CZĘŚĆ

I

1.

Nieprawdopodobne, żebym po przeszło dwudziestu czterech latach mogła jeszcze wskrzesić odczucie, jak dotykam końcówek jej świeżo wykiełkowanych włosków, krótkich jak główki zapałek...

Na szczęście moją pamięć guzik obchodzą prawdopodobieństwa, pozwala mi więc moją małą, pulchną rączką raz po raz głaskać jej dużą, ostrzyżoną na jeżyka dziecięcą główkę.

Z głębi bezlitosne głosy maluchów wykrzykują przezwisko, które dziś brzmi raczej niewinnie: „jeż”.

– Jeeeeż! – drą się małe gardła, przeciągając sylaby tak długo, że „jeż” przekształca się w „jeeeeszszszsz” i zaczyna budzić wstręt.

Później twierdziła, że ja jedna wołałam ją po imieniu, po jej prawdziwym imieniu, które brzmiało może Jaśmina, może Celina, a może Justyna, i że ta odmowa naśladowania innych i używania jej zwierzęcego przezwiska dała początek naszej przyjaźni.

Ja natomiast uważam za dalece bardziej prawdopodobne, że to doznanie aksamitu, puszystości perskiego dywanu i zarazem tak przedziwnie niesforne odczucie łaskotania, jakimi obdarzały moją dłoń jej włosy, przyciągało mnie do niej niczym magnes, budziło we mnie nieodparte pragnienie, by jeszcze więcej doznawać wielokrotnego głaskania, wielokrotnego odczuwania, wielokrotnego rozkoszowania się tą nieznaną mi do tej pory fakturą powierzchni głowy i włosów.

A więc JA bym powiedziała, że kamieniem węgielnym naszej przyjaźni była nie tyle moja wstrzemięźliwość w dokuczaniu, ile tamten kamień krawężnika, który rozłupał jej czaszkę na krótko przedtem, zanim poszłyśmy do przedszkola.

Dobrze znam pagórek i miejsce, gdzie się to wydarzyło. W następnych latach często je zaznaczałyśmy czerwonymi iksami, pisząc kredą po ulicy. Przebieg wypadku, o którym wiem tylko z opowiadań, a także postać nieustraszonej kamikadze Jaśminy czy Celiny czy Justyny na rozklekotanym rowerku, mało bezpiecznym mimo bocznych kółek, w każdej chwili mogę przywołać w pamięci bez najmniejszych trudności i to z niezawodną ostrością, niczym obraz z kamery filmowej. Wyobrażenie wypadku, którego istnienie zawdzięczam wspomnianej już właściwości mojej pamięci, niedbającej o jakiekolwiek prawdopodobieństwo, od – w co trudno uwierzyć – dwudziestu czterech lat broni swojego miejsca w moim zbiorze obrazów, gdy tymczasem wspomnienia innych doświadczeń współprzeżywanych live dawno już zatarły się w zgiełku intensywnych wrażeń. Przyczyna tej utraty obrazów pozostała dotychczas niewyjaśniona ani też nie udało mi się na razie udowodnić tezy, że wytworzone w trakcie procesów przemiany materii ciepło powoli rozkłada wszystko, co przechowuje pamięć, a mój gorący umysł stapia nawet najtrwalsze nośniki obrazów, rozgotowuje je, zamienia w parę i upłynnia.

Gdy jak teraz doznaję nagłego objawienia, uświadomiwszy sobie, że liczby wrażeń, które stają się ofiarą codziennych wymazywań, nie można przedstawić w żadnej postaci, to czuję zawroty głowy, a krótkie, gwałtowne wstrząsy wewnętrznej równowagi utrudniają mi dalsze życie. Chwieję się, zataczam, w końcu wczepiam, jak zawsze, w jeden z niewielu niezniszczalnych filarów mojej pamięci, rzadkich dla mnie, niewzruszonych pewników w krajobrazie mojego mózgu, które zżarte mogą być jedynie przez demencję i alzheimera, a do których należy również obraz twojego upadku o niemal zgubnych skutkach.

Poszukiwania innych podpór, protez czy poręczy jak na razie nie przyniosły rezultatu.

2.

Pęknięcie podstawy czaszki” i „grzmocić się”.

Te dwa pojęcia poznałam, usłyszałam, zrozumiałam dzięki niej, Jaśminie czy Celinie czy Justynie, która była, jest i będzie po wszystkie czasy ich posiadaczką.

Szczególnie godne uwagi: obie kombinacje liter mówią o dużych przebiciach, o wyciekaniu płynów krwawych, mózgowych, nawilżających czy nasiennych, o ziejących i śliskich szparach, o wchodzeniu i przyjmowaniu, uginaniu i łamaniu, o życiu i śmierci, frontalnym uderzeniu i horyzontalnym pchnięciu, o grzmocie, trzasku i pisku, o ryzyku, upadku i przypadku, o dorośleniu, o twardym na miękkim i twardym na twardym oraz o wszechmocy fizycznych i chemicznych praw, którym od początku podlegało, podlega i będzie podlegać nasze ludzkie istnienie.

„Grzmocić się”...

Słowo mające wielu krewnych, spośród których „akt prokreacji” zalicza się chyba raczej do dalekich kuzynów...

W mojej osobistej rodzinie wyrazów określających stosunek płciowy trzymają się one mimo to za ręce, tak że przeskok od „grzmocić się” do „prokreacji” nie wymaga od moich myśli zbyt wielkiej sprawności fizycznej. Oczywiście nie jest to bynajmniej koniec ciągu skojarzeń myślowych wywołanych słowem „grzmocić się”. Zwykle nasuwa się w tym miejscu wyraz „poczęcie”, który niezawodnie prowadzi mnie do „maminego brzucha”, a ponieważ mój pobyt tam wymyka się mi z pamięci, to zastępczo – do twarzy mojej mamy.

Twarze i brzuchy naszych mam bardziej nie mogłyby się różnić.

Po jednej stronie ulicy, która może miała nazwę Jelenia, może Sarnia, a może Żabia czy Sowia, twarz i brzuch mamy z wykształceniem uniwersyteckim, po drugiej natomiast grube rysy i pępek mamy robotnicy. Po tej stronie plan nauczania, po tamtej plan pracy na zmiany; tu dom na własność, tam mieszkanie czynszowe; po prawej opieprz, po lewej wpieprz. Na wschodzie – świeże owoce, świeże powietrze i kompost, a na zachodzie puszki, pety i popielniczki.

Niemniej jednak nasze tak różne matki łączyło kilka wcale istotnych cech wspólnych: na nich obu spoczywał ciężar pracy herkulesowej, by utrzymać dom, dorobek i mir w rodzinie, przy czym ich chronicznie przemęczone twarze przyozdabiały ciągle uśmiechy dodające odwagi...

Ale tym, co nas, Jaśminę czy Celinę czy Justynę oraz mnie, dziewczynkę o imieniu może Lotta, może Luiza, a może Łucja, fascynowało najbardziej, a co nas w naszym dziecięcym mniemaniu i przekonaniu zobowiązywało do przyjaźni, jeśli wręcz nie do siostrzeństwa, były otrzymane na chrzcie imiona naszych mam, których korzenie sięgają świata roślinnego. Zarówno po wschodniej, jak i po zachodniej stronie ulicy Jeleniej czy Sarniej, Żabiej czy Sowiej listy, okładki książek i dokumenty rozkwitały w najlepsze, a kiedy nasi ojcowie mieli jakieś życzenia, to przywoływali mamy imionami kwiatów, może Iris, może Margareta, a może Róża czy Liliana.

Logika twoich loków

Oczywiście musiały jej urosnąć loki.

Już kilka tygodni po tym, jak ogolono i pozszywano jej pękniętą czaszkę, oczyszczoną najpierw z masy plączących się, zlepionych krwią włosów, które zastąpiono potem zygzakami drobnych, guzkowatych linii specjalnej nici chirurgicznej, uwidoczniła się kędzierzawa nierówność – zapewne rezultat potężnego wstrząsu, potwornego uderzenia.

Często wyobrażam sobie jeszcze po upływie wielu miesięcy od wypadku cebulki włosów, lekko drżące, każda z osobna rozedrgana słabymi wstrząsami wtórnymi, przypominającymi o wielkim, druzgocącym nieszczęściu. Tysiące włosowych podpórek pamięci, które chcą zapobiec nierozważnej brawurze i beztrosce. Aby w porę zwrócić uwagę na blaszkę czaszki nieustannie zagrożoną nagłymi, gwałtownymi wstrząsami, wysyłają poskręcane w korkociągi sygnały ostrzegawcze, które opadają na uszy, skronie, czoło i oczy.

Ostrzegające fale.

Morze w tonacji od jasnobrązowej do odcienia średni blond, morze zarejestrowanych drgań, które niesfornym nimbem otoczyły jej twarz. Aureola z loków, grzejących latem niemiłosiernie, których krnąbrność przy czesaniu doprowadzała matkę robotnicę do pasji, a dziewczynkę, skuloną ze strachu pod ciosami szczotki, do płaczu.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

NOWY EUROPEJSKI KANON LITERACKI

HAŁYNA KRUK Ktokolwiek, tylko nie ja
(przekład Bohdan Zadura)

MAREK VADAS Ucieczka
(przekład Weronika Gogola)

NAJAT EL HACHMI Ostatni patriarcha
(przekład Anna Sawicka)

ALEŠ ŠTEGER Księga rzeczy
(przekład Miłosz Biedrzycki)

CLAUDIU KOMARTIN kobalt
(przekład Jakub Kornhauser)

MAJA URBAN Statua wolności
(Miłosz Waligórski)

BÉRENGÈRE COURNUT Z kamienia i kości
(Hanna Igalson-Tygielska)

FRÍÐA ÍSBERG Świerzb
(Jacek Godek)

MARIA NAVARRO SKARANGER Emily forever
(Karolina Drozdowska)

BENEDEK TOTTH SKARANGER Trupi bieg
(Elżbieta Sobolewska)

JAN ŠKROB Real
(Zofia Bałdyga)

RADMILA PETROVIĆ Moja mama wie, co się wyprawia w miastach
(Aleksandra Wojtaszek)

MATTEO BUSSOLA Viola i Niebieski
(Katarzyna Skórska)

CHARLOTTE VAN DEN BROECK Rozcierki z ziemi
(Olga Niziołek)

RUMENA BUŽAROVSKA Mój pan mąż
(Dorota Jovanka Ćirlić)

IEVA TOLEIKYTĖ Czerwony śliski pałac
(Dominika Jagiełka)

LISA KRÄNZLER Poniewczasie
(Dorota Stroińska)

Spis treści

CZĘŚĆ I

1.

2.

Nowy europejski kanon literacki

Karta redakcyjna

NOWY EUROPEJSKI KANON LITERACKI 17

LISA KRÄNZLER: Poniewczasie

PPRZEKŁAD Z JĘZYKA NIEMIECKIEGO • Dorota Stroińska

REDAKCJA • Magdalena Kurkowska

REDAKCJA I KOREKTA • Joanna Mueller

ILUSTRACJA NA OKŁADCE • Gosia Herba

PROJEKT LAYOUTU OKŁADKI • Mikołaj Pasiński

PROJEKT TYPOGRAFICZNY ŚRODKA KSIĄŻKI • Artur Burszta

Copyright © by Lisa Kränzler 2013
Copyright © by Verbrecher Verlag, Berlin, 2013
Copyright © by Dorota Stroińska, 2024
Copyright © by Gosia Herba, 2024
Copyright © by Biuro Literackie, 2024

BIURO LITERACKIE

poczta@biuroliterackie.pl

www.biuroliterackie.pl

ISBN 978-83-67706-73-5

Zrealizowano dzięki wsparciu finansowemu Goethe-Institut

Ten projekt został zrealizowany przy wsparciu finansowym Komisji Europejskiej. Projekt lub publikacja odzwierciedlają jedynie stanowisko ich autorki i Komisja Europejska nie ponosi odpowiedzialności za umieszczoną w nich zawartość merytoryczną.

KONWERSJA: eLitera s.c.