Recenzenci
dr hab. Sebastian Piątkowski
dr hab. Grzegorz Berendt, prof. ucz. prof. Andrzej Żbikowski

Projekt okładki i stron przekładkowych
Elżbieta Waga-Krajewska

Redakcja
Monika Rosenbaum

Korekta
Tomasz Chlewiński

Indeksy osób i nazw geograficznych
Robert Dyja, Łukasz Rybak

© Copyright by Instytut Pamięci Narodowej
Komisja Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu, 2025

Publikacja przygotowana przez Oddział IPN – KŚZpNP w Katowicach,
ul. Józefowska 102, 40–145 Katowice

ISBN 978-83-8376-308-8

Zapraszamy

www.ipn.gov.pl

www.ksiegarniaipn.pl

Plik przygotował Jan Żaborowski

janzaborowski.com

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Karta redakcyjna

Wstęp

Rozdział I. Województwo stanisławowskie w okresie II Rzeczypospolitej

Podział administracyjny

Struktura narodowościowa i wyznaniowa województwa

Żydzi i ich relacje z ludnością nieżydowską

Rozdział II. Okupacja sowiecka 1939–1941 oraz postawy ludności żydowskiej wobec okupanta

Rozdział III. Okupacja niemiecka 1941–1944

Okres tzw. próżni władzy i węgierskiego zarządu wojskowego

Niemiecki aparat okupacyjny i zmiany administracyjne

Położenie ludności nieżydowskiej

Zagłada społeczności żydowskiej

Rozdział IV. Postawy nieżydowskich mieszkańców byłego województwa stanisławowskiego wobec zagłady Żydów i ich uwarunkowania

Rozdział V. Pomoc indywidualna

Zagadnienia wstępne

Formy pomocy

Udzielenie schronienia

Organizacja kryjówki i pośredniczenie w jej znalezieniu

Pomoc żywnościowa

Pomoc w wydostaniu się z getta lub z innego miejsca odosobnienia

Zorganizowanie dokumentów

Inne formy pomocy

Mnogość form pomocy

„Łańcuch pomocy”

Pomoc nieletnim

Relacje między udzielającymi pomocy a jej odbiorcami

Rozdział VI. Motywacje udzielania pomocy

Rozdział VII. Pomoc udzielana przez struktury Polskiego Państwa Podziemnego, Kościoły oraz ugrupowania partyzanckie

Rozdział VIII. Zagrożenia związane z pomocą Żydom i represje za jej udzielanie

Rewizje i szantaże

Represje za pomoc Żydom

Rozdział IX. Statystyka pomocy

Rozdział X. Problemy z interpretacją i weryfikacją przypadków pomocy

Anonimowość pomocy

Zakończenie

Summary

Zusammenfassung

Spis tabel

Wykaz skrótów

Bibliografia

ANEKS

Zestawienie 1. Wykaz osób uhonorowanych medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata z terenu przedwojennego województwa stanisławowskiego

Zestawienie 2. Wykaz pozostałych ustalonych przypadków pomocy udzielanej Żydom przez mieszkańców byłego województwa stanisławowskiego

Indeks osób

Indeks nazw geograficznych

Przypisy

Wstęp

Zagadnienie postaw Polaków oraz przedstawicieli innych narodowości w obliczu prowadzonej przez III Rzeszę akcji eksterminacyjnej Żydów w czasie II wojny światowej jest jednym z najważniejszych elementów współczesnego dyskursu o przebiegu Holocaustu na okupowanych ziemiach polskich. Wśród kluczowych tematów traktujących o relacjach narodowościowych w tym okresie znajduje się również kwestia pomocy niesionej przez ludność nieżydowską przedstawicielom społeczności żydowskiej. Zakres i skala wsparcia udzielanego Żydom jest tematem żywych – naukowych i pozanaukowych – dyskusji. Pomimo tego zagadnienie to w wymiarze regionalnym, poza byłym województwem śląskim[1] i Rzeszowszczyzną[2], nie doczekało się dotychczas kompleksowego opracowania o charakterze naukowym.

Prowadzone przez autora prace były częścią Centralnego Projektu Badawczego „Dzieje Żydów w Polsce i stosunki polsko-żydowskie w latach 1917–1990”, realizowanego od kilku lat przez Instytut Pamięci Narodowej, którego efektem ma być seria monografii poruszających problem pomocy udzielanej Żydom na terenie wszystkich przedwojennych województw II Rzeczypospolitej[3].

Tematem niniejszej dysertacji jest pomoc Żydom na obszarze przedwojennego województwa stanisławowskiego w czasie okupacji niemieckiej w latach 1941–1944. W kręgu zainteresowania autora znalazła się wyłącznie pomoc „zewnętrzna”, udzielana przez ludność nieżydowską. Poza obszarem prowadzonych badań usytuowano wszelkie przejawy wsparcia udzielanego Żydom przez przedstawicieli ich własnej społeczności, będące świadectwem samopomocy, do których także dochodziło na omawianym terenie. Według przyjętych założeń podobnemu wyłączeniu podlegały wszelkie przykłady pomocy udzielanej żydowskim krewnym przez członków mieszanych polsko-żydowskich i ukraińsko-żydowskich rodzin.

Zanim przystąpimy do omówienia wspomnianego tematu, kilka słów należy poświęcić pojęciu pomocy. Słownik języka polskiego opracowany przez Wydawnictwo Naukowe PWN definiuje ją m.in. jako „działanie podjęte dla dobra innej osoby”, jak również „coś, co pomaga w trudnej sytuacji, czyni ją mniej uciążliwą”[4]. Na potrzeby prowadzonych badań autor przyjął definicję pomocy Żydom sformułowaną przez Aleksandrę Namysło i Martynę Grądzką-Rejak, opracowaną zgodnie z założeniami przyjętymi w projekcie „Indeks Polaków zamordowanych i represjonowanych za pomoc Żydom w okresie II wojny światowej”. Według nich za pomoc można uznać „zabronione przez prawo niemieckie świadome, czynne i pozytywne działania podjęte na rzecz wyodrębnionej niemieckim prawem ludności żydowskiej. Aby uznać dany czyn za pomoc, musi być spełniony warunek jego wymiernej efektywności, a dane działanie powinno prowadzić do konkretnego rezultatu, tj. poprawy sytuacji, w której znajdowała się osoba, zanim nadeszła pomoc”[5]. Dodajmy, że mogła być ona jednorazowa, krótko- lub długotrwała.

Przyjęta definicja zawiera bardzo ważny element w kontekście tematu badań. Władze III Rzeszy w swojej polityce antyżydowskiej nie uwzględniały autoidentyfikacji narodowościowo-wyznaniowej – od tego, za kogo uważała się dana osoba, istotniejsze było to, kogo one uznały za Żyda, w myśl ustawodawstwa rasowego przyjętego i obowiązującego na okupowanych terenach. Tym samym dochodziło do sytuacji, w których represje, jako realizacja porządku prawnego, dotykały także Żydów spolonizowanych, którzy przed wojną nie identyfikowali się ze społecznością żydowską.

W podjętych przez autora badaniach za podstawę analizy przyjęto podział administracyjny Polski z 31 sierpnia 1939 r., który nie pokrywał się z podziałem wprowadzonym przez niemieckiego okupanta. Wybór ten wynika z przynajmniej kilku powodów. W czasie wojny dochodziło do zmian podziału terytorialnego, zarówno w okresie władzy sowieckiej, jak i okupacji niemieckiej, dlatego dla usystematyzowania rozważań przyjmujemy – jak się wydaje – bardziej przejrzysty podział administracyjny obowiązujący w II Rzeczypospolitej. Do niego też w przeważającej mierze odnosili się świadkowie składający swoje zeznania i relacje. Nie bez znaczenia była także praktyka polskich władz podziemnych z okresu okupacji. Wprowadzone siłą i niezgodnie z obowiązującym prawem międzynarodowym jednostki administracyjne przez cały okres wojny nie były uznawane przez rząd polski na uchodźstwie i jego agendy w okupowanym kraju[6]. Kluczowe były także założenia projektu, w ramach którego powstała niniejsza monografia, ponieważ prowadzone badania miały się opierać na przedwojennych granicach województw.

Przyjęte w pracy ramy chronologiczne, czyli lata 1941–1944, obejmują okres okupacji niemieckiej województwa stanisławowskiego. Aby jednak omówić podejmowany temat możliwie najpełniej, należy nakreślić szerszy kontekst historyczny i wyjść poza ustalone ramy czasowe. Różne postawy mieszkańców badanego obszaru (niechęć wobec Żydów, bierność w obliczu ich zagłady czy wreszcie zaangażowanie się w akcje pomocy) były w dużej mierze konsekwencją wcześniejszych relacji między społecznościami i konkretnymi osobami zamieszkującymi analizowany teren. W związku z tym niezbędne wydaje się omówienie regionalnych stosunków narodowościowych w dwudziestoleciu międzywojennym oraz w okresie okupacji sowieckiej w latach 1939–1941.

Jak już wspomniano, zjawisko pomocy udzielanej Żydom na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego w okresie II wojny światowej nie było dotychczas przedmiotem odrębnych badań i nie doczekało się kompleksowego opracowania. Celem autora niniejszej pracy jest wypełnienie tej luki.

Mimo że w ciągu dziesięcioleci badania nad ratowaniem Żydów zaowocowały kilkoma większymi pracami, to jednak zagadnienie to w odniesieniu do obszaru Kresów Wschodnich było dotychczas traktowane marginalnie i pojawiało się zazwyczaj w kontekście ogólnych rozważań nad tematyką zagłady Żydów. Co więcej, na gruncie polskim nie pojawiła się do tej pory praca, która w sposób wyczerpujący analizowałaby problem przebiegu zagłady na omawianym obszarze. Najpełniejsze ujęcie tego tematu stanowią monografie autorstwa niemieckich historyków Dietera Pohla[7] oraz Thomasa Sandkühlera[8]. Ważny wkład w badanie zagadnienia zagłady Żydów na części omawianego obszaru wniosły także ukraińskie badaczki Lubow Sołowka i Switłana Oryszko[9], które jako jedne z nielicznych autorek zajmujących się omawianym terenem dużo uwagi poświęciły także tematyce pomocy udzielanej Żydom. Wyniki swoich badań oparły jednak na skąpym materiale źródłowym, ograniczyły się bowiem głównie do osób uhonorowanych medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata (SwNŚ). W kręgu literatury polskojęzycznej ważne i w zasadzie kluczowe znaczenie dla rozważań nad województwem stanisławowskim mają badania prowadzone przez Tatianę Berenstein, zwłaszcza jej artykuł o eksterminacji ludności żydowskiej w Dystrykcie Galicja, opublikowany w „Biuletynie Żydowskiego Instytutu Historycznego” w 1967 r.[10]

W dotychczasowej literaturze przedmiotu autorzy ograniczali się jedynie do zasygnalizowania pewnych zjawisk występujących na omawianym terenie i skupiali się przeważnie na ogólnopolskim ujęciu tego zagadnienia przy okazji analizowania stosunków polsko-żydowskich. Literatura poświęcona temu problemowi została już dokładnie scharakteryzowana, dlatego w tym miejscu ograniczę się jedynie do wskazania najważniejszych publikacji[11]. Na szczególną uwagę zasługuje esej Emanuela Ringelbluma z 1943 r., dotyczący stosunków polsko-żydowskich w czasie II wojny światowej[12], który powstał podczas ukrywania się historyka w jednym z bunkrów na terenie Warszawy. Wśród autorów, których prace zostały opublikowane jeszcze w okresie Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej i weszły do kanonu literatury poświęconej szeroko rozumianym kwestiom pomocowym (w niewielkim jednak stopniu dotyczyły terenu województwa stanisławowskiego), wymienić można m.in. Tatianę Berenstein i Adama Rutkowskiego[13], Władysława Bartoszewskiego i Zofię Lewinównę[14], Kazimierza Iranka-Osmeckiego[15], Szymona Datnera[16], Stanisława Wrońskiego i Marię Zwolakową[17].

Niewątpliwie istotny wkład w upowszechnianie wiedzy o osobach zaangażowanych w akcje pomocowe miały publikacje, które ujrzały światło dzienne na polskim rynku wydawniczym już po przeobrażeniach ustrojowych 1989 r. Uwolnienie się od barier polityczno-ideologicznych, zniesienie cenzury, otwarcie archiwów oraz normalizacja stosunków państwowych z Izraelem spowodowały, że badacze mogli wreszcie coraz swobodniej prowadzić swoje prace, publikować i poszerzać ogólną wiedzę na temat stosunków polsko-żydowskich[18].

Na szczególną uwagę zasługują wydawnictwa dotyczące Polaków uhonorowanych medalem SwNŚ. Było to zresztą jedno z najchętniej eksploatowanych przez badaczy zagadnień związanych z udzielaniem pomocy Żydom. Przełomowym przedsięwzięciem wydawniczym w tym kontekście było opracowanie w 1993 r. przez Michała Grynberga Księgi Sprawiedliwych[19], zawierającej noty o osobach uhonorowanych. W 2004 r. Yad Vashem opublikował dwutomową księgę The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations: Rescuers of Jews During the Holocaust – Poland. W 2009 r. Instytut Studiów Strategicznych w Krakowie wydał jej polską wersję[20]. Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata pod redakcją Izraela Gutmana zawiera krótkie noty opisujące pomoc niesioną Żydom przez Polaków uhonorowanych tytułem SwNŚ do 2000 r. Noty przybliżające sylwetki osób odznaczonych można znaleźć także na stronie internetowej opracowanej w ramach projektu „Polscy Sprawiedliwi – Przywracanie Pamięci” przez Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN[21]. Mimo że dotyczą one przypadków opisanych w Księdze Sprawiedliwych, zostały czasem poszerzone, m.in. o wywiady z rodzinami udzielającymi pomocy.

Kwestie pomocy Żydom marginalnie poruszono także w syntezach dotyczących okupacji niemieckiej na omawianym terenie autorstwa Włodzimierza Bonusiaka[22] i Grzegorza Mazura[23]. Badacze ci poprzestali jedynie na przywołaniu pojedynczych przypadków udzielania wsparcia Żydom, nie podjęli się jednak ich szczegółowej analizy i nie pogłębili wątku przebiegu akcji pomocowych. Śladowe informacje o pomocy Żydom na terenie województwa stanisławowskiego odnajdziemy także w monografii Piotra Olechowskiego, traktującej o życiu codziennym na ziemi stanisławowskiej w czasie II wojny światowej[24].

Szczególnie interesujące i przydatne w prowadzonych badaniach nad pomocą indywidualną okazały się prace naukowców analizujących zagadnienia związane ze stosunkami polsko-żydowskimi i funkcjonowaniem Żydów po stronie aryjskiej: Grzegorza Berendta[25], Sebastiana Piątkowskiego[26], Małgorzaty Melchior[27], Joanny Nalewajko-Kulikov[28], Justyny Kowalskiej-Leder[29] i Marty Cober-Tokarskiej[30].

Wśród badaczy zajmujących się tematyką pomocy zinstytucjonalizowanej oraz zorganizowanej należy wymienić chociażby Teresę Prekerową[31], Marka Arczyńskiego i Wiesława Balceraka[32], a także Krzysztofa Dunina-Wąsowicza[33]. W tym kontekście ważne są również rozważania historyków na temat postawy struktur Polskiego Państwa Podziemnego wobec zagłady Żydów[34]. Obecna w literaturze jest również kwestia udziału duchowieństwa[35] i zgromadzeń zakonnych[36] w akcjach pomocy Żydom. Na szczególną uwagę zasługuje poruszająca ten temat angielskojęzyczna publikacja pod redakcją Ryszarda Ryndorfa i Zygmunta Zielińskiego[37].

W kręgu zainteresowania badaczy zajmujących się zagadnieniem udzielania pomocy Żydom znalazł się także wątek represji, które dotknęły osoby w nią zaangażowane. W 1981 r. ukazała się publikacja opracowana przez Wacława Bielawskiego z Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, zawierająca imienną listę Polaków zamordowanych za pomoc Żydom, którą przedmową opatrzył Czesław Pilichowski[38]. W 1987 r. opublikowano jej drugie wydanie z uzupełnioną listą osób, które poniosły śmierć za pomoc Żydom. W 1997 r. dane wskazane przez Bielawskiego zweryfikowali pracownicy GKBZH w anglojęzycznym raporcie Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust[39].

W 2005 r. z inicjatywy Instytutu Studiów Strategicznych rozpoczęto zakrojone na szeroką skalę badania w ramach wspomnianego już projektu „Indeks Polaków zamordowanych i represjonowanych za pomoc Żydom w okresie II wojny światowej”. Rezultatem prac prowadzonych przez zespół badaczy z różnych ośrodków i instytucji, w tym także autora niniejszej dysertacji, jest m.in. publikacja Represje za pomoc Żydom na okupowanych ziemiach polskich w czasie II wojny światowej[40].

Z kolei w 2021 r. na rynku wydawniczym pojawił się piąty tom z serii „Relacje o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w latach 1939–1945”, poświęcony m.in. przypadkom z terenu Dystryktu Galicja Generalnego Gubernatorstwa. Zawiera on wybór dokumentów dotyczących przypadków udzielania pomocy Żydom przez Polaków z tzw. „śledztwa Bielawskiego” prowadzonego przez GKBZHwP. Zostanie ono omówione w dalszej części wstępu, należy jednak zaznaczyć, że jego celem było ujawnienie nazwisk nieznanych dotychczas Polaków wspierających w okresie okupacji niemieckiej współobywateli wyznania mojżeszowego[41].

W badaniach nad wspomnianym zagadnieniem nie sposób nie sięgnąć do prac badaczy ukraińskich. Poza tekstami Lubow Sołowki[42] i Switłany Oryszko w różnym stopniu przydatne okazały się także opracowania m.in. Samweła Aziziana[43], Andrija Bolanowskiego[44], Petro Hawryłyszyna i Romana Czornenki[45], Marty Hawryszko[46], Maksyma Hona[47], a zwłaszcza Żanny Kowby[48].

Niezwykle przydatne w badaniach nad kwestią zagłady Żydów, w mniejszym jednak stopniu nad problematyką pomocową, są różnego rodzaju informatory i wydawnictwa encyklopedyczne[49].

Niewiele do badań nad pomocą udzielaną Żydom na terenie byłego województwa stanisławowskiego wnoszą stosunkowo liczne tzw. księgi pamięci, poświęcone żydowskim społecznościom funkcjonującym w poszczególnych miastach i miasteczkach II Rzeczypospolitej[50]. Prace te, choć często mają charakter wspomnieniowy, w wielu przypadkach opierają się na bogatej bazie źródłowej, dzięki czemu pozwalają w miarę dokładnie prześledzić stosunki polsko-żydowskie, dostrzec ich ewentualne zmiany i spróbować określić ich przyczyny. W przekładzie anglojęzycznym dostępne są księgi (lub ich fragmenty) dotyczące losów Żydów w następujących miejscowościach: Bolechów, Horodenka, Kołomyja, Kałusz, Stanisławów, Nadwórna, Rohatyn, Rożniatów, Tłumacz, Zabłotów oraz Stryj[51]. Pojawiają się w nich jednak wyłącznie szczątkowe informacje o Polakach i Ukraińcach, którzy udzielali pomocy w czasie okupacji niemieckiej. Ocalali we wspomnieniach publikowanych na kartach tych ksiąg często nie zdradzali jednak personaliów swoich opiekunów. Częste są lakoniczne wzmianki m.in. o anonimowych „chłopach”, „gospodarzach” lub „chrześcijanach”, którzy wspierali Żydów.

Zdecydowana większość przywołanych opracowań tylko w niewielkim stopniu odnosi się do badanego zagadnienia w konsekwencji stan wiedzy o pomocy udzielanej Żydom w czasie Zagłady na terenie wspomnianego województwa jest dalece niewystarczający, co w ocenie autora uzasadniało podjęcie badań, których efektem jest niniejsza praca.

Cennym źródłem do badań nad zagadnieniem pomocy udzielanej Żydom na terenie byłego województwa stanisławowskiego w czasie okupacji niemieckiej jest dość bogata literatura wspomnieniowa. Na polskim rynku wydawniczym ukazało się dotychczas kilkanaście publikacji memuarystycznych autorstwa osób zamieszkujących w okresie okupacji niemieckiej badany teren lub związanych z nim w inny sposób – zarówno Polaków[52], jak i Żydów[53].

Interesującą z perspektywy prowadzonych badań inicjatywą wydawniczą jest publikacja z 2018 r. Obertyn. Opowieści o życiu miasteczka opracowana przez Ośrodek Pamięć i Przyszłość w ramach projektu o tym samym tytule[54]. W książce tej zamieszczono liczne wspomnienia mieszkańców Obertyna, w tym osób wyznania mojżeszowego. Z kolei Jarosław Krasnodębski opracował publikację zawierającą fragmenty relacji mieszkańcow Stanisławowa[55].

W 2008 r. ukazała się wielokrotnie nagradzana i przetłumaczona na kilkanaście języków książka Daniela Mendelsohna pt. Zagubieni – w poszukiwaniu sześciorga spośród sześciu milionów, będąca obszernym reportażowym zapisem prywatnego śledztwa, które autor przeprowadził w poszukiwaniu swoich tytułowych sześciu żydowskich krewnych z Bolechowa. W trakcie prac nad książką Mendelsohnowi udało się ustalić dane osób, które udzielały schronienia jego krewnym[56].

Zdecydowanie liczniejsza jest obcojęzyczna literatura wspomnieniowa dotycząca omawianego regionu, wydana poza granicami naszego kraju. Autor przeanalizował publikacje wydane po angielsku[57], niemiecku[58] i niderlandzku[59]. W przypadku wydawnictw publikowanych w Polsce, a jeszcze bardziej tych ukazujących się na rynku zachodnim, dostrzegamy wyraźną przewagę memuarystyki żydowskiej.

Dalece niewystarczająca literatura przedmiotu sprawia, że podstawowym źródłem informacji o pomocy niesionej Żydom na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego są dokumenty różnej proweniencji, w przeważającej mierze wytworzone po II wojnie światowej, zdeponowane w archiwach i instytucjach polskich i zagranicznych[60]. Podstawowym wyzwaniem stojącym przed badaczem jest nie tylko sygnalizowane już rozproszenie bazy źródłowej, lecz także jej wielojęzyczny charakter.

Głównym źródłem informacji o pomocy udzielanej Żydom na badanym terenie są świadectwa osób uratowanych i ratujących. Kluczowy materiał został zgromadzony przez Archiwum Instytutu Yad Vashem w Jerozolimie w procesie przyznawania tytułu SwNŚ. Dokumentacja ta znajduje się w zespole Departamentu Sprawiedliwych wśród Narodów Świata (Collection of the Righteous Among the Nations Department)[61]. Istotna okazała się także kwerenda w pozostałych zasobach tego archiwum. Na szczególną uwagę zasługuje materiał źródłowy zgromadzony w zespołach: O.3 (wspomnienia i relacje), O.33 (relacje, dzienniki i pamiętniki), O.62 (relacje zebrane przez Michała Borwicza podczas jego działalności w ŻKH w Krakowie).

Nie mniej istotny materiał źródłowy dla badań nad pomocą znajduje się w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie. Zgromadzono w nim również część dokumentacji związanej z procedurą przyznania medalu SwNŚ (zespół 349 – Dział Dokumentacji Odznaczeń Yad Vashem w ŻIH). Co ważne, można tam znaleźć wnioski, które głównie z powodów formalnych zostały odrzucone lub niedopuszczono ich do dalszych etapów postępowania przez Instytut Yad Vashem. Warto dodać, że dokumentacja spraw, które nie zakończyły się przyznaniem medalu lub do tej pory nie zostały rozstrzygnięte, nie jest udostępniana badaczom przez izraelski instytut.

W archiwum ŻIH odnajdziemy także inne materiały, które należy uznać za podstawowe źródła do niniejszej tematyki. Chodzi przede wszystkim o ponad 160 relacji dotyczących sytuacji Żydów zamieszkujących województwo stanisławowskie, zebranych po wojnie przez żydowskie komisje historyczne i zgromadzonych przez Centralną Żydowską Komisję Historyczną (CŻKH). Obecnie są one przechowywane w zespole 301[62]. Zdecydowanie mniej owocna, chociaż równie ważna okazała się analiza materiału znajdującego się w zespołach: 302 (zbiór pamiętników Żydów ocalałych z Zagłady), 303 V (Centralnego Komitetu Żydów w Polsce. Wydział Ewidencji i Statystyki), 303 VIII (CKŻwP Wydział Opieki Społecznej 1944–1950), 303 IX (CKŻwP Wydział Oświaty 1945–1950) oraz 303 XVI (CKŻwP Wydział Prawny 1945–1950). Większych rezultatów nie przyniosły poszukiwania w zespołach: 211 (Żydowska Samopomoc Społeczna), 230 (zbiór dokumentów konspiracyjnych, w tym prasa), 313 (Sąd Społeczny przy CKŻP 1946–1950), 344 (Materiały z procesów zbrodniarzy wojennych 1945–1962). Tym niemniej ułatwiły one zarysowanie kontekstu omawianego zagadnienia.

W niewielkim stopniu wykorzystywany przez historyków, a niezwykle znaczący w badaniach nad postawami Polaków w obliczu zagłady na terenie omawianego województwa jest materiał zgromadzony w archiwach Instytutu Pamięci Narodowej. Na szczególną uwagę zasługuje dokumentacja dotycząca osób represjonowanych za pomoc ludności żydowskiej zgromadzona w zespole nr 392 (wspominane już wcześniej tzw. śledztwo Bielawskiego). Wacław Bielawski był prokuratorem Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich, który od końca lat sześćdziesiątych XX w. w ramach prowadzonego przez siebie śledztwa gromadził materiały dotyczące przypadków represji za pomoc udzielaną Żydom, w praktyce zaś także te, które dokumentowały przypadki pomocy niezwiązane z żadnymi represjami. Punktem wyjścia do poszukiwania nowych przypadków były dla niego ankiety ZBOWiD sporządzone w 1968 r.[63] GKBZH zintensyfikowała swoje działania w kwestii ustalenia faktów pomocy udzielanej Żydom w 1984 r., gdy na łamach największych dzienników wydawanych w Polsce ukazało się ogłoszenie Komisji wzywające do zgłaszania się świadków, którzy następnie byli przesłuchiwani przez prokuratorów GKBZH lub na ich zlecenie w ramach tzw. pomocy prawnej np. przez prokuraturę powszechną lub organy policji. W rezultacie zgromadzono obszerny materiał liczący ponad 2,2 tys. jednostek aktowych[64], spośród których tylko ok. 40 dotyczy pomocy świadczonej na terenie województwa stanisławowskiego.

Coraz częściej w badaniach nad relacjami polsko-żydowskimi historycy sięgają do materiałów sądowych z procesów wytoczonych po II wojnie światowej na podstawie Dekretu PKWN z 31 sierpnia 1944 r. o wymiarze kary dla faszystowsko-hitlerowskich zbrodniarzy winnych zabójstw i znęcania się nad ludnością cywilną i jeńcami oraz dla zdrajców Narodu Polskiego. W większości zgromadzone są one w zasobie archiwalnym IPN. W przypadku spraw dotyczących wydarzeń rozgrywających się na terenie dawnych Kresów Wschodnich II Rzeczpospolitej są one jednak rozproszone po wielu oddziałach terenowych Instytutu. W toku prowadzonych badań autorowi udało się odnaleźć tylko kilka spraw odnoszących się do badanego terenu, które w niewielkim stopniu dotyczą problematyki pomocowej.

Wartościowe są natomiast dokumenty wytworzone przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Katowicach, do których dotychczas nie sięgali historycy. Są to akta trzech spraw (łącznie trzydzieści tomów) dotyczących zbrodni popełnionych na ludności żydowskiej w Stryju[65], Stanisławowie[66] oraz Łyścu[67]. Wiele informacji na temat pomocy udzielanej Żydom odnaleziono zwłaszcza w dokumentach ostatniego ze śledztw, prowadzonego w latach 2002–2004. Zasługą prokurator Ewy Koj z OKŚZpNP w Katowicach było wykonanie niezwykle szerokiej kwerendy, w trakcie której pozyskano i zgromadzono w jednym miejscu materiały z postępowań prowadzonych wcześniej w innych państwach. Dokumentacja śledztwa zawiera łącznie ponad pięćdziesiąt protokołów przesłuchań kilkunastu mieszkańców Łyśca. Wśród świadków znaleźli się Polacy, Ukraińcy oraz jeden z ocalałych z zagłady Żydów. Świadkowie byli przesłuchiwani przez amerykański, sowiecki oraz polski wymiar sprawiedliwości na przestrzeni kilkudziesięciu lat. Szczególną wartość przedstawiają niezwykle obszerne (liczące często po kilkadziesiąt stron) i szczegółowe protokoły z przesłuchań świadków sporządzone przez śledczych ze Stanów Zjednoczonych.

Szczątkowe informacje na temat postaw mieszkańców przedwojennego województwa stanisławowskiego znajdują się w materiałach przechowywanych w Archiwum Akt Nowych. Na szczególną uwagę zasługuje dokumentacja wytworzona przez Delegaturę Rządu RP na Kraj zgromadzona w zespole nr 1325, w tym przede wszystkim dokumentacja Biura Wschodniego Delegatury Rządu RP na Kraj z lat 1943–1944[68]. Autor zaznajomił się także z dokumentacją Rady Głównej Opiekuńczej[69] oraz Rządu Generalnego Gubernatorstwa[70]. Wartościowe dla omawianego tematu są również pochodzące ze zbioru nr 1521 ankiety zebrane przez ZBOWiD[71]. W odniesieniu do mieszkańców województwa stanisławowskiego jest to jednak zaledwie dziesięć kwestionariuszy.

Jesienią 2021 r. autor przeprowadził kwerendę w zasobie Państwowego Archiwum Obwodu Iwano-Frankowskiego (Derżawnyj Archiw Iwano-Frankiwskoji Obłasti), zwłaszcza w zespole P-98, który zawiera dokumentację Stanisławskiej Nadzwyczajnej Komisji Państwowej do spraw Ustalenia i Badania Zbrodni Najeźdźców Niemiecko-Faszystowskich i ich Wspólników w Obwodzie Stanisławskim 1944–1946. Nie przyniosła ona jednak spodziewanych rezultatów w kontekście poruszanego tematu, nie odnaleziono bowiem w materiałach wytworzonych przez komisję informacji o pomocy udzielanej Żydom.

Przydatne w prowadzonych badaniach okazały się także kwerendy w zasobie archiwów i instytucji muzealnych udostępniających część swoich zbiorów online. W toku prac nad niniejszą dysertacją autor przeanalizował materiał pozyskany m.in. z Amerykańskiego Muzeum Pamięci Holocaustu w Waszyngtonie (The United States Holocaust Memorial Museum), Muzeum Bojowników Getta (Bet Lochame ha-Geta’ot), Archiwum Bad Arolsen oraz Archiwum Ośrodka KARTA w Warszawie.

Niezwykle wartościowe dla badań nad represjami, które dotknęły osoby zaangażowane w pomoc Żydom na omawianym terenie, okazały się materiały pozyskane w ramach projektu „Indeks Polaków zamordowanych i represjonowanych za pomoc Żydom w okresie II wojny światowej”. Wśród nich na uwagę zasługują przede wszystkim skany dokumentów spraw toczących się przed niemieckimi sądami specjalnymi w Stanisławowie i we Lwowie (Sondergericht Stanislau i Sondergericht Lemberg) z Archiwum Federalnego w Berlinie. Łącznie odnaleziono dokumenty z sześciu spraw, w których przyczyną postępowania była pomoc udzielana Żydom.

Dzięki uprzejmości sióstr zakonnych autor pozyskał także kopie interesujących go dokumentów z archiwów następujących domów zakonnych: Zgromadzenia Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, Zgromadzenia Sióstr Opatrzności Bożej oraz Zgromadzenia Sióstr Albertynek.

Na zakończenie przeglądu wykorzystanych źródeł należy wspomnieć także o zbiorach tzw. historii mówionej. Autor sięgnął do licznych nagrań udostępnionych przez The United States Holocaust Memorial Museum oraz USC Shoah Foundation Institute for Visual History and Education. Druga z wymienionych instytucji dysponuje bogatą kolekcją notacji zgromadzonych przez Fundację Zapisu Historii Ocalałych z Shoah Stevena Spielberga. W związku z rozmiarem kolekcji (ponad tysiąc nagrań, trwających przeważnie od jednej do nawet kilkunastu godzin, wzmiankujących o wydarzeniach z terenu przedwojennego województwa stanisławowskiego) i znacznymi ograniczeniami w dostępie do niej przy opracowywaniu niniejszej dysertacji konieczne okazało się dokonanie selekcji notacji przeznaczonych do odsłuchania[72]. Autor zapoznał się z kilkudziesięcioma relacjami udostępnionymi na stronie internetowej fundacji (ponad 150 godzin nagrań). Ponadto przesłuchał wszystkie nagrania odnoszące się do badanego terenu w języku polskim. W przypadku notacji w języku angielskim i niemieckim ograniczył się jedynie do fragmentarycznego zapoznania się z tymi, które w sporządzonej przez fundację indeksacji problemowej zawierały informację o korzystaniu przez respondenta z pomocy ludności nieżydowskiej. W związku z barierą językową poza kręgiem zainteresowania autora znalazły się notacje złożone w pozostałych językach – zwłaszcza w hebrajskim i jidysz (ponad 130 nagrań).

Podczas pracy nad książką przeprowadzono kwerendę w zasobie piętnastu archiwów – dziewięciu polskich i sześciu zagranicznych.

Opracowywany materiał źródłowy niesie ze sobą pewne problemy metodologiczne. Dotyczy to zwłaszcza dokumentów osobistych, wspomnień i nagranych relacji. Tylko nieliczne pamiętniki spisane w trakcie zagłady przetrwały wojenną zawieruchę i zostały zarchiwizowane. Zdecydowana większość ocalonych przedstawiła swoje relacje już po wojnie. Jakkolwiek stanowią one bardzo ważne i interesujące poznawczo świadectwo, ich wykorzystanie wymaga od historyków zachowania ostrożności i weryfikacji zawartych w nich treści. Problem stanowi przede wszystkim czas powstania źródła, niekiedy bardzo odległy od opisywanych wydarzeń. Ze względu na traumatyczne przeżycia znaczna część Żydów dopiero po wielu latach zdecydowała się na zredagowanie lub zarejestrowanie swoich wspomnień. Należy zgodzić się z Martyną Grądzką-Rejak, która wskazuje, że najważniejszy dla wiarygodności zawartych w relacjach informacji może być czas wytworzenia źródła. W jej ocenie „Im wcześniej po wojnie te relacje, wspomnienia, zeznania były zbierane, tym bardziej są one »wiarygodne«. Czas zaciera bowiem pewne odczucia, emocje, inne eksponuje, generalnie jednak nie jest czynnikiem sprzyjającym dla procesów zachodzących w pamięci”[73]. Im później relacja została przekazana czy spisana, tym większe prawdopodobieństwo, że zawarty w niej obraz okupacyjnej codzienności został zniekształcony.

Warto pamiętać też o tym, że relacje składane po wojnie przed żydowskimi komisjami były zbierane przede wszystkim w celu rekonstrukcji procesu zagłady poszczególnych społeczności żydowskich i kwestie indywidualnych przeżyć, w tym udzielanej pomocy, pojawiały się w nich tylko przy okazji. Uwaga ta odnosi się również do zeznań świadków w śledztwach dotyczących zbrodni popełnionych na osobach narodowości żydowskiej. Protokoły przesłuchań miały stanowić świadectwo niemieckich zbrodni, co wykluczało swobodę w szerszym opisie indywidualnych przeżyć świadków. Ograniczały się one często do lakonicznych, jednozdaniowych wzmianek o przyjętej przez przesłuchiwanego strategii przetrwania zagłady. Dodatkowe utrudnienie stanowi też to, że czasem nie sposób stwierdzić, czy autorzy wspomnień byli bezpośrednimi świadkami opisywanych wydarzeń. Niekiedy swoje relacje opierali na wiadomościach uzyskanych od osób trzecich – znajomych lub członków rodziny. Ponadto upływ czasu może powodować ubytki w pamięci i nieść ze sobą niebezpieczeństwo uzupełniania swoich wspomnień informacjami pozyskanymi z innych źródeł. Relacje powstałe po latach w większym stopniu niż źródła wytworzone w czasie okupacji obciążone są piętnem autorskiej interpretacji wydarzeń. Wydaje się też, że kwestie indywidualnych doświadczeń, w tym otrzymywanej pomocy, są w mniejszym stopniu narażone na przeinaczenia spowodowane upływem czasu niż np. pojawiające się w relacjach opisy innych, mniej osobistych elementów związanych z życiem w realiach okupacyjnych.

Otwarte pozostaje także pytanie o wpływ traumatycznych przeżyć indywidualnych na zachowanie pamięci. Mieszkająca w Stanisławowie w okresie niemieckiej okupacji Bitta Schiller rozpoczęła swoją relację złożoną w 1947 r. od wyznania: „Jakaś dwoistość jest w nas, którzyśmy przeżyli ghetto. Nasz instynkt życiowy odsuwa koszmarne wspomnienia, które paraliżują naszą inicjatywę, zabijają naszą energię do życia, naszą aktywność, tak potrzebną w walce o byt, dla tych, którzy stracili wszystkich i wszystko. Jakiś odruch wewnętrzny stoi jednak na straży i czuwa nad każdym przeżyciem, nad każdym wspomnieniem i zupełnie niezależnie od naszej woli i świadomości, troskliwie je w zakamarkach naszej duszy przechowuje. I oto wyrastają, na pozór zatarte, tak żywo przed nami, jakby to było wczoraj […]”[74]. Niekiedy u świadków historii dochodzić może do interesującego z psychologicznego punktu widzenia zjawiska reminiscencji, czyli mimowolnego i bardzo szczegółowego przypominania sobie o zdarzeniach z przeszłości[75].

W przypadku niezwykle skomplikowanego etnicznie obszaru objętego badaniami istotny jest problem ustalenia narodowości osób, które wspierały potrzebujących. W relacjach ocalonych pojawiają się często wzmianki o anonimowym chłopie, gospodarzu, chrześcijaninie lub „goju”, który udzielił pomocy, co uniemożliwia identyfikację etniczną pomagających. Kluczowa w ustaleniu narodowości osób udzielających pomocy okazywała się też optyka ratowanych. Mając pełną świadomość niedoskonałości takiego założenia i wyraźnego marginesu błędu w przyporządkowaniu przynależności narodowej, autor niniejszej pracy przyjmował, że jeśli ratowany Żyd jednoznacznie określa narodowość lub wyznanie osoby, która udzieliła mu pomocy, a inne przebadane źródła nie stanowią inaczej, to ta identyfikacja jest najbliższa prawdzie.

Zasadniczym celem, jaki postawił przed sobą autor, jest całościowe omówienie zagadnienia pomocy udzielanej Żydom w czasie okupacji niemieckiej na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego oraz przybliżenie skali i zasięgu tego zjawiska na obszarze jego poszczególnych jednostek administracyjnych. W orbicie zainteresowania znajdują się zarówno przypadki pomocy indywidualnej udzielanej przez ludność nieżydowską, jak i te przybierające formę zorganizowanego i instytucjonalnego wsparcia. Dzięki analizie bogatego materiału źródłowego podjęto próbę odpowiedzi na następujące pytania badawcze: jaką formę przyjmowała pomoc? w jakich okolicznościach jej udzielano? jakie były jej uwarunkowania? jakie motywacje kierowały osobami w nią zaangażowanymi? W jaki sposób w pomoc zaangażowały się instytucje i organizacje funkcjonujące w sposób legalny i konspiracyjny na badanym terenie? ilu mieszkańców badanego województwa poniosło z powodu pomocy udzielanej Żydom różnego rodzaju konsekwencje ze strony niemieckiego aparatu represji? I wreszcie: jaki był podział narodowościowy osób zaangażowanych w pomoc? Z tym ostatnim pytaniem wiąże się bezpośrednio główna hipoteza postawiona przez autora. W jego ocenie mimo zdominowania tkanki społecznej byłego województwa stanisławowskiego przez ludność ukraińską zdecydowanie częściej zagrożeni Żydzi zwracali się z prośbą o pomoc do Polaków – i to właśnie oni, choć byli mniejszością na badanym terenie, stanowią dominującą grupę wśród osób zaangażowanych w udzielanie wsparcia.

Monografia została przygotowana z wykorzystaniem metody analityczno-syntetycznej oraz statystycznej i skonstruowana w układzie problemowym, z uwzględnieniem chronologii w pierwszych rozdziałach prezentujących kontekst historyczny udzielanej pomocy. Dla lepszego zobrazowania zagadnienia w poszczególnych rozdziałach zostały szerzej opisane indywidualne przypadki Żydów, którzy otrzymali wsparcie ze strony ludności nieżydowskiej. Te swoiste mikrohistorie pozwalają na pogłębioną analizę omawianych zjawisk i są niezbędne do przedstawienia złożoności tematu pomocy. Należy mieć jednak świadomość, że niemal każda przybliżona historia zawiera przydatne informacje, które można różnie usystematyzować według przyjętych kryteriów. Ich omówienie w konkretnym rozdziale lub podrozdziale jest subiektywnym wyborem autora. Dla pewnej przejrzystości pracy starał się on opisywać losy danych osób w całości, co w niektórych miejscach może sprawiać wrażenie zaburzenia układu problemowego. Ze względu na strukturę pracy nie udało się w pełni wyeliminować drobnych powtórzeń, szczególnie że niejednokrotnie ten sam materiał źródłowy służył do analizy różnych problemów.

Całość tytułowego zagadnienia została omówiona w dziesięciu rozdziałach poprzedzonych wstępem i podsumowanych zakończeniem. Rozdział pierwszy poświęcony jest krótkiej charakterystyce województwa stanisławowskiego w okresie II Rzeczypospolitej pod względem administracyjnym, demograficznym i narodowościowym, ze szczególnym uwzględnieniem jego żydowskich mieszkańców.

Rozdział drugi zatytułowany Okupacja sowiecka 1939–1941 oraz postawy ludności żydowskiej wobec okupanta naświetla węzłowe zagadnienia związane z polityką władz sowieckich wobec społeczeństwa zamieszkującego teren województwa. W tej części pracy autor wiele uwagi poświęca także postawom Żydów wobec upadku państwa polskiego oraz zaostrzającemu się wówczas procesowi antagonizowania poszczególnych grup narodowościowych, który miał swoje konsekwencje w późniejszym okresie.

Trzecia część dysertacji zawiera charakterystykę okupacji niemieckiej w województwie stanisławowskim. Zbrodnicza polityka niemiecka doprowadziła do sytuacji, w której wielu Żydów, chcąc przeżyć, musiało zwracać się z prośbą o wsparcie do ludności nieżydowskiej. Realia okupacji determinowały także w znacznym stopniu udzielanie pomocy, dlatego przybliżenie ich jest niezbędne dla zrozumienia szerszego kontekstu akcji pomocowych. Rozważania na temat okupacji niemieckiej poprzedza podrozdział, w którym opisano wydarzenia rozgrywające się na omawianym terenie w krótkim okresie tzw. próżni władzy, wytworzonej tuż po wycofaniu się administracji sowieckiej. Czas ten cechował się wzmożoną, a przy tym zbrodniczą aktywnością ukraińskich nacjonalistów wymierzoną w miejscowych Żydów. Ponadto autor przybliża realia krótkotrwałego węgierskiego zarządu wojskowego na tym terenie. Dalsze podrozdziały traktują już bezpośrednio o rządach niemieckich na badanym obszarze. Opisano w nich położenie ludności polskiej i ukraińskiej, a przede wszystkim przebieg procesu zagłady społeczności żydowskiej.

W rozdziale czwartym przeanalizowano najważniejsze uwarunkowania, które wpływały na postawy nieżydowskich mieszkańców przedwojennego województwa stanisławowskiego wobec zagłady Żydów.

Dwa kolejne rozdziały stanowią najobszerniejszą i zasadniczą część pracy. Piąty poświęcony został rozważaniom na temat pomocy indywidualnej. Zawiera on przegląd najczęściej występujących form zaangażowania ludności nieżydowskiej w pomoc osobom wyznania mojżeszowego na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego. W kolejnych podrozdziałach opisane zostały następujące aktywności pomocowe: udzielanie schronienia, zorganizowanie kryjówki i pośredniczenie w jej znalezieniu, pomoc żywnościowa, wsparcie w wydostaniu się z różnego rodzaju miejsc odosobnienia, zorganizowanie dokumentów oraz cała paleta innych form wsparcia udzielanego Żydom. W rozdziale tym przeanalizowano także proces wytworzenia się swoistych „łańcuchów pomocy”, czyli przypadki, w których w akcję pomocową angażowało się wiele osób. W kręgu zainteresowania autora w tej części dysertacji znalazła się także pomoc nieletnim, która została opisana szerzej w jednym z podrozdziałów. Dla lepszego zrozumienia warunków udzielania pomocy, zwłaszcza organizowania schronienia, autor zdecydował się dołączyć do tej części książki podrozdział o relacjach między osobami udzielającymi pomocy i jej odbiorcami.

W szóstym rozdziale dokonano charakterystyki najważniejszych motywacji, które kierowały osobami zaangażowanymi w udzielanie pomocy Żydom na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego. Na wielu przykładach starano się wskazać zależności pojawiające się w tej materii. Analizie zostały poddane zarówno przypadki wsparcia motywowanego względami humanitarnymi, jak i te inspirowane chęcią osiągnięcia różnego rodzaju korzyści.

W rozdziale siódmym autor skupia się na przejawach pomocy, którą można zakwalifikować jako instytucjonalną i zorganizowaną. Przede wszystkim świadczyły ją agendy Polskiego Państwa Podziemnego, organizacje konspiracyjne, Kościoły i struktury kościelne, w tym najczęściej zgromadzenia zakonne.

Kolejny, ósmy rozdział dotyczy zagrożeń związanych z udzielaniem pomocy. Zostały w nim scharakteryzowane różnorodne formy represji, które dotknęły pomagających. Autor opisuje w nim losy osób ratujących, których działalność została ujawniona przez władze okupacyjne i które poniosły z tego tytułu rozmaite konsekwencje.

W dziewiątym rozdziale zaprezentowane zostało statystyczne zestawienie ustaleń poczynionych w świetle przeprowadzonych badań.

Dla pełnego zobrazowania problematyki pomocy świadczonej osobom narodowości żydowskiej na terenie byłego województwa stanisławowskiego w ostatnim rozdziale przybliżono także przypadki pojawiające się w literaturze przedmiotu, których nie udało się zweryfikować na podstawie odnalezionego materiału źródłowego, oraz te, które nastręczają licznych problemów interpretacyjnych. W rozdziale tym autor dużo uwagi poświęcił anonimowości wsparcia udzielanego potrzebującym Żydom, która utrudnia ustalenie skali zjawiska pomocy.

Dopełnieniem całości jest aneks zawierający dwa tabelaryczne zestawienia ustalonych przypadków pomocy z wyszczególnieniem jej formy oraz odbiorców. Pierwsza tabela prezentuje dane osób uhonorowanych medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata. Dla pewnego usystematyzowania zjawiska wykaz został uzupełniony także o dane członków rodzin, którzy brali udział w akcji pomocowej, ale z różnych powodów nie otrzymali wspomnianego wyróżnienia. W takiej sytuacji w tabeli umieszczono odpowiednią adnotację na ten temat. W drugim zestawieniu znalazły się wszystkie pozostałe przypadki ustalone na podstawie przeanalizowanego materiału źródłowego oraz literatury wyszczególnionej w bibliografii.

W dysertacji starano się w miarę możliwości wyczerpująco opisać przypadki pomocy, które udało się odnaleźć w materiale archiwalnym i pozytywnie zweryfikować. Należy jednak mieć świadomość, że pojawiające się w niej liczby powinno się traktować jako minimalne. Nie można wykluczyć, że dochodziło także do innych przypadków pomocy, których ślad nie zachował się w dostępnych historykom źródłach lub autor nie natrafił na nie w trakcie przeprowadzanych kwerend.

Na koniec chciałbym podziękować wszystkim osobom, które wspierały mnie podczas pisania dysertacji. Bez ich pomocy i życzliwości niniejsza książka nigdy nie powstałaby w takim kształcie. Wyrazy wdzięczności za opiekę naukową, poświęcony czas, bezcenne wskazówki merytoryczne i metodologiczne oraz cierpliwość kieruję w stronę promotorów mojej pracy doktorskiej – pana dr. hab. Adama Dziuroka oraz pani dr Aleksandry Namysło. Za wiele cennych rad dziękuję również recenzentom mojego doktoratu: prof. Andrzejowi Żbikowskiemu, dr. hab. Grzegorzowi Berendtowi oraz dr. hab. Sebastianowi Piątkowskiemu. Szczególne podziękowania składam moim przyjaciołom i kolegom z Oddziałowego Biura Badań Historycznych IPN w Katowicach. Niech więc wyjątkowe wyrazy wdzięczności zechcą przyjąć dr Jarosław Neja oraz dr hab. Tomasz Kurpierz. Wielogodzinne dyskusje, wasze uwagi i sugestie były dla mnie bezcenne. Nieoceniona była dla mnie także pomoc dr. Sebastiana Rosenbauma oraz dr. Bogusława Tracza. Pragnę także podziękować pani Monice Rosenbaum za wysiłek włożony w redakcję książki.

Chciałbym też wyrazić ogromną wdzięczność mojej Rodzinie, bez której nie byłbym w tym miejscu, w którym jestem. Szczególnie mojej żonie Magdalenie i córce Julii. Przez wiele lat wspierały mnie w pracy, wykazując się przy tym nadzwyczajną wyrozumiałością i cierpliwością. To im dedykuję tę książkę.

Rozdział I

Województwo stanisławowskie w okresie II Rzeczypospolitej

Podział administracyjny

Badania prowadzone przez autora niniejszej pracy dotyczą obszaru wyznaczonego przez granice byłego województwa stanisławowskiego. Zostało ono utworzone na mocy ustawy z 3 grudnia 1920 r. oraz rozporządzenia Rady Ministrów z 17 maja 1921 r. w celu unifikacji administracji publicznej odrodzonego państwa polskiego i zatarcia spuścizny rozbiorowej[1]. Pomimo przyjętej przez władze w okresie budowania zrębów państwa polskiego pewnej tymczasowości rozwiązań rozwiązań dotyczących podziału terytorialnego, przetrwał on na omawianym terenie, poza niewielkimi modyfikacjami, do wybuchu II wojny światowej[2].

Województwo stanisławowskie położone było na południowo-wschodnim krańcu II Rzeczypospolitej i częściowo obejmowało tereny kilku krain geograficznych. Na jego obszarze w całości leżało jedynie Pokucie. Ponadto w jego granicach znalazła się część Niziny Naddniestrzańskiej, Podola, nieznaczny fragment Opola (część Wyżyny Podolskiej) oraz Beskidu Wschodniego[3]. Stanisławowskie sąsiadowało z województwami tarnopolskim i lwowskim i tworzyło wraz z nimi region Małopolski Wschodniej. W okresie rozbiorów omawiane tereny wchodziły w skład monarchii austro-węgierskiej, jako część Galicji Wschodniej. Południowa granica województwa stanowiła jednocześnie granicę II Rzeczypospolitej z Królestwem Rumunii. Granicę częściowo wyznaczała rzeka Czeremosz. Na południowym zachodzie województwo sąsiadowało także z Czechosłowacją (naturalną granicę stanowiły Karpaty), a po jej rozpadzie w marcu 1939 r. z Węgrami[4]. Stolicą województwa i zarazem największym jego miastem był Stanisławów.

Obszar ten charakteryzował się niezwykłym urozmaiceniem rzeźby terenu, ze znacznymi różnicami wzniesień, wahającymi się od 150 m n.p.m. w pobliżu koryta Dniestru do ponad 2000 m n.p.m. w paśmie Czarnogóry. Na terenie powiatów dolińskiego, kołomyjskiego, kosowskiego, nadwórniańskiego oraz stryjskiego rozciągały się Karpaty Wschodnie. Obszar ten stanowił jedno z najważniejszych centrów turystycznych i uzdrowiskowych w przedwojennej Polsce[5]. Najdzikszą częścią Karpat Wschodnich były Gorgany. Charakteryzowały się one małą gęstością zaludnienia, na co decydujący wpływ miało m.in. duże zalesienie stoków górskich i brak pastwisk[6].

Krajobraz województwa stanisławowskiego urozmaicały także lasy, które zajmowały obszar ponad 587 tys. ha. W 1936 r. stopień zalesienia województwa wynosił 33,7 proc. i był najwyższy spośród wszystkich województw II Rzeczypospolitej[7].

W konsekwencji przyjętego przez władze państwowe w 1921 r. trójstopniowego podziału terytorialnego II Rzeczypospolitej województwo stanisławowskie podzielono na powiaty i gminy. Początkowo w jego skład wchodziło 16 powiatów[8], 26 ośrodków miejskich i 905 gmin wiejskich (o łącznej powierzchni 18 368 km kw.)[9]. W okresie międzywojennym obszar województwa tylko w niewielkim stopniu podlegał korektom administracyjnym, które wpływały na jego rozmiar. Na mocy ustawy z 20 marca 1931 r. z województwa stanisławowskiego wyłączono powiat turczański i przyłączono go do województwa lwowskiego[10]. W czerwcu 1934 r. w granice powiatu stanisławowskiego włączono gminę wiejską Byszów, znajdującą się dotychczas w powiecie podhajeckim w województwie tarnopolskim[11]. Pozostałe zmiany dotyczyły wyłącznie struktury jednostek administracyjnych w granicach województwa[12].

Proces łączenia gmin z 1934 r. przeprowadzony na mocy Ustawy z 23 marca 1933 r. o częściowej zmianie samorządu terytorialnego[13] całkowicie przemodelował strukturę organizacyjną województwa stanisławowskiego. Wprowadzono wtedy czterostopniowy podział administracyjny państwa na: gromadę (dotychczasową gminę wiejską), gminę (łączącą kilka dotychczasowych gmin wiejskich), powiat i województwo[14].

W wyniku tych zmian w przededniu wybuchu II wojny światowej województwo stanisławowskie liczyło 12 powiatów, 28 miast, 119 gmin wiejskich i 911 gromad. Jego łączna powierzchnia wynosiła 16 894 km kw., co oznaczało, że było ono jednym z najmniejszych województw II Rzeczypospolitej (mniejsze były tylko województwa śląskie i tarnopolskie)[15].

Podział województwa stanisławowskiego na powiaty we wrześniu 1939 r. z wyszczególnieniem ich powierzchni prezentuje poniższa tabela.

Tabela 1. Powiaty województwa stanisławowskiego w 1939 r. z uwzględnieniem ich powierzchni

Nazwa powiatu

Powierzchnia w km kw.

doliński

2397

horodeński

849

kałuski

1137

kołomyjski

1339

kosowski

1839

nadwórniański

2472

rohatyński

1147

stanisławowski

1249

stryjski

2081

śniatyński

567

tłumacki

934

żydaczowski

883

Łącznie

16 894

Źródło: Mały rocznik statystyczny 1939, Warszawa 1939, s. 14.

W późniejszych latach podział administracyjny omawianego terenu podlegał wielokrotnym modyfikacjom, będącym skutkiem decyzji okupantów. Zarówno Związek Sowiecki, jak i III Rzesza wprowadziły własne jednostki podziału terytorialnego tego terenu, które zostaną szczegółowo opisane w kolejnych rozdziałach.

Warto podkreślić, że tereny wiejskie byłego województwa stanisławowskiego, podobnie jak w przypadku całej Małopolski Wschodniej, charakteryzowały się stosunkowo dużą heterogenicznością typów osad. Było to związane ze wspomnianym już urozmaiceniem środowiska naturalnego, a zwłaszcza krajobrazu, na który składały się równiny, pagórki, góry i głębokie jary. Wśród miejscowości dominowały wsie wielodrożne ze zwartą, aczkolwiek bezładną zabudową rozlokowaną wzdłuż krętych ulic. W niektórych wsiach, zwłaszcza tych zlokalizowanych w jarach, dostęp do parceli był utrudniony, co wynikało z braku wystarczającej przestrzeni na zabudowę. Dla przykładu w Czerniatynie w powiecie horodeńskim działki miały kształt pasów o różnej długości. Zdarzały się też wsie wielodrożne luźne, charakterystyczne dla osad przykarpackich, w których ze względu na dużą liczbę źródeł wody domy były od siebie znacznie oddalone. W Karpatach charakterystyczne były z kolei osiedla samotnicze. Podobny charakter miały tzw. osiedla osadnicze zakładane w latach dwudziestych XX w., zamieszkiwane przede wszystkim przez członków rodzin żołnierskich, którzy przybyli na te tereny w ramach prowadzonych przez władze RP akcji osadnictwa wojskowego. Na obszarach bezleśnych wyspowo pojawiały się wsie, tzw. ulicówki i widlice[16]. W tych pierwszych budynki mieszkalne umiejscowione były po obu stronach ulicy, drugie zaś powstawały na rozwidleniu dróg o charakterze ponadlokalnym i stanowiły formę pośrednią między ulicówką a wsią wielodrożną.

Województwo stanisławowskie miało wybitnie rolniczy charakter, a ze względu na bardzo skromnie rozwiniętą gospodarkę było zaliczane do słabiej rozwiniętych rejonów ówczesnej Polski[17]. Wyróżniało się także stosunkowo niewielkim poziomem urbanizacji. Z rolnictwa utrzymywało się 74,68 proc. mieszkańców. Co naturalne, na terenach wiejskich ten współczynnik był jeszcze wyższy i wynosił 88,14 proc. Dominowały gospodarstwa małe i bardzo małe, których powierzchnia użytków rolnych często nie przekraczała 2 ha. Należy także podkreślić, że cały obszar Małopolski Wschodniej charakteryzował się bardzo niskim poziomem rolnictwa, nawet jak na standardy międzywojennej Polski. W wielu przypadkach gospodarstwa rolnicze nie były w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb życiowych ich właścicieli[18]. Powodowało to, że wielu mieszkańców obszarów wiejskich na omawianym terenie borykało się z problemem ubóstwa[19]. O niskim poziomie rolnictwa może świadczyć to, że mimo wybitnie rolniczego charakteru województwo stanisławowskie pod względem produkcji zboża pokrywało zaledwie 2/3 własnego zapotrzebowania[20].

Stopień rozwoju badanego obszaru określają także takie wskaźniki jak jakość sieci drogowej i kolejowej oraz współczynnik elektryfikacji. Przez województwo stanisławowskie przebiegały szlaki komunikacyjne biegnące ze Lwowa do Rumunii. Obszar ten był także dobrze skomunikowany z sąsiednim województwem tarnopolskim. Region posiadał dość gęstą sieć komunikacyjną i niemal każde większe miasto lub miasteczko miało dobrej jakości połączenie kolejowe lub drogowe z większymi ośrodkami miejskimi. W 1935 r. na każde 100 km kw. powierzchni omawianego województwa przypadało 16,7 km utwardzonych dróg i 5,24 km linii kolejowych[21]. Województwo było jednak bardzo słabo zelektryfikowane. W 1931 r. w miastach sieć elektryczna obejmowała tylko 18,7 proc. budynków mieszkalnych. Powodowało to, że tuż po województwie tarnopolskim był to wówczas najgorzej zelektryfikowany pod względem obszarów miejskich region II Rzeczypospolitej. Paradoksalnie znacznie lepiej współczynnik ten kształtował się w przypadku terenów wiejskich. W 1929 r. co prawda tylko 37 wsi (4 proc.) podłączonych było do sieci elektrycznej, jednak w skali kraju współczynnik ten nie przekraczał 3 proc.[22]

Struktura narodowościowa i wyznaniowa województwa

Województwo stanisławowskie, podobnie jak pozostałe województwa kresowe II Rzeczypospolitej, wyróżniało się różnorodnością społeczną. Stanowiło swoisty tygiel kulturowy, etniczny i narodowościowy, w którym mieszały się obyczaje, religie oraz języki. Skutkowało to występowaniem rozmaitych zjawisk społecznych – z jednej strony pozytywnych, związanych z pokojowym współegzystowaniem przedstawicieli różnych kultur, przenikających się między sobą i wymieniających się doświadczeniami, z drugiej negatywnych – generujących różnorakie konflikty[23]. Wielokulturowa mozaika tych terenów sięgała swoimi tradycjami czasów I Rzeczypospolitej. Dzięki swobodzie osiedlania się bez względu na wyznawaną wiarę na terenach tych pojawiła się także ludność żydowska, która od XVI w. zamieszkiwała większość miast omawianego obszaru. Z biegiem czasu stała się ona nieodłącznym elementem krajobrazu Kresów Wschodnich[24].

Strukturę narodowościową i wyznaniową na interesującym nas terenie w okresie dwudziestolecia międzywojennego pozwalają w pewnej mierze zrekonstruować dwa spisy powszechne przeprowadzone w latach 1921 i 1931[25]. Należy mieć jednak na uwadze, że zawarte w nich dane mogą nie być w pełni wiarygodne. Dotyczy to zwłaszcza niedoszacowania liczby ludności ukraińskiej – dlatego historycy analizujący te dane powinni zachować dużą ostrożność[26]. Naukowcy zajmujący się strukturą ludnościową Kresów Wschodnich zgodnie podkreślają, że w czasie sporządzania spisów popełniono kilka błędów, a nawet nadużyć. W przypadku pierwszego spisu głównym zarzutem był brak rzetelności w przedstawieniu zebranych danych oraz to, że spis przeprowadzono w okresie wzmożonych migracji. Bolączką drugiego spisu były fałszerstwa, których na terenach województw południowo-wschodnich miały się dopuszczać władze administracyjne, dotyczące głównie deklarowanego języka ojczystego. Według badaczy spis został wykorzystany politycznie do wykazania wyższego współczynnika Polaków zamieszkujących te tereny[27]. W przypadku obu spisów pewien problem stanowił też brak ścisłego kryterium, które posłużyło do przygotowania kluczowych pytań. Ponadto pytania tworzono przy wykorzystaniu różnych formuł. W pierwszym punkcie indagowano respondentów o wyznanie i narodowość. Szczególnie kłopotliwe było zwłaszcza to drugie pytanie. Generalny komisarz spisowy, Rajmund Buławski, skarżył się, że przy niedostatecznie skrystalizowanej odrębności narodowej części mieszkańców Kresów Wschodnich „zapytywanie tych mas o ich narodowość, poczucie narodowe, nie może dać dobrych rezultatów. Odpowiedzi, jakie się na zapytanie takie otrzymuje, muszą być bardzo często przypadkowe. Toteż spotykaliśmy się podczas spisu w 1921 r., na naszych terenach wschodnich, z dość częstym zjawiskiem identyfikowania narodowości – z obywatelstwem państwowym”[28]. Dlatego dziesięć lat później pytanie o narodowość zostało zastąpione pytaniem o język. Warto w tym miejscu zaznaczyć, że przez konfesję religijną rozumiano „wyznanie, do którego dana osoba formalnie należy, bez względu na jej przekonania religijne”, zaś przez język ojczysty – „język najbardziej bliski sobie”[29].

Wydaje się, że podział wyznaniowy jest znacznie bardziej pomocny w ustaleniu liczby przedstawicieli danej narodowości zamieszkujących badany teren niż deklarowany język ojczysty. W związku z powyższym pewną podstawę do nakreślenia obrazu ówczesnej panoramy narodowościowej na terytorium województwa stanisławowskiego może stanowić kryterium wyznania. Większość ludności polskiej była wyznania katolickiego obrządku łacińskiego, ludność ukraińska wyznania katolickiego obrządku greckiego, natomiast ludność żydowska oczywiście wyznania mojżeszowego. Warto mieć świadomość, że były wyjątki od tej reguły. Dotyczy to zwłaszcza osób narodowości żydowskiej. Pewna część ludności wyznania mojżeszowego deklarowała w spisie posługiwanie się językiem polskim, co mogło świadczyć o wysokim stopniu asymilacji. W konsekwencji jednak odsetek osób posługujących się językiem żydowskim (jidysz) i hebrajskim był niższy niż osób wyznania mojżeszowego.

Warto w tym miejscu poczynić pewną uwagę dotyczącą funkcjonującej w okresie II Rzeczypospolitej terminologii odnoszącej się do kwestii narodowościowych oraz związanych z nią sporów, których odzwierciedlenie odnajdziemy w przywołanych spisach. Ugrupowania z prawej strony ówczesnej sceny politycznej odrzucały słowo „Ukrainiec”, traktując je jako „bolszewicki wymysł” i neologizm. Miejscową ludność wychowaną w wierze obrządku wschodniego traktowano jako społeczność rusińską, która w dłuższej perspektywie czasowej mogła zostać wchłonięta przez Polskę lub Rosję[30]. W kwestionariuszach z 1921 r. nie występowała w ogóle opcja narodowości ukraińskiej. Z kolei w formularzach spisowych z 1931 r. obok języka ukraińskiego pojawił się także język ruski. Według Pawła Pulika był to zabieg celowy, bo „organizującym spis władzom chodziło o »rozbicie« społeczności ukraińskiej na dwie grupy, z której »rusińska« – o nie do końca wykształconym poczuciu przynależności narodowej – w przyszłości może zostać spolonizowana, co osłabi liczebnie ludność ukraińską”[31]. Należy jednak podkreślić, że sposób, w jaki samookreślali się chłopi zamieszkujący Małopolskę Wschodnią, pozostawał niejednoznaczny. Przynajmniej do wybuchu wojny znaczna część tamtejszych grekokatolików identyfikowała się jako „Rusini”, choć nie miało to nic wspólnego z deklaracją polityczną. Termin „Ukrainiec” zarezerwowany był niejako dla tych członków społeczności lokalnej, którzy angażowali się w działalność polityczną i kulturowo-oświatową. Tylko tam, gdzie ukraińska ideologia narodowa okazała się skuteczna, zaczęło się upowszechniać pojęcie „ukraińskości”[32].

Według danych ze spisu powszechnego z 1921 r. województwo stanisławowskie zamieszkiwało 1 339 191 osób, z których 70,23 proc. deklarowało narodowość rusińską (ukraińską), 21,85 proc. – polską, 6,75 proc. – żydowską oraz 1,12 proc. – niemiecką. Z kolei jeśli chodzi o wyznanie, 74,28 proc. zadeklarowało wyznanie katolickie obrządku greckokatolickiego, 14,32 proc. – katolickie obrządku łacińskiego, 10,57 proc. – mojżeszowe, a 0,83 proc. – inne[33].

Jak wynika z analizy rezultatów drugiego spisu powszechnego, w ciągu dziesięciu lat liczba ludności województwa stanisławowskiego wzrosła o ponad 141 tys. mieszkańców i wynosiła 1 480 285 osób.

Poniższe tabele obrazują szczegółowo wyniki spisu powszechnego dla obszaru całego województwa.

Tabela 2. Wyniki spisu ludności przeprowadzonego w 1931 r. na terenie województwa stanisławowskiego, obrazujące podział społeczeństwa ze względu na wyznanie

Wyznanie

Liczba ludności

Województwo ogółem

Miasta

Wsie

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

mojżeszowe

139 746

9,44

102 812

34,83

36 934

3,12

rzymskokatolickie

245 944

16,61

86 762

29,39

159 182

13,43

greckokatolickie

1 079 019

72,89

99 610

33,75

979 409

82,64

inne

15 576

1,06

5 966

2,03

9 610

0,81

Ogółem

1 480 285

100

295 150

100

1 185 135

100

Źródło: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, seria C, z. 65, Warszawa 1938.

Tabela 3. Wyniki spisu ludności przeprowadzonego w 1931 r. na terenie województwa stanisławowskiego, obrazujące podział społeczeństwa ze względu na język

Język

Liczba ludności

Województwo ogółem

Miasta

Wsie

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

żydowski/hebrajski

109 378

7,39

80 847

27,39

23 531

1,98

polski

332 175

22,44

120 535

40,84

211 640

17,86

ukraiński

693 750

46,87

55 277

18,73

638 473

53,87

ruski

325 128

21,96

32 346

10,96

292 782

24,70

niemiecki

16 737

1,1

5 629

1,91

11 108

0,93

inny

3 117

0,24

516

0,17

5 601

0,66

Ogółem

1 480 285

100

295 150

100

1 185 135

100

Źródło: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1938.

Jak wynika z powyższych danych, we wszystkich powiatach województwa stanisławowskiego zdecydowaną większość stanowiła ludność ukraińska. Stanisławowskie należało tym samym do czterech województw II Rzeczypospolitej, w których ludność polska była mniejszością. Ponadto jego teren zamieszkiwała mniejszość niemiecka, zwłaszcza w powiatach stryjskim (3,60 proc.) oraz dolińskim (3,39 proc.).

Tę mozaikę społeczną uzupełniali wyznawcy obrządku ormiańskiego, którzy mieli swoje kościoły w Stanisławowie i Stryju[34]. Jak trafnie zauważył Andrzej A. Zięba, katolicy ormiańscy, którzy mimo odmienności etnicznej pod względem narodowym identyfikowali się głównie z Polakami, „byli predysponowani do odegrania wyjątkowej roli w przeciwstawianiu się skutkom zagłady. Sprawiło to podobieństwo ich typu antropologicznego do Żydów. Z jednej strony narażało ono Ormian na ryzyko uznania przez Niemców lub ich pomocników za Żydów […], z drugiej strony prześladowani Żydzi mogli się skryć za tożsamością ormiańską, bo związane z nią orientalne cechy fizjonomii świetnie tłumaczyły nawet tak zwany typowy wygląd żydowski”[35].

Dla lepszego odwzorowania tkanki demograficznej badanego obszaru warto w tym miejscu przedstawić szczegółowy wykaz danych z wyników spisu powszechnego z 1931 r. dotyczących języka i wyznania dla poszczególnych powiatów.

Tabela 4. Wyniki spisu ludności przeprowadzonego w 1931 r., obrazujące podział społeczeństwa ze względu na wyznanie w poszczególnych powiatach województwa stanisławowskiego

Powiat

Wyznanie

mojżeszowe

rzymskokatolickie

greckokatolickie

Liczba ogółem

(w proc.)

Miasto (w proc.)

Wieś (w proc.)

Liczba ogółem

(w proc.)

Miasto (w proc.)

Wieś (w proc.)

Liczba

ogółem

(w proc.)

Miasto (w proc.)

Wieś (w proc.)

doliński

10 471

8,85

29,67

3,56

15 630

13,20

28,59

9,30

89 761

75,83

37,02

85,67

horodeński

7480

8,05

29,08

4,90

15 519

16,71

20,79

16,09

69 728

75,06

49,98

78,87

kałuski

6249

6,11

32,86

2,53

14 418

14,10

33,22

11,54

80 706

78,93

33,13

85,06

kołomyjski

20 887

11,87

38,55

3,86

31 925

18,40

32,19

13,92

121 240

68,89

27,23

81,39

kosowski

7826

8,33

39,80

3,12

4 978

5,30

21,11

2,68

80 848

86,05

38,69

93,89

nadwórniański

11 663

8,29

31,30

4,64

15 214

10,81

21,34

9,14

113 017

80,32

46,70

85,66

rohatyński

9466

7,44

38,54

3,10

27 108

21,30

20,62

21,39

90 406

71,04

40,54

75,30

stanisławowski

29 525

14,88

39,45

2,21

42 519

21,43

35,74

14,06

123 767

62,39

22,14

83,16

stryjski

17 115

11,21

35,62

3,11

23 404

15,33

33,30

9,37

108 052

70,79

28,26

84,89

śniatyński

7073

9,06

32,12

2,48

8659

11,10

19,85

8,68

61 755

79,15

46,19

88,55

tłumacki

6702

5,78

27,12

1,65

31 478

27,13

27,66

27,03

76 621

66,04

43,73

70,35

żydaczowski

5289

6,31

26,58

1,37

15 094

18,01

28,99

15,33

63 118

75,30

43,62

83,03

Źródło: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1938.

Tabela 5. Wyniki spisu ludności przeprowadzonego w 1931 r., obrazujące podział społeczeństwa ze względu na język w poszczególnych powiatach województwa stanisławowskiego

Powiat

Język

żydowski/hebrajski

polski

ukraiński/ruski

Liczba

ogółem

(w proc.)

Miasto (w proc.)

Wieś (w proc.)

Liczba ogółem

(w proc.)

Miasto (w proc.)

Wieś (w proc.)

Liczba ogółem

(w proc.)

Miasto (w proc.)

Wieś (w proc.)

doliński

9031

7,63

27,40

2,61

21 158

17,87

31,33

14,46

83 880

70,86

35,27

79,89

horodeński

5031

5,42

22,01

2,89

27 751

29,87

33,22

29,36

59 957

64,54

44,64

67,56

kałuski

5109

5,00

26,00

2,15

18 637

18,23

41,91

15,06

77 506

75,80

29,22

82,03

kołomyjski

11 191

6,36

18,50

2,71

52 006

29,55

58,12

20,97

110 533

62,80

20,17

75,59

kosowski

6730

7,16

32,42

2,98

6 718

7,15

31,20

3,17

79 838

84,98

36,05

93,08

nadwórniański

11 020

7,83

29,49

4,40

16 907

12,02

23,81

10,14

112 128

79,69

46,19

85,00

rohatyński

6111

4,80

23,68

2,17

36 152

28,41

40,40

26,74

84 875

66,70

35,87

70,00

stanisławowski

26 996

13,61

36,44

1,83

49 032

24,72

41,89

15,86

120 214

60,60

19,34

81,89

stryjski

15 413

10,10

31,74

2,92

25 186

16,50

40,83

8,43

106 183

69,57

25,08

84,32

śniatyński

4341

5,56

21,04

1,14

17 206

22,05

35,00

18,36

56 007

71,78

41,93

80,30

tłumacki

3677

3,17

15,29

0,83

44 958

38,75

49,25

36,71

66 659

57,46

35,07

61,78

żydaczowski

4728

5,64

24,45

1,05

16 464

19,64

37,26

15,35

61 098

72,89

37,97

81,41

Źródło: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1938.

Największa liczba wyznawców katolicyzmu obrządku wschodniego zamieszkiwała powiat kosowski (86,05 proc.). Współczynnik wyznania katolickiego obrządku greckokatolickiego na poziomie powyżej 75 proc. cechował także następujące powiaty: horodeński (75,06 proc.), żydaczowski (75,30 proc.), doliński (75,83 proc.), kałuski (78,93 proc.), śniatyński (79, 15 proc.), nadwórniański (80,32 proc.).

Obszary nisko zurbanizowane zamieszkiwane były przede wszystkim przez ludność obrządku greckokatolickiego, w mniejszym stopniu rzymskokatolickiego. Przewaga ludności ukraińskiej w niektórych powiatach nadawała terenom wiejskim niemal jednolity ukraiński charakter[36]. Żydzi, podobnie jak Polacy, skupieni byli przede wszystkim w miastach. Warto w tym miejscu przybliżyć zestawienie obrazujące podział społeczeństwa ze względu na wyznanie i język w trzech największych miastach województwa.

W tabeli 6 pominięto informacje dotyczące innych religii i przypadki, w których nie podano wyznania. Tabela 7 z kolei nie uwzględnia osób, które za język ojczysty uznały inny niż wyszczególniony w powyższym zestawieniu. Ludzie ci stanowili jednak niewielki odsetek mieszkańców wyszczególnionych miast.

Z przywołanych danych wynika jednoznacznie, że większość dużych (jak na standardy Kresów Wschodnich) miast była zdominowana przez Żydów i Polaków. Jedynie w Stryju proporcje między przedstawicielami trzech głównych grup narodowościowych były do siebie zbliżone.

Żydzi i ich relacje z ludnością nieżydowską

Według danych z drugiego spisu powszechnego z 1931 r. teren województwa stanisławowskiego zamieszkiwało ponad 139 tys. osób wyznania mojżeszowego, które stanowiły 9,44 proc. tamtejszej populacji oraz 4,5 proc. wszystkich Żydów zamieszkujących wówczas II Rzeczpospolitą. Odsetek mieszkańców województwa deklarujących jako swój język ojczysty żydowski (jidysz) lub hebrajski wynosił odpowiednio 6,84 i 0,55 proc. Najwięcej Żydów zamieszkiwało powiat stanisławowski – 29 525 (blisko 15 proc.), najmniej żydaczowski – 5289 osób (6,31 proc.). Najmniejszy odsetek ludności Żydzi stanowili w powiecie tłumackim (5,78 proc.)[37].

Tabela 6. Wyniki spisu ludności przeprowadzonego w 1931 r., obrazujące podział społeczeństwa ze względu na wyznanie w trzech największych miastach województwa stanisławowskiego

Wyznanie

mojżeszowe

rzymskokatolickie

greckokatolickie

protestanckie

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Kołomyja

14 332

42,42

12 450

36,85

6215

18,39

711

2,10

Stanisławów

24 823

41,40

22 312

37,21

11 134

18,57

1487

2,48

Stryj

10 869

35,64

10 311

33,81

8539

28,00

705

2,32

Źródło: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1938.

Tabela 7. Wyniki spisu ludności przeprowadzonego w 1931 r., obrazujące podział społeczeństwa ze względu na język w trzech największych miastach województwa stanisławowskiego

Język

żydowski (jidysz)

hebrajski

polski

ukraiński/ruski

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Liczba osób

Odsetek ludności (w proc.)

Kołomyja

6506

19,25

292

0,86

21 969

65,02

3742

11,07

Stanisławów

20 651

34,44

2293

3,82

26 187

43,67

9357

15,60

Stryj

8691

28,50

870

2,85

12 897

42,30

7510

24,63

Źródło: Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1938.

Żydzi w województwie stanisławowskim mieszkali przede wszystkim w miastach i miasteczkach, co było charakterystyczne dla całej przedwojennej Polski. Jak ukazano w tabeli 6, odsetek osób wyznania mojżeszowego w największych miastach województwa stanisławowskiego na podstawie danych z 1931 r. wynosił: w Stanisławowie – 41,4 proc., w Kołomyi – 42,4 proc. oraz w Stryju – 35,64 proc. Największa liczba wyznawców judaizmu (według danych z pierwszego spisu) zamieszkiwała jednak Bolechów w powiecie dolińskim (77,2 proc.) oraz powiatowe miasto Kosów (51,2 proc.)[38].

Odsetek Żydów żyjących w miastach na terenie województwa stanisławowskiego wynosił 73,57 proc. i był nieznacznie niższy od współczynnika dla całego kraju (76,4 proc.). Niewielkie skupiska Żydów, często ograniczające się do kilku czy kilkunastu rodzin, można było spotkać w większości wsi galicyjskich[39].

Charakterystyczny był także skład narodowościowy w dzielnicach poszczególnych miast i miasteczek. Dla przykładu w Stanisławowie prawie 75 proc. nieruchomości znajdujących się w śródmieściu należało do Żydów. Zamieszkiwali oni także dzielnice południowe, przylegające do śródmieścia[40]. Z kolei peryferyjne rejony stolicy województwa zamieszkiwane były przeważnie przez Polaków i Ukraińców[41].

Nie da się określić dokładnej liczby osób narodowości żydowskiej, które zamieszkiwały badany teren w przededniu II wojny światowej. Należy mieć na uwadze, że w 1938 r. zarówno na skutek tzw. Polenaktion – deportacji z terenu III Rzeszy Żydów pochodzących z Polski, jak również po anszlusie Austrii na terenie województwa stanisławowskiego znalazła się bliżej nieokreślona liczebnie grupa Żydów[42]. W latach sześćdziesiątych XX w. próbę ustalenia składu etnicznego ludności Małopolski Wschodniej tuż przed wybuchem wojny podjął ukraiński badacz Wołodymyr Kubijowicz. Uwzględniając ruch naturalny, migracje oraz przemiany następujące na płaszczyźnie świadomości narodowościowej mieszkańców regionu, oszacował, że w styczniu 1939 r. obszar województwa stanisławowskiego mogło zamieszkiwać 145 810 Żydów, co stanowiłoby 9,22 proc. jego populacji[43].

Typowym zjawiskiem dla całej przedwojennej Polski była daleko posunięta specjalizacja zawodowa Żydów[44]. Zdecydowana większość osób wyznania mojżeszowego mieszkających w omawianym województwie utrzymywała się z handlu i rzemiosła. Niewielki za to był odsetek rolników – w 1931 r. uprawą ziemi trudniło się zaledwie 9,85 proc. Żydów z województwa stanisławowskiego (stanowili oni 1,24 proc. wszystkich osób utrzymujących się z rolnictwa). Większy udział mieli natomiast w słabo rozwiniętym na tym obszarze przemyśle – zyski z tej gałęzi gospodarki czerpało 32,34 proc. osób narodowości żydowskiej. Były to jednak przeważnie małe zakłady, niezatrudniające pracowników najemnych. Dla kontrastu warto podkreślić, że handel w województwie stanisławowskim w ponad 80 proc. był kontrolowany przez Żydów. Z handlu i ubezpieczeń społecznych utrzymywało się blisko 40 proc. żydowskich mieszkańców województwa. Społeczność żydowska zdominowała zresztą wiele dziedzin gospodarki. Dla przykładu wśród osób utrzymujących się z blacharstwa 89,91 proc. stanowili Żydzi. W przemyśle jubilerskim współczynnik ten wynosił 94,24 proc., papierniczym – 69,84 proc., transportowym – 64,68 proc., krawieckim – 56,71 proc. Do osób wyznania mojżeszowego należało 60,16 proc. piekarni, 69,59 proc. zakładów gastronomicznych oraz 74,87 proc. zakładów fryzjerskich. Społeczność żydowska kontrolowała też w dużym stopniu ówczesne rynki finansowe – 87,07 proc. pośredników w obrocie pieniężnym stanowili Żydzi. Wysoki był także ich procentowy udział w tzw. wolnych zawodach – 73,14 proc. lekarzy, 66,19 proc. adwokatów i notariuszy oraz 58,90 proc. aptekarzy to osoby narodowości żydowskiej[45].

Niewielki był natomiast odsetek Żydów wśród urzędników administracji publicznej – wynosił on 7,06 proc., niewiele mniej niż ich procentowy udział w tkance społecznej województwa. Żydzi mieli również ograniczony dostęp (podobnie jak przedstawiciele innych narodowości niż polska) do służby w formacjach mundurowych. Według danych ze wspomnianego spisu w Policji Państwowej, Straży Granicznej i Straży Więziennej służyło 7 przedstawicieli wyznania mojżeszowego na 1902 funkcjonariuszy (dla porównania w formacjach tych pracowało 76 grekokatolików)[46].

Wśród osób zatrudnionych w szkolnictwie powszechnym niższego stopnia tylko 3,62 proc. stanowili Żydzi, ale w średnich szkołach ogólnokształcących co czwarty nauczyciel był wyznania mojżeszowego[47].

Charakterystyczny dla społeczności żydowskiej województwa stanisławowskiego był wyższy poziom wykształcenia i współczynnik alfabetyzacji w porównaniu z ich nieżydowskimi sąsiadami, zwłaszcza z ludnością ukraińską. 88,38 proc. mieszkańców województwa stanisławowskiego wyznania mojżeszowego, którzy w 1931 r. mieli dziesięć i więcej lat, umiało czytać i pisać. Dla porównania wśród katolików obrządku łacińskiego współczynnik ten wynosił 77,19 proc., a wśród grekokatolików jedynie 54,13 proc.[48]

Ludność żydowska była skupiona w gminach, do których obligatoryjnie włączano wszystkie osoby wyznania mojżeszowego zamieszkujące dany teren. Warto podkreślić, że samorząd, jaki uzyskała w Polsce społeczność żydowska, miał charakter religijny, a nie narodowy[49]. Gminy funkcjonowały na zasadach demokratycznych. Ich władze były wybierane w drodze wyborów, w których mogli głosować zarejestrowani w nich mężczyźni. Każdy członek był zobligowany do płacenia podatków na gminy wyznaniowe, których działalność była jednak nadzorowana przez władze państwowe[50].

Po 1 kwietnia 1939 r. na terenie województwa stanisławowskiego funkcjonowały 44 żydowskie gminy wyznaniowe. Cztery z nich były określane mianem wielkich (liczących ponad 5 tys. członków) i mieściły się w Stanisławowie (25,3 tys. członków), Kołomyi (14,8 tys. członków), Stryju (11,4 tys. członków) oraz Kałuszu (5,8 tys. członków). Skupiały one 41 proc. żydowskich mieszkańców województwa. Pozostali zrzeszeni byli w 40 gminach określanych jako małe[51]. Rozmieszczenie żydowskich gmin wyznaniowych na terenie województwa prezentuje poniższa tabela.

Tabela 8. Żydowskie gminy wyznaniowe w województwie stanisławowskim

Lp.

Siedziba gminy

Powiat (stan we wrześniu 1939 r.)

1

Bohorodczany

stanisławowski

2

Bolechów

doliński

3

Bołszowce

rohatyński

4

Bukaczowce

rohatyński

5

Bursztyn

rohatyński

6

Chocimierz

tłumacki

7

Czernelica

horodeński

8

Delatyn

nadwórniański

9

Dolina (Dolina-Wełdzirz)

doliński

10

Gwoździec

kołomyjski

11

Halicz

stanisławowski

12

Horodenka

horodeński

13

Jabłonów

kołomyjski

14

Jezupol

stanisławowski

15

Kałusz

kałuski

16

Knihynicze

rohatyński

17

Kołomyja

kołomyjski

18

Kosów Huculski

kosowski

19

Kuty

kosowski

20

Łanczyn

nadwórniański

21

Łysiec

stanisławowski

22

Mariampol

stanisławowski

23

Nadwórna

nadwórniański

24

Niżnów

tłumacki

25

Obertyn

horodeński

26

Ottynia

tłumacki

27

Peczeniżyn

kołomyjski

28

Pistyń

kosowski

29

Rohatyn (Rohatyn-Stratyń)

rohatyński

30

Rozdół

żydaczowski

31

Rożniatów

doliński

32

Skole

stryjski

33

Sołotwina

nadwórniańśki

34

Stanisławów

stanisławowski

35

Stryj

stryjski

36

Śniatyn

śniatyński

37

Tatarów

nadwórniański

38

Tłumacz

tłumacki

39

Tyśmienica

tłumacki

40

Wojniłów

kałuski

41

Zabłotów

śniatyński

42

Żabie

kosowski

43

Żurawno

żydaczowski

44

Żydaczów

żydaczowski

Źródło: T. Kawski, Żydowskie gminy wyznaniowe w II Rzeczypospolitej. Studium historyczno-administracyjne, Bydgoszcz 2014, s. 425–426.

Do najważniejszych zadań gmin żydowskich należały przede wszystkim: organizowanie życia religijnego, prowadzenie ksiąg stanu cywilnego, działalność oświatowa, koordynowanie prac charytatywnych, utrzymywanie budynków kultu religijnego, szpitali, placówek oświatowych oraz cmentarzy[52].

Na terenie województwa stanisławowskiego pod zarządem gmin żydowskich znajdowało się 300 synagog i domów modlitwy[53]. W samym Stanisławowie w latach trzydziestych XX w. funkcjonowało aż 49 tego typu obiektów. Według niektórych źródeł pod koniec dekady mogło ich być nawet 55[54].

W okresie międzywojennym społeczność żydowska intensywnie rozwijała działalność społeczno-kulturalną. W większości miast i miasteczek zakładano żydowskie organizacje, biblioteki i podejmowano wiele inicjatyw kulturalnych. W samym Stanisławowie funkcjonowało przed wojną około osiemdziesięciu organizacji żydowskich (politycznych, naukowych, religijnych, charytatywnych, młodzieżowych, sportowych itp.). W mieście swoją siedzibę miała orkiestra „Tel Awiw”, działały także żydowskie kina. Ponadto w stolicy województwa ukazywały się 22 różnego rodzaju żydowskie periodyki w językach jidysz, hebrajskim i polskim[55]. Prasę żydowską wydawano także w mniejszych ośrodkach, np. w Kosowie ukazywala się gazeta „Stimme”[56].

Na ogólne położenie ekonomiczne wyznawców judaizmu zamieszkujących tzw. Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej wpłynął niewątpliwie słaby rozwój cywilizacyjny tego regionu, spotęgowany zniszczeniami wojennymi z lat 1914–1920. Znaczna część Żydów i osób innych wyznań mieszkających w miasteczkach kresowych żyła w biedzie[57]. Pogorszenie się sytuacji materialnej mieszkańców regionu związane było bez wątpienia także z panującym w latach 1929–1935 ogólnoświatowym kryzysem, który pogłębił rozdrobnienie handlu żydowskiego i doprowadził do znacznego zmniejszenia obrotów[58].

Rozwiązaniem dla części społeczności żydowskiej była emigracja. Mocno jednak ograniczały ją kryzys panujący na świecie oraz przepisy antyemigracyjne przyjęte przez niektóre państwa, w tym w 1921 r. przez Stany Zjednoczone, będące jednym z głównych kierunków emigracji Żydów z Małopolski Wschodniej[59]. Drugim najchętniej wybieranym kierunkiem była Palestyna. Jak ustaliły ukraińskie badaczki Lubow Sołowka i Switłana Oryszko, poziom emigracji do Palestyny z terenu województwa stanisławowskiego w latach 1926–1938 był stosunkowo niewielki. We wspomnianym okresie wyjechało tam 3415 mieszkańców województwa[60].

Należy podkreślić, że Żydzi mieszkający na terenie omawianego województwa, podobnie jak ci żyjący w pozostałych rejonach przedwojennej Polski, nie stanowili jednolitej wspólnoty – byli bowiem zróżnicowani m.in. pod względem poziomu zamożności, poglądów politycznych czy stopnia asymilacji[61]. Zdecydowana większość osób wyznania mojżeszowego zachowywała kultywowane od wieków reguły życia religijnego. Na przełomie XIX i XX w. żydowscy mieszkańcy wsi i miasteczek galicyjskich pozostawali głównie pod wpływem chasydyzmu[62]. Społeczność żydowska województwa stanisławowskiego przeżywała jednak wewnętrzny konflikt związany z powolnym demontażem tradycyjnego modelu funkcjonowania wspólnoty religijnej, charakterystyczny także dla innych regionów Europy Środkowo-Wschodniej. Wewnętrzne zróżnicowanie środowiska żydowskiego pogłębiło się szczególnie w okresie dwudziestolecia międzywojennego, zwłaszcza za sprawą młodszego pokolenia, które coraz częściej i chętniej odchodziło od tradycyjnego modelu życia i poddawało się postępującym procesom sekularyzacyjnym[63]. Na jego postawę wpłynęły niewątpliwie rozpowszechniające się od końca XIX w. i wywierające coraz większy wpływ także na społeczność galicyjskich Żydów nowoczesne ruchy polityczne. Przyspieszyły one proces integrowania się młodych przedstawicieli społeczności żydowskiej wokół innych kwestii niż tylko sprawy religijne[64]. W mniejszych miejscowościach, takich jak Bolechów czy Kosów, ludność żydowska w dużej mierze nadal jednak pozostawała ortodoksyjna[65].

W życiu politycznym Żydów w przedwojennej Polsce dominowały trzy nurty: konserwatywny religijno-tradycjonalistyczny (ortodoksyjny), wewnętrznie zróżnicowany ruch syjonistyczny oraz socjalistyczny[66]. Podział ten był widoczny również w województwie stanisławowskim. Na terenie Małopolski Wschodniej intensywnie rozwijał się przede wszystkim ruch syjonistyczny, a jego ośrodkami na przełomie XIX i XX w. stały się Stanisławów i Kołomyja. Mniejsze znaczenie wśród Żydów mieszkających w stolicy województwa odgrywał ruch socjalistyczny. W mieście brakowało niezależnych struktur Bundu, co może świadczyć o małej popularności ugrupowania w regionie[67]. Żydzi, podobnie jak w pozostałych regionach kraju, angażowali się zapewne nie tylko w działalność partii żydowskich, lecz także tych o charakterze ogólnym. Dostrzec ich można było chociażby w strukturach PPS oraz przede wszystkim w ugrupowaniach i organizacjach o afiliacji komunistycznej, m.in. w Komunistycznej Partii Zachodniej Ukrainy oraz w Komunistycznym Związku Młodzieży Zachodniej Ukrainy[68].

W Galicji Wschodniej, w większym stopniu niż w innych regionach Polski, upowszechniła się wśród Żydów asymilacja kulturowa[69]. Dotyczyło to jednak głównie środowisk miejskich. Natomiast w miasteczkach, a tym bardziej na wsi, w dalszym ciągu część Żydów utrzymywała z nieżydowskim otoczeniem wyłącznie kontakty gospodarcze i zachowywała względną izolację[70]. Postępujące tendencje asymilacyjne i akulturację osłabił znacznie przybierający na sile ruch syjonistyczny[71].

W latach dwudziestych XX w. położenie prawne polskich Żydów było stabilne. Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ludność żydowska mogła korzystać z pełni praw obywatelskich zagwarantowanych obywatelom Rzeczypospolitej. Jako mniejszość wyznaniowa objęta była także ochroną prawną, która wynikała z przyjętych przez Polskę traktatów międzynarodowych. Największe znaczenie miał traktat o ochronie mniejszości narodowych, uchwalony 28 czerwca 1919 r. i narzucony Polsce przez konferencję wersalską (tzw. mały traktat wersalski). Na jego mocy państwo polskie zostało zobowiązane do zapewnienia „wszystkim mieszkańcom bez różnicy urodzenia, narodowości, języka, rasy czy religii zupełnej i całkowitej ochrony życia i wolności”[72]. Ponadto traktat gwarantował pełne swobody religijne, w tym pewność, że ludność żydowska nie będzie zmuszana do wykonywania jakichkolwiek czynności stanowiących pogwałcenie szabasu[73]. Jego najważniejsze decyzje włączono do konstytucji z 17 marca 1921 r.[74] Dużo mniej uwagi kwestii praw mniejszości narodowej i wyznaniowej poświęcała konstytucja z 23 kwietnia 1935 r., choć zawierała zasadę niedyskryminowania ze względu na wyznanie[75].

Omawiając status obywatelski Żydów w II Rzeczypospolitej, należy mieć świadomość, że mimo formalnego równouprawnienia Żydzi nie byli faktycznie równoprawni Polakom[76], podobnie jak przedstawiciele innych mniejszości.

Kwestie mniejszości narodowych stanowiły bez wątpienia jedno z najbardziej złożonych wyzwań, przed którym stanęły polskie władze w okresie międzywojennym[77]. Wśród wielu zagadnień koniecznych do rozwiązania na płaszczyźnie polityki narodowościowej przez kolejne rządy temat żydowski nie nastręczał jednak aż tylu problemów, co sprawy innych mniejszości. Wynikało to głównie z wyrazistej odrębności kulturowej Żydów, która rozwiązywała problem wyboru między asymilacją narodową i państwową. Przede wszystkim zaś wszelkie żądania mniejszości żydowskiej i jej aspiracje, w przeciwieństwie do innych grup mniejszościowych, nie zagrażały integralności terytorialnej państwa. W ocenie Andrzeja Chojnowskiego przyczyny rodzących się konfliktów na linii mniejszość żydowska – władze państwowe leżały w głównej mierze w sferze zjawisk natury gospodarczej, kulturowej i psychologicznej. Przez dłuższy czas władze polskie nie posiadały sprecyzowanego programu postępowania wobec ludności żydowskiej. Zwłaszcza działania rządów po przewrocie majowym w 1926 r. cechowały się typowo doraźnym charakterem. Należy jednak zaznaczyć, że realizacja wielu postulatów ludności żydowskiej przebiegała w nierównym tempie. W pierwszej kolejności zapadały decyzje dotyczące spraw religijnych. Zdecydowanie gorzej przedstawiała się kwestia uregulowania chociażby problemów związanych z edukacją. Aż do wybuchu wojny kolejne polskie rządy skutecznie broniły się przed wprowadzeniem państwowego szkolnictwa w języku hebrajskim – funkcjonowało ono jedynie jako szkolnictwo prywatne finansowane przez żydowskie gminy wyznaniowe z pomocą dotacji zagranicznych. Pogarszająca się sytuacja ekonomiczna, będąca efektem ogólnoświatowego kryzysu, była jednym z czynników wyzwalających napięcia wokół szeroko rozumianej kwestii żydowskiej i u części społeczeństwa wzbudzała postawy antysemickie. Według wspomnianego badacza przyczyny postępującej od lat trzydziestych pauperyzacji społeczności żydowskiej leżały jednak poza zasięgiem oddziaływania władz państwowych i były związane z ogólną niewydolnością polskiej gospodarki. Warto podkreślić, że do połowy lat trzydziestych polskie rządy przeciwstawiały się ruchom antysemickim. Momentem przełomowym w polityce władz państwowych wobec sprawy mniejszości żydowskiej była niewątpliwie śmierć Józefa Piłsudskiego w 1935 r. Utworzenie Komitetu do spraw Narodowościowych i jego działalność były dowodem na stopniowe przejmowanie przez władze sanacyjne endeckiej koncepcji umacniania polskości. Przyjęty w drugiej połowie lat trzydziestych program zakładał, że rozwiązanie „problemu” żydowskiego w ramach państwowości polskiej jest nierealne i jedynym wyjściem może być emigracja Żydów poza granice Polski[78]. Jak zauważył Grzegorz Mazur, zgodnie z tą koncepcją Polacy mieli odgrywać kluczową rolę i pozostawać jedynymi pełnoprawnymi obywatelami państwa. Z dużą dozą prawdopodobieństwa można przyjąć, że za takim programem opowiadała się większość polskiego społeczeństwa mieszkającego na Kresach[79].

Relacje żydowskich mieszkańców przedwojennego województwa stanisławowskiego z ich nieżydowskimi sąsiadami były podobne jak w większości województw II Rzeczypospolitej, rozgrywały się na wielu płaszczyznach i miały swoją wewnętrzną dynamikę. Specyfiką województw południowo-wschodnich było jednak to, że w dużym stopniu stosunki międzyetniczne dotyczyły trójkąta ukraińsko-polsko-żydowskiego, w którym każdy z jego elementów wzajemnie na siebie oddziaływał.

Z analizy materiału źródłowego oraz dostępnej literatury wyłania się obraz poprawnych na ogół kontaktów między żydowskimi i nieżydowskimi mieszkańcami województwa. Pomimo ogromnych różnic wynikających z wyznawanej religii, stylu życia i zwyczajów między przedstawicielami różnych wyznań i narodowości nie dochodziło do gwałtownych napięć i konfliktów. Dotyczyło to zwłaszcza żydowskich mieszkańców mniejszych miejscowości i wsi, którzy mimo zakorzenionej nieufności wytworzyli przez lata wspólnej koegzystencji pewne ramy solidarności z sąsiadami innych wyznań[80]. Było to zresztą bardzo charakterystyczne dla małych społeczności zamieszkujących obszar byłej Galicji Wschodniej. Jak słusznie podkreślił Włodzimierz Mędrzecki, dla mieszkańców tamtejszych wsi „Najważniejsze było poczucie przynależności do lokalnej społeczności małomiasteczkowej lub wiejskiej. Przy czym »od zawsze« członkami tego sąsiedztwa byli reprezentanci różnych religii i pochodzenia etnicznego. W swoim codziennym życiu każdy z członków społeczności lokalnej żył »po swojemu«, ale też szanował prawo do odrębności sąsiadów czy członków rodziny należących do innego obrządku religijnego”[81]. Także ukraińscy historycy zwracają uwagę na sięgające czasów habsburskich tolerancyjne współistnienie na badanym obszarze przedstawicieli różnych narodowości i religii. Wskazują także na mnogość przypadków pojawiających się w źródłach pamiętnikarskich, które potwierdzają tezę o zgodnym współistnieniu przedstawicieli różnych narodowości oraz dominującej atmosferze tolerancji[82]. Przy tym społeczność żydowska niemal nie przenikała do otaczającej jej ludności chrześcijańskiej. Ograniczano się często wyłącznie do kontaktów o czysto gospodarczym charakterze[83].

Niewątpliwym wyzwaniem dla tego przednowoczesnego modelu małomiasteczkowych i wiejskich relacji sąsiedzkich był rozwój nowoczesnych ruchów narodowych i nacjonalizmów na początku XX w. Warto jednak podkreślić, że konflikt między polskim, ukraińskim i żydowskim ruchem narodowym, zwłaszcza przed wybuchem I wojny światowej, dostrzegalny był przede wszystkim wśród inteligencji miejskiej. Z czasem jego echa zaczęły docierać również do mniejszych ośrodków i angażować politycznie mieszkańców miasteczek i wsi. Na oddziaływanie nowych ideologii podatne było zwłaszcza młode pokolenie. To właśnie osoby młode, dobrze wykształcone były najbardziej aktywne politycznie. Starsze pokolenia zachowywały większy dystans i nieufnie podchodziły do nowych nurtów politycznych[84]. W ocenie cytowanego już Włodzimierza Mędrzeckiego wpływ polityki był bardzo ograniczony w odniesieniu do mieszkańców badanego obszaru: „Temperatura życia społecznego i politycznego była tu [w Stanisławowie – T.G.] zdecydowanie niższa niż we Lwowie. Lektura prasy regionalnej i przekazy pamiętnikarzy polskich i ukraińskich pozwalają sądzić, że w obrębie wieloetnicznej elity miasta panowały stosunki przynajmniej poprawne, a polityka nie była czynnikiem determinującym charakter życia codziennego”[85].

Nie ulega wątpliwości, że podobnie jak na obszarze całej Europy Środkowo-Wschodniej, także w byłej Galicji Wschodniej dochodziło do różnego rodzaju uwarunkowanych społecznie napięć między ludnością chrześcijańską a mniejszością żydowską[86]. Przy czym często stosunki między chrześcijańskimi i niechrześcijańskimi mieszkańcami nabierały cech typowego antagonizmu charakterystycznego dla stosunków między mieszkańcami miast i wsi[87]. Do wyraźnej eskalacji konfliktów między trzema głównymi społecznościami Małopolski Wschodniej doszło w drugiej połowie lat trzydziestych w obliczu odczuwanych skutków wspomnianego kryzysu gospodarczego oraz zbyt powolnie postępujących na omawianych terenach przemian modernizacyjnych[88].

Z pewnością Żydzi na terenie Małopolski Wschodniej utrzymywali bliższe relacje z Polakami niż z Ukraińcami. Przedstawiciele społeczności żydowskiej zdecydowanie częściej ulegali polonizacji, niż przyjmowali wzorce kultury i języka ukraińskiego[89]. W ocenie Davida Cesaraniego szczególnie przedstawiciele klasy średniej i wyższej społeczeństwa żydowskiego byli przed wybuchem II wojny światowej spolonizowani na wszystkich poziomach życia społecznego[90]. O tym, że granice pomiędzy Polakiem a Żydem – przynajmniej z perspektywy tego drugiego – nierzadko się zacierały, zwłaszcza wśród młodego pokolenia, świadczyć może choćby relacja Krystyny Wineckiej: „Na świadectwach szkolnych miałam napisane: »Irena Wilderówna, narodowość polska, wyznanie mojżeszowe«. […] w szkole co tydzień uczęszczałam na lekcje religii mojżeszowej. Ale codziennie razem ze wszystkimi śpiewałam modlitwę poranną Kiedy ranne wstają zorze…. Kiedy umarł marszałek Piłsudski, brałam udział w szkolnym nabożeństwie kościelnym. Na Wielkanoc malowałam z Marynią pisanki i kleiłam łańcuchy choinkowe na Boże Narodzenie. Mimo wysiłków pana Segala nigdy nie nauczyłam się czytać po hebrajsku, ale znałam na pamięć wszystkie kolędy”[91].

Relacje Żydów z Polakami determinowane były w dużym stopniu przez zasygnalizowaną wcześniej politykę narodowościową polskich władz państwowych. Na przenikanie się elementów polskich i żydowskich wpływało przede wszystkim to, że zdecydowana większość żydowskich dzieci pobierała nauki w polskich szkołach państwowych. Wynikało to zwłaszcza ze względów utylitarnych i było spowodowane polityką polonizacyjną ówczesnych władz. Nie bez znaczenia – szczególnie w odniesieniu do młodego pokolenia – był również rozwój kultury masowej, w tym filmu o wyraźnym przekazie patriotycznym[92]. Biorąc pod uwagę wszystkie te elementy, należy jednak pamiętać, że poczucie tożsamości narodowej oraz stosunek do państwa, rządzących oraz przedstawicieli innych narodowości wynikały nie tylko z edukacji czy przynależności do określonego środowiska, lecz także z wychowania domowego, które – jak się wydaje – miało przemożny wpływ na tendencje asymilacyjne. Jak słusznie zauważyła Magdalena Kozłowska, „socjalizacja w domach konserwatywnych [żydowskich – T.G.] mogła więc nie tyle przysposabiać do życia w nowym państwie, ile pokazywać, jak się od niego odseparować”[93].

W pamiętnikach i relacjach opisujących lata bezpośrednio poprzedzające wybuch II wojny światowej najczęściej pojawia się pogląd o poprawnych, a nawet życzliwych stosunkach polsko-żydowskich na badanym terenie. Czasami odnajdujemy jednak wzmianki o wzajemnej niechęci wynikającej z różnic religijnych, a także o drobnych przejawach antysemityzmu, który jednak w żaden sposób nie zagrażał bezpieczeństwu Żydów. Na co dzień sprowadzał się on w zasadzie wyłącznie do niegroźnych zatargów, do których dochodziło przeważnie w środowisku szkolnym wśród rywalizujących ze sobą grup młodzieży różnych wyznań. Warto w tym miejscu wspomnieć o tym, że do drobnych incydentów o charakterze antysemickim dochodziło już w okresie rządów austro-węgierskich na przełomie XIX i XX w.[94]

Niemniej jednak w okresie dwudziestolecia międzywojennego pojawił się w II Rzeczypospolitej problem antysemityzmu, którego echa docierały także do mniejszych ośrodków miejskich na terenie Małopolski Wschodniej. W relacjach Żydów często pojawiają się wzmianki o antysemickich incydentach, do których dochodziło zwłaszcza w ośrodkach akademickich[95]. Z jednej strony pogłębiający się kryzys ekonomiczny, z drugiej obyczajowo-kulturowa odrębność społeczności żydowskiej przyczyniły się do nasilenia w społeczeństwie polskim różnego rodzaju uprzedzeń. Nośność haseł antysemickich, a co za tym idzie wzrost niechęci Polaków do Żydów wynikały głównie z dominacji przedstawicieli tej narodowości w różnych sektorach handlu. W ocenie Andrzeja Chojnowskiego m.in. wysoki odsetek osób wykonujących eksponowane zawody ułatwił „demagogiczny zabieg, polegający na obciążeniu Żydów odpowiedzialnością za bolączki i strukturalne wady istniejącego systemu społecznego”[96].

Przypadki antyżydowskich wystąpień inicjowanych przez środowiska narodowe były odnotowywane przez władze państwowe, które w miarę możliwości podejmowały stosowne działania. Dla przykładu w lutym 1939 r. starosta powiatowy w Dolinie wystąpił z wnioskiem do Urzędu Wojewódzkiego w Stanisławowie o wysiedlenie z pasa granicznego mieszkańca, który po przybyciu do Wygody założył koło Stronnictwa Narodowego i bojówkę składającą się z kilkunastu młodych mężczyzn, prowadzącą „działalność terrorystyczną przeciw ludności żydowskiej”[97].

Sporadycznie dochodziło do incydentów antyżydowskich będących przejawem zaostrzającej się rywalizacji gospodarczej. Dla przykładu w Pisyniu (pow. kosowski) 1 stycznia 1938 r. na żydowskich domach nieznani sprawcy wywiesili cztery plakaty w języku polskim nawołujące do bojkotu Żydów oraz kupowania wyłącznie towarów od handlowców i przedsiębiorców pochodzenia polskiego[98].

Można zaryzykować twierdzenie, że na kształtowanie się stosunków polsko-żydowskich w województwie stanisławowskim w okresie międzywojennym największy wpływ miały właśnie czynniki ekonomiczne i różnice kulturowo-religijne. Problematyka ta wymaga jednak odrębnych badań.

Dodatkowym czynnikiem pogłębiającym nieufność i niechęć między Polakami a Żydami zamieszkującymi Małopolskę Wschodnią były niewątpliwie echa wydarzeń historycznych, które odcisnęły piętno na wzajemnych stosunkach. Wśród Polaków żywa była pamięć m.in. o postawie części Żydów w obliczu kształtowania się polskiej państwowości na kresach południowo-wschodnich i poparcia, którego mieli udzielić Ukraińcom. W rzeczywistości Żydzi w 1918 r., wbrew oczekiwaniom skonfliktowanych stron, zachowali neutralność, co jednak w ówczesnej sytuacji geopolitycznej postrzegane było przez stronę polską jako gest proukraiński. Skutkiem były tragiczne wydarzenia we Lwowie, gdzie w końcu listopada 1918 r. doszło do pogromu Żydów[99]. Napięcie we wzajemnych stosunkach między narodowościami pogłębiła dodatkowo wojna polsko-bolszewicka. Jej doświadczenie sprawiło, że Żydzi byli utożsamiani przez część Polaków ze zwolennikami komunizmu[100].

Zdecydowanie bardziej skomplikowane były stosunki ukraińsko-żydowskie. W ocenie Andrzeja A. Zięby, mimo epizodycznych przypadków świadczących o chwilowym zbliżeniu żydowsko-ukraińskim (m.in. sygnalizowany okres walki o granice oraz wspólne listy w wyborach do parlamentu polskiego w latach 1922 i 1928), a także pewnego podobieństwa statusów mniejszościowych w II Rzeczypospolitej między Żydami i Ukraińcami nigdy nie wywiązała się „wspólnota doli”[101].

Maksym Hon, analizując konflikt ukraińsko-żydowski w drugiej połowie lat trzydziestych XX w., jako główny powód zaostrzający przedwojenny antagonizm wskazał tendencje emancypacyjne rodzące się wśród Ukraińców. W jego ocenie ukraińskie dążenia do uniezależnienia ekonomicznego prowadziły do nieuchronnego konfliktu. Ofensywa ekonomiczna ukraińskiego społeczeństwa, która w zamyśle nacjonalistów miała zwiększać obecność Ukraińców w sektorach gospodarki oraz w wolnych zawodach opanowanych dotychczas przez Polaków i Żydów – zgodnie z hasłem „swój do swojego po swoje!” – nieuchronnie prowadziła do konfliktu z przedstawicielami innych narodowości, które dążyły do zachowania status quo w obowiązujących stosunkach ekonomicznych. W tym kontekście największym zagrożeniem dla interesów społeczności żydowskiej był intensywny rozwój spółdzielczości ukraińskiej, eliminujący w naturalny sposób pośrednictwo handlowe Żydów[102]. Dla przykładu w województwie stanisławowskim w 1939 r. funkcjonowało 689 ukraińskich spółdzielni handlowych; ani jeden podmiot tego typu nie należał do Żydów. Rozwój ukraińskiego ruchu spółdzielczego był postrzegany przez środowiska żydowskie jako atak na tradycyjne zajmowane przez nich pozycje gospodarcze. Doprowadziło to do ostrej konfrontacji ekonomicznej. Należy jednak zaznaczyć, że prym w eskalacji konfliktów wiodła strona ukraińska[103]. Wynikało to m.in. z odmiennego położenia obu społeczności i obranych przez nie celów. Ukraińcy starali się dokonać wspomnianej ekspansji gospodarczej, która naturalnie wiązała się z atakiem na pozycje gospodarcze innych narodowości, z kolei Żydom zależało na zachowaniu przewagi w obszarach dotychczas przez nich zajmowanych i zdominowanych[104]. Dla strony ukraińskiej własne instytucje gospodarcze, powstałe często jeszcze przed I wojną światową, były bardzo ważne i stanowiły jedną z dróg prowadzących do niepodległego państwa ukraińskiego, a żydowskie sklepy i przedsiębiorstwa były naturalną przeszkodą w realizacji wyznaczonych celów[105]. Nie bez znaczenia w zaostrzaniu rywalizacji było także, choć na dużo mniejszą skalę, pojawienie się indywidualnych sklepikarzy ukraińskich łamiących monopol żydowski w sektorze handlu detalicznego w małych miasteczkach[106].

Wśród czynników zaostrzających konflikt ukraińsko-żydowski Maksym Hon wymienił też zorganizowaną walkę z szynkami, kontrolowanymi przeważnie przez żydowskich karczmarzy. Akcje ukraińskich nacjonalistów wymierzone przeciwko takim miejscom przeprowadzane były regularnie i wykorzystywane propagandowo do wykreowania obrazu karczmy jako symbolu wszelkich społecznych nieszczęść Ukraińców, a co za tym idzie mimowolnie także negatywnego stereotypowego obrazu Żydów, chcących nie tylko czerpać zyski kosztem ukraińskiego społeczeństwa, lecz także uzależnić miejscową ludność od alkoholu[107]. W ocenie ukraińskiego historyka kampanii wymierzonej przeciwko karczmom nie można jednak jednoznacznie kwalifikować jako antyżydowskiej, ponieważ miała ona swoje korzenie w realnym problemie trawiącym społeczność wsi ukraińskiej, czyli w alkoholizmie[108].

Na opisane powyżej zjawiska nakładał się także antysemityzm ideologiczny. Warto jednak podkreślić, że dla ukraińskich nacjonalistów Żydzi nie byli najważniejszym wrogiem. Za głównych adwersarzy ukraińskiego ruchu narodowego uważano Polaków i Rosjan. Pod koniec lat trzydziestych XX w. na wrogość ukraińskich nacjonalistów wobec Żydów zaczął wpływać radykalny antysemityzm, który konsekwentnie wykluczał możliwość ich asymilacji[109]. Jak trafnie podkreślił Andrzej A. Zięba, „antysemityzm w ideologii Ukraińskiej Organizacji Wojskowej, a potem Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, jest faktem bezdyskusyjnym, trwałym i rzeczywistym, gdy mowa o skutkach społecznych”[110]. Tym samym antagonizm na płaszczyźnie ekonomicznej został przeniesiony na obszar polityczny. W tym kontekście po raz pierwszy do wyraźnego zaostrzenia antyżydowskiego kursu środowisk związanych z ukraińskimi nacjonalistami doszło w 1926 r., po tym jak w Paryżu zamordowano Symona Petlurę. Sprawcą był komunista pochodzenia żydowskiego. Co ciekawe, zaostrzeniu kampanii antyżydowskiej nie przeszkodziło to, że Petlura był raczej negatywnie odbierany przez ukraińską społeczność Małopolski Wschodniej. Wspomniana nagonka propagandowa nie skutkowała jednak wzrostem wrogości wobec Żydów w szerszych warstwach ukraińskiego społeczeństwa[111].

Zdecydowanie ważniejszym czynnikiem wpływającym na wrogość w stosunkach ukraińsko-żydowskich i dającym impuls do zaostrzenia antysemityzmu przez środowiska ukraińskich nacjonalistów był obecny w społeczeństwie ukraińskim stereotyp Żyda komunisty. Zaangażowanie Żydów w szeroko pojęty komunizm, zwłaszcza w wydaniu sowieckim, stało się swoistym aksjomatem dla środowisk narodowych. Szerokie wykorzystywanie tego wątku przez antyżydowską propagandę związane było niewątpliwie z docierającymi na teren Małopolski Wschodniej informacjami o tragicznym losie mieszkańców sowieckiej Ukrainy, z coraz powszechniejszym przekonaniem o wyjątkowej roli Żydów w sowieckim aparacie władzy oraz ze zbrodniami systemu komunistycznego. Tym samym żydowscy sąsiedzi zostali obarczeni odpowiedzialnością za działania przedstawicieli narodowości żydowskiej, którzy zajmowali kierownicze stanowiska w organach sowieckiej Rosji[112].

Motyw „żydokomuny” w drugiej połowie lat trzydziestych XX w. był szeroko eksploatowany propagandowo przez ukraińską prasę nacjonalistyczną. Na jej łamach wielokrotnie omawiano działalność „żydowskich bolszewików”. Przykładem tego typu antyżydowskich tekstów może być artykuł opublikowany 31 lipca 1938 r. w periodyku „Nowe Seło” („Нове Село”), w którym „świadomi młodzi chłopi” ze wsi Ilińce w powiecie śniatyńskim nawoływali: „Wypędźmy z naszych wiosek agitację żydowsko-socjalistyczną”[113]. Warto jednak zaznaczyć, że mimo dobrze rozwiniętego w tamtym okresie programu antysemickiego OUN kontrolowana przez nich prasa nie miała aż tak wielkiej obsesji na punkcie spraw żydowskich jak naziści w Niemczech czy członkowie Legionu Michała Archanioła w Rumunii[114].

Jak słusznie zauważył John-Paul Himka, pewne założenia programowe OUN wyglądały jednak szczególnie złowieszczo w przededniu zagłady. Zdaniem tego badacza jednym z nich był pogląd, że Żydzi byli niedopasaowani do społeczeństwa ukraińskiego i nie mogli zostać przez nie wchłonięci w momencie urzeczywistnienia się myśli narodowej. Według ukraińskich nacjonalistów Żydzi powinni zostać – w najlepszym dla nich wypadku – odizolowani od oczyszczonego z wrogów (Polaków i Rosjan) społeczeństwa ukraińskiego, w najgorszym zaś „masowo zabici podczas ukraińskiej burzy rewolucyjnej”[115].

W połowie lat trzydziestych środowiska ukraińskich nacjonalistów przeszły do działania i zorganizowały szereg akcji wymierzonych w Żydów, których celem była całkowita izolacja społeczna i ekonomiczna rodzin mieszkających na terenach wiejskich zdominowanych przez ludność ukraińską nie tylko na terenie Małopolski Wschodniej, lecz także rumuńskiej Bukowiny i leżącej wówczas w granicach Czechosłowacji Rusi Podkarpackiej[116].

Szczególnie uciążliwe dla Żydów były różnego rodzaju bojkoty organizowane przez OUN-owców, które w drugiej połowie lat trzydziestych na terenie Małopolski Wschodniej były powszechnym zjawiskiem. Ataki m.in. na żydowskich sklepikarzy w ocenie Maksyma Hona trafiły na podatny grunt: „Dla ukraińskiego chłopa już wcześniej sklepy były symbolem obcego pod względem społecznym środowiska, swoistym środkiem identyfikacji »obcego«, a w warunkach zaostrzenia się stosunków międzyetnicznych obiektami ataków. Te ostatnie nabierały drastycznego charakteru, gdy organizatorami napadów była ukraińska radykalna prawica”[117]. Zdecydowanie w najtrudniejszym położeniu znaleźli się żydowscy mieszkańcy wsi. Odczuwali oni nie tylko skutki działań zmierzających do eliminacji żydowskiego pośrednictwa między wsią a miastem, lecz także byli poddawani presji psychologicznej ze strony ukraińskich chłopów, która czasem przeradzała się także w przemoc fizyczną[118].

Jak zauważył Andrzej A. Zięba, zastosowana przy okazji zainicjowanej przez OUN akcji „agitacja była szkołą nienawiści. Po części odwoływała się do dawniejszych i tradycyjnych niechęci oraz napięć ekonomicznych, ale w dużej mierze wytwarzała je sztucznie i to przez kilka co najmniej lat poprzedzających przyjście Niemców. […] Nie były to [wystąpienia antyżydowskie – T.G.], spontaniczne wybuchy niechęci czy lokalne zatargi, ale konsekwentna i stanowcza taktyka adresowana do ukraińskich mas, zaplanowana po cichu, bez prasowych proklamacji, bez udziału innych ugrupowań politycznych, upowszechniana drogą szeptanej propagandy”[119]. W ocenie wspomnianego naukowca zaangażowanie OUN w działania antyżydowskie uzasadnia tezę, że „antysemityzm był immanentną częścią przedwojennych praktyk OUN, nie tylko teorii”[120].

Do wystąpień antyżydowskich inicjowanych przez ukraińskich nacjonalistów dochodziło już wcześniej. W latach 1932–1933 przybierały one głównie dwie formy: wspomnianych bojkotów oraz wystąpień, w trakcie których wybijano okna w żydowskich sklepach. Dochodziło także do ataków na domy mieszkalne. Latem 1932 r. policja odnotowała na terenie województwa stanisławowskiego 28 przypadków wybicia szyb w mieszkaniach żydowskich[121].

Do wyraźnej intensyfikacji działań antyżydowskich doszło jednak, jak wspomniano, dopiero w drugiej połowie lat trzydziestych. W okresie 1935–1937 na terenie województwa odnotowano 168 różnego rodzaju antysemickich wystąpień inicjowanych przez OUN. Dla porównania w tym samym czasie zaobserwowano 169 przypadków na terenie województwa lwowskiego, 133 tarnopolskiego i jedynie 27 w województwie wołyńskim. Przy czym na obszarze województwa stanisławowskiego aż 121 przypadków odnotowano w 1936 r.; zdecydowana większość z nich była wymierzona w mienie żydowskie, a tylko 35 dotyczyło ludzi[122]. Także w latach 1938–1939 w sprawozdaniach sporządzanych przez wojewodów stanisławowskich Stefana Pasławskiego oraz Stanisława Jareckiego sporadycznie odnotowywano różnego rodzaju antyżydowskie wystąpienia nacjonalistów ukraińskich. Przykładem czynów wymierzonych w przedstawicieli społeczności żydowskiej jest kilka wymienionych poniżej wydarzeń. We wsi Pójło (pow. kałuski) w końcu lipca 1938 r. nieznani sprawcy wybili szyby w domu Menasche Friedenberga oraz pozostawili na werandzie kartki z pogróżkami. Wydarzenie to zostało zakwalifikowane przez władze państwowe jako akcja przeprowadzona przez OUN[123]. W Mołotkowie (pow. nadwórniański) 6 sierpnia 1938 r. nieznani sprawcy spod znaku OUN podpalili sześć kopców siana Józefa Weinrachta. Dochodziło także do agresji wobec osób łamiących organizowane przez ukraińskich nacjonalistów bojkoty. 8 sierpnia 1938 r. w Grabówce (pow. kałuski) pobito Ukrainkę za to, że pracowała u Żydów[124]. We wrześniu 1938 r. zatrzymano z kolei członka OUN Jerzego Szyjana z Hoszowa, który idąc przez wieś Tużyłów (pow. kałuski), nawoływał „członków kooperatywy, by bili Żydów”[125].

Na szczególną uwagę zasługuje także liczba antyżydowskich akcji propagandowych, które na badanym terenie były szczególnie intensywne w porównaniu z pozostałymi województwami południowo-wschodnimi II Rzeczypospolitej. W latach 1935–1937 odnotowano łącznie 77 akcji ulotkowych przeprowadzonych przez członków OUN na terenie województwa stanisławowskiego[126]. Podobne operacje, choć na nieznaną skalę, zdarzały się w latach późniejszych. Dla przykładu w nocy z 2 na 3 marca 1938 r. w Żurowie (pow. rohatyński) rozrzucono kilkadziesiąt ręcznie napisanych ulotek sygnowanych przez OUN o treści: „Smert Lacham i Żydam”[127]. Wszystkie te działania giną jednak w zalewie podejmowanych przez OUN akcji o charakterze antypaństwowym.

Należy jednak podkreślić, że w okresie dwudziestolecia międzywojennego nie dochodziło na terenie województwa do pogromów Żydów. W ukraińskojęzycznej historiografii odnotowano tylko dwa przypadki ofiar wywodzących się ze społeczności żydowskiej. Były one związane z siłowymi metodami walki stosowanymi na tym terenie w latach trzydziestych przez ukraińskich nacjonalistów. Pierwsze zdarzenie miało miejsce 23 kwietnia 1935 r. W powiecie rohatyńskim został zabity przez członków OUN Żyd – S. Techberg. Napaść miała jednak charakter rabunkowy i była motywowana chęcią zdobycia środków na działalność organizacyjną. Z kolei 3 stycznia 1939 r. na skutek zamachu zmarł żydowski mieszkaniec Stryja S. Finder[128]. W tym przypadku atak podyktowany był chęcią zemsty. Żydowska ofiara zeznawała wcześniej w procesie przeciwko uczestnikom jednej z miejscowych demonstracji ukraińskiej młodzieży. W przeciwieństwie do wspomnianej już konfrontacji ekonomicznej tego typu sytuacje nie były typowe, dlatego w ich przypadku zaciera się granica między działalnością polityczną, przejawami antysemityzmu a pospolitą przestępczością[129].

Należy zgodzić się z oceną przywoływanych tu kilkakrotnie ukraińskich badaczek Lubow Sołowki i Switłany Oryszko, które analizując stosunki międzyetniczne na badanym obszarze, stwierdziły, że powinno się dokonać wyraźnego podziału: na lokalne uwarunkowania, postrzegane przez pryzmat zwykłych gospodarstw domowych, gdzie na co dzień stosunki między przedstawicielami różnych grup narodowościowych były stabilne i przebiegały w atmosferze pokojowego współistnienia, oraz na płaszczyznę polityczną, zdominowaną przez środowiska nacjonalistyczne, oddziałujące na węższe grono uświadomionych politycznie osób. Ich zdaniem wszelkie przejawy negatywnych postaw były charakterystyczne przeważnie dla środowisk radykalnych[130].

Na marginesie niniejszych rozważań należy zaznaczyć, że jeszcze bardziej skomplikowane były relacje polsko-ukraińskie[131]. Dały one o sobie znać w czasach II wojny światowej, gdy zarówno Związek Sowiecki, jak i III Rzesza uzyskały aktywne wsparcie części ukraińskiego ruchu narodowego w planie unicestwienia Polaków i zatarcia polskości terenów byłej Małopolski Wschodniej[132]. Warto podkreślić, że w obliczu przedwojennego wzrastania antagonizmów polsko-ukraińskich Żydzi zachowywali się zazwyczaj neutralnie. Jak wspomniał w swojej relacji żydowski mieszkaniec Niezwisk, „Względy natury politycznej wyzwalały nieraz ostre starcia polsko-ukraińskie. Żydzi nie angażowali się w nich. W obliczu poczynań OUN-u stanowisko takie należy uznać jako bardzo rozsądne”[133].

Wobec groźby wybuchu wojny z Niemcami skrystalizowały się postawy społeczności żydowskiej wobec państwa polskiego. Kierownictwo Bundu uważało, że przyszły konflikt będzie miał charakter ponadnarodowej walki z faszyzmem. Także pozostałe partie żydowskie oceniały rysującą się na horyzoncie wojnę jako obronę Polski i jej żydowskich obywateli[134]. Praktycznie wszystkie organizacje i ugrupowania żydowskie wzięły aktywny udział w przygotowaniach do wojny obronnej – przekazywano wsparcie finansowe na dozbrojenie i modernizację Wojska Polskiego, zgłaszano się do kopania rowów przeciwlotniczych oraz budowy umocnień, rabini z kolei błogosławili zmobilizowane oddziały Wojska Polskiego[135].

16 kwietnia 1939 r. na posiedzeniu plenarnym członków partii Hitachdut Poalej Syjon w Stanisławowie, którego celem było omówienie kwestii Pożyczki Obrony Przeciwlotniczej, przyjęto rezolucję, w której podkreślono, że wspomniana partia „jest gotowa krwią, orężem i pieniędzmi pomóc państwu. Równocześnie wzywa wszystkich członków, by jednodniowy swój zarobek złożyli w najkrótszym czasie na Fundusz Obrony Narodowej”[136].

O stosunku żydowskich instytucji do państwa polskiego i jego sytuacji politycznej świadczył również apel Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Nadwórnej z 25 sierpnia 1939 r. skierowany do Żydowskiego Koła Parlamentarnego, w którym czytamy: „dola i niedola Żydów polskich związana jest z istnieniem i potęgą państwa polskiego i […] kardynalnym obowiązkiem naszym jest w każdym czasie, a tym bardziej w okresie tak decydującym dołożyć wszelkich sił i ofiar dla dobra wspólnej ojczyzny. Nastawienie tak rządu polskiego, jak i wielkiego odłamu społeczeństwa polskiego w stosunku do Żydów jest bez wątpienia krytyczne i negatywne, i jedynie wielki czyn, i donośny a żywiołowy odruch Żydostwa polskiego zdolnym jest spowodować radykalną przemianę w tym względzie. Tak podczas ewent[ualnej] wojny, jak zwłaszcza w okresie pokojowym zmiana w stosunkach polsko-żydowskich musi nastąpić, a to tak dla dobra samego państwa, jak w pierwszym rzędzie dla obecnego i przyszłego losu Żydów w Polsce. Sytuacja obecna jest właśnie taką wyjątkową historyczną sposobnością, gdzie przełom winien nastąpić, a inicjatywę ku temu muszą dać bez wątpienia Żydzi, zupełnie spontanicznie, szczerze i z odpowiednim rozmachem w poświęceniu tak krwi, jak i majątku. […] Uważamy dalej, że reprezentanci nasi winni niezwłocznie w drodze telegraficznej, a nie oszczędzając żadnych środków, zorganizować ogólnopolski komitet żydowski dla obrony Rzeczypospolitej i dla walki z Hitlerem. […] Wszystkie inne sprawy winny być bez wątpienia tak odroczone, jak np. odroczono rozpoczęcie roku szkolnego, i tylko ta jedna akcja winna być tematem dnia i nocy w ulicy żydowskiej”[137].

Jeden z polskich mieszkańców Stanisławowa, opisujący w swojej relacji nastroje społeczności miasta przed wybuchem wojny, podkreślił: „Nie pamiętam natomiast żadnych oznak niepokoju tej części społeczeństwa, która powinna czuć się najbardziej zagrożona – u Żydów, u naszych sąsiadów, znajomych. Ojciec miał wśród nich sporo kolegów i przyjaciół, znał nawet nieźle żargon. Żadnej paniki, żadnego przeczucia nadciągającej tragedii. Może tylko silniejsze podkreślenie patriotyzmu polskiego przy różnych okazjach”[138].

Bez wątpienia stosunki narodowościowe panujące przed wojną na terenie województwa stanisławowskiego odcisnęły istotne piętno na relacjach przedstawicieli społeczności żydowskiej i nieżydowskich mieszkańców regionu w okresie II wojny światowej oraz wpłynęły na gotowość udzielania im pomocy podczas okupacji niemieckiej badanego terenu.

Dalsza część w wersji pełnej

Przypisy

Wstęp

[1] A. Namysło, Po tej stronie również był Człowiek. Mieszkańcy przedwojennego województwa śląskiego z pomocą Żydom w okresie II wojny światowej, Katowice–Warszawa 2021 (wyd. 2, Katowice–Warszawa 2025).

[2] E. Rączy, Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej na Rzeszowszczyźnie 1939–1945, Rzeszów 2008.

[3] Pierwszy etap prac zespołu badaczy IPN zakończyło wydanie publikacji podsumowującej dotychczasowy dorobek piśmiennictwa dotyczącego tego tematu. W tomie tym znajduje się także artykuł, którego jestem współautorem, zob. A. Blinda, T. Gonet, Polacy ratujący Żydów na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego w latach 1941–1944. Stan badań [w:] Stan badań nad pomocą Żydom na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką. Przegląd piśmiennictwa, red. T. Domański, A. Gontarek, Warszawa–Kielce 2022, s. 617–647.

[4] Słownik języka polskiego PWN, oprac. L. Drabik, A. Kubiak-Sokół, E. Sobol, L. Wiśniakowska, Warszawa 2010, s. 699; Internetowy słownik języka polskiego PWN, https://sjp.pwn.pl/sjp/pomoc;2504324.html, dostęp 21 III 2023 r.

[5] M. Grądzka-Rejak, A. Namysło, „Indeks Polaków zamordowanych i represjonowanych za pomoc Żydom w okresie II wojny światowej”. Stan badań, wyniki pierwszego etapu projektu, perspektywa badawcza [w:] Represje za pomoc Żydom na okupowanych ziemiach polskich w czasie II wojny światowej, t. 1, red. M. Grądzka-Rejak, A. Namysło, Warszawa 2019, s. 72.

[6] Zob. T. Domański, A. Gontarek, Wstęp [w:] Stan badań nad pomocą Żydom na ziemiach polskich…, s. 20.

[7] D. Pohl, Nationalsozialistische Judenverfolgung in Ostgalizien 1941–1944. Organisation und Durchführung eines staatlichen Massenverbrechens, München 1997.

[8] T. Sandkühler „Endlösung” in Galizien. Der Judenmord in Ostpolen und die Rettungsinitiativen von Berthold Beitz 1941–1944, Bonn 1996.

[9] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…: Голокост євреїв Прикарпаття як складова етнодемографічної Катастрофи Східної Галичини, Івано-Франківськ 2019.

[10] T. Berenstein, Eksterminacja ludności żydowskiej w dystrykcie Galicja (1941–1943), „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1967, nr 3.

[11] Szerzej o piśmiennictwie dotyczącym stosunków polsko-żydowskich i pomocy udzielanej Żydom zob. m.in.: J. Gajowniczek, Pomoc udzielana Żydom przez Polaków w okresie okupacji hitlerowskiej. Materiały do bibliografii. Piśmiennictwo polskie, Warszawa 1983; L. Dobroszycki, Polska historiografia na temat Zagłady [w:] Holocaust z perspektywy półwiecza. Pięćdziesiąta rocznica powstania w getcie warszawskim. Materiały z konferencji zorganizowanej przez ŻIH w dn. 29–31 III 1993, red. D. Grinberg, P. Szapiro, Warszawa 1994; J. Tomaszewski, Historiografia polska o Zagładzie, „Biuletyn ŻIH” 2000, nr 2; I. Gutman, Stosunki polsko-żydowskie w świetle żydowskiej historiografii i literatury, „Biuletyn ŻIH” 2000, nr 1, s. 3–11; M.C. Steinlauf, Pamięć nieprzyswojona. Polska pamięć Zagłady, Warszawa 2001; N. Aleksiun, Polska i zagraniczna historiografia na temat stosunków polsko-żydowskich w okresie drugiej wojny światowej, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2005, nr 1, s. 32–51; D. Libionka, Polskie piśmiennictwo na temat zorganizowanej i indywidualnej pomocy Żydom (1945–2008), „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2008, nr 4, s. 17–80; E. Rączy, Historiografia polska przełomu XX/XXI stulecia wobec Zagłady Żydów oraz stosunków polsko-żydowskich. Zarys problematyki, „Białostockie Teki Historyczne” 2017, t. 15, s. 249–260; Stan badań nad pomocą Żydom na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką. Przegląd piśmiennictwa, red. T. Domański, A. Gontarek, Warszawa–Kielce 2022.

[12] E. Ringelblum, Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej, Warszawa 1988. Najnowsze wydanie: E. Ringelblum, Stosunki polsko-żydowskie w czasie drugiej wojny światowej. Pisma z bunkra, oprac. T. Epsztein, Warszawa 2020.

[13] T. Berenstein, A. Rutkowski, O ratownictwie Żydów przez Polaków w okresie okupacji hitlerowskiej, „Biuletyn ŻIH” 1960, nr 35; eidem, Pomoc Żydom w Polsce 1939–1945, Warszawa 1963.

[14] Ten jest z ojczyzny mojej. Polacy z pomocą Żydom 1939–1945, oprac. W. Bartoszewski, Z. Lewinówna, Kraków 1966 (wydanie drugie, znacznie obszerniejsze, ukazało się w 1969 r.; kolejne, poprawiane i uzupełniane, w latach 2007 i 2013).

[15] K. Iranek-Osmecki, Kto ratuje jedno życie… Polacy i Żydzi 1939–1945, Londyn 1968.

[16] S. Datner, Las sprawiedliwych, Warszawa 1968; idem, Zbrodnie hitlerowskie na Żydach zbiegłych z gett, „Biuletyn ŻIH” 1970, nr 3, s. 7–29.

[17] Polacy–Żydzi 1939–1945, red. S. Wroński, M. Zwolakowa, Warszawa 1971.

[18] T. Domański, A. Gontarek, Wstęp [w:] Stan badań nad pomocą Żydom na ziemiach polskich…, s. 12–13.

[19] M. Grynberg, Księga sprawiedliwych, Warszawa 1993.

[20] Księga Sprawiedliwych wśród Narodów Świata, red. I. Gutman, t. 1–2, Kraków 2009. W 2011 r. Instytut Yad Vashem wydał także angielskojęzyczny tom encyklopedii traktujący o odznaczonych z innych państw europejskich, w tym z dzisiejszej Ukrainy, zob. The Encyclopedia of the Righteous Among the Nations, Europe (Part II), red. I. Gutman, Jerusalem 2011.

[21] Sprawiedliwi.org.pl, dostęp 2 II 2023 r.

[22] W. Bonusiak, Małopolska Wschodnia pod rządami Trzeciej Rzeszy, Rzeszów 1990; idem, Małopolska Wschodnia i Wołyń w czasie II wojny światowej, Rzeszów 2022.

[23] G. Mazur, Pokucie w latach drugiej wojny światowej. Położenie ludności, polityka okupantów, działalność podziemia, Kraków 1994.

[24] P. Olechowski, W cieniu dwóch totalitaryzmów. Życie codzienne na ziemi stanisławowskiej 1939–1944, Warszawa 2023.

[25] G. Berendt, Cena życia – ekonomiczne uwarunkowania egzystencji Żydów po „aryjskiej stronie”, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2008, nr 4, s. 110–143.

[26] S. Piątkowski, „Aryjskie papiery”. Z problematyki pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w legalizowaniu fałszywych tożsamości na obszarze Generalnego Gubernatorstwa, „Polish-Jewish Studies” 2020, t. 1, s. 15–40.

[27] M. Melchior, Zagłada a tożsamość. Polscy Żydzi ocaleni „na aryjskich papierach”: analiza doświadczenia biograficznego, Warszawa 2004.

[28] J. Nalewajko-Kulikov, Strategie przetrwania. Żydzi po aryjskiej stronie Warszawy, Warszawa 2004.

[29] J. Kowalska-Leder, „Coraz to nowe żądania, coraz to nowe grymasy” – relacja władzy i podporządkowania między Polakami a Żydami w kryjówkach po aryjskiej stronie, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2016, nr 12, s. 209–241.

[30] M. Cobel-Tokarska, Bezludna wyspa, nora, grób. Wojenne kryjówki Żydów w okupowanej Polsce, Warszawa 2012.

[31] T. Prekerowa, Konspiracyjna Rada Pomocy Żydom w Warszawie 1942–1945, Warszawa 1982 (drugie wydanie Warszawa 2019).

[32] M. Arczyński, W. Balcerak, Kryptonim „Żegota”. Z dziejów pomocy Żydom w Polsce 1939–1945, Warszawa 1983.

[33] K. Dunin-Wąsowicz, Polski ruch socjalistyczny wobec walki i zagłady Żydów w czasie okupacji niemieckiej w Polsce [w:] Polskie podziemie polityczne wobec zagłady Żydów w czasie okupacji niemieckiej, red. I. Borowicz, Warszawa 1988, s. 11–21; K. Dunin-Wąsowicz, Socjaliści polscy wobec walki i zagłady Żydów, „Dzieje Najnowsze” 1993, nr 1, s. 41–59; idem, Socjaliści polscy wobec walki i zagłady Żydów [w:] Społeczeństwo polskie wobec martyrologii i walki Żydów w latach II wojny światowej, red. idem, Warszawa 1996, s. 74–94.

[34] A. Puławski, W obliczu zagłady. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, ZWZ–AK wobec deportacji Żydów do obozu zagłady (1941–1942), Lublin 2009; idem, Wobec „niespotykanego w dziejach mordu”. Rząd RP na uchodźstwie, Delegatura Rządu RP na Kraj, AK a eksterminacja ludności żydowskiej od „wielkiej akcji” do powstania w getcie warszawskim, Chełm 2018; D. Libionka, ZWZ–AK i Delegatura Rządu RP wobec eksterminacji Żydów polskich [w:] Polacy i Żydzi pod okupacją niemiecką 1939–1945. Studia i materiały, red. A. Żbikowski, Warszawa 2006, s. 15–208; J. Zimmerman, Polskie Państwo Podziemne i Żydzi w czasie II wojny światowej, Warszawa 2018.

[35] F. Stopniak, Uwagi o efektach pomocy duchownych dla Żydów w okresie II wojny światowej, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1991, t. 14, s. 253–265; idem, Pomoc kleru polskiego dla dzieci w II wojnie światowej. Kościół katolicki na ziemiach polskich w czasie II wojny światowej, t. 10, „Materiały i Studia” 1981, z. 5, red. idem, s. 3–62; idem, Katolickie duchowieństwo w Polsce i Żydzi w okresie niemieckiej okupacji [w:] Społeczeństwo polskie wobec martyrologii i walki Żydów w latach II wojny światowej. Materiały z sesji w Instytucie Historii PAN w dniu 11 III 1993 r., red. K. Dunin-Wąsowicz, Warszawa 1996; idem, Duchowieństwo katolickie i Żydzi w Polsce w latach II wojny światowej, „Acta Universitatis Wratislaviensis. Studia nad Faszyzmem i Zbrodniami Hitlerowskimi” 1987, nr 816.

[36] E. Kurek, Dzieci żydowskie w klasztorach. Udział żeńskich zgromadzeń zakonnych w akcji ratowania dzieci żydowskich w Polsce w latach 1939–1945, Zakrzewo 2012; idem, Udział sióstr zakonnych w ratowaniu ludności żydowskiej w Polsce w latach 1939–1945 na przykładzie wybranych zgromadzeń [w:] J. Żaryn, T. Sudoł, Polacy ratujący Żydów. Historie niezwykłe, Warszawa 2014.

[37] Wartime Rescue of Jews by the Polish Catholic Clergy. The Testimony of Survivors and Rescuers, red. R. Tyndorf, Z. Zieliński, t. 1, Lublin 2023.

[38] W. Bielawski, C. Pilichowski, Zbrodnie na Polakach dokonane przez hitlerowców za pomoc udzieloną Żydom, Warszawa 1981.

[39] Those Who Helped. Polish Rescuers of Jews During the Holocaust, red. R. Walczak, H. Muszyński, J.P. Śliwczyński, I. Borowicz, T. Prekerowa, cz. 3, Warszawa 1997.

[40] Represje za pomoc Żydom na okupowanych ziemiach polskich w czasie II wojny światowej, red. M. Grądzka-Rejak, A. Namysło, Warszawa 2019. Pierwsze wydanie tej publikacji miało formę internetową, zob. Rejestr faktów represji na obywatelach polskich za pomoc ludności żydowskiej w okresie II wojny światowej, red. A. Namysło, G. Berendt, Warszawa 2014.

[41] Relacje o pomocy udzielanej Żydom przez Polaków w latach 1939–1945, t. 5, oprac. S. Piątkowski, Lublin–Warszawa 2021.

[42] Л. Соловка, Митрополит Андрей Шептицький: публічний протест проти злочинів нацизмута ініціювання порятунку євреїв [w:] Друга світова війна та долі мирного населення у східній Європі. Матеріали міжнародної наукової конференції пам'яті Митрополита Андрея Шептицького 30 листопада – 1 грудня 2015 року, м. Київ, red. Л. Фінберг, Київ 2016.

[43] С. Азізян, Міжнаціональні відносини в Західній Україні: галицькі вірмени і Голокост (1941–1944 рр.), „Наукові записки Інституту політичних і етнонаціональних досліджень ім. І.Ф. Кураса НАН України” 2010, nr 2 (46).

[44] А. Боляновський, Між християнською мораллю і нелюдсь ким злом (реакція М итрополита Андрея Шептицького наокупаційну політику націонал-соціалістичної Німеччинив Галичині у 1941–1944 рр.: від формальної лояльності до критики і протестів) [w:] Друга світова війна та долі мирного населення у східній Європі. Матеріали міжнародної наукової конференції пам'яті Митрополита Андрея Шептицького 30 листопада – 1 грудня 2015 року, м. Київ, red. Ł. Finberh, 2016; idem, Особливості українсько-єврейських взаємин у Західній Україні у роки нацистської окупації [w:] Historical Memory about the War and the Holocaust, Materials of the International Scholarly-Practical Conference, Kyiv 28–30 September 2012, Dniepropetrowsk 2013.

[45] П. Гаврилишин, Р. Чорненький, Станиславів. Віднайдені історії, Брустури 2022.

[46] М. Гавришко, Зґвалтування у сховках: сексуальне насильство під час Голокосту в Україні, Голокост і сучасність, „Студії в Україні і світі” 2019, nr 1 (17).

[47] M. Hon, Konflikt ukraińsko-żydowski na ziemiach zachodnioukraińskich w latach 1935–1939 [w:] Świat niepożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII–XX wieku, red. K. Jasiewicz, Warszawa 2004.

[48] Ж. Ковба, Людяність у безодні пекла. Поведінка місцевого населення Східної Галичини в роки «остаточного розв'язання єврейського питання», Київ 2009.

[49] Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 1 i 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, cz. A, red. M. Dean, Bloomington–Indianapolis 2012; Encyclopedia of the Holocaust, t. 2 i 4, red. I. Gutman, New York – London 1990; Handbuch der Lager, Gefängnisse und Ghettos auf dem besetzten Territorium der Ukraine (1941–1944), Київ 2000; The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1–3, red. S. Spector, New York 2001; The United States Holocaust Memorial Museum Encyclopedia of Camps and Ghettos, 1933–1945, t. 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Megargee, M. Dean, Bloomington–Indianapolis 2012; The Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos During the Holocaust, t. 1–2, red. G. Miron, S. Shulhani, Jerusalem 2009; The Yivo Encyclopedia of Jews in Eastern Europe, t. 1–2, red. G.D. Hundert, New Haven – London 2008.

[50] Księgi pamięci zostały poświęcone poszczególnym społecznościom żydowskim zniszczonym w czasie Zagłady. Napisano je w latach powojennych z inicjatywy poszczególnych ziomkostw przez ocalałych lub ich krewnych przede wszystkim po hebrajsku i w jidysz.

[51] Memorial Book of Bolechow, red. Y. Eshel, Israel 1957; Memorial Book of Horodenka, red. S. Meltzer, Tel Aviv 1963; Memorial Book of Kolomey, red. S. Bickel, New York 1957; Kalusz. The Life and Destruction of the Community, red. S. Unger, M. Etinger, Tel Aviv 1980; Towns and Mother-Cities in Israel: Memorial of the Jewish Communities which Perished: Stanislawow, Jerusalem 1952; Nadworna, Stanislav District. Memorial and Records, red. I. Carmi, Tel Aviv 1975; Yizkor Book in Memory of Rozniatow, red. S. Kanc, Tel Aviv 1974; Memorial Book of Tłumacz, red. S. Blond, Tel Aviv 1976; Memorial Book of Stryj, red. N. Kudish, Tel Aviv 1962; City and the Dead. Zablotow Alive and Destroyed. Memorial Book of Zablotov, red. R.B. Schechter, Tel Aviv 1949.

[52] F. Stemler, Ludzie Doliny, Warszawa 1991; Z.J. Jaworski, Łuk białej drogi. Wspomnienia znad Prutu i Dniestru, Wrocław 2002; B. Guza, P. Zubowski, Z Pokucia na Dolny Śląsk, „Wrocławski Rocznik Historii Mówionej” 2011, nr 1; T. Olszański, Kresy kresów. Stanisławów jednak żyje, Kraków 2016.

[53] M. Willbach, Skupisko żydowskie w Obertynie podczas II wojny światowej, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 35, s. 106–128; Z. Artzi, Erdreich Wenasok Artzi to ja, [b.m.], 1989; B. Ringler, Wspomnienia z Borysławia. Czas Zagłady, b.m., 1995; T. Miedziński, Miałem dobry wygląd [w:] Losy żydowskie. Świadectwo żywych, red. M. Turski, Warszawa 1996; K. Winecka, Od Stanisławowa do Australii, Cieszyn 1999; K.I. Lewin, Przeżyłem. Saga Świętego Jura spisana w roku 1946 przez syna rabina Lwowa, Warszawa 2006; E. Binder, J. Feuerman, Dwa pamiętniki świadków i ofiar zagłady Żydów Stanisławowa, Montreal 2008; H. Fedorowicz, Doznać cudu? Opowieść Trudy Rosenberg, Sopot 2012; M. Najder, Rewanż, Warszawa 2013; K. Carmi, Przedziwne drogi opatrzności w moim życiu, Zamość 2015 (wydanie angielskojęzyczne: K. Carmi, The Strange Ways of Providence in My Life, [b.m.], 2015); S. Adler, Znów jestem Żydem. Do Palestyny–Izraela z Bolechowa przez Warszawę, Warszawa 2020; idem, Donia. Jej odwaga, szczęście i trudne przeznaczenie, Toruń 2021.

[54] Obertyn. Opowieści o życiu miasteczka, red. M. Jakimowicz, P. Zubowski, Wrocław 2018.

[55] Stanisławów na dobre i na złe. Wspomnienia i relacje Polaków, oprac. J. Krasnodębski, Warszawa 2021.

[56] D. Mendelsohn, Zagubieni – w poszukiwaniu sześciorga spośród sześciu milionów, Wołowiec 2008.

[57] S. Adler, A Jew Again. From Bolechów to Communist Poland to the Jewish State, Tel Aviv 2015; Bertl. A Story of a Unique Holocaust Survival, oprac. R. Geminder, Los Angeles 1990; R. Braun, Fragments of my Life, Bloomington 2013; E.K. Freedman, J. Lipshutz, Return to Sweetness. From Glourious Vienna to Bitter Years in Siberia, Caulfield South 2017; N. Frisch, A Year under Ground [w:] Childhood Lost, red. Z.M. Fuksman, J.E. Goldstein, F. Jeffe, Palm Beach 2013; R. Geminder, Wandering Jews [w:] March of the Living. Our Stories, red. J. Berlfein Burns, Los Angeles 2014; J. Gertner, D. Gertner, Home is no More. The Destruction of the Jews of Kosow and Zabie, Jerusalem 2000; M.A. Hutchinson, Child of the Diaspora, Aylesbury–Buckinghamshire 2015; P.B. Kellman, I Follow the Tide, Vienna 2021; S. Keslowitz, From Poland to Brooklyn. The Lives of My Grandparents, Two Holocaust Survivors, New York – Bloomington – Shanghai 2008; A. Kimel, Autobiographical Notes [w:] Life in the Ghettos During the Holocaust, red. E.J. Sterling, New York 2005; D.A. Landau, My Life, Melbourne 1996; R. Melson, False Papers. Deception and Survival in the Holocaust, Urbana–Chicago 2000; A. Nelson, After This. Survivors of the Holocaust Speak, Fremantle 2015; J. Nestel, There is an Apple in My Freezer. A True Story, [b.m.], 2004; Out of the Inferno. Poles Remember the Holocaust, red. R.C. Lukas, Lexington 1989; C.S. Ragsdale, Living Longer than Hate. A Story of Survival and Success, Houston 1997; D. Rosen, The Forest, My Friend, New York – Tel Aviv 1971; N. Salsitz, A. Petranker-Salsitz, Against all Odds. A Tale of Two Survivors, New York 1990; N. Stone, Born to Survive. A Long Journey to Freedom, Caulfield South 2015; H. Tal, The Fields of Ukraine. A 17-Years-Old’s Survival of Nazi Occupation. The Story od Yosef Laufer, Denver 2009; W. Tannenzapf, R. Krakauer, Memories from the Abyss. But I Had a Happy Childhood, Toronto 2009; Testimony by Yaroslava Forovych [w:] Ukrainians and Jews. Articles, Testimonies, Letters and Official Documents Dealing with Interrelations of Ukrainians and Jews in the Past and Present. A Symposium, red. W. Dushnyck, New York 1966; J. West, Survival, Struggle and Success, Windsor 1995.

[58] D. Gertner, Ich folge dem Weg von zuhause. Aus dem galizischen Stetl in die Maschinenbau-Industrie und ins bürgerliche Wien. Eine Lebensgeschichte, [b.m.], 2004; I. Lipinski, Zwischen Tod und Leben, Frankfurt 1981; L. Nachwalger, Der Hühnerstall oder die Kunst zu überleben. Erinnerungen, Wien 2008; A. Regnier, Damals in Bolechów. Eine jüdische Odyssee, München 1997.

[59] W. Eckhaus, Witus en de jaren van angst. Een reconstructie, [b.m.], 1997.

[60] Przydatna dla badaczy zajmujących się tematyką Holocaustu jest publikacja opracowana przez Alinę Skibińską pt. Źródła do badań nad zagładą Żydów na okupowanych ziemiach polskich. Przewodnik archiwalno-bibliograficzny, Warszawa 2007.

[61] AYV, zesp. M.31.2.

[62] W tym miejscu należy poczynić pewną uwagę. W związku z charakterem wspomnianego zespołu większość spisanych relacji ma skromną objętość, ponadto w jednej teczce często zgromadzono różnego rodzaju dokumenty: odręcznie spisane relacje, sporządzone na ich podstawie maszynopisy, tłumaczenia itp., które niejednokrotnie mają zaburzoną, równolegle prowadzoną lub błędną paginację. Dlatego autor, wzorem części badaczy bazujących w swoich pracach na tym zespole, powołując się na informacje pozyskane z poszczególnych relacji, zdecydował się pominąć w przypisach numery kart. Podobnie postąpiono w przypadku relacji zgromadzonych w innych archiwach. Wyjątek stanowią jedynie odwołania do dłuższych relacji z poprawnie sporządzoną paginacją.

[63] A. Namysło, Po tej stronie…, s. 17–18.

[64] Relacje o pomocy udzielanej Żydom…, s. 22–23.

[65] AIPN Ka, OKŚZpNP Katowice, Akta śledztwa 37/2011/Zn, Śledztwo w sprawie zbrodni ludobójstwa dotyczącej wymordowania w okresie od 1 lipca 1941 r. do 5 lipca 1943 r. ok. 1500 osób narodowości żydowskiej – mieszkańców Stryja oraz osób osadzonych w stryjskim getcie, t. 1–6.

[66] AIPN Ka, OKŚZpNP Katowice, Akta śledztwa 72/2013/Zn, Śledztwo w sprawie zbrodni wojennej będącej zbrodnią przeciwko ludzkości stanowiącej ludobójstwo, popełnionej w okresie od sierpnia 1941 r. do lutego 1944 r. w Stanisławowie, t. 1–6.

[67] AIPN Ka, OKŚZpNP Katowice, Akta śledztwa 45/2002/Zn, Śledztwo w sprawie zbrodni wojennej stanowiącej zbrodnię przeciwko ludzkości popełnionej w 1943 r. w miejscowości Łysiec, t. 1–18.

[68] AAN, zesp. 1325, 202/II, Akta Delegatury Rządu RP na Kraj, t. 49, 53, 70–73.

[69] AAN, zesp. 126, Rada Główna Opiekuńcza. Polski Komitet Opiekuńczy Lwów.

[70] AAN, zesp. 111, Rząd Generalnego Gubernatorstwa.

[71] AAN, zesp. 1521, Pomoc Polaków dla ludności żydowskiej w okresie okupacji hitlerowskiej, 2, 3, 6, 10.

[72] USC Shoah Foundation udostępnia swój zasób za pośrednictwem wybranych placówek muzealnych i naukowych. Bez ograniczeń na stronie internetowej fundacji dostępnych jest tylko kilka procent zasobu. W Polsce z całością zbiorów można się zapoznać wyłącznie w Muzeum Historii Żydów Polskich Polin, zob. http://sfi.usc.edu/, dostęp 15 II 2023 r.

[73] M. Grądzka, Przerwane dzieciństwo. Losy dzieci Żydowskiego Domu Sierot przy ul. Dietla 64 w Krakowie podczas okupacji niemieckiej, Kraków 2012, s. 13.

[74] Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego (dalej: AŻIH), zesp. 301, 2503, Relacja Bitty Schiller, 8 VI 1947 r.

[75] M. Jakimowicz, Trauma świadka, trauma ofiary? Holocaust i antypolska akcja w pamięci osób urodzonych w Galicji Wschodniej, „Etnografia, Praktyka, Teoria, Doświadczenia” 2018, nr 4, s. 193.

Rozdział I. Województwo stanisławowskie w okresie II Rzeczypospolitej

[1] Ustawa z dnia 3 XII 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, Dz.U. RP 1920, nr 117, poz. 768; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 17 V 1921 r. w przedmiocie wykonania art. 3 ustawy z dnia 3 XII 1920 r. o tymczasowej organizacji władz administracyjnych II instancji (województw) na obszarze b. Królestwa Galicji i Lodomerji z W. Ks. Krakowskiem oraz na wchodzących w skład Rzeczypospolitej Polskiej obszarach Spisza i Orawy, Dz.U. RP 1920, nr 117, poz. 768; Dz.U. RP 1921, nr 46, poz. 282.

[2] Szerzej zob.: M. Kallas, Województwo w Drugiej Rzeczypospolitej (z dziejów podziału terytorialnego w latach 1919–1939), „Acta Universitatis Nicolai Copernici, Nauki Humanistyczno-Społeczne. Historia” 1997, z. 322, s. 148, 152–153, 155–158; G. Zamoyski, Zmiany podziałów administracyjnych na terenie województw południowych w latach 1918–1939 [w:] Historia, archiwistyka, ludzie. Księga pamiątkowa w pięćdziesiątą rocznicę powołania Archiwum Państwowego w Rzeszowie, red. J. Basta, G. Zamoyski, Warszawa–Rzeszów 2000, s. 231.

[3] Przedwojenna Polska w krajobrazie i zabytkach. Województwo stanisławowskie i tarnopolskie, oprac. H. Gąsiorowski, T. Kunzek, A. Karczewski, Warszawa 2012, s. 8.

[4] P. Pulik, Województwo stanisławowskie w latach 1921–1939 – wybrane aspekty, „Szkice Podlaskie” 2009–2010, nr 17/18, s. 176.

[5] Pod koniec lat trzydziestych XX w. najbardziej rozwinięty turystycznie był obszar leżący wzdłuż linii kolejowej Stanisławów–Woronienka. Niemal każdy przystanek na tej trasie był miejscowością turystyczną, zob. L. Hyz-Obrzut, Turystyka w Karpatach Wschodnich w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, rozprawa doktorska, Uniwersytet Rzeszowski, Rzeszów 2021, mps, s. 150.

[6] Ibidem, s. 3, 13.

[7] Średnia krajowa poziomu zalesienia wynosiła wówczas 22 proc. Dla porównania niemal bliźniacze pod względem powierzchni sąsiednie województwo tarnopolskie było zalesione na powierzchni zaledwie 265 tys. ha, a zdecydowanie większe województwo lwowskie – 697 tys. ha, zob. P. Pulik, Gospodarka województwa stanisławowskiego w latach 1921–1939 (zarys problematyki) [w:] Po stronie pamięci i dialogu… Stanisławów i ziemia stanisławowska w dobie przemian społecznych oraz narodowościowych XIX i pierwszej połowy XX wieku. Gospodarka – kultura – religia, red. P. Hawrylyszyn, M. Kardas, A.A. Ostanek, Warszawa–Stanisławów 2018, s. 66, 67, 70.

[8] Były to powiaty: bohorodczański, doliński, horodeński, kałuski, kołomyjski, kosowski, nadwórniański, przeczeniżyński, rohatyński, skolski, stanisławowski, stryjski, śniatyński, tłumacki, turczański, żydaczowski.

[9] Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 IX 1921 r. Mieszkania, ludność, stosunki zawodowe, województwo stanisławowskie, Warszawa 1927, s. 3.

[10] Ustawa z dnia 20 III 1931 r. o wyłączeniu powiatu turczańskiego z województwa stanisławowskiego, Dz.U. RP 1931, nr 34, poz. 238.

[11] Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 9 VI 1934 r. o zmianie granic województw tarnopolskiego i stanisławowskiego, Dz.U. RP 1934, nr 49, poz. 469.

[12] W 1929 r. zlikwidowano powiat peczeniżyński, włączając go w całości do powiatu kołomyjskiego, w 1932 r. powiat sokolski włączono do powiatu stryjskiego, a powiat bohorodczański podzielono między powiaty stanisławowski i nadwórniański. Ponadto wprowadzano zmiany na poziomie gmin. W latach 1923–1934 na podstawie rozporządzeń Rady Ministrów dziesięciokrotnie zmodyfikowano przynależność gmin do poszczególnych powiatów. Zmiany te dotknęły łącznie 13 powiatów w województwie stanisławowskim. W wyniku zmian administracyjnych utworzono także 10 całkowicie nowych gmin. Do 1937 r. w ramach likwidacji niewydolnych gmin wiejskich 14 z nich włączono do 7 miast, zob. Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 16 III 1929 r. o zniesieniu powiatu peczeniżyńskiego w województwie stanisławowskim, Dz.U. RP 1929, nr 20, poz. 190; Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 stycznia 1932 r. w sprawie zniesienia oraz zmiany granic niektórych powiatów na obszarze województwa stanisławowskiego, Dz.U. RP 1932, nr 6, poz. 37; G. Zamoyski, Zmiany podziałów…, s. 237–239, 242.

[13] Ustawa z dnia 23 III 1933 r. o częściowej zmianie ustroju samorządu terytorialnego, Dz.U. RP 1933, nr 35, poz. 294.

[14] G. Zamoyski, Zmiany podziałów…, s. 250.

[15] Mały rocznik statystyczny 1939, Warszawa 1939, s. 11, 14.

[16] O. Linkiewicz, Lokalność i nacjonalizm. Społeczności wiejskie w Galicji wschodniej w dwudziestoleciu międzywojennym, Kraków 2018, s. 32–33; P. Pulik, Województwo stanisławowskie w latach 1921–1939…, s. 176.

[17] G. Mazur, Polityka władz sowieckich wobec ludności w województwie stanisławowskim w latach 1939–1941, „Krakowskie Zeszyty Ukrainoznawcze” 1992–1993, t. 1–2, s. 174.

[18] P. Pulik, Gospodarka województwa stanisławowskiego…, s. 63.

[19] W. Mędrzecki, Kresowy kalejdoskop. Wędrówki przez ziemie wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Kraków 2018, s. 211–212.

[20] P. Pulik, Województwo stanisławowskie w 1939 roku (do wybuchu II wojny światowej) [w:] Stanisławów i ziemia stanisławowska w II Rzeczypospolitej. Wojskowość – bezpieczeństwo – społeczeństwo – kultura, red. A. Ostanek, P. Semków, M. Kardas, Warszawa–Stanisławów 2016, s. 170.

[21] Przy średniej krajowej kształtującej się wówczas na poziomie 15 km utwardzonych dróg i 5,16 km linii kolejowych. Należy jednak podkreślić, że średnie dotyczące obszaru całej przedwojennej Polski są bardzo zaniżone przez obszary byłego zaboru rosyjskiego, zwłaszcza województwa wschodnie i północno-wschodnie, za: A.A. Ostanek, W służbie Ojczyźnie. Wojsko Polskie w systemie bezpieczeństwa województw południowo-wschodnich II Rzeczypospolitej (1921–1939), Warszawa 2019, s. 27–28.

[22] Ibidem, s. 29–30.

[23] P. Pulik, Województwo stanisławowskie w latach 1921–1939…, s. 179–180.

[24] W. Mędrzecki, Polacy – Ukraińcy – Żydzi w Galicji Wschodniej [w:] Obertyn. Opowieści o życiu miasteczka, red. M. Jakimowicz, P. Zubowski, Wrocław 2018, s. 27.

[25] W szerszej perspektywie czasowej (obejmującej także spisy przeprowadzone przez władze austriackie od końca XIX w.) analizę tkanki demograficznej badanego obszaru odnajdziemy w opracowaniu: K. Piątkowski, Rozwój stosunków wyznaniowych i narodowościowych Małopolski Wschodniej. Materiały dla celów pracy społecznej, Lwów 1936.

[26] P. Pulik, Województwo stanisławowskie w latach 1921–1939…, s. 180.

[27] Zob. G. Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe w Galicji Wschodniej i na Wołyniu w latach 1931–1948, Toruń 2005, s. 61; Z. Landau, J. Tomaszewski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej (uwagi polemiczne), „Przegląd Historyczny” 1970, nr 61/62, s. 316; por. J. Tomaszewski, Z dziejów Polesia 1921–1939. Zarys stosunków społeczno-ekonomicznych, Warszawa 1963, s. 23; idem, Rzeczpospolita wielu narodów, Warszawa 1985, s. 26–30.

[28] Kwestia narodowościowa w programie drugiego powszechnego spisu ludności Rzeczypospolitej Polskiej. Wywiad z Generalym Komisarzem Spisowym Rajmundem Buławskim, 1932 [w:] Spisy ludności Rzeczypospolitej Polskiej 1921–2002, red. Z. Strzelecki, T. Toczyński, Warszawa 2002, s. 206–207.

[29] Drugi powszechny spis ludności z dn. 9 XII 1931 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1938, s. 11.

[30] P. Pulik, Województwo stanisławowskie w latach 1921–1939…, s. 184.

[31] Ibidem.

[32] W. Mędrzecki, Polacy – Ukraińcy – Żydzi…, s. 30; zob. szerzej: idem, Kresowy kalejdoskop. Wędrówki przez ziemie wschodnie Drugiej Rzeczypospolitej 1918–1939, Kraków 2018, s. 178–184.

[33] Pierwszy powszechny spis ludności z dnia 30 X 1921 r. Województwo stanisławowskie, Warszawa 1927.

[34] A. Blinda, T. Gonet, Polacy ratujący Żydów na terenie przedwojennego województwa stanisławowskiego w latach 1941–1944. Stan badań [w:] Stan badań nad pomocą Żydom na ziemiach polskich pod okupacją niemiecką. Przegląd piśmiennictwa, red. T. Domański, A. Gontarek, Warszawa–Kielce 2022, s. 621.

[35] A.A. Zięba, Ukraińcy, Polacy i niemiecka zagłada Żydów [w:] OUN, UPA i zagłada Żydów, red. idem, Kraków 2016, s. XXIX–XXX.

[36] G. Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe…, s. 81.

[37] Drugi powszechny spis ludności…

[38] P. Eberhardt, Liczebność i rozmieszczenie ludności żydowskiej na Kresach Wschodnich I i II Rzeczypospolitej w pierwszej połowie XIX wieku [w:] Świat niepożegnany. Żydzi na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej w XVIII–XX wieku, red. K. Jasiewicz, Warszawa–Londyn 2004, s. 72.

[39] G. Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe…, s. 82; J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków. Mniejszości narodowe w Polsce w latach 1918–1939, Warszawa 1985, s. 96.

[40] P. Hummel,Stanisławów (obecnie Iwano-Frankiwsk) [w:] Miasta wielu religii. Topografia sakralna ziem wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, red. M. Jakubowski, M. Sas, F. Walczyna, Warszawa 2016, s. 138.

[41] K. Broński, Rozwój społeczno-gospodarczy Stanisławowa w latach 1867–1939, Kraków 1999, s. 132.

[42] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000… Голокост євреїв Прикарпаття як складова етнодемографічної Катастрофи Східної Галичини, Івано-Франківськ 2019, s. 73.

[43] G. Hryciuk, Przemiany narodowościowe i ludnościowe…, s. 129–132.

[44] J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków…, s. 101.

[45] Drugi powszechny spis ludności…

[46] Ibidem.

[47] Ibidem.

[48] Ibidem.

[49] Z powodu wewnętrznych sporów bezskuteczne okazały się podjęte przez organizacje syjonistyczne próby przekształcenia gmin wyznaniowych w organy autonomii narodowej. Zostały one zablokowane m.in. przez środowiska ortodoksyjne oraz ogólny brak zainteresowania środowisk religijnych autonomią narodową, za: M. Wierzbicki, Polacy i Żydzi w zaborze sowieckim. Stosunki polsko-żydowskie na ziemiach północno-wschodnich II RP pod okupacją sowiecką (1939–1941), Warszawa 2001, s. 14.

[50] Szerzej o funkcjonowaniu żydowskich gmin wyznaniowych w II RP zob. T. Kawski, Żydowskie gminy wyznaniowe w II Rzeczypospolitej. Studium historyczno-administracyjne, Bydgoszcz 2014; K. Krasowski, Związki wyznaniowe w II Rzeczypospolitej. Studium historycznoprawne, Warszawa–Poznań 1988, s. 179–190; M. Ringel, Ustawodawstwo Polski Odrodzonej o gminach żydowskich [w:] Żydzi w Polsce odrodzonej. Działalność społeczna, gospodarcza, oświatowa i kulturalna, t. 2, red. I. Schiper, A. Tartakower, A. Hafftka, Warszawa 1933, s. 242–248.

[51] T. Kawski, Żydowskie gminy wyznaniowe…, s. 425–426.

[52] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 42.

[53] P. Pulik, Żydzi w województwie stanisławowskim wobec zagrożenia wojennego i wojny 1939 roku [w:] Wojna zmieniła wszystko. Stanisławów i Ziemia Stanisławowska w dobie wojny, okupacji i „wyzwolenia” (1939–1945), t. 1, red. A.A. Ostanek, M. Kardas, Warszawa – Iwano-Frankiwsk 2019, s. 55.

[54] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 44.

[55] Ibidem, s. 6.

[56] S. Wołoszczuk, Pokucie. Legenda i rzeczywistość, Wrocław 2000, s. 110.

[57] M. Wierzbicki, Polacy i Żydzi…, Warszawa 2001, s. 23.

[58] A. Chojnowski, Koncepcje polityki narodowościowej rządów polskich w latach 1921–1939, Wrocław 1979, s. 138; J. Tomaszewski, Żydzi w II Rzeczypospolitej, wybór i oprac. A. Markowski, S. Rudnicki, Warszawa 2016, s. 278–279.

[59] Szerzej o emigracji Żydów zob. S. Kaczaraba, Emigracja Żydów z Ukrainy Zachodniej do Stanów Zjednoczonych w latach 1919–1939 [w:] Świat niepożegnany…, s. 77–87.

[60] Dla porównania z obszaru całej Małopolski Wschodniej i Wołynia wyemigrowały do Palestyny w tamtym okresie 26 024 osoby, za: Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 72.

[61] Szerzej o zagadnieniu asymilacji Żydów w II RP zob. A. Landau-Czajka, Trudny wybór. Asymilowani Żydzi o problemie tożsamości narodowej w II Rzeczypospolitej, „Kwartalnik Historyczny” 2005, R. 112, nr 2, s. 49–72.

[62] Ж. Ковба, Людяність у безодні пекла. Поведінка місцевого населення Східної Галичини в роки «остаточного розв'язання єврейського питання», Київ 2009, s. 14.

[63] S. Ciesielski, Kresy Wschodnie II Rzeczypospolitej i problemy identyfikacji narodowej [w:] Przemiany narodowościowe na Kresach Wschodnich II Rzeczypospolitej 1931–1948, red. idem, Toruń 2003, s. 34; M. Wierzbicki, Polacy i Żydzi…, s. 14.

[64] W. Mędrzecki, Polacy – Ukraińcy – Żydzi…, s. 31.

[65] P. Eberhardt, Liczebność i rozmieszczenie ludności żydowskiej…, s. 72.

[66] J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków…, s. 107–111; A. Polonsky, Dzieje Żydów w Polsce i Rosji, Warszawa 2014, s. 310; szerzej o orientacji politycznej żydowskich mieszkańców Galicji Wschodniej zob. I. Smolskyj, Orientacje polityczne Żydów galicyjskich w drugiej połowie XIX i na początku XX w. [w:] Świat niepożegnany…, s. 215–221.

[67] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 95.

[68] Szerzej o zaangażowaniu Żydów w ruchu komunistycznym w Polsce zob: H. Cimek, Żydzi w ruchu komunistycznym w Polsce w latach 1918–1937, „Polityka i Społeczeństwo” 2012, nr 9, s. 27–41.

[69] G. Mazur, Szkic do dziejów stosunków polsko-żydowskich we Lwowie w okresie międzywojennym [w:] Świat niepożegnany…, s. 408.

[70] W. Włodarkiewicz, Postawy Polaków, Ukraińców i Żydów – mieszkańców województwa stanisławowskiego do agresji Niemiec i ZSRR w 1939 roku [w:] Україна: культурна спадщина, національна свідомість, державність, 2008, nr 17, s. 366.

[71] K. Iranek-Osmecki, Kto ratuje jedno…, s. 64.

[72] Cyt. za: B. Stoczewska, Mniejszości narodowe II RP w świetle konstytucji oraz innych aktów prawnych [w:] Konstytucjonalizm – doktryny – partie polityczne. Księga dedykowana profesorowi Andrzejowi Ziębie, red. R. Kłosowicz et al. Kraków 2016, s. 671.

[73] Ibidem; M. Wierzbicki, Polacy i Żydzi…, s. 14.

[74] Zasadnicze znaczenie w kwestii gwarancji dla mniejszości narodowych i wyznaniowych miały trzy artykuły konstytucji: art. 109, mówiący o tym, że „Każdy obywatel ma prawo zachowania swej narodowości i pielęgnowania swojej mowy i właściwości narodowych”; art. 110, zapewniający swobodę zakładania przez mniejszości stowarzyszeń społecznych i dobroczynnych, oraz art. 111 o treści: „Wszystkim obywatelom poręcza się wolność sumienia i wyznania. Żaden obywatel nie może być z powodu swego wyznania i przekonań religijnych ograniczony w prawach przysługujących innym obywatelom. Wszyscy mieszkańcy Państwa Polskiego mają prawo wolnego wyznawania, zarówno publicznie, jak prywatnie, swej wiary i wykonywania przepisów swej religii lub obrządku […]” (Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 17 marca 1921 r., Dz. U. RP z 1921, nr 44, poz. 267).

[75] Do kwestii wyznaniowych odnosił się art. 7: „[1] Wartością wysiłku i zasług obywatela na rzecz dobra powszechnego mierzone będą jego uprawnienia do wpływania na sprawy publiczne. [2] Ani pochodzenie, ani wyznanie, ani płeć, ani narodowość nie mogą być powodem ograniczenia tych uprawień” (Ustawa Konstytucyjna z dnia 23 kwietnia 1935 r., Dz.U. RP 1935, nr 30, poz. 227).

[76] Szerzej o sytuacji prawnej Żydów w II RP zob. J. Ogonowski, Sytuacja prawna Żydów w Rzeczypospolitej Polskiej 1918–1939. Prawa cywilne i polityczne, Warszawa 2012.

[77] J. Tomaszewski, Ojczyzna nie tylko Polaków…, s. 191.

[78] A. Chojnowski, Koncepcje polityki…, s. 136–138, 172, 219–220, 240–241.

[79] G. Mazur, Postawy wobec konfliktu polsko-ukraińskiego w latach 1939–1953 w zależności od przynależności etnicznej, państwowej i religijnej [w:] Tygiel narodów. Stosunki społeczne i etniczne na dawnych ziemiach wschodnich Rzeczypospolitej 1939-1953, red. K. Jasiewicz, Warszawa 2002, s. 280.

[80] The Book of Horodenka, red. S. Meltzer, Tel Aviv 1963.

[81] W. Mędrzecki, Polacy – Ukraińcy – Żydzi…, s. 31–32.

[82] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 35, 75.

[83] A. Боляновський, Особливості українсько-єврейських взаємин у Західній Україні у роки нацистської окупації [w:] Historical Memory about the War and the Holocaust, Materials of the International Scholarly-Practical Conference, Kyiv, 28–30 September 2012, Dniepropetrowsk 2013, s. 69.

[84] W. Mędrzecki, Polacy – Ukraińcy – Żydzi…, s. 31, 34.

[85] W. Mędrzecki, Kresowy kalejdoskop…, s. 200.

[86] D. Pohl, Nationalsozilistische Judenverfolgung in Ostgalizien 1941–1944, München 1997, s. 24.

[87] J. Hrycak, Między filosemityzmem i antysemityzmem – Iwan Franko i kwestia żydowska [w:] Świat niepożegnany…, s. 456.

[88] Ж. Ковба, Людяність у безодні…, s. 34; M. Hon, Konflikt ukraińsko-żydowski na ziemiach zachodnioukraińskich w latach 1935–1939 [w:] Świat niepożegnany…, s. 245.

[89] A. Боляновський, Особливості українсько-єврейських…, s. 70.

[90] D. Cesarani, Ostateczne rozwiązanie. Losy Żydów w latach 1933–1949, Warszawa 2019, s. 355.

[91] K. Winecka, Od Stanisławowa do Australii, Cieszyn 1999, s. 48–49.

[92] M. Kozłowska, Świetlana przyszłość? Żydowski Związek Młodzieżowy Cukunft wobec wyzwań międzywojennej Polski, Kraków–Budapeszt 2016, s. 53–55.

[93] Ibidem, s. 60.

[94] Dla przykładu pod koniec XIX w. w jednej z wsi niedaleko Kołomyi córka miejscowego nauczyciela twierdziła, że znalazła przed budynkiem szkoły zapieczętowany list zawierający „wezwanie do chrześcijan”, by „wypędzili Żydów”, zob. T. Buchen, Antisemitism in Galicia. Agitation, Politics, and Violence against Jews in the Late Habsburg Monarchy, New York 2020, s. 135.

[95] O antysemickich wydarzeniach na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie zob. E. Bukowska-Marczak, Przyjaciele, koledzy, wrogowie? Relacje pomiędzy studentami Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie w okresie międzywojennym (1918–1939), Warszawa 2019.

[96] A. Chojnowski, Koncepcje polityki…, s. 169.

[97] W. Włodarkiewicz, Przed zagładą. Społeczeństwo Wołynia i Małopolski Wschodniej wobec państwa polskiego (1935–1939), Warszawa 2013, s. 442.

[98] Ibidem, s. 365.

[99] F. Golczewski, Odcienie szarości. Refleksje na temat stosunków żydowsko-ukraińskich i niemiecko-ukraińskich w Galicji [w:] OUN, UPA i zagłada…, s. 110; M. Hon, Jewrejśke pytannia w Zachidnij Ukrajini naperedodni Druhoji switowoji wijny (za materiałamy hromadśko-politycznoji periodyky kraju), „Hołokost i Suczasnist. Studiji w Ukrajini i Switi” 2005, nr 1, s. 10; D. Pohl, Nationalsozialistische…, s. 25.

[100] M. Kozłowska, Świetlana przyszłość?…, s. 44.

[101] A.A. Zięba, Ukraińcy, Polacy i niemiecka…, s. XXXVI.

[102] M. Hon, Konflikt ukraińsko-żydowski…, s. 244–258; szerzej o ukraińskim ruchu spółdzielczym w dwudziestoleciu międzywojennym zob. P.R. Magocsi, Historia Ukrainy. Ziemia i ludzie, Kraków 2017, s. 804–806.

[103] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 84–85.

[104] M. Hon, Jewrejśke pytannia…, s. 11; idem, Konflikt ukraińsko-żydowski…, s. 246.

[105] G. Mazur, Zapomniany świat wschodniogalicyjskich Żydów w pierwszej połowie XX wieku, „Prace Komisji Środkowoeuropejskiej PAU” 2008, t. 16, red. J. Machnik, I. Stawowy-Kawka, s. 19.

[106] M. Hon, Konflikt ukraińsko-żydowski…, s. 247.

[107] Ibidem, s. 248.

[108] Idem, Jewrejśke pytannia…, s. 15.

[109] J.P. Himka, What Were They Thinking? The Attitude of the Organization of Ukrainian Nationalists toward the Jews on the Eve of the Holocaust [w:] Distrust, Animosity, and Solidarity. Jews and Non-Jews During the Holocaust in the USSR, red. C. Dieckmann, A. Zeltser, Jerusalem 2021, s. 41.

[110] A.A. Zięba, Ukraińcy, Polacy i niemiecka…, s. XXXVII.

[111] Ibidem.

[112] M. Hon, Konflikt ukraińsko-żydowski…, s. 249–252; idem, Jewrejśke pytannia…, s. 17; F. Golczewski, Odcienie szarości…, s. 115; O. Zajcew, Organizacja Ukraińskich Nacjonalistów i „kwestia żydowska”. Lata 30. XX wieku [w:] OUN, UPA i zagłada…, s. 60.

[113] Cyt. za: J.P. Himka, What Were They…, s. 53.

[114] Ibidem, s. 59.

[115] Ibidem.

[116] A.A. Zięba, Ukraińcy, Polacy i niemiecka…, s. XXXVIII.

[117] M. Hon, Konflikt ukraińsko-żydowski…, s. 247.

[118] Ibidem, s. 248.

[119] A.A. Zięba, Ukraińcy, Polacy i niemiecka…, s. XXXVIII.

[120] Ibidem.

[121] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 85.

[122] Ibidem, s. 86.

[123] Bezpieczeństwo wewnętrzne województwa stanisławowskiego w 1938 roku w sprawozdaniach wojewody, oprac. W. Włodarkiewicz, R. Roguski, P. Pulik, Siedlce 2017, s. 52.

[124] Ibidem, s. 80.

[125] Ibidem, s. 111.

[126] W analogicznym okresie odnotowano 17 takich akcji na terenie woj. lwowskiego, 30 – tarnopolskiego i 11 – wołyńskiego, za: Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 86.

[127] W. Włodarkiewicz, Przed zagładą…, s. 366.

[128] Warto podkreślić, że wydarzenie to nie zostało uwzględnione w kronice „wystąpień OUN-OWO lub wydarzeń pozostających w związku z akcją OUN-OWU”, będącej załącznikiem do „sprawozdania sytuacyjnego za miesiąc styczeń 1939 r.”, opracowanego przez Urząd Wojewódzki w Stanisławowie, za: Bezpieczeństwo wewnętrzne województwa stanisławowskiego w 1939 roku w sprawozdaniach wojewody, oprac. R. Roguski, W. Włodarkiewicz, P. Pulik, Siedlce 2016, s. 53.

[129] Л. Соловка, С. Оришко, 150 із 150000…, s. 93–94.

[130] Ibidem, s. 86–89.

[131] Szerzej o polityce państwa polskiego wobec kwestii ukraińskiej w latach trzydziestych XX w. zob. R. Potocki, Polityka państwa polskiego wobec zagadnienia ukraińskiego w latach 1930–1939, Lublin 2003.

[132] W. Mędrzecki, Polacy – Ukraińcy – Żydzi…, s. 35.

[133] AŻIH, zesp. 301, 5775, Relacje T. Lipińskiego (Teofil J.), 20 III 1961 r.

[134] Szerzej o postawie środowisk żydowskich w obliczu zagrożenia wojną zob. P. Pulik, Żydzi w województwie stanisławowskim…, s. 57–61.

[135] W. Włodarkiewicz, Postawy Polaków…, s. 371.

[136] Cyt. za: P. Pulik, Żydzi w województwie stanisławowskim…, s. 60.

[137] Cyt. za: J. Kochanowski, W obliczu wojny. Apel Żydowskiej Gminy Wyznaniowej w Nadwórnej do Żydowskiego Koła Parlamentarnego (25 VIII 1939) [w:] Żydzi w obronie Rzeczypospolitej. Materiały konferencji w Warszawie 17 i 18 października 1993 r., Warszawa 1996, s. 135–136.

[138] Cyt. za: W. Włodarkiewicz, Przed zagładą…, s. 449.