. – To raczej zaleta, jeśli ktoś jest silny.

– Ale tych, którzy nie umieją z byle powodu cierpieć, nazywa się twardymi ludźmi – odparła Isabel.

Przeszli przez mniejszy salon, do którego doprowadziła ich galeria, i znaleźli się w hallu, u stóp schodów. Ralph podał kuzynce świecę przeznaczoną do jej sypialni i stojącą we wnęce obok klatki schodowej.

– Nie dbaj o to, jak cię ludzie określą. Jeśli będziesz cierpiała, nazwą cię idiotką. Trzeba być w miarę możności jak najszczęśliwszym człowiekiem. Dobranoc!

Przyglądała mu się przez chwilę; wzięła z jego ręki świecę i już postawiła jedną stopę na dębowych schodach.

– Dobranoc. Życzę ci powodzenia i cieszyłbym się, gdybym mógł się do niego przyczynić.

Odwróciła się, ale Ralph odprowadzał ją wzrokiem, kiedy z wolna wspinała się w górę. Kiedy zniknęła, cofnął się, wciąż z rękoma w kieszeniach, do pustego salonu.

6

Isabel Archer miała wiele różnych teorii i niezwykle żywą wyobraźnię. Los obdarzył ją bystrzejszym umysłem niż większość ludzi, wśród których przypadło jej się obracać; ogarniała szersze widnokręgi rzeczywistości i starała się zdobywać wiedzę o rzeczach mało znanych. To prawda, że wśród rówieśnic uchodziła za istotę niezwykle głęboką, bo zacne te osoby nie szczędziły podziwu rozległym horyzontom intelektualnym, o których same nie miały pojęcia, i uważały Isabel za studnię mądrości: opowiadano nawet, że panna Archer czytuje klasyków – w przekładach. Jej ciotka ze strony ojca puściła kiedyś w obieg plotkę, jakoby Isabel pisała książkę: pani Varian żywiła wielki respekt dla książek i nie wątpiła, że jej bratanica wyróżni się, ogłaszając drukiem jakieś dzieło. Pani Varian wysoko ceniła literaturę, a jej szacunek dla niej łączył się z poczuciem własnej niższości. Miała okazały dom, pełen mozaikowych stolików, z sufitami zdobionymi bogato sztukaterią, ale brakowało w nim biblioteki i słowo drukowane reprezentowało tylko kilka broszurowanych powieści na półce w pokoju jednej z córek. Właściwie pani Varian znała literaturę jedynie z łamów „The New Yorker Interviewer”; słusznie zauważyła, że po lekturze tego pisma można stracić resztki wiary w kulturę. Wobec czego pilnowała, żeby „Interviewer” nie nawinął się pod rękę żadnej z jej córek; postanowiła wychować swoje dziewczęta przyzwoicie, toteż nie czytały nic. Podejrzewając bratanicę o literackie ambicje, myliła się całkowicie: Isabel nigdy nie próbowała napisać książki i nie marzyła o laurach powieściopisarki. Nie miała daru ekspresji i nie dość jasno uświadamiała sobie swoje talenty. Ogólnie tylko sądziła, że ludzie słusznie przyznają jej znamię jakiejś wyższości. Czy naprawdę góruje nad nimi, czy nie, postępują dobrze, odnosząc się do niej z podziwem, skoro ją uważają za istotę wyższą; często bowiem sama spostrzegała, że jej umysł pracuje szybciej niż umysły tamtych osób, z tego lęgnie się niecierpliwość, którą łatwo pomylić z wyższością. W tym miejscu wypada co prędzej stwierdzić, że Isabel zapewne skłonna była do grzechu zarozumialstwa; często z upodobaniem zastanawiała się nad swoim charakterem, nie potrzebowała zazwyczaj wielu dowodów, by utwierdzić się w przekonaniu, że ma rację, i chętnie szukała okazji do zbierania hołdów. Popełniała tyle błędów i żywiła tyle złudzeń, że biograf, pragnąc uszanować godność swej bohaterki, wzdraga się przed ich wyliczaniem. W umyśle jej roiło się od splątanych i mglistych wyobrażeń, których nigdy nie pomogli jej rozjaśnić albo sprostować ludzie znający się dokładnie na rzeczy. Ponieważ na własną rękę próbowała kształtować swoje poglądy, wikłała się w tysięczne sprzeczności i niekonsekwencje. Chwilami odkrywała w swoim rozumowaniu śmieszne pomyłki i przeżywała wtedy kilka dni w udręce bolesnego upokorzenia. Ale później zadzierała głowę jeszcze wyżej niż przedtem; nie pomagała gorzka nauczka, Isabel nieuleczalnie pragnęła myśleć o sobie jak najlepiej. Wedle jej teorii, pod tym warunkiem warto żyć; trzeba być kimś wartościowym, świadomym harmonii swego organizmu (Isabel nie mogła takiej harmonii w sobie nie dostrzegać), przebywać w strefie światła, naturalnej mądrości, radosnych impulsów i nieustannie łaskawego natchnienia. Wątpić o sobie byłoby prawie tak szkodliwe, jak nie ufać najbliższemu przyjacielowi: powinno się być własnym najbliższym przyjacielem i w ten sposób zapewnić sobie stałe obcowanie z godną tego istotą. Isabel miała szlachetną wyobraźnię, która oddawała jej wiele cennych usług i często sprowadzała ją na manowce. Spędzała całe godziny na rozmyślaniu o pięknie, męstwie i wielkoduszności; uparcie starała się widzieć świat jako świetlaną przestrzeń, w której można swobodnie rozwijać się i w której trzeba działać; sądziła, że uczucia strachu i wstydu są odrażające. Miała nadzieję, że nigdy nie popełni nic złego. Kiedy odkrywała pomyłki własnych uczuć, nienawidziła swoich błędów (zawsze uświadamiając je sobie, drżała, jak gdyby udało jej się umknąć z pułapki, która mogłaby ją uwięzić i zmiażdżyć), toteż myśl o możliwości zadania poważnej rany komuś innemu, chociaż mało prawdopodobna, przyprawiała ją chwilami o utratę tchu. Zawsze wydawało jej się to najgorszą rzeczą, jaka mogłaby się w jej życiu zdarzyć. Po namyśle nie miała w końcu wątpliwości, co uważa za złe. To były sprawy brzydkie, nie lubiła im się przyglądać, ale jeśli patrzała uważnie, mogła je rozpoznać nieomylnie. Złe są takie rzeczy, jak skąpstwo, zazdrość, okrucieństwo. Niewiele wiedziała o niegodziwości świata, ale znała kobiety, które kłamały i umyślnie raniły się nawzajem. Na ten widok kipiała gniewem; wydawało jej się, że zwykła przyzwoitość każe gardzić takim postępowaniem. Oczywiście gniew bywa niebezpieczny, czasem prowadzi do niekonsekwencji, do podnoszenia flagi, gdy forteca już skapitulowała, do postawy tak nieszczerej, że jest niemal obrazą sztandaru. Ale Isabel niewiele wiedziała o odmianie niebezpieczeństw, na które są narażone młode kobiety, i pochlebiała sobie, że w jej zachowaniu nigdy nie zdarzą się podobne sprzeczności. Życie jej będzie zawsze zgodne z najlepszym wrażeniem, jakie uda jej się na ludziach robić; zawsze będzie rzeczywiście taka, jaka się wydaje. Czasem posuwała się jeszcze dalej i marzyła, by znaleźć się pewnego dnia w trudnej sytuacji i udowodnić, że stać ją na heroizm, jakiego od niej zażąda los. Tak mało wiedząc, a tak wzniosłe wyznając ideały, pewna siebie, jednocześnie naiwna i dogmatyczna, wymagająca, a zarazem pobłażliwa, ciekawa, choć także wybredna, pobudliwa i obojętna, spragniona, by ją wysoko oceniano i by w rzeczywistości zasługiwała na jeszcze lepszą, o ile to możliwe, ocenę, zdecydowana wszystko poznać, wszystkiego spróbować i doświadczyć, subtelny, kapryśny, płomienny duch połączony z osobowością, która była wytworem zewnętrznych warunków – Isabel nadawałaby się na ofiarę naukowego krytycyzmu, gdyby nie to, że autor woli wzbudzić w czytelniku cieplejsze dla niej uczucia i bardziej bezstronne zainteresowanie.

Jedna z jej teorii głosiła, że niezależność stanowi wielki przywilej, którego powinna użyć rozumnie. Nigdy nie nazywała swojej sytuacji samotnością, a tym bardziej osamotnieniem. Określenia te wydawały jej się niewłaściwe, zresztą zamężna siostra, Lilian, nalegała, żeby przeniosła się na stałe do jej rodzinnego domu. Isabel miała przyjaciółkę, którą poznała na krótko przed śmiercią ojca i która stanowiła tak doskonały przykład pożytecznej działalności, że panna Archer pragnęła na niej się wzorować. Henrietta Stackpole górowała nad nią godnym podziwu talentem: była już cenioną dziennikarką, a jej korespondencje z Waszyngtonu, Newport czy White Mountains, drukowane na łamach „Interviewera” cieszyły się rozgłosem. Isabel poufnie nazywała te artykuły „efemerydami”, lecz szanowała odwagę, energię i humor ich autorki, która, nie mając rodziny ani majątku, adoptowała troje dzieci ułomnej, owdowiałej siostry i ich pobyt w szkołach opłacała z zarobków swego pióra. Henrietta maszerowała w awangardzie postępu, miała zdecydowane poglądy na wszelkie niemal sprawy i od dawna marzyła o podróży do Europy, żeby stamtąd napisać dla „Interviewera” serię listów, naświetlając różne problemy z radykalnego punktu widzenia; przedsięwzięcie to było o tyle uproszczone, że z góry doskonale wiedziała, jak osądzi większość europejskich instytucji i co w nich zamierza skrytykować. Gdy usłyszała, że pani Touchett zabiera Isabel do Europy, chciała wyruszyć natychmiast razem z nimi, przewidując oczywiście, że miło byłoby odbyć drogę w towarzystwie przyjaciółki. Musiała jednak nieco odwlec termin wyprawy. Uważała Isabel za wspaniałą dziewczynę i nawet opisywała ją w swoich listach, nie zdradzając oczywiście jej nazwiska i nic jej o tym nie mówiąc, bo Isabel nie byłaby z tego zadowolona; nie czytywała zresztą regularnie „Interviewera”. Henrietta była dla niej przede wszystkim dowodem, że kobieta może sama sobie radzić i czuć się szczęśliwa. Zdolności Henrietty należały do kategorii oczywistych, ale jeżeli dziewczyna nie ma dziennikarskiego talentu i nie umie, jak Henrietta, genialnie zgadywać, czego chcą czytelnicy, nie znaczy to przecież, że nie ma też jakiegoś powołania, że brak jej wszelkich pożytecznych umiejętności, że musi poprzestać na światowym, pustym życiu. Isabel mocno postanowiła, że nie będzie pustą kobietą. Trzeba tylko czekać cierpliwie, a w końcu z pewnością nawinie się pod rękę jakaś zadowalająca misja. Rozumie się, że oprócz tych wielu teorii panna Archer miała też całą kolekcję poglądów na małżeństwo. Przede wszystkim uważała, że zniżyłaby się do pospolitości, gdyby za wiele na ten temat myślała. Szczerze modliła się, by ją ominęła śmieszność panien gorączkowo zabiegających o zamążpójście; wierzyła, że kobieta, jeśli nie jest wyjątkowo słaba, może znaleźć szczęście, obywając się bez mniej lub bardziej gruboskórnego towarzysza płci męskiej. Modlitwa została w wystarczającym stopniu wysłuchana; wrodzona czystość i duma – oziębłość i oschłość, jak by to nazwał odtrącony zalotnik, gdyby miał upodobanie do analizy – uchroniły ją od próżnych rozmyślań o kandydatach na mężów. Nieliczni tylko spośród mężczyzn, których widywała, zdawali się warci wysokiej ceny i uśmiechała się na myśl, że któryś z nich mógłby siebie uważać za przedmiot jej nadziei i nagrodę jej cierpliwości. W głębi duszy – na samym dnie – kryła przeświadczenie, że jeśli błyśnie oczekiwane światło, będzie umiała oddać się całkowicie, bez zastrzeżeń; ale była to wizja zbyt groźna, aby mogła ją pociągać. Krążyła wokół niej myślami, rzadko jednak zatrzymywała się przed nią dłużej, bo zawsze po krótkiej kontemplacji zjawiał się lęk. Często niepokoiła się, że za wiele myśli o sobie; ktoś, kto by jej zarzucił skrajny egoizm, wywołałby niezawodnie rumieniec na twarzy Isabel. Wciąż snuła plany własnego rozwoju, dążyła do doskonałości, śledziła własne postępy. Jej natura, przesiąknięta próżnością, przypominała jak gdyby ogród, pełen ulotnych aromatów, szelestu gałęzi, cienistych altanek, dalekich perspektyw, toteż Isabel miała wrażenie, że introspekcja jest spacerem na świeżym powietrzu i że zapuszczanie się w zakamarki własnej duszy musi być niewinną wyprawą, skoro się z niej wraca z naręczem róż. Ale często uświadamiała sobie, że ogród jej szlachetnej duszy nie jest jedyny na świecie i poza nim są różne miejsca wcale do ogrodów niepodobne, mroczne, cuchnące ugory zarośnięte chwastem brzydoty i nędzy. Płynąc z nurtem zaspokojonej ciekawości, który ją ostatnio porwał i zaniósł do pięknej starej Anglii, a miał zanieść jeszcze dalej, często zatrzymywała się w rozpędzie na myśl, że są tysiące istot mniej szczęśliwych, i wtedy przez chwilę jej własne rozkoszne poczucie pełni życia wydawało się nieprzyzwoitością. Jak pomieścić nędzę świata w obrazie tak dla niej samej przyjemnym? Trzeba wyjawić, że to pytanie nigdy nie zaprzątało jej umysłu długo. Isabel była za młoda, zbyt niecierpliwie głodna życia, za mało wiedziała o cierpieniu. Prędko wracała do teorii, że młoda kobieta, którą przecież wszyscy uważają za inteligentną, musi zacząć od ogólnego zapoznania się z życiem. To wstęp konieczny, by uniknąć błędów, a potem dopiero przyjdzie czas, by poświęcić szczególną uwagę niedoli bliźnich.

Anglia stała się dla niej objawieniem, Isabel była olśniona, jak mała dziewczynka na pantomimie. Kiedy przed laty przywożono ją do Europy, podróże ograniczały się do kontynentu, który zresztą oglądała niemal wyłącznie przez okno dziecięcego pokoju; dla jej ojca mekką był nie Londyn, lecz Paryż, a dzieci oczywiście nie miały dostępu do świata jego zainteresowań. Tamte obrazy zresztą zatarły się i oddaliły w jej pamięci i teraz staroświeckość wszystkiego, co tu spotykała, miała dla niej urok nowości. Dom wuja wydawał jej się obrazem, który ożył i wyszedł z ram; żaden subtelny szczegół nie był dla jej wrażliwości stracony. Bogata doskonałość tej siedziby była dla Isabel jednocześnie rewelacją nieznanego świata i zaspokojeniem pewnej wewnętrznej potrzeby. Duże niskie pokoje, brunatne sufity, mroczne kąty, głębokie framugi i osobliwe, dzielone na kwatery okna, łagodne światło odbijające się od ciemnych, wypolerowanych boazerii, soczysta zieleń drzew, które zdawały się zaglądać do wnętrza, atmosfera ładu i odosobnienia w sercu „posiadłości ziemskiej”, miła cisza, rzadko zakłócana jakimś głośniejszym dźwiękiem, bo sama ziemia tłumiła kroki, w miękkim, gęstym powietrzu kontakty nie zmieniały się nigdy w starcia, a rozmowy wolne były od ostrych tonów – wszystko to zadowalało gusta panny Archer, w której poglądach gust odgrywał wielką rolę. Prędko zaprzyjaźniła się z wujem i siadywała przy nim, gdy wystawiano jego fotel na trawnik. Spędzał długie godziny w ogrodzie, siedząc z założonymi rękoma niby spokojny, swojski bożek domowy, bożek pracowity, który zrobił swoje, dostał zapłatę i stara się teraz przywyknąć do tygodni i miesięcy złożonych wyłącznie z dni świątecznych. Isabel bawiła go bardziej, niż przypuszczała – często wywierała na ludziach inne wrażenie, niż jej się zdawało – a pan Touchett dla własnej przyjemności zachęcał ją do mówienia – do szczebiotania, bo tak określał jej konwersację, bardzo zresztą rzeczową, co było charakterystyczne dla młodych Amerykanek, których głosu otoczenie słucha uważniej niż głosu ich sióstr w innych krajach. Isabel, podobnie jak wszystkie jej młode rodaczki, od wczesnego wieku zachęcano, żeby się wypowiadała; nie lekceważono jej zdania, oczekiwano od niej samodzielnych opinii i uczuć. Wiele jej sądów miało z pewnością bardzo skromną wartość, a uczucia ulatniały się, gdy przebrzmiały wyrażające je słowa; zostawiały jednak ślad, bo wyrabiały w niej przekonanie, że powinna sprawiać wrażenie istoty myślącej i czującej; co ważniejsze, dzięki temu w momentach, gdy naprawdę była czymś poruszona, umiała wyrażać swoje emocje żywo i bezpośrednio, w czym wiele osób dopatrywało się oznak wyższości. Staremu panu Touchett Isabel przypominała jego żonę z dawnych lat, kiedy była młodziutką dziewczyną. Zakochał się w niej wtedy, ponieważ zachwycała go świeżością, naturalnością, bystrością, z jaką w lot wszystko rozumiała i wyrażała, a więc tymi samymi cechami, które miała Isabel. Nigdy jednak nie zwierzył się siostrzenicy z tego spostrzeżenia, bo wprawdzie pani Touchett niegdyś była podobna do Isabel, ale Isabel wcale nie była podobna do swojej ciotki. Starszy pan okazywał jej wiele dobroci; mówił, że od dawna jego domowi brakowało obecności młodej istoty, szybkie, zwinne ruchy naszej bohaterki i jej jasny głos stały się dla oczu i uszu starszego pana miłe jak plusk rzeki. Miał ochotę czymś ją obdarzyć i ucieszyłby się, gdyby od niego czegoś zażądała. Ale Isabel domagała się tylko odpowiedzi na swoje pytania; trzeba przyznać, że zadawała ich bardzo wiele. Wuj miał bogate zapasy odpowiedzi, mimo to czasem jej ciekawość przybierała formy, które go oszałamiały. Chciała wiedzieć wszystko o Anglii, o jej ustroju, o charakterze Brytyjczyków, o sytuacji politycznej, o sposobie bycia i zwyczajach rodziny królewskiej, o szczególnych przywilejach arystokracji, o trybie życia i poglądach sąsiadów z okolicy; prosząc o te informacje, wypytywała też, czy prawdziwy stan rzeczy zgodny jest z tym, co o nim czytała w książkach. Starszy pan patrzał na nią chwilę z nikłym cierpkim uśmiechem i wygładzał pled rozpostarty na swoich kolanach.

– W książkach? – odparł kiedyś. – Nie znam się na książkach. O to zapytaj lepiej Ralpha. Co do mnie, starałem się zawsze sprawdzać fakty bezpośrednio, poznawać samą rzeczywistość. Nawet nie zadawałem nigdy wielu pytań, po prostu milczałem i patrzyłem uważnie. Oczywiście miałem więcej sposobności do robienia obserwacji, młoda dama takich szans nie ma. Jestem z natury bardzo wścibski, chociaż nigdy byś tego nie spostrzegła, choćbyś mnie pilnie śledziła – bo ja zawsze bym jeszcze czujniej ciebie śledził. Obserwuję tutejszych ludzi od trzydziestu pięciu lat i śmiało mogę powiedzieć, że zgromadziłem dość dużo spostrzeżeń. Ogólnie mówiąc, to jest wspaniały kraj, bardziej wspaniały niż my, z tamtej strony Atlantyku, gotowi jesteśmy przyznać. Rozumie się, wprowadziłbym chętnie kilka poprawek, ale ogół społeczeństwa, jak się zdaje, nie odczuwa na razie takiej potrzeby. Jeżeli dojdzie do wniosku, że jakaś zmiana jest potrzebna, to ją zapewne urzeczywistni, tymczasem jednak żyje spokojnie w istniejących warunkach. Czuję się między tymi ludźmi bardziej swojsko, niż przewidywałem, kiedy się tutaj przenosiłem, prawdopodobnie dlatego, że mi się tutaj nieźle powiodło, człowiek, któremu się dobrze gdzieś powodzi, czuje się tam na swoim miejscu, to naturalne.

– Wuj sądzi, że ja też będę się tu czuła jak w domu, jeśli odniosę sukces?

– Wydaje mi się to bardzo prawdopodobne, a co do twojego sukcesu, to jestem go zupełnie pewny. Oni tu bardzo lubią młode Amerykanki i okazują im dużo sympatii. Ale nie byłoby dobrze, gdybyś czuła się zanadto jak u siebie w domu.

– Och, wcale nie wiem jeszcze, czy będę sobie tego życzyła – odparła skrupulatna Isabel. – Kraj bardzo mi się podoba, ale nie wiem, czy ludzi także polubię.

– To bardzo dobrzy ludzie, zwłaszcza dla tych, którzy ich lubią.

– Nie wątpię, że są dobrzy, ale czy mili w towarzystwie? Oczywiście nie ograbią mnie ani nie pobiją, ale czy będą dla mnie uprzejmi? Bo ja tego od ludzi oczekuję. Przyznaję się, że zawsze wysoko to sobie ceniłam. Myślę, że nie traktują jak należy młodych dziewczyn. Przynajmniej tak wnoszę z różnych powieści.

– Nie czytuję powieści – odparł pan Touchett – ale, o ile mi wiadomo, są to historie zręcznie opowiedziane, niezbyt jednak ściśle przedstawiające prawdę. Była tu kiedyś w Gardencourt pewna pani pisząca powieści, znajoma Ralpha, który ją tu zaprosił. Pani jak najbardziej na miejscu, pod każdym względem w porządku, ale typ świadka, że tak się wyrażę, na którym nie można polegać. Za dużo fantazji; myślę, że w tym cała przyczyna. Później wydała powieść, w której rzekomo sportretowała czy raczej skarykaturowała moją niegodną osobę. Nie czytałem całej książki, Ralph tylko założył dla mnie stronice i zakreślił fragmenty, gdzie niby ja występowałem. Autorka odtwarzała mój sposób mówienia, amerykański akcent, nosowe brzmienie samogłosek, jankeskie poglądy, wymachiwanie gwiaździstym sztandarem. Ale nie odtworzyła dokładnie tego, co mówiłem, widocznie słuchała mnie bardzo nieuważnie. Nie mam nic przeciw temu, żeby powtarzała moje wypowiedzi, skoro ma ochotę, ale gniewa mnie, że nie raczyła poświęcić należytej uwagi moim słowom. Oczywiście, mówię jak Amerykanin, nie umiem mówić jak Hotentot. W każdym razie ludzie tutaj zawsze doskonale mnie rozumieli. Ale nie mówiłem nigdy tak, jak starszy pan w powieści tej pani. To nie jest Amerykanin, my byśmy za żadną cenę nie chcieli go w Stanach przyjąć! Wspominam o tym, żeby ci wytłumaczyć na przykładzie, że nie można wierzyć powieściom. Naturalnie, ponieważ nie mam córek, a moja żona mieszka we Florencji, nie miałem sposobności, żeby zaobserwować, jak traktują tutaj młode panny. Wydaje mi się, że kobiety z niższych klas mają dość ciężkie życie, ale w klasach wyższych, a nawet do pewnego stopnia w średnich, sytuacja ich jest lepsza.

– Na Boga! – wykrzyknęła Isabel. – Ileż oni tutaj mają klas? Pewno z pół setki?

– No, nie liczyłem nigdy. W ogóle podział na klasy wcale mnie nie interesuje. Amerykanin ma tę przewagę, że nie należy do żadnej z tutejszych klas.

– Mam nadzieję! – przytaknęła Isabel. – Strach pomyśleć, że zaliczono by mnie do jednej z angielskich klas!

– O ile wiem, w niektórych, zwłaszcza blisko szczytu, można żyć całkiem przyjemnie. Ale ja odróżniam tylko dwie kategorie ludzi: tych, którym można ufać, i innych, którym nie ufam. Ciebie, kochana Isabel, oczywiście zaliczam do tej pierwszej klasy.

– Dziękuję! – szybko powiedziała Isabel. Zawsze tak oschle kwitowała komplementy, ucinając je jak mogła najkrócej. Często wywoływało to fałszywe wrażenie, jak gdyby była obojętna na pochwały; w rzeczywistości bała się zdradzić, jak ogromną sprawiają jej przyjemność. Okazując to, wyjawiłaby za wiele swoich sekretów. – Myślę, że Anglicy są okropnie konwencjonalni – dodała.

– Wszystko jest tutaj raz na zawsze ujęte w pewne reguły – przyznał pan Touchett. – Wolą z góry ustalać porządek rzeczy, zamiast rozstrzygać o nim dopiero w ostatniej chwili.

– Ale ja nie cierpię, żeby wszystko było z góry wiadome – odparła Isabel. – Wolę trochę niespodzianek.

Starszy pan uśmiechnął się, bo ubawiła go ta stanowczość, z jaką Isabel głosiła własne upodobania.

– A tymczasem z góry wiadomo, że będziesz tu miała wielkie powodzenie. To cię chyba cieszy, nie?

– Nie będę miała powodzenia, jeśli ludzie są tutaj głupio konwencjonalni, bo nie jestem ani trochę konwencjonalna. Wprost przeciwnie! I to im się nie może spodobać.

– Mylisz się, mylisz się zasadniczo! – odparł pan Touchett. – Nie wiesz, co im się podoba, a co nie. Są często niekonsekwentni i właśnie dlatego tak ogromnie interesujący.

– A to świetnie! – stwierdziła Isabel, stając przed wujem z rękoma splecionymi na pasku czarnej sukni i rozglądając się po trawniku.

7

Zabawiali się często rozmowami o postawach brytyjskiego społeczeństwa, jak gdyby nasza bohaterka mogła do niego się odwołać, ale brytyjskie społeczeństwo pozostało na razie głęboko obojętne wobec panny Isabel Archer, którą los sprowadził – jak twierdził jej kuzyn – do najnudniejszego domu w Anglii. Cierpiący na reumatyzm wuj niewielu przyjmował gości, a pani Touchett, która nie utrzymywała stosunków z sąsiadami swojego męża, nie mogła spodziewać się ich wizyt, miała jednak szczególne upodobanie: lubiła, żeby jej składano bilety wizytowe. Nie znajdowała przyjemności w tak zwanym życiu towarzyskim, lecz cieszył ją widok bielejących na stole w hallu symbolicznych prostokątnych kartoników. Pochlebiała sobie, że jest kobietą sprawiedliwą i wyznawała najwyższą prawdę, że niczego nie dostajemy na tym świecie za darmo. Nie grała towarzyskiej roli jako pani domu w Gardencourt, toteż rozumiała, że mieszkańcy okoliczni nie są obowiązani zauważać każdego jej przyjazdu czy wyjazdu. Nie jest jednak wcale pewne, czy nie czuła się trochę urażona, że sąsiedzi tak mało poświęcają uwagi jej osobie, i czy żal (doprawdy nieuzasadniony), że nie zdobyła w okolicy Gardencourt lepszej pozycji towarzyskiej, nie był w dużym stopniu przyczyną zjadliwych komentarzy, jakich nie szczędziła przybranej ojczyźnie swojego małżonka. Wytwarzało to dziwaczne sytuacje, w których Isabel, nieoczekiwanie dla samej siebie, musiała bronić brytyjskiej konstytucji przed atakami ciotki, bo pani Touchett ustawicznie wbijała szpilki w ten czcigodny dokument. Isabel zawsze odruchowo miała ochotę szpilki te wyciągać, nie z obawy, że mogłyby rzeczywiście uszkodzić stary twardy pergamin, lecz dlatego, że ciotka powinna by, jej zdaniem, skierować ostrze w innym kierunku. Isabel sama wiele rzeczy krytykowała; skłonność do krytyki jest naturalną cechą młodego wieku, płci pięknej i narodu amerykańskiego; ale jednocześnie była bardzo sentymentalna, a oschłość pani Touchett pobudzała w siostrzenicy źródła uczuć do tym gwałtowniejszych wylewów.

– Jaki punkt widzenia ciocia obrała? – zapytała kiedyś. – Krytykując tutaj wszystko, trzeba przyjąć określony punkt widzenia. Nie wydaje mi się, żeby ciocia patrzała na Anglię ze stanowiska Amerykanki, bo za oceanem też wszystko było w cioci oczach jak najgorsze. Ja, jeśli coś krytykuję, to wiem, jaki jest mój punkt widzenia: na wskroś amerykański!

– Wiedz, moje dziecko – odparła pani Touchett – że punktów widzenia jest tyle, ile żyje na świecie ludzi zdolnych samodzielnie myśleć. Będziesz miała rację, jeśli powiesz, że w takim razie nie ma ich wiele. Amerykański punkt widzenia? Nie, za żadną cenę! To okropnie ciasny horyzont. Ja, dzięki Bogu, mam swój osobisty punkt widzenia.

Isabel nawet sama przed sobą wolała nie przyznawać się, jak bardzo ta odpowiedź jej się spodobała; ona przecież myślała podobnie, ale nie wypadało głośno tego powiedzieć. W ustach osoby młodszej i mniej doświadczonej niż pani Touchett zakrawałoby to na zarozumialstwo, nawet na arogancję. Pozwalała sobie na większą szczerość wobec Ralpha, rozmawiając z nim często i długo, w tonie, który dopuszczał wszelkie ekstrawagancje. Kuzyn zwykle przekomarzał się z nią, jak można by to określić; wkrótce zyskał u niej opinię człowieka, który ze wszystkiego żartuje, a nie należał do ludzi gardzących możliwościami, jakich dostarcza taka reputacja. Isabel oskarżała go o brak powagi, zarzucała mu, że gotów kpić z każdej rzeczy i z każdej osoby, zaczynając od siebie. Jeśli był zdolny do szacunku, to całą tę swoją zdolność skupiał na ojcu; poza tym ostrzył język na wszystkich, także na jedynym synu swojego ojca, wyśmiewając jego słabe płuca i próżniacze życie, dziwactwa jego matki, przyjaciół (szczególnie lorda Warburtona), przybraną i pierwotną ojczyznę i uroczą świeżo odkrytą kuzynkę.

– Trzymam w przedpokoju kapelę – powiedział kiedyś do niej – i każę jej grać bez przerwy. Oddaje mi tym sposobem dwie cenne przysługi: po pierwsze, nie dopuszcza głosów zewnętrznego świata do moich prywatnych apartamentów, a po drugie, wpaja światu zewnętrznemu przekonanie, że w moich salonach trwa nieustanny bal.

Rzeczywiście w zasięgu głosu Ralpha słyszało się zawsze muzykę do tańca, zdawało się, że powietrze drga od zawrotnych walców. Isabel często drażnił ten ciągły wesoły zgiełk; chętnie ominęłaby przedpokój, jak to Ralph nazywał, by wejść do prywatnych apartamentów. Nie zraziło jej ostrzeżenie, że są to bardzo zaniedbane komnaty, miała ochotę zamieść je i doprowadzić do porządku. Ralph nie okazał jej prawdziwej gościnności, zamykając przed nią te drzwi; żeby go ukarać, Isabel zadawała mu cios za ciosem, starając się go dosięgnąć ostrzem swojego młodzieńczego, bezpośredniego dowcipu. Trzeba przyznać, że stosowała tę słowną szermierkę głównie w obronie własnej, bo Ralph zabawiał się jej kosztem, nazywał ją „Kolumbią” i oskarżał, że parzy otoczenie zbyt gorącym patriotyzmem. Narysował jej karykaturę, przedstawiając śliczną młodą kobietę w sukni skrojonej według najnowszej mody i uszytej z gwiaździstego amerykańskiego sztandaru. Isabel na tym etapie rozwoju najbardziej lękała się zrobić na kimś wrażenie osoby o ciasnych horyzontach umysłowych, a zaraz potem lękała się być naprawdę taką kobietą. Mimo to bez skrupułów manifestowała uczucia, przypisywane jej przez kuzyna, i udawała, że wzdycha tęsknie do uroków swojej ojczyzny. Chętnie grała rolę fanatycznej Amerykanki, za jaką Ralph ją uznał, a skoro go to bawiło, gotowa była dostarczać mu okazji do tej zabawy. Broniła Anglii przed jego matką, ale gdy Ralph przekornie wychwalał ten kraj pod niebiosa, znajdowała mnóstwo argumentów, żeby mu się przeciwstawiać. W rzeczywistości ten w pełni dojrzały kraj wydawał jej się zachwycający jak smak słodkiej październikowej gruszki; właśnie dlatego, że czuła się tutaj świetnie, mogła z humorem znosić docinki kuzyna i odpłacać mu tą samą monetą. Jeśli chwilami traciła werwę, to nie dlatego że ją urażały jego żarty, lecz że czasem było jej żal Ralpha. Wydawało jej się, że cała ta wesoła gadanina to tylko zasłona dymna i że kuzyn dowcipkuje bez przekonania.

– Nie bardzo cię rozumiem – powiedziała kiedyś – ale podejrzewam, że grasz komedię.

– Tobie wszystko wolno – odparł Ralph, nieprzyzwyczajony, by mu ktoś tak bez ceremonii mówił prawdę w oczy.

– Nie wiem, co cię naprawdę obchodzi, myślę, że w gruncie rzeczy o nic nie dbasz. Nie kochasz naprawdę Anglii, chociaż tak piejesz na jej cześć. Nie kochasz także Ameryki, chociaż udajesz, że z niej drwisz.

– Nic mnie nie obchodzi prócz ciebie, miła kuzynko.

– Gdybym mogła choćby w to uwierzyć, bardzo bym się z tego cieszyła.

– Mam nadzieję, że byś się cieszyła! – wykrzyknął Ralph.

Isabel mogła uwierzyć, niewiele by się pomyliła. Bardzo ją cenił i nieustannie zaprzątała jego uwagę. Zjawiła się niespodziewanie w okresie, gdy przygnębiały go troski, chociaż niczego po niej nie oczekiwał, stała się szczodrym darem losu, odświeżyła i ożywiła jego myśli, uskrzydliła je i dostarczyła celu wzlotom. Biedny Ralph od kilku tygodni grzązł w melancholii; na jego perspektywy, zawsze dość posępne, padł cień nowej groźnej chmury. Niepokoił się o ojca, bo choroba, która dotychczas obezwładniała tylko jego nogi, zaczęła teraz dosięgać wewnętrznych, niezbędnych do podtrzymania życia narządów. Starszy pan na wiosnę ciężko chorował i lekarze szepnęli Ralphowi, że następnego ataku już zapewne nie uda się odeprzeć. Na razie zdawało się, że starszy pan miewa się dobrze, ale Ralph podejrzewał, że to podstęp nieprzyjaciela, który tylko czyha na chwilę osłabienia czujności; jeśli zaatakuje, nie można się łudzić, nie napotka większego oporu. Ralph od dawna uznał za pewnik, że ojciec go przeżyje, że imię syna pierwsze zostanie wywołane w złowieszczym apelu. Byli z sobą najściślej związani i Ralph nie dopuszczał myśli, że musiałby resztę bezbarwnego życia znosić samotnie; zawsze w skrytości serca liczył na pomoc starszego przyjaciela, by jak najlepiej wykorzystać swój zły los. Wobec groźby, że będzie mu odebrany ten jedyny potężny bodziec, Ralph stracił odwagę. Bez protestu zgodziłby się umrzeć razem z ojcem, ale bał się, że pozbawiony tego oparcia nie będzie miał cierpliwości, żeby czekać swojej kolei. Nie mógł pokrzepiać się przeświadczeniem, że jest potrzebny swojej matce; pani Touchett z zasady nie pozwalała sobie na rozrzewnienie. Ralph oczywiście rozumiał, że nie jest wobec ojca w porządku, pragnąc, aby z nich dwóch ten bardziej aktywny, a nie bierny wspólnik musiał przecierpieć ból rozstania; pamiętał, że starszy pan zawsze traktował zapowiedzi wczesnej śmierci syna jak sprytną pogróżkę, do której spełnienia nie dopuści w miarę swoich możliwości, umierając przedtem. Ale Ralph miał nadzieję, że nie grzeszy, życząc ojcu, by nie udało mu się zaprzeczyć proroctwom przemądrzałego syna, lecz by odniósł inny triumf, polegający na zachowaniu jeszcze przez czas jakiś egzystencji, która, chociaż bardzo zubożona, nie przestała mu być miła.

Były to subtelne rozważania, ale przyjazd kuzynki położył im kres. Wzbudził nawet przypuszczenie, że może istnieje coś, co mogłoby zrównoważyć nieznośną przykrość życia po odejściu dobrego ojca. Ralph zastanawiał się nawet, czy nie żywi „miłości” do tej żywiołowej dziewczyny z Albany, ale odpowiedział sobie na to pytanie przecząco. Po tygodniu znajomości był już pewny, że się nie pomylił, i z każdym następnym dniem utwierdzał się trochę mocniej w tym przekonaniu. Lord Warburton słusznie nazwał ją interesującą osóbką. Ralpha dziwiło, że Warburton odgadł to niemal od pierwszego rzutu oka; w końcu uznał, że to jeden więcej dowód wielkiej bystrości, którą zawsze cenił w swoim przyjacielu. Kuzynka miała więc dla niego pozostać tylko rozrywką, ale, jak sobie uświadamiał, rozrywką bardzo szlachetną. „Nie ma w świecie nic wspanialszego – myślał – niż istota obdarzona takim charakterem, gdy można w niej obserwować, chociaż w małej skali, grę sił prawdziwie namiętnych. To piękniejsze niż wszystkie arcydzieła sztuki, niż płaskorzeźby greckie, płótna Tycjana czy katedry gotyckie. Jak przyjemnie, gdy los zsyła dar tak zupełnie nieoczekiwany! Nigdy nie byłem bardziej zgnębiony i znudzony niż w tygodniu poprzedzającym jej przyjazd; nie wierzyłem, żeby mogło jeszcze zdarzyć się w moim życiu coś pomyślnego. Nagle poczta przyniosła mi obraz Tycjana do zawieszenia na ścianie mojego domu, grecką płaskorzeźbę nad mój kominek, włożono mi w rękę klucz do pięknego gmachu, pozwolono przechadzać się po nim i oglądać go z zachwytem. Biedaku, byłeś brzydko niewdzięczny, radzę ci, siedź teraz cicho i nigdy więcej nie użalaj się nad sobą!”

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki