RECENZENCI TOMU:
prof. dr hab. Andrzej Niwiński, prof. dr hab. Artur Kijas

REDAKCJA TERMINOLOGICZNO-NAZEWNICZA
(weryfikacja, transkrypcja i transliteracja):
Agata S. Nalborczyk i Bogusław R. Zagórski

PROJEKT OKŁADKI: Wiktor Dyndo

REDAKCJA I KOREKTA: ADK-Media

SKŁAD: Ewa Majewska

Copyright © by Wydział Orientalistyczny Uniwersytetu Warszawskiego
and Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2018

Publikacja finansowana w ramach programu Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego pod nazwą „Narodowy Program Rozwoju Humanistyki” w latach 2016-2019 – projekt nr 2bH 15 0156 83

ISBN e-pub 978-83-8002-876-0

ISBN mobi 978-83-8002-877-7

Wydanie elektroniczne, Warszawa 2020

Wydawnictwo Akademickie DIALOG Spółka z o.o.
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (+48 22) 620 87 03
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Spis treści

Strona redakcyjna

Wstęp redaktorów serii

Foreword by the Series Editors

Wstęp

Rozdział I. Podróż – powody, cele i obawy

Rozdział II. Podróżnicy i pielgrzymi

Rozdział III. W różnych misjach

Rozdział IV. W poszukiwaniu zatrudnienia

Rozdział V. Egipt w oczach Polaków

Rozdział VI. Rozrywki i zabawy

Rozdział VII. Stosunek do zabytków Egiptu

Zakończenie

Literatura przedmiotu

Przypisy

O wydawnictwie

Wstęp redaktorów serii

Przedstawiamy siódmy tom z serii wydawniczej Transfer kultury arabskiej w dziejach Polski. Seria ta prezentuje wyniki prac zespołu naukowców różnych dyscyplin, realizującego w ramach Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki projekt badawczy pt. Transfer kulturowy jako transdyscyplinarny element nauki o stosunkach międzykulturowych na przykładzie wpływów kultury arabskiej w dziedzictwie kulturowym Polski (projekt nr 2bH 15 0156 83 na lata 2016–2019).

Badacze ci zajęli się różnymi elementami oraz dziedzinami, w których kultura arabska zetknęła się z polską, poczynając od wczesnośredniowiecznych znalezisk archeologicznych, rękopisów wczesnych podróżników arabskich przez bezpośrednie podróże Polaków i pozostawione przez nich pamiętniki, ich udział w relacjach dyplomatycznych ze światem arabskim po naukę, literaturę i sztukę. W ramach projektu autorzy przebadali także rolę, jaką odegrali w transferze kultury arabskiej do kultury polskiej pośrednicy o innym pochodzeniu etnicznym. Nie pominięto również sfery duchowej, czyli filozofii, a nawet religii oraz zagadnień językowych. Jak zatem widać, zakres zetknięcia się polskiej kultury z arabską jest bardzo szeroki, wielowymiarowy i wielowątkowy.

Transfer kulturowy możliwy jest dzięki bezpośrednim kontaktom międzykulturowym – a tym sprzyjają podróże. Monografia autorstwa Hieronima Kaczmarka zatytułowana Polacy i Egipt na przestrzeni wieków. Zapiski, dzienniki, wspomnienia z podróży prezentuje relacje polsko-arabskie w kontekście wyjazdów Polaków do jednego z najważniejszych krajów arabskich – Egiptu, stąd też została włączona do serii wydawniczej będącej wynikiem wspomnianego wyżej projektu. W efekcie realizacji tegoż projektu jest jednak wzbogacona i poszerzona w porównaniu z pierwszym wydaniem, które ukazało się w 2008 roku w Wydawnictwie Naukowym Uniwersytetu Szczecińskiego pod tytułem Polacy w Egipcie do 1914 roku.

Książka niniejsza to rezultat badań nad podróżami Polaków na tereny dzisiejszego Egiptu, które zaczęły się już w XV/XVI wieku, a zwłaszcza nad motywami tych wyjazdów, stosunkiem polskich podróżników do miejscowych realiów społecznych, kulturalnych i politycznych, a szczególnie do elementów kultury materialnej odwiedzanego kraju.

Podstawowym źródłem informacji o wyjeżdżających na Bliski Wschód Polakach były pamiętniki, ale do swojej analizy Hieronim Kaczmarek wykorzystał także rozproszone dotąd wzmianki na ich temat z polskich i zagranicznych archiwaliów oraz ogólnie dostępnych publikacji.

Najpierw Autor zaznajamia czytelnika z podstawowymi kwestiami związanymi z podróżami, czyli z przyczynami ich podjęcia, celami, szacowaniem kosztów oraz wyborem drogi (lądowa – uciążliwa i długa, morska – krótsza) na tle historii stosunków polsko-arabskich na przestrzeni wieków. Głównym powodem podróży na Bliski Wschód od początku były pobudki religijne i w mniejszym stopniu dotyczyły one może Egiptu jako takiego, więc pozostawał on długi czas w cieniu wypraw pielgrzymów do Ziemi Świętej. Inni kierowani także religijnymi pobudkami przybysze z Polski to misjonarze – ich pobyt w Egipcie był związany z rosnącą liczbą Europejczyków, także Polaków (kupców i dyplomatów) w tym kraju, rzadziej z miejscowymi wyznawcami chrześcijaństwa.

Dopiero w XIX wieku nastała swoistego rodzaju moda na Egipt, uzasadniana mniej religią, a bardziej ciekawością innej kultury i cywilizacji. Wtedy miały miejsce pierwsze wyprawy turystyczne oraz naukowe (najczęściej przyrodnicze, rzadziej językoznawcze i archeologiczne; liczba tych ostatnich systematycznie wzrastała od końca XIX wieku), liczniejsze stały się pobyty związane z dyplomacją i choć dyplomatów polskich w Egipcie było w sumie niewielu, jednak mają oni swój znaczny wkład np. w rozwój polskiej egiptologii.

Wyjazdy turystyczne inspirowane były z pewnością podziwem dla Orientu, znanego z lektur i szkoły, który powodował, że Polacy bardzo chcieli zobaczyć opisywane przez innych zabytki i miejsca, a czasem zabrać „pamiątkę” z podróży. Odwiedzano głównie Aleksandrię, Kair i piramidy w Gizie oraz miejsca położone w górnym biegu Nilu. Polacy chętnie opisywali swoje uczestnictwo w wykopaliskach archeologicznych, potwierdzając własne zainteresowanie zabytkami starożytnego Egiptu.

Jeśli chodzi o zatrudnienie na miejscu, to najstarszą grupę osób polskiego pochodzenia pracujących w Egipcie stanowili jeńcy wojenni z wojen tatarsko-polskich/turecko-polskich, nabywani na bazarach niewolników w Kaffie lub innych miastach północnego wybrzeża Morza Czarnego, a później w Stambule. Polacy dobrowolnie emigrujący za pracą do Egiptu to okres dopiero lat dwudziestych XIX wieku, a różnorodność reprezentowanych przez nich zawodów była imponująca – znajdujemy wśród nich lekarzy, wojskowych, inżynierów, muzyków, kupców, rzemieślników, hodowców i handlarzy koni arabskich oraz przedstawicieli innych zawodów (m.in. architekci, urzędnicy).

Polscy podróżnicy przebywający w Egipcie uczestniczyli także w życiu kulturalnym i rozrywkowym, bywali w teatrze i operze, spędzali czas na spacerach czy odwiedzinach. W swoich pamiętnikach Polacy wspominali też o lokalnych rozrywkach, w tym np. o obyczajach związanych ze świętami oraz postem w ramadanie, o tańcu derwiszy, arabskich weselach czy polowaniu na krokodyle.

Jednak obraz Egiptu, w tym miast, ich mieszkańców oraz ich obyczajów, jaki znajdujemy w pozostawionych przez Polaków źródłach pisanych, jest w większości uproszczony i powierzchowny, krytykowane negatywne zjawiska były opisywane bez większej refleksji nad ich przyczynami i bez porównań do podobnych sytuacji w Polsce. Większość pamiętnikowych wpisów prezentuje typowy europocentryzm, przekonanie o wyższości Europejczyków nad ludami pozaeuropejskimi, bez których pomocy ludy te nie miałyby możliwości rozwoju.

Jak zatem widać, powody i motywy podróży Polaków do Egiptu były różnorodne i mają długą historię. Egipt w ogóle jest krajem szczególnym dla Polaków i Polski. Spośród wszystkich dwudziestu dwóch państw arabskich właśnie z Egiptem Polska najwcześniej nawiązała stosunki dyplomatyczne (sięgają one 1927 roku), w kraju tym zamieszkuje najliczniejsza Polonia, a egipskie kurorty należą do najczęściej odwiedzanych przez polskich turystów. Dlatego warto zapoznać się z opisaną przez Hieronima Kaczmarka w niniejszej monografii historią wyjazdów Polaków do Egiptu, ze śladami, jakie jego krajobrazy, budowle i ludzie pozostawili w polskiej literaturze pamiętnikarskiej, zapiskach czy notatkach podróżników. Pozwoli to z jednej strony na refleksję nad współczesnymi stereotypami i uprzedzeniami, wciąż obecnymi w odbiorze Egiptu i jego mieszkańców, a także na porównanie, co się zmieniło, a co pozostaje stałe w relacjach polsko-egipskich, czy szerzej – polsko-arabskich.

* * *

W niniejszej publikacji dla terminów pochodzących z języka arabskiego zastosowano transkrypcję uproszczoną polską[1] ze względu na to, że jest ona przeznaczona także dla czytelników niebędących arabistami, ale przy pierwszym wystąpieniu danego terminu w tekście podana została dla jasności w nawiasie pisownia zgodna ze standardem naukowym ISO. Nazewnictwo geograficzne ujednolicone zostało na podstawie wytycznych Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami RP[2].

Agata S. Nalborczyk

Mustafa Switat

Foreword by the Series Editors

This is the seventh volume from the Transfer of Arabic Culture in the Polish History series. The series presents the results of work by a team of researchers from various disciplines, performed as a part of the research programme under the National Humanities Development Programme: Cultural transfer as a transdisciplinary element of intercultural relations as exemplified by the impact of the Arabic culture on the cultural heritage of Poland (Project No. 2bH 15 0156 83 for the years 2016–2019).

The researchers focused on various elements and fields in which the Arabic culture somehow interacted with the Polish culture: from early mediaeval archaeological finds, manuscripts by early Arab travellers, to direct travels by Poles and the memoirs they left, their participation in diplomatic relations with the Arab world, and finally to science, literature, and arts. The project also included studying the role of intermediaries of other ethnic origins in the transfer of the Arabic culture into the Polish culture. The researchers also paid attention to the spiritual sphere, including philosophy, even religion, as well as language and linguistic issues. As one may see, the range of interactions between the Polish and Arabic cultures has been extensive, multidimensional, and multifaceted.

Direct intercultural contact facilitates cultural transfer. Thus, the series includes the monograph by Hieronim Kaczmarek entitled Poles and Egypt throughout the centuries. Writings, journals and travel memoirs, which presents the Polish-Arab relations in the context of the Poles’ travels to one of the most important Arabic countries, Egypt. As a result of the project, the monograph has been revised and supplemented (in comparison to the first edition from 2008, entitled Poles in Egypt before 1914).

Poles and Egypt throughout the centuries... is the result of research into journeys of the Polish travellers to the territory of contemporary Egypt, which started in the 15th and 16th century. The studies focused on the motives for such travels, the attitude of Polish travellers towards the local social, cultural, and political reality, and – especially – towards the elements of the material culture of the visited country.

Memoirs were the primary source of information about the Poles travelling to the Middle East. However, in his analysis, Hieronim Kaczmarek also used several mentions of them thus far scattered in the Polish and foreign archives, as well as generally available publications.

First, the Author familiarises the readers with the basic facts related to the travels: their reasons, goals, cost calculation, as well as the route selection (land – gruelling and lengthy, sea – shorter), using the Polish-Arab relations through the centuries as the background. From the very beginning, the main reason to travel to the Middle East was religious. Thus, the country or territory of Egypt was secondary and, for many years, overshadowed by the pilgrimages to the Holy Land. Missionaries were another group of religiously-motivated visitors from Poland; their stay in Egypt was connected to the increasing number of Europeans in the country, including the Poles (traders and diplomats); it seldom had to do with the local Christians.

Only in the 19th century did Egypt come into fashion; not rooted in religion, but rather in interest in another culture and civilisation. It was the time of the first tourist and scientific expeditions, usually connected to the natural sciences, less often – linguistics and archaeology (the number of the latter was systematically increasing since the late 19th century). Diplomatic stays were becoming more numerous, but not many diplomats in Egypt were Polish. Still, they did make a significant impact on, e.g., the development of the Polish Egyptology.

Tourist expeditions were undoubtedly inspired by the admiration of the Orient, known from books and school; the Poles wanted to see the places and monuments described by others, and sometimes bring a “souvenir” from the trip. The main places to visit were Alexandria, Cairo, and the Pyramids of Giza, as well as the sites on the upper Nile. The Poles liked to describe their participation in archaeological digs, confirming their interest in the remains of ancient Egypt.

Regarding employment, the oldest group of people of Polish descent working in Egypt were prisoners from the Tatar-Polish/Turk-Polish wars, purchased at the slave markets of Kaffa or other cities along the northern coast of the Black Sea, and (later) in Istanbul. The voluntary work migrations of Poles to Egypt started as late as in the 1820s, and the variety of professions was awe-inspiring: there were doctors, military men, engineers, musicians, merchants, artisans, breeders and traders of the Arab horses, along with representatives of other professions (such as architects or officials).

In Egypt, the Polish travellers also participated in cultural and entertainment events, went to the theatre or opera, spent time walking or visiting. In their me-moirs, they also mention local forms of entertainment such as celebrations, Ramadan fasting, the dance of the dervishes, Arabic weddings or crocodile hunting.

However, the picture of Egypt – including descriptions of its cities, inhabitants, and their customs – found in the written sources left by the Poles is mostly simplified and shallow. The travellers criticised the phenomena without showing deep reflection over their causes or drawing comparisons to similar situations in Poland. Most memoirs exhibit the typical Eurocentrism, that is the belief in the superiority of Europeans over non-European peoples who would not have had any development possibilities, were it not for help from Europe.

As one may see, there were various reasons and motives behind the Poles’ travels to Egypt, and the journeys have had a long history. Egypt, in particular, has been a unique country to the Poles and Poland. Amongst all the twenty-two Arabic countries, Poland had diplomatic relations with Egypt first (reaching back to 1927), the Polish tourists most often visit the Egyptian resorts, and the most significant Polish diaspora resides in Egypt. Thus, the story of Polish travels to Egypt contained in this monograph by Hieronim Kaczmarek, and of the traces of Egypt’s landscapes, buildings, and residents in the Polish memoirs, notes and diaries, is well worth reading. As a result, the reader will be able to reflect on the modern stereotypes and prejudices still present in the perception of Egypt and its inhabitants, as well as compare what has changed in the Polish-Egyptian, or – in the broader perspective – Polish-Arabic relations, and what has remained the same.

* * *

Since the publication is also intended for readers who are not specialised scholars, this book uses simplified Polish transcription[1] for terms of Arabic origin. However, for reasons of clarity, the first occurrence of a particular term includes, in parentheses, the spelling that follows the scientific ISO standards. The geographical names are written, according to the directives of the Committee for Standardisation of Geographic Names from Outside the Republic of Poland.

Agata S. Nalborczyk

Mustafa Switat

Wstęp

Po upływie dekady od wydania przez Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego mojej pierwszej rozprawy poświęconej obecności Polaków nad Nilem, zdecydowałem się na ponowne spojrzenie na ten temat[1]. Decyzja nie była łatwa, chociażby z tego powodu, iż wcześniej pracowałem nad tym zagadnieniem i wydawało się, że niewiele nowego mogę wnieść do tej problematyki. Zdaję sobie też sprawę z tego, że nadal nie jest to pełna wiedza o Polakach odwiedzających Egipt, chociaż tymczasem znacząco wzbogacił się mój zasób wiadomości na ten temat. Dotarłem bowiem do nowych informacji, udało mi się też nawiązać kontakty z osobami zajmującymi podobnym tematem w innych krajach. Po ukazaniu się mojej książki pojawiło się wiele publikacji poświęconych tej tematyce o różnym stopniu szczegółowości i wartości merytorycznej. Na pewno pozwoliło to na uzupełnienie tekstu o nowe nazwiska i nowe spojrzenie na recepcję starożytnej cywilizacji egipskiej i kultury muzułmańskiej przez odwiedzających krainę nad Nilem, co zaowocowało nowym rozdziałem, zatytułowanym Rozrywki i zabawy. Prowadzone przeze mnie badania w ramach projektu NPRH nr 2bH 15 056 83 pt. Transfer kulturowy jako transdyscyplinarny element nauki o stosunkach międzykulturowych na przykładzie kultury arabskiej w dziedzictwie kulturowym Polski pozwoliło spojrzeć trochę inaczej na różne zagadnienia poruszane we wcześniejszej publikacji. Wiele z problemów, które stawiałem przed sobą jako przyszłe cele badawcze, ciągle jeszcze nie zostało przestudiowane.

Nadal pozostają do spenetrowania zasoby archiwów i bibliotek dawnych ziem Polski, dzisiaj znajdujących się poza granicami naszego państwa. Jak też w znacznej mierze nierozpoznane są zasoby muzealne. Może niewiele wniosą do prowadzonych przeze mnie badań, ale należałoby je także przejrzeć.

Mimo licznych zachęt ze strony wielu osób, swoje badania kończę na momencie wybuchu I wojny światowej. Okres międzywojenny zmienił nie tylko sytuację polityczną, ale przede wszystkim przyniósł też zwiększenie liczby turystów udających się z Polski nad Nil. Niestety, nie wiemy o nich zbyt wiele. Drukowane i rękopiśmienne pamiętniki, w przeciwieństwie do czasów, którymi zajmuję się w swojej książce, nie stanowią już podstawowego źródła informacji; by ustalić liczbę uczestników owych wycieczek należałoby przebadać archiwa ówczesnych biur podróży i list podróżnych polskich statków obsługujących ruch pielgrzymkowy na Bliski Wschód.

Za życzliwe zabiegi wokół włączenia mojej poprzedniej publikacji w te studia, chciałbym podziękować redaktor Elżbiecie Zarzyckiej z Wydawnictwa Naukowego US. Osobne podziękowania należą się dr hab. Agacie S. Nalborczyk oraz dr. Mustafie Switatowi z Warszawy za podjęte starania, by ta książka została wydana.

Chciałbym podziękować też pracownikom licznych bibliotek i archiwów za ich cierpliwość i życzliwą pomoc w poszukiwaniach. Wielkie dzięki należą się też prof. Barbarze Stępniewskiej-Holzer (Warszawa), profesorom: Peterowi Csendesowi (Wiedeń), Arturowi Kijasowi (Poznań), Andrzejowi Niwińskiemu (Warszawa), dr. Rudolfowi Agstnerowi (Wiedeń), dr. Zbigniewowi Szafrańskiemu (Warszawa), dr. hab. Leszkowi Zinkowowi (Kraków) i Rogerowi de Keersmaeckerowi (Mortsel), za życzliwą pomoc w wyszukiwaniu materiałów, wnikliwą lekturę i liczne wskazówki oraz uzupełnienia, które pozwoliły na usunięcie szeregu niedociągnięć i uzupełnienie braków.

Osobne podziękowania należą się Bogusławowi R. Zagórskiemu oraz dr hab. Agacie S. Nalborczyk za trud włożony w przygotowanie książki w zakresie onomastyki arabskiej.

Szczególne podziękowania należą się profesorom: Stefanowi Zawadzkiemu (Szczecin i Poznań) i Andrzejowi Witkowskiemu, byłemu prorektorowi Uniwersytetu Szczecińskiego, za życzliwe „kibicowanie” moim zmaganiom i wielkie wsparcie udzielane w chwilach zwątpienia, zwłaszcza na początkowym etapie zajmowania się tą problematyką w Instytucie Historii i Stosunków Międzynarodowych na Wydziale Humanistycznym Uniwersytetu Szczecińskiego. To oni przyczynili się do tego, że mimo piętrzących się trudności pozamerytorycznych, ta praca powstała i przed dziesięciu laty była podstawą mojej habilitacji.

1. Stan badań

Podjęty w pracy temat był do tej pory traktowany w polskich badaniach marginalnie. Przyczyn tego stanu rzeczy jest kilka, przede wszystkim skromna i rozproszona baza źródłowa oraz brak opracowań szczegółowych. Od kilku dziesięcioleci staram się zebrać jak najwięcej rozsianych po różnych polskich i zagranicznych publikacjach i archiwaliach informacji o Polakach przebywających na Bliskim Wschodzie. Zgromadzony dotychczas materiał obejmuje kilka tysięcy nazwisk osób goszczących na tym obszarze (Egipt, Palestyna, Liban, Syria, Mezopotamia i Iran) od pierwszych wzmianek (1147 rok) po, w zasadzie, 1914 rok[2]. Rok ten uważam zresztą za ważną cezurę w dziejach polskich podróży po Bliskim Wschodzie, jako że już od końca XIX wieku wzrasta liczba wycieczek (większość z nich liczyła po kilkuset uczestników) poruszających się według z góry ustalonego szczegółowego planu podróży i niepozwalających na indywidualne oględziny obiektów innych, niż wybrane przez organizatorów. Krótkość tych wyjazdów (tydzień lub dwa), ilość zabytków do zobaczenia in situ oraz rozległy teren ich lokalizacji powodowały też kumulację zwiedzanych obiektów w jednym dniu, co skutkowało pobieżnym ich oglądem i brakiem czasu na własne refleksje. Wyraźne odzwierciedlenie tego sposobu podróżowania już w drugiej połowie XIX wieku stanowią spisane przez pątników wspomnienia, w których często skarżą się na brak czasu na dokładniejsze zapoznanie się z pamiątkami przeszłości. Wcześniej czas przeznaczony przez indywidualnego turystę na zwiedzanie obiektów zabytkowych ustalał on sam, jak napisał o tym Józef Hussarzewski[3], natomiast w przypadku wycieczki grupowej wynikało to z programu przygotowanego przez organizatorów, nieuwzględniającego zainteresowań pątników. Nie były to już więc indywidualne wyprawy, połączone najczęściej z licznymi trudnościami i niespodziankami, często niosącymi zagrożenia dla zdrowia lub życia pielgrzyma (chociaż nadal i takie się zdarzały), ale wycieczki, które zapewniały turyście wygodę, dzisiaj łącznie z klimatyzowanym hotelem, autobusem i regularnymi posiłkami oraz określonym programem, odzierając podróż z dotychczasowego romantyzmu. Taki „zagoniony” turysta nie miał też czasu na prowadzenie własnych obserwacji, ani na osobiste spostrzeżenia, a przecież w celu odniesienia korzyści z pielgrzymki-wycieczki, jak twierdził Iwo (Józef) Drohojowski (1739 lub 1740–1811), należało przybrać dwie towarzyszki:

[...] pierwszą pobożność, drugą ciekawość, które podróżnym zdają się bydź koniecznie potrzebnemi[4].

Drugim ważnym powodem uznania tej daty za przełomową, jest pojawienie się narodowych pielgrzymek na Bliski Wschód organizowanych przez polskie biura podróży. Możliwość znalezienia w pobliżu kogoś, bez konieczności czasochłonnej korespondencji, kto podejmie się trudu organizacji wyjazdu, także skłaniała do udziału w dalekiej wyprawie i czyniła pielgrzymkę masową. Innym powodem wyznaczenia dla tej książki krańcowej daty – roku 1914 – była chęć nawiązania do książki Jana Bystronia Polacy w Ziemi Świętej, Syrji i Egipcie 1147–1914, dotychczasowego „elementarza” każdego zajmującego się problematyką pobytu Polaków na Bliskim Wschodzie.

Wielu pątników odwiedzających Bliski Wschód nie pozostawiło trwałego śladu swej wędrówki. To kolejne utrudnienie w odtworzeniu ich pełnej listy. O podróżach niektórych z nich świadczy, jak w przypadku Artura Kościelskiego, szczęśliwie zachowany paszport, wydany w Egipcie w 1852 roku i potwierdzający, bez szczegółów, sam jego pobyt w Egipcie i Palestynie[5]. Podobnie, paszportami i rachunkami hotelowymi, możemy udokumentować pobyt na arabskim Bliskim Wschodzie w 1862 roku małżeństwa Elżbiety (1830–1899)[6] i Jana (1828–1880) Działyńskich[7]. Zachował się także paszport turecki dla Jana Wilińskiego, weterynarza z Chrestówki, który udawał się do Egiptu w 1888 lub 1889 roku, by zakupić konie dla stadniny księcia Romana Sanguszki[8].

O wizycie w Egipcie niektórych pielgrzymów dowiadujemy się też z inwentarzy muzealnych, jak na przykład o Piotrze Kwiecińskim[9], który przywiezione przez siebie w 1859 roku z Aleksandrii zabytki, podobnie jak uczynił to w 1895 roku Izydor Jabłoński[10] (1835–1905), ofiarował Muzeum Towarzystwa Naukowego Krakowskiego[11]. Do zbiorów Muzeum Książąt Czartoryskich trafiły brązowe posążki Ozyrysa i bogini Bastet, przywiezione z Egiptu i darowane przez Augusta Czartoryskiego (1858–1893)[12]. Z zabytków egipskich do zbiorów muzealnych Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk uczyniła dar Maria z Mycielskich Sułkowska (1821–1891) wraz z synem Antonim Ryszardem księciem Sułkowskim (1844–1909), członkiem dziedzicznym Pruskiej Izby Panów. Przekazali oni 10 skarabeuszy, przywiezionych przez Augusta Antoniego księcia Sułkowskiego (1820–1882)[13]. Jego pobyt w Egipcie należy łączyć z rocznym pobytem jego syna Józefa Stanisława (1845–1880), chorującego na suchoty[14].

Do kolekcji muzealnych trafiały także czasami, z naszego punktu widzenia, dziwaczne pamiątki z Egiptu. W 1875 roku ksiądz Teofil Kegel ofiarował do zbiorów PTPN swoje „skarby”, przywiezione z pielgrzymki do Ziemi Świętej i Egiptu, którą odbył w 1872 roku. Dar obejmował „Kamień przez wodę wyżłobiony w kształt postaci ludzkiej, cztery amulety egipskie z okolic piramid, złomki mozajki”[15].

W Muzeum Narodowym w Warszawie znajduje się portret mumiowy chłopca, zakupiony w 1898 w Egipcie przez krakowskiego architekta Józefa Pakiesa (1858–1925)[16]. To niektóre przykłady zainteresowań kolekcjonerskich polskich turystów w Egipcie.

W dziewiętnastowiecznej codziennej prasie polskiej i zagranicznej z rzadka pojawiały się informacje o podróżach na Bliski Wschód, podjętych przez różne osoby. Są to niekiedy, jak w przypadku Michała Tyszkiewicza, wiadomości o odbytej podróży[17].

Innych pątników możemy zidentyfikować tylko dlatego, że ich potomkowie zechcieli w inskrypcji nagrobnej podać informację, iż zmarły był na przykład rycerzem Grobu Bożego – posiadał tytuł, który otrzymywano wyłącznie w Jerozolimie, gdzie znajduje się Grób Chrystusa. Takich epitafiów, niestety, zachowało się niewiele, a badania prosopograficzne w Polsce przebiegają powoli i na pełne ich rezultaty trzeba będzie jeszcze długo czekać.

Inną grupę stanowią turyści, którzy zechcieli upamiętnić swój pobyt napisem na obiektach zabytkowych, jak Leon Chałaczkiewicz, podpisany w Dolinie Królów w grobowcu Ramzesa III (1183/82–1152/51 p.n.e.)[18]. Swój pobyt w Karnaku, w wielkiej kolumnadzie na pierwszej kolumnie od wejścia, z datą 1850, zapewne w drodze powrotnej z pielgrzymki do Ziemi Świętej, upamiętnił Kazimierz Wróblewski[19].

Informacje o inskrypcjach z nazwiskami Polaków pojawiają się sporadycznie w literaturze przedmiotu. Jednak podczas ich identyfikacji z konkretnymi osobami i chronologii umieszczenia inskrypcji pojawia się kolejny problem. Przy nazwiskach zazwyczaj brakuje daty zapisu, zaś autorzy publikujący je nie podejmują prób, by znalezione graffiti umieścić w jakimś przedziale czasowym. Część inskrypcji jest już nieczytelna, a ich odkrywcy, nie zawsze znający język, w którym zostały zapisane, mocno je przekręcają.

Nikt nie przeprowadził dotąd w Egipcie pełnej inwentaryzacji napisów pozostawionych przez turystów od starożytności po czasy współczesne, stąd literatury poświęconej inskrypcjom na egipskich zabytkach jest niewiele. Dotyczy ona tylko kilku zabytków. Graffiti z piramidy Cheopsa zebrał i opublikował Georges Goyon w 1944 roku[20], z nubijskiej świątyni w Amadzie (Amāda) – Michel Dewachter[21], z grobowca Ramzesa X – Jürgen Horn i Roger de Keersmaecker[22]. Niektórzy autorzy, publikujący rezultaty swoich badań terenowych, przy nowożytnych graffiti ograniczają się do podania kilku przykładów inskrypcji, pozostawionych przez znane powszechnie osoby[23].

Pojedyncze nazwiska z graffiti na zabytkach spisali także podróżnicy, którzy w swej podróży natykali się na nie. Ignacy Żagiell (1826–1891) odnotował, że widział w ruinach świątyni w File (Fīla) inskrypcje Jana Zamoyskiego, Tomasza Potockiego, Aleksandra i Konstantego Branickich oraz Michała Tyszkiewicza, dziewiętnastowiecznych turystów[24]. Sam pozostawił swój podpis w grobowcu Reneniego w Al-Kabie (Al-Kāb), ale o tym nie wspomniał. Nasza wiedza o tego rodzaju inskrypcjach jest więc przypadkowa.

O napotkanych w Egipcie Polakach napomykają w pamiętnikach niektórzy wędrowcy po Bliskim Wschodzie[25]. Nie zawsze podawali nazwiska napotkanych rodaków, czasami zapisywano tylko inicjał nazwiska, a czasami wymieniano tylko, skąd przybyli[26]. W tej sytuacji rzadko udaje się zidentyfikować osoby, o których pisze pielgrzym.

Duży problem przy identyfikacji podróżnych stanowiła dość powszechna, w zasadzie do końca XIX wieku, oboczność w zapisach ich nazwisk, o czym przypomina znakomity znawca historii XIX wieku, Stefan Kieniewicz[27]. Innym problemem, związanym z odtworzeniem nazwisk polskich turystów w różnych krajach, są zniekształcenia powstałe z winy osoby wpisującej gościa do ksiąg hotelowych.

Podstawowych danych o Polakach w Ziemi Świętej dostarczyły rękopiśmienne materiały zgromadzone przez Norberta Golichowskiego (1848–1921), który na podstawie wpisów do ksiąg gości w Jerozolimie stworzył listę osób z ziem polskich, odwiedzających to miasto, często odnotowując też wcześniejszy pobyt pielgrzyma w Egipcie, jego pochodzenie społeczne i terytorialne. Wykaz obejmuje przede wszystkim dziewiętnastowiecznych podróżników, ale znajdziemy w nim i informacje o wcześniejszych pątnikach, chociaż nie zawsze mamy pewność, że pochodzili z ziem dawnej Polski. Zastosowane przez Golichowskiego kryterium wyznaniowe (rzymskokatolickie) i słowiańskie brzmienie nazwiska czasami powoduje poważne kłopoty w identyfikacji rzeczywistego pochodzenia pielgrzyma.

Z różnych przyczyn nie dotarłem do ksiąg gości hotelowych w krajach Bliskiego Wschodu[28], a z całą pewnością takie istniały. Świadczy o tym chociażby notatka Tadeusza Smoleńskiego (1884–1909)[29], zamieszczona w jego dzienniku, o znalezieniu na liście gości kairskiego hotelu Victoria polskiego nazwiska Andruszewski. Być może badania na cmentarzach tego obszaru przyniosłyby również nowe i interesujące wiadomości o przebywających tam Polakach[30].

Obszerność zebranego materiału pamiętnikarskiego i archiwalnego spowodowała konieczność ograniczenia się do prześledzenia kontaktów Polaków z jednym krajem, mianowicie z Egiptem. Wybór tego kraju, obecności w nim Polaków i ich widzenie krajów arabskich jako obszaru badań wydaje się uzasadnione, ponieważ zachowały się liczne opisy podróży po Egipcie z różnych epok, począwszy od XVI wieku. Ważny jest też fakt, że nie był to kraj wyłącznie pielgrzymkowy, a więc wspomnienia informują nie tylko o przeżyciach religijnych, ale także – dużo częściej – przynoszą wiadomości o napotykanych ludziach, ich obyczajach, zabytkach i zjawiskach przyrodniczych. Poza tym temat ten nie został dotychczas w Polsce przebadany w pełni.

Próby prześledzenia historii kontaktów Polaków z innymi arabskimi krajami Bliskiego Wschodu podjęto z różnymi rezultatami już wcześniej. Badania nad dziejami kontaktów Polski z Iranem[31] i Libanem[32] w latach czterdziestych XX wieku prowadził Stanisław Kościałkowski (1881–1960), zaś z Palestyną w latach pięćdziesiątych Stanisław Korwin[33] i ostatnio Agnieszka Teterycz-Puzio[34]. Kontaktami Polaków w XIX wieku z Mezopotamią zajmował się Jan Reychman (1910–1975)[35].

Próbę napisania syntezy poświęconej Polakom na całym Bliskim Wschodzie podjął już, w latach dwudziestych XX wieku, Bystroń[36]. Jego wspomniana wyżej publikacja to niestety pozbawiony warsztatu naukowego esej, w którym autor zajmuje się obecnością Polaków nie tylko w Egipcie, ale na całym terytorium Bliskiego Wschodu, poczynając od średniowiecza. Przy tak szeroko zakrojonym obszarze geograficznym i czasowym badań nieunikniona stała się pewna powierzchowność sądów, warsztatowe potknięcia, omyłki faktograficzne, a także pominięcia, gdyż autor nie dotarł do wielu ważnych źródeł, zwłaszcza archiwalnych. Książkę Bystronia należy w tej sytuacji traktować jako dobry szkic wstępny, dający ogólny pogląd na dzieje Polaków na Bliskim Wschodzie i ich tam dokonania.

W ostatnich latach pojawiają się w nauce europejskiej i amerykańskiej próby przedstawienia recepcji kultury starożytnego Egiptu przez Europejczyków na przestrzeni dziejów[37]. Najciekawszym opracowaniem jest dwutomowa publikacja Jean-Marie Carré o francuskich podróżnikach w Egipcie[38]. Jej autor ograniczył się przede wszystkim do osób, które pozostawiły pamiętniki, a jako moment końcowy wybrał otwarcie Kanału Sueskiego. Inną problematyką zajął się w swej pracy John David Wortham, który skupił się na badaniach prowadzonych w Egipcie przez Brytyjczyków[39]. Powstała także praca poświęcona podróżom Brytyjczyków[40]. Większość autorów zajmujących się podróżnictwem własnych rodaków skupia się jednak na XIX wieku.

Ukazały się również albumy poświęcone podróżnikom-malarzom w Egipcie[41], w tym przypadku także dotyczy to głównie XIX wieku.

Należy też przypomnieć pomnikowe dziewiętnastowieczne dzieło Reinholda Röhrichta, Bibliotheca Geografica Palaestinae, gdzie, chociaż w niewielkiej liczbie, pojawiają się też polskie nazwiska autorów wspomnień, którzy poza Ziemią Świętą odwiedzili Egipt. Współpracownikiem Röhrichta[42] w tej części był lwowski profesor Ksawery Liske (1838–1891). Należy pamiętać też o wcześniejszej publikacji Tytusa Toblera o podobnym charakterze[43].

Pojawiają się też próby nowego całościowego spojrzenia na orientalizm, który w Europie zagościł bardzo wyraźnie w XVIII wieku. Problemem tym w ostatnich latach zajmowali się Erazm Kuźma[44], Edward W. Said[45] i Timothy Mitchell[46].

Wśród licznych tematów badawczych pojawiają się także kwestie podróżników. W Rochester (USA), w 2004 roku ukazała się rozprawa Izabeli Kalinowskiej, poświęcona podróżom Polaków i Rosjan w XIX wieku na Bliski Wschód. Niezbyt dobrze znam kryteria doboru materiałów do tej publikacji, ale liczba polskich podróżników przedstawionych na kilkudziesięciu (s. 61–103) kartach publikacji jest bardzo niewielka. Autorka ograniczyła się wyłącznie do zaprezentowania goszczących tam kilku przedstawicieli polskiego romantyzmu – Juliusz Słowacki (1809–1849)[47], Władysław Wężyk (1816–1848)[48]), a kilku innym podróżnikom, jak: Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka” (1549–1616), Jan Potocki (1761–1815), Józef Sękowski (1800–1858), Ignacy Pietraszewski (1796–1869)[49], Iwo (Józef) Drohojowski oraz Wacław Rzewuski (1785–1831), znany też jako emir Tadż-el-Feher Abd-el-Niszan (Tadż al-Fachr Abd an-Niszan; Tāğ al-Faẖr ‘Abd an-Nišān) ofiarowała po zdaniu.

Bliskowschodnim podróżom Józefa Sękowskiego dużo uwagi poświęcają Rosjanie[50]. W Polsce ostatnio o jego podróży po Bliskim Wschodzie pisali Daria Ambroziak i Joachim Śliwa[51].

W Polsce temat ten podjął Leszek Zinkow, który w wydanej w 2006 roku rozprawie o recepcji kultury starożytnego Egiptu w literaturze polskiej, dedykował dziewiętnastowiecznym podróżnikom po arabskim Wschodzie kilkadziesiąt stron[52]. Nie zdecydował się jednak na sięgnięcie do wszystkich znanych pamiętników, ograniczając się tylko do najbardziej popularnych drukowanych wspomnień.

Aleksandra Niewiara kilka lat temu dokonała przeglądu polskich pamiętników od XVI po XIX wiek pod kątem stereotypów różnych narodów[53]. Swój ogląd Araba, beduina i Egipcjanina oparła tylko na dwóch najbardziej znanych pamiętnikach polskich turystów (Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” i Michała Tyszkiewicza). Z tego powodu, jak sądzę, otrzymany obraz jest bardzo płaski, a przez to niezupełnie prawdziwy. Gdy śledzimy pamiętniki większej liczby podróżników, rysuje się dużo bogatszy i urozmaicony obraz dobrych i złych cech narodów zamieszkujących muzułmański Bliski Wschód.

Podobnie, jako powierzchowny i mało przydatny, można scharakteryzować artykuł o recepcji kultury starożytnego Egiptu Hanny Szymańskiej i Krzysztofa Babraja, archeologów z krakowskiego Muzeum Archeologicznego[54]. Niewiele też dowiemy się o Polakach z dzieła Martina R. Kalfatovica, poświęconego podróżnikom w Egipcie[55]. Ze względów bibliograficznych należy też wymienić wydaną w 1981 roku pracę Tadeusza Dzierżykray-Rogalskiego, poświęconą dziejom polskiej antropologii w Afryce, w której znalazł się też krótki rozdział Polskie tradycje afrykanistyczne[56] z licznymi, ale często bałamutnymi informacjami o Polakach w Egipcie.

Wartościowa dla badań nad wizerunkiem krajów arabskich w XIX wieku w oczach Polaków wydaje się rozprawa Mazena Arafe[57]. Napisana przez mieszkańca Bliskiego Wschodu, znającego jednocześnie realia społeczne i polityczne tych obszarów, a zarazem osobę pozbawioną ciągot europocentrycznych, których nie da się uniknąć chociażby w niewielkim nawet stopniu najbardziej obiektywnemu badaczowi z Europy, powinna przynieść nowe spojrzenie na stosunki Polaków z ludnością muzułmańską zamieszkującą tereny Azji Przedniej, Syrii i Egiptu. Zainteresowania tego autora obejmują szerszy krąg problemów, zarówno pod względem obszaru geograficznego (cały arabski Bliski Wschód), jak i gatunków literackich (poza wspomnieniami z podróży także encyklopedie) i dlatego mógł poświęcić podróżnikom i ich wspomnieniom zaledwie jeden rozdział – rozdział 2, zatytułowany XIX–wieczne piśmiennictwo podróżników polskich do świata arabskiego (s. 112–153). Należy również żałować, że swoje badania ograniczył tylko do XIX wieku. Wnioski wysunięte przez niego, dotyczące odbioru przez Polaków islamu i ludności arabskiej Bliskiego Wschodu, są interesujące, chociaż nie zawsze adekwatne do poglądów prezentowanych przez nich w rzeczywistości. Nie można zgodzić się z postawioną przez Arafe tezą, że Wschód także w Polsce widziano wyłącznie przez pryzmat literatury pięknej Orientu (Baśnie tysiąca i jednej nocy czy inne), którą „karmiła się” Europa począwszy od XVIII wieku, chociaż jeszcze w XIX wieku do porównań zastanej w Egipcie rzeczywistości z Baśniami tysiąca i jednej nocy przyznaje się Stanisław Tarnowski (1837–1917)[58].

Nie należy, jako o źródle wiedzy Polaków i szerzej Europejczyków o Bliskim Wschodzie, zapominać również o podręcznikach szkolnych (historii i geografii), których gruntowną znajomość wynosiło się do końca XIX wieku z gimnazjum[59].

Z całą pewnością na wyobrażenia o Wschodzie w Polsce duży wpływ miała też europejska literatura podróżnicza. Sądzę jednak, że jeszcze większy wpływ na obraz arabskiego Bliskiego Wschodu w pamiętnikach goszczących tam Europejczyków wywierał szok kulturowy, jakiego podróżni doznawali jeszcze w XIX wieku, po zetknięciu się z obszarami arabskiej Afryki czy Syrii. Wydaje się, że obok uprzedzeń wyniesionych z literatury, uwzględniając nawet europocentryzm podróżników z Polski czy też megalomanię narodową licznych pielgrzymów, a później turystów – autorów diariuszy i wspomnień z podróży, nim właśnie należy tłumaczyć wiele ze stwierdzeń pątników o ludziach tam zamieszkujących. To rzeczywistość, z jaką się stykali po wylądowaniu w portach tego obszaru (apatia ludzi, stagnacja, brud czy niechęć do nowości technicznych i kulturowych niesionych przez Europejczyków) oraz nachalność wobec nich (np. nieustanne domaganie się bakszyszu [baẖšīš]), a czasami okazywana im otwarta wrogość, wywoływała wiele negatywnych ocen zarejestrowanych na kartach pamiętników[60]. Część z nich być może została przejaskrawiona w wyniku owego szoku, ale służyło to podkreśleniu inności obyczajów i tradycji, z którymi przybysze zetknęli się na obcej ziemi.

W ubiegłym stuleciu podjęto też badania nad polskimi hodowlami koni arabskich[61]. W opracowaniach dziejów takich hodowli znajdziemy wiadomości o podejmowanych wyprawach na Bliski Wschód, także do Egiptu, w celu pozyskania świeżego materiału zarodowego. Pojawiają się w nich informacje o stadninach koni arabskich istniejących w Egipcie oraz o Polakach hodujących tam konie.

Obfity materiał biograficzny osób z ziem polskich przebywających na Bliskim Wschodzie znajdziemy w słownikach biograficznych, w tym specjalistycznych, jak Henryka Mrossa, Tadeusza Orackiego, Anzelma Szteinkego, Jana Ludwika Gadacza, Mariana Tyrowicza, Stanisława Kośmińskiego, Piotra Szarejki i Marka M. Dziekana, w Encyklopedii wiedzy o jezuitach oraz w innych, tu niewymienionych. Dużo informacji o polskich pątnikach do Ziemi Świętej i Egiptu znajduje się w Polskim słowniku biograficznym, niestety nieukończonym, gdzie biogramy są zaopatrzone w bogatą literaturę przedmiotu, co pozwala na poszerzenie wiedzy o te momenty, które w Słowniku z przyczyn obiektywnych musiały zostać skrócone.

Niedawno wydana Encyklopedia polskiej emigracji i Polonii wnosi niewiele nowego do poznania historii kontaktów Polaków z Egiptem. Większość haseł osobowych przetwarza tylko już wcześniej znane informacje z Polskiego słownika biograficznego, a znaczna ich część dotyczy okresu po I wojnie światowej. Podobnie postąpili także niektórzy autorzy haseł w publikacji Polacy w historii i kulturze krajów Europy Zachodniej. Słownik biograficzny.

Równie ogólnikowe są dwie prace Wacława Słabczyńskiego: Polscy podróżnicy i odkrywcy oraz napisany wspólnie z Tadeuszem Słabczyńskim Słownik podróżników polskich, które tylko w skromnym zakresie informują o Polakach w Egipcie, a czasami zawierają błędne informacje. Hasła w tym Słowniku są bardzo lakoniczne i nie pozwalają na głębsze poznanie charakteru „odwiedzin” Polaków nad Nilem. Dla podjętych tutaj badań obie publikacje mają charakter pomocniczy, mimo bogactwa zebranego materiału. Podobny charakter ma opublikowany w 1937 roku słownik biograficzny Józefa Hieronima Retingera oraz wydany w 1999 roku Słownik masonerii Ludwika Hassa.

Bardzo skromnie prezentują się dwa opracowane przez Stanisława Zielińskiego słowniki biograficzne, wydane w Warszawie w 1933 i 1935 roku. Zawierają one podstawowe informacje biograficzne o Polakach poza granicami, ale ich autor nie ustrzegł się omyłek faktograficznych, zwłaszcza w datach. Niewiele też wnosi do interesującej nas problematyki praca Wiktora Szczerby[62], będąca w dużej mierze streszczeniem poglądów Bystronia.

Pewną wartość dla badań nad dziejami „turystycznych” stosunków polsko-egipskich ma monografia Jerzego Pertka o związkach Polski z morzem – Polacy na morzach i oceanach, której pierwszy tom, obejmujący okres od początku państwowości polskiej do 1795 roku, ukazał się w Poznaniu w 1981 roku. Liczne wzmianki o polskich podróżnikach w Egipcie znajdują się w rozdziale VI (Pielgrzymi i kawalerowie maltańscy, s. 296–384) tego tomu. Zachowana w zbiorach Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu (akc. rkp. JP/69) spuścizna literacka i naukowa Pertka świadczy, że prace nad pozostałymi tomami nie wyszły poza etap wstępny.

Bliskowschodnim pielgrzymkom Polaków poświęcił marginalnie uwagę w wielu swych badaniach historycznych także Alojzy Sajkowski[63].

Niektóre ze szczegółowych problemów doczekały się osobnych opracowań. Dotyczy to uczestnictwa Polaków w egipskiej ekspedycji Napoleona Bonapartego w latach 1798–1801. Sama wyprawa została bowiem opisana i zanalizowana przez licznych zagranicznych i krajowych badaczy. Publikowano również wspomnienia i materiały archiwalne związane z uczestnikami tej niezwykłej ekspedycji, z jednej strony militarnej, a z drugiej naukowej. Niezwykle cenne są wydane w 1910 roku przez Adama Mieczysława Skałkowskiego (1877–1951) materiały archiwalne tyczące udziału w niej Polaków. Niektóre z zachowanych pamiętników polskich uczestników ekspedycji ukazały się już w XIX wieku, patrz Józef Sułkowski (1770/1773–1798)[64], Józef Szumlański (1774–1839)[65]. Niedawno Robert Bielecki i Andrzej Tyszka ponownie wydali fragmenty wspomnień Józefa Szumlańskiego. Całą znaną dotychczas wersję drukowaną i – nieznaną szerszemu gronu czytelników – rękopiśmienną jego wspomnień opublikowała przed kilku laty Ewa M. Ziółek[66].

Niektórzy polscy uczestnicy tej wyprawy doczekali się osobnych biografii – gen. Józef Zajączek (1752–1826)[67], mjr Józef Joachim Grabiński (1771–1843)[68] – lub specjalnych studiów o ich działalności w Egipcie (Zajączek[69]). Mniejsze szczęście do biografów ma Józef Sułkowski, gdyż do tej pory brak jego solidnej monografii naukowej[70]. Biogramy Polaków biorących udział w wyprawie orientalnej Napoleona znajdziemy również w wydanym pośmiertnie Słowniku biograficznym oficerów Legionów Polskich 1796–1807 Jana Pachońskiego, w Polskim słowniku biograficznym czy w opracowanej przez Roberta Bieleckiego Encyklopedii wojen napoleońskich.

Drugi okres w dziejach wzajemnych stosunków Polaków i Egiptu, czas misji gen. Henryka Dembińskiego (1791–1864) nad Nilem w latach 1833–1834, także posiada bogatą literaturę. Dokumenty (wspomnienia, listy, memoriały uczestników) opublikował Adam Jerzy Benis, wykorzystując zasoby Archiwum Czartoryskich[71]. Liczne materiały źródłowe, dotyczące tej wyprawy, odnajdziemy w zasobach archiwalnych Biblioteki Czartoryskich w Krakowie. W przeciwieństwie do czasów egipskiej wyprawy Bonapartego, tylko główny bohater – Henryk Dembiński – doczekał się dobrej monografii[72]. Bogata natomiast jest literatura dotycząca Wielkiej Emigracji i wschodniej polityki Hotelu Lambert[73]. Cennym źródłem informacji o polskich oficerach po powstaniu listopadowym, którzy zamierzali zatrudnić się w armii Muhammada Alego (Muḥammad ‘Alī; 1805–1848), jest z całą pewnością wydawany przez Bieleckiego w latach 1995–1998 znakomity, niestety niedokończony, Słownik biograficzny polskich oficerów powstania listopadowego. Ostatnio tym problemem zajmował się też Hubert Chudzio[74].

Ważną część literatury obejmującej interesującą nas problematykę, stanowią biografie osób, które dotarły do Egiptu w jakimś momencie swego życia, jednakże nie zawsze zawierają one obszerniejsze informacje o ich peregrynacjach po Bliskim Wschodzie. Czasami ich autorzy ograniczają się do krótkiej informacji o samym fakcie i niektórych okolicznościach z tym związanych. Możemy odnotować w tym miejscu biografie Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki”[75], Augusta Czartoryskiego[76], Władysława Zamoyskiego[77], Jana Działyńskiego[78], Mariana Morawskiego[79], Mieczysława Geniusza[80]. Cenniejsze są drobne przyczynki omawiające bytność w Egipcie pojedynczych Polaków, jak na przykład Łukasza Dobrzańskiego (1864–1909)[81], Karoliny i Józefa Hussarzewskich[82], Józefa Kościelskiego[83], Maurycego Manna[84], Jana Potockiego, Adama Sierakowskiego[85], Stanisława Tarnowskiego[86], Michała Tyszkiewicza[87], Tomasza Wolskiego[88].

Zapewne więcej uwagi i opracowań niż pielgrzymka Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” [89], i to nie tylko polskich literaturoznawców i historyków, doczekała się podróż po Wschodzie Juliusza Słowackiego[90]. Są to przede wszystkim drobne przyczynki wyjaśniające niektóre jej aspekty, czy też ich reminiscencje w twórczości tego wielkiego poety polskiego romantyzmu. Znajdziemy też obszerne studia nad całością jego pielgrzymowania po Bliskim Wschodzie.

Osobną postacią spośród tych, którzy odbyli wojaże po Wschodzie, był z całą pewnością zafascynowany arabskim Wschodem, wspomniany wyżej Wacław Rzewuski, budujący wokół siebie atmosferę tajemniczości, tworzący za życia własną legendę[91].

Brak jest nadal całościowego opracowania dotyczącego wyłącznie polskiej obecności w Egipcie. Większość dotychczas opublikowanych rozpraw to krótkie artykuły, poświęcone przede wszystkim polskim badaniom starożytnej cywilizacji, która rozkwitła nad Nilem wiele tysięcy lat temu, czy przyczynki na temat wspomnianej wyżej polskiej próby umieszczenia wojskowych emigrantów po powstaniu listopadowym 1830 roku w służbie u Muhammada Alego w Egipcie. W studiach nad dziejami polskiej archeologii Andrzej Abramowicz znalazł także miejsce na omówienie polskich osiągnięć w badaniach nad starożytnym Egiptem.

Ostatnio problematyką emigracji polskiej w Egipcie, głównie XX wieku, zajmuje się Jacek Knopek[92]. W większości swych publikacji ograniczył się jednak do streszczenia istniejących już opracowań, rzadko sięgając do pamiętników samych podróżników. Efektem tego jest pewna schematyczność i pośrednie cytowanie pamiętników pielgrzymów itp. W licznych publikacjach powiela niestety błędy swoich poprzedników, nie podejmując się ich weryfikacji.

W ostatnich latach wzrasta zainteresowanie obecnością Polaków na arabskim Bliskim Wschodzie. W 1996 roku w „Polonezie”, polonijnym czasopiśmie ukazującym się w Kairze, zamieszczono odezwę do podejmowania badań nad Polakami w Egipcie. Jej efektem jest do tej pory kilka krótkich artykułów wydrukowanych w tym czasopiśmie, bez większej wartości merytorycznej. Kilkanaście lat temu na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie powołano zespół badaczy zajmujących się pielgrzymkami. Wydawany przez niego od 1996 roku periodyk „Peregrinus Cracoviensis” zawiera nieliczne publikacje poświęcone pielgrzymom i podróżnikom po Egipcie[93].

Sądzę, że ciekawe byłoby ukazanie stosunku własnego społeczeństwa do owych podróżników, czy też pielgrzymów, jaki rysuje się z ówczesnych wspomnień. Wymaga to jednak dalszych studiów. Ich opowiadania o dalekich krajach czy pojawianie się na salonach w strojach orientalnych, jak chociażby Władysława Wężyka[94], było, jak można sądzić po lekturze wielu pamiętników, ważnym elementem życia towarzyskiego.

Goszczono ich chętnie nie tylko ze względu na egzotykę stroju, w jakim się pojawiali w gościnnych progach, ale także dlatego, że ich przybycie pozwalało słuchaczom – bywalcom takiego salonu – przeżyć wspaniałe przygody bez wychylania nosa poza dom, a przede wszystkim dawało możliwość choćby skromnego zapoznania się z tajemniczym Orientem i zaspokojenia własnej ciekawości, rozbudzonej obfitymi odwołaniami w literaturze do tej problematyki[95]. Tak jak i dziś, nie każdy jest gotów porzucić domowe pielesze, by zaznać przygód i niewygód, chociaż te ostatnie w czasach, gdy wszelkimi sposobami walczy się o turystę i związane z nim dochody, są przecież minimalne. Tak jednak nie było w ubiegłych wiekach, kiedy każda wyprawa zawsze wiązała się z dużymi niewygodami i realnym niebezpieczeństwem.

Dla osób prowadzących „dom otwarty” taka osoba była też cenna, podnosiła bowiem w kręgach towarzyskich pozycję salonu, przyciągała kolejnych ciekawych gości, którymi można się było pochwalić. Z całą pewnością dziewiętnastowieczne salony arystokratyczne i mieszczańskie hołdowały modzie na egzotyczne kurioza z innych części świata, nie tylko Orientu, jak słusznie zauważył Mazen Arafe[96]. Europa XIX wieku chętnie widziała na swych salonach elementy orientalne, o czym świadczą chociażby wystawy światowe w Paryżu (1867, 1889) z wiernymi rekonstrukcjami elementów miast orientalnych (np. Kairu). Dotyczyło to nie tylko architektury, ale też elementów życia codziennego tych regionów, takich jak w przypadku Kairu osłów wraz z poganiaczami, sprowadzonymi specjalnie z Egiptu, i możliwość przejażdżki nimi, czy warsztaty rzemieślnicze[97].

Zagadnieniem interesującym badawczo, ale wymagającym dodatkowych studiów, jest również znajomość przeszłości Egiptu, nie tylko tej najstarszej, ale też nowszej, znajdująca odbicie na kartach wspomnień z podróży. Dotyczy to zwłaszcza jej źródeł. Tylko w ten sposób można ustalić, jak dalece zdobycze ówczesnej nauki docierały do zwykłych, wykształconych i czytających prasę i książki ludzi; na ile korzystali z wiedzy zdobytej w szkole; na ile ich wiedza była odbiciem informacji zyskanych od tłumaczy zw. dragomanami (arab. tardżuman; tarğumān), z których usług i pośrednictwa korzystali w podróży, a na ile była oparta na własnych obserwacjach. Oczywiście większość z podróżnych, nawet tych wykazujących zainteresowanie Egiptem, stawała przed barierą językową i nie mogła się obejść bez usług osób znających język arabski. Sytuacja uległa niewielkiej zmianie w momencie pojawienia się w Egipcie prasy francusko-, a później też anglojęzycznej. W ten sposób można było uzupełniać swoją wiedzę o najważniejszych wydarzeniach politycznych zachodzących w tym kraju.

Warto też byłoby przebadać wpływ, jaki na obraz Egiptu u podróżników wywierali również inni przygodni informatorzy, na przykład powracający z pielgrzymki czy misji na Bliskim Wschodzie. Należy się zastanowić nad dokonywanym przez wędrowców wyborem elementów etnograficznych, przeznaczonych do uwiecznienia na kartach dziennika podróży. Na swej pątniczej drodze stykali się bowiem z wieloma przejawami życia codziennego, w większości całkowicie im obcymi, a czasami wręcz dziwnymi. Można przyjąć, że zwykle decydowano się na opis jakiegoś wydarzenia, stroju czy innego elementu obyczajowości jedynie ze względu na jego rażącą obcość w stosunku do tego, z czym się podróżny stykał we własnym kraju, czy ogólnie do kultury europejskiej, ale czy tylko? Może decydowała o tym częstotliwość, z jaką mieli do czynienia z takim lub innym, w ich oczach dziwnym i obcym, zjawiskiem. Być może należałoby się zastanowić, dlaczego w taki a nie inny sposób dokonywano interpretacji zastanych na miejscu warunków społecznych i politycznych. Na podstawie zachowanych wspomnień można prześledzić zwłaszcza zmiany w stosunku polskich podróżników do miejscowej ludności i jej religii.

Większość wspomnień w ich ostatecznym kształcie powstała dopiero po powrocie z pielgrzymki, kiedy autorzy chętnie uzupełniali swe wrażenia o wiadomości z literatury naukowej, często ją dosłownie cytując, chociaż nie zawsze się do tego przyznając. Wykorzystywano nie tylko autorów antycznych, ale też nowożytnych. Tak, jak należy sądzić, uczynił Radziwiłł „Sierotka”[98], którego wspomnienia z podróży po Egipcie i Ziemi Świętej już od momentu wydania drukiem cieszyły się dużą popularnością i doczekały się w XVII i XVIII wieku licznych wydań nie tylko łacińskich, ale i w językach narodowych[99]. Co ciekawe, krążyły nie tylko po Polsce także w odpisach rękopiśmiennych[100]. W staropolskiej literaturze podróżniczej z całą pewnością zajmują one bardzo wysokie miejsce. Powstanie ostatecznej rękopiśmiennej wersji wspomnień Radziwiłła „Sierotki” datuje się obecnie na lata 1588–1593[101], 1588–1592[102] lub do roku 1599[103], przy czym najbardziej prawdopodobna wydaje się data 1588–1592, jak wykazał to Stanisław Alexandrowicz. To, z jednej strony, wystarczający czas, by zatarły się szczegóły wspomnień i straciły na ostrości wrażenia, a z drugiej, by przeszukać własną bibliotekę i znaleźć odpowiednią literaturę. Sajkowski sugeruje, że Radziwiłł mógł również przy redagowaniu ostatecznej wersji korzystać ze wspomnień swoich dworzan, zarazem towarzyszy podróży[104]. Wiemy, że podróżował z Biblią, a nowożytni historycy ustalili aż dziesięciu autorów dzieł, z których dodatkowo korzystał. Były to nie tylko rozprawy autorów antycznych, ale też i jemu współczesnych[105], przy czym z poglądami niektórych z nich polemizuje. Wymienia swoich informatorów, w tym włoskich zakonników, z którymi przeprowadził przed wyjazdem „wywiady” – franciszkanów Jana z Krety (Joannes de Candia) i Hieronima de Bressa[106]. Rozmowa z nimi dotyczyła drogi i zachowania się podczas pielgrzymki[107]. Chociaż Radziwiłł „Sierotka” nie miał możliwości bliższego poznania kraju, po którym podróżował, jednak zebrał dużo informacji o życiu codziennym i obyczajach jego mieszkańców. W interesujący sposób odnotowywał obserwowane zjawiska. Jego wspomnienia zawierają też wiadomości o starożytnych zabytkach, w mniejszym stopniu dotyczą spraw politycznych, którymi przesiąknięte są dzienniki podróżne dziewiętnastowiecznych pielgrzymów. Przepracowane, przetłumaczone na łacinę i wydane w formie listów, cieszyły się dużą popularnością. Dostarczały bowiem, tak jak dzisiejsza telewizja emitująca horrory, wielu emocji z egzotycznego świata, nie każąc czytelnikowi (słuchaczowi) ruszać się z miejsca – przytulnego domu, by ich osobiście doświadczyć.

Wydaje się, że podróż do Egiptu także Tytus Liwiusz Boratini (1616–1681 lub 1682) poprzedził lekturą autorów antycznych – Diodora Sycylijskiego (I w. p.n.e.), Pliniusza Starszego i innych, sięgnął też do dzieł nowszych: sekretarza Rady Dziesięciu Republiki Weneckiej, Giovanniego Battisty Ramusio (1486–1557), Girolama Fracastora (1483–1553) i Prospera Alpini.

Interesującym problemem badawczym są wykorzystywane przez podróżników przewodniki i inne opracowania, używane na etapie przygotowań do wyprawy, ale wymaga to dalszych studiów. Podstawowym, chociaż jak sądzę nie jedynym, przewodnikiem każdego chrześcijańskiego pielgrzyma była Biblia – wyznaczająca trasę i opowiadająca o zdarzeniach, do jakich doszło tam w czasach patriarchów, proroków, królów oraz Jezusa. Do jej zabierania w drogę nawoływali wielokrotnie księża i jest bardzo często wymieniana jako towarzyszka pielgrzyma[108]. Wiemy również, że niektórzy podróżni, jak na przykład Karolina i Józef Hussarzewscy, wozili ze sobą odpowiednie przewodniki, być może kupując je nawet na miejscu[109]. Ks. Stanisław Trzeciak w podróży korzystał zapewne z polskiego przewodnika pióra Łukaszkiewicza[110]. Zapewne w związku z zapotrzebowaniem przewodniki turystyczne pojawiły się już w średniowieczu[111].

Celem podjętych badań jest uporządkowanie dotychczasowej wiedzy o stosunkach Polski z Bliskim Wschodem na przykładzie Egiptu, kraju w XIX wieku szczególnie chętnie odwiedzanego. Przyjęte w rozważaniach krańcowe daty – przełom wieku XV/XVI oraz koniec wieku XIX (1914/1918) – można uzasadnić faktem, że właśnie z przełomu wieków XV i XVI posiadamy pierwsze pewne informacje o dotarciu Polaków do Egiptu, zaś zmiany, jakie wywołała w Europie I wojna światowa (powstanie państwa polskiego[112], pojawienie się krajowych biur podróży) są ważnym powodem, by zamknąć ramy rozważań nad kontaktami Polaków z tym krajem.

Kontaktom tym, mimo ich intensywności, w dotychczasowej literaturze poświęcono niewiele miejsca. Nie przeszukano też szczegółowo archiwów pod tym kątem, w efekcie czego nie wykorzystano bogactwa materiału wspomnieniowego dotychczas niewydanego drukiem. Niniejsza rozprawa jest jednocześnie pierwszą próbą zebrania pełnej bibliografii pamiętników i opracowań dotyczących kontaktów Polski z Egiptem. Z tego powodu starałem się wykorzystać, oprócz wydanych drukiem, wspomnienia zachowane w postaci rękopiśmiennej, przechowywane w bibliotekach i archiwach w Polsce. Pod tym kątem przebadano przede wszystkim zasoby rękopiśmienne Biblioteki Zakładu Narodowego im. Ossolińskich we Wrocławiu, Biblioteki Czartoryskich i Biblioteki Jagiellońskiej w Krakowie, Miejskiej Biblioteki Publicznej w Łodzi, Biblioteki Publicznej m.st. Warszawy, Biblioteki Narodowej, Centralnej Biblioteki Lekarskiej w Warszawie, Biblioteki Uniwersyteckiej w Poznaniu, Biblioteki Kórnickiej, Biblioteki Śląskiej w Katowicach oraz archiwów oo. bernardynów oraz oo. reformatów w Krakowie i Archiwum Archidiecezjalnego Warszawskiego.

Z powodu ogromu materiału i niemożliwości dotarcia do wielu polskich archiwaliów, licznych kataklizmów, jakie przetoczyły się przez ziemie polskie (wojny, rewolucje czy tylko zwyczajne pożary) i spustoszyły archiwa, biblioteki prywatne i państwowe, a także stanu inwentaryzacji wielu zbiorów, zawarte tutaj informacje z pewnością nie są pełne. Na podstawie zgromadzonej dokumentacji można jednak podjąć się zbudowania nowego obrazu kontaktów Polski z Egiptem, odmiennego w znacznym zakresie od istniejącego w dotychczasowej polskiej literaturze naukowej. W wyniku przeprowadzonych badań nowe światło rzucone zostało przede wszystkim na polską emigrację zarobkową w Egipcie.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp od redaktorów serii

[1] Por. Janusz Danecki, Gramatyka języka arabskiego, t. 1, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa 2007, s. 94–96 i Bogusław R. Zagórski, Nazwy arabskie w polskiej geografii i kartografii na tle praktyki międzynarodowej, „Polski Przegląd Kartograficzny” 1972, t. 4, z. 4, s. 160–161.

[2] Format przypisów w niniejszej publikacji jest inny niż w pozostałych tomach serii, zachowany został bowiem pierwotny, z pierwszego wydania książki.

Foreword by the Series Editors

[1] See Janusz Danecki, Gramatyka języka arabskiego, Wyd. Akademickie DIALOG, Warszawa 2007, vol. I, pp. 94–96, and Bogusław R. Zagórski, „Nazwy arabskie w polskiej geografii i kartografii na tle praktyki międzynarodowej”, Polski Przegląd Kartograficzny 1972, vol. 4, no. 4, pp. 160–161.

Wstęp

[1] Prezentowana książka powstała na podstawie mojej, dużo skromniejszej, rozprawy habilitacyjnej Polacy w Egipcie do 1914 roku, wydanej przez Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego w 2007 roku.

[2] Z całą pewnością nie są to wszyscy Polacy, którzy na przestrzeni dziejów gościli w Egipcie. Niektórzy autorzy wspomnień pisząc o spotykanych rodakach nie podawali ich nazwisk, często ograniczali się do podania ich liczby. Tak uczynił kilkakrotnie August Krasicki (na k. 16b pisał o 12 Polakach, w towarzystwie których brał udział w obchodach rocznicy wstąpienia na tron chedywa).

[3] W rękopisie wspomnień Hussarzewskiego z podróży po Wschodzie znajdziemy wiele informacji o pobieżnym zwiedzaniu jakiegoś obiektu, ale rekordowo szybko przemierzył zbiory muzeum w Bulaku (Būlāq): „Gdyby chcieć dokładne mieć wyobrażenie o sławnym tym zbiorze, należycie i z korzyścią go poznać i ocenić, trzeba by przez kilka dni, co dzień do niego powracać, i każdej rzeczy szczegółową poświęcać atencję, lecz wizyta jednogodzinna jaką była nasza, zaledwo wystarcza aby galopem przez sale przelecieć, aby przynajmniej tym móc się pochwalić, że się w nim było” [Hussarzewski rkp., s. 259–260].

[4] Drohojowski 1812, I, k. A3. O jego podróżach zob. Golichowski RGP-93, t. 1, s. 26 [k. 16a], 384 [k. 149a]; Bersohn 1867, s. 1–13; Tobler 1867, s. 136; Wilczyński 1893, s. 219; Bystroń 1930, s. 64–73; Zieliński 1933, s. 89; Kościałkowski 1949, s. 11; Korwin 1958, s. 165, 166–167, 168; Pertek 1981, s. 599–600; Wiśniowski 1983; Słabczyńscy 1992, s. 94; Dziekan 1998, s. 37–38; Szteinke 1998, s. 220–221.

[5] Paszport uprawniający go do przejazdu z Kairu do Jerozolimy zachowany w zbiorach Ossolineum sygn. 12474/I 99. Jego pobyt w Palestynie odnotował Golichowski rkp., II, s. 130. Instytucja paszportu na Bliskim Wschodzie miała wówczas długą historię, bowiem goszczący w XV wieku na tym terenie Feliks Faber 1996, s. 237, pisze o konieczności zapłacenia 4 dukatów za uzyskanie paszportu (listu sułtana) w celu przejazdu z Kairu do Aleksandrii.

[6] Zob. Kisielewska 1946–1948, s. 75–77; Melbechowska-Luty 1975, s. 143–144.

[7] Zob. Bodniak 1946–1948, s. 84–87; Mężyński 1987, s. 80 (rkp. BK 7287 i 7327, 7363 k. 574a); Nowak 2003f, s. 453–454.

[8] Paszport turecki i listy ks. Romana Sanguszki do Jana Wilińskiego zostały wystawiona na sprzedaż na aukcji nr 47 w dniu 13 X 2018 przez Antykwariat Marii i Piotra Wójtowiczów (poz. 153–155). W dolnej części paszportu widnieją dwie daty: 11 szabana (ša‘bān) (odczyt niepewny) 305 (powinno być 1305) = 23 kwietnia 1888 r., 29 szabana (odczyt niepewny) 306 (powinno być 1306) = 30 kwietnia 1889. Zapisany jest też wiek Wilińskiego – 38 lat. Listy są datowane 19 czerwca 1888 i 17(5) kwietnia 1889. W tym miejscu chciałbym podziękować panu Piotrowi Wójtowiczowi za udostępnienie tych dokumentów, a panu prof. Michaelowi Abdalli za pomoc w odczytaniu informacji z paszportu.

[9] Śliwa 1971, tabl. I-III, nr 11, 12, 15, 29.

[10] Zob. Swieykowski 1905, s. 101–103; Bystroń 1930, s. 288–289; Zieliński 1933, s. 164; Łepkowski 1962–1964, s. 257–258; Białynicka-Birula 1979, s. 155–157.

[11] Nabytki 1870, s. 68.

[12] Muzeum Książąt Czartoryskich, nr inw. XI–383, XI–382. O jego pobycie w Egipcie zob. Marusieński 1882, s. 17; Ślósarczyk 1931, s. 126–127; Olszamowska-Skowrońska 1938, s. 275; Szymańska 1972, s. 106; Moczulska 2000.

[13] Zob. Roczniki PTPN XIII: 1884, s. 10. Dar wpisano do Księgi Ofiarodawców TPNP z lat 1881–1885, k. 38a, Borowiak 2008, s. 553–555; Poczet 2008, s. 401.

[14] Zob. Żychliński 1882, IV, s. 342.

[15] Nr inw. PTPN 1875:170.

[16] Zob. Bieńkowski 1980, s. 35–36; Nowicka 2000, s. 238.

[17] Zob. „Kurier Wileński” z 1862 r. nr 31, s. 248, nr 36, s. 290, nr 39, s. 312.

[18] Napis brzmiał „Leon Chałaczkiewicz Polak” (informacja ustna Zbigniewa Szafrańskiego z Warszawy, z października 1983).

[19] Informacja ustna Zbigniewa Szafrańskiego z Warszawy z października 1983 i mailowa Rogera de Keersmaeckera z dnia 6 stycznia 2018 wraz z przerysem inskrypcji. Kazimierz Wróblewski był w Jerozolimie 4 grudnia 1849. Jego pobyt u Grobu Bożego odnotował Norbert Golichowski RGP-94, t. 2, s. 126 [k. 70a].

[20] Goyon 1944; zamieszczone w tomie graffiti sięgają maja 1942, bo wówczas zakończono prace nad ich inwentaryzacją.

[21] Dewachter 1971.

[22] De Keersmaecker 2015, s. 17–49. Swoje badania nad inskrypcjami nowożytnych turystów prowadził też w innych budowlach starożytnego Egiptu, ale do nich nie miałem dostępu.

[23] Tak postąpił np. Erik Hornung 1990, s. 137.

[24] Żagiell 1884, s. 278. Wymieniając nazwisko Tyszkiewicza, Żagiell nie wspomniał, iż towarzy-szył mu w podróży po Egipcie. Michel Dewachter 1971 Pl. XXIV poz. 23 odnotował też nazwisko Rey z datą 1862 w nubijskiej świątyni w Amadzie. Trudno jednak, z powodu braku imienia, stwierdzić, czy był to Polak, czy przedstawiciel innej narodowości.

[25] W swoich listach Tadeusz Smoleński wymienia kairską rodzinę Mórawskich [Stachowska 1995, s. 160].

[26] Tak uczynił ks. Feliks Laassner 1855, s. 416–417, pisząc o zetknięciu się w lipcu 1848 roku z 25 marynarzami, którzy przypłynęli na rosyjskim okręcie wojennym i 23 lipca wzięli udział w mszy św. w aleksandryjskim kościele św. Katarzyny, czy Marian Łążyński 1961, s. 160, wzmiankując o „wycieczkowiczach” ze Lwowa, zamieszkałych w kairskim hotelu New Khedival, w którym on też znalazł gościnę.

[27] Kieniewicz 1986, s. 17, przyp. 13.

[28] O ich istnieniu przekonuje mnie od wielu lat profesor Andrzej Niwiński. Innego zdania jest natomiast mieszkająca od lat w Egipcie Małgorzata Malewska-Malek, twierdząca, że takich ksiąg od dawna już nie ma. Jej zdanie przekonuje mnie tym bardziej, że wiele działających w XIX w. hoteli już nie istnieje, część z nich spotkał tragiczny los – spaliły się doszczętnie. Nina Nelson 1960, s. 23, pisze, że założona w 1849 roku w Hotelu Shephearda księga gości została zniszczona w pożarze w 1952 roku. Z okresu późniejszego, pozostającego poza nakreślonym zakresem badań, pochodzi księga gości hotelu Winter Palace w Luksorze (Al-Uksur, Al-Uqṣur) z lat 1920–1935. Gościem tego hotelu był w lutym 1928 Bronisław Hubermann (1882–1947), znakomity skrzypek pochodzący z Częstochowy. Zob. Wiese 1998.

[29] Stachowska 1988, s. 86.

[30] Laassner 1855, s. 87 wzmiankuje o świeżo założonym cmentarzu katolickim w Aleksandrii.

[31] Kościałkowski 1943.

[32] Kościałkowski 1949.

[33] Korwin 1958.

[34] Teterycz-Puzio 2017; niestety, autorka nie zna podstawowej literatury w tej dziedzinie (zwłaszcza w przypadku dziejów pątnictwa śląskiego i pomorskiego), t.j. Titusa Toblera 1867 i Reinolda Röhrichta 1890, 1900.

[35] Reychman 1972.

[36] Bystroń 1930.

[37] Vercoutter 1994; Donadoni-Curto-Donadoni-Roveri 1990; Navrátilová 2003; Curl 2005.

[38] Carré 1990.

[39] Wortham 1971.

[40] Sattin 2011.

[41] Z bardziej popularnych należy wymienić Claytona 1987 i Simoëna 1989.

[42] Röhricht 1890.

[43] Tobler 1867.

[44] Kuźma 1980.

[45] Said 2005.

[46] Mitchell 2001.

[47] Kalinowska 2004, s. 69–86 (Julius Słowacki’s Oriental Journey From Irony to Melancholy).

[48] Kalinowska 2004, 86–102 (Il comte Serpentino in the Land of Beduins and Beyond).

[49] Kalinowskiej mylą się „slawista” Baltazar Pietraszewski (przed 1806–po 1869), w latach 1850–1856 rachmistrz w Oddziale Ubezpieczeń w Wydziale Administracyjnym Rządu Gubernialnego Warszawskiego, z orientalistą Ignacym Pietraszewskim. Orientalista pierwotnie nosił nazwisko Pietruszyński i pracował jako dragoman w Konstantynopolu (1832–1835), Jaffie (1836) i Aleksandrii (1837), w latach 1838–1840 był konsulem w Jaffie. O jego działalności na Bliskim Wschodzie zob. Bystroń 1930, s. 254; Zieliński 1933, s. 360–361; Korwin 1958, s. 180; Kościałkowski 1949, s. 44, 91, 112; Reychman 1972, s. 23–27, 267–269; Słabczyński 1973, s. 72–73, 204; Wierzbicki 1981, s. 167–169, Słabczyńscy 1992, s. 246; Knopek 2003, s. 64–65; Łątka, s. 248. 2005, s. 248.

[50] Zob. Biełowa-Szerkowa 2003, s. 101–106; tam także dalsza literatura.

[51] Ambroziak 2007, s. 28–33 i Joachim Śliwa 2018b, 2018c.

[52] Zinkow 2006, s. 149–194 i 205–236.

[53] Niewiara 2000. W części drugiej jej pracy (Wyobrażenia o narodach) dla prowadzonych badań interesujące są „hasła”: Arab (s. 61–65), beduin (s. 70) i Egipcjanin (s. 81–83). Tematyka „obrazu obcych” pojawia się także w pracach obcojęzycznych. Bardzo cenną wydaje się być praca Annette Katzer 2008 poświęcona obrazowi Arabów w oczach Niemców w wiekach XVI–XIX.

[54] Szymańska, Babraj 2007, s. 9–28.

[55] Kalfatovic 1992. Pojawiają się w książce tylko dwa polskie nazwiska (Mikołaj Krzysztof Radziwiłł „Sierotka” (poz. 0058) i Jan Potocki (poz. 0164). Podobnie jak Polacy zostały potraktowane inne nacje. Niestety, co ciekawsze, w publikacji brakuje też wielu anglojęzycznych podróżników, których wspomnienia ukazały się drukiem.

[56] Dzierżykray-Rogalski 1981, s. 5–12.

[57] Arafe 1994.

[58] Zob. Płatek 1999, s. 59. O jego pobycie na Wschodzie zob. Golichowski RGP-94, t. 2, s. 134 [k. 74a]; Bystroń 1930, s. 215–216; Zieliński 1933, s. 552; Kościałkowski 1949, s. 41; Słabczyński 1973, s. 174; Płatek 1999.

[59] Znajomością geografii Palestyny w XVIII wiecznej Polsce zajmowała się ostatnio Agnieszka Żal-Kędzior 2010.

[60] Zwraca uwagę, że o Egipcjanach jako narodzie próżniaków i w dodatku ludziach bezczelnych pisali już antyczni (Plinius Minor, Paneg. 31. 3, 315 i Curtius Rufus IV 1,30). W XIX w. ubolewali nad tym także niektórzy Egipcjanie, zwłaszcza wykształceni w zachodniej Europie.

[61] Zob. Bojanowski 1906; Pruski 1967, 1975, 1983; Wotowski 1891.

[62] Szczerba 1974.

[63] Sajkowski 1991, s. 81–220: Z włoskich pielgrzymek do Ziemi Świętej w wieku XIV i XV (s. 103–112), Czytając wenecką Kronikę Marina Sanudo (s. 113–129), Wenecja „oculum et lumen Italiae” (s. 130–153), Hierosolymitana peregrinatio Mikołaja Radziwiłła zwanego Sierotką i Viaggi in Levanto Pietra della Valle zwanego Peregrino – dwa spojrzenia na świat Orientu (s. 130–153).

[64] De St. Albin 1864.

[65] Szumlański 1842. Zdaniem Pezdy i Zinkowa 2013–2014, s. 350, Szumlański urodził się ok. 1766.

[66] Bielecki, Tyszka 1984, I, s. 53–63; Szumlański 2016.

[67] Nadzieja 1975.

[68] Pachoński 1974.

[69] Nadzieja 1969.

[70] Skałkowski 1910 i 1947; Bystroń 1930, s. 79–82, 84; Zieliński 1933, s. 517–518; Koźmiński 1935; Benis 1938, II, s. 73 i n.; Kościałkowski 1949, s. 11; Korwin 1958, s. 91; Herold 1963, Szymański 1969; Słabczyński 1973, s. 68, 197–199; Pertek 1981, s. 602; Hładkiewicz 1981, s. 422–423; Słabczyńscy 1992, s. 298–299; Dziekan 1998, s. 85–86; Knopek 2003ł, s. 28; Łątka 2005, s. 315–316; Czeppe, Nieuważny, Pawlikowski 2008, s. 566–571.

[71] Benis 1938.

[72] Szyndler 1984.

[73] Lewak 1935a; Handelsman 1949, II.

[74] Chudzio 2014.

[75] Sajkowski 1965; Bernatowicz 1998.

[76] Ślósarczyk 1931.

[77] Tarnowski 1868; Nowak 2002.

[78] Mężyński 1987.

[79] Tuszowski 1932.

[80] Nizio 1977.

[81] Śliwa 1974b, c, 1977. Zob. też Płażewski 2003, s. 389–390.

[82] H. Kaczmarek 2000.

[83] H. Kaczmarek 1997, 2018.

[84] Zinkow 1999.

[85] Zinkow 2006.

[86] Śliwa 2005.

[87] Pracom wykopaliskowym w Egipcie i kolekcji Michała Tyszkiewicza poświęcono już dwie sesje naukowe. Referaty wygłoszone na pierwszej z nich przez Witolda Dobrowolskiego, Aleksandrę Majewską, Andrzeja Niwińskiego, Charles’a Rouita i Aldonę Snitkuvienė opublikowano w: WES I 1997, s. 161–248. Druga miała miejsce w grudniu 2011, w dniu otwarcia wystawy poświęconej działalności Michała Tyszkiewicza w Egipcie (Papirusy 2011). Zachowane zbiory z Czerwonego Dworu, rodowej siedziby Tyszkiewiczów, oraz Birż opublikowała Aldona Snitkuvienė 1998, 2008.

[88] Chomętowski 1874, s. 92.

[89] Także jego brat Jerzy (1556–1600), późniejszy biskup wileński i krakowski, obdarowany przez papieża Sykstusa V (1585–1590) kapeluszem kardynalskim, złożył ślubowanie pielgrzymki do Ziemi Świętej i uzyskał 10 lutego 1580 r. na nią zgodę papieską, ale po śmierci biskupa wileńskiego Wale-riana Protasewicza (1505–1579) i po uwolnieniu ze ślubowania w lutym 1580 r., w marcu wyruszył do kraju na wyraźne życzenie papieża i 18 I 1581 r. objął diecezję wileńską. Zob. Müller 1987, s. 230, Kalinowski 2004, s. 67. O podróżach wschodnich Mikołaja Krzysztofa Radziwiłła „Sierotki” pisali Święcki 1859, II, s. 16–18; Tobler 1867, s. 83; Röhricht 1890, s. 208–209 (poz. 787), 1900, s. 269; Sierakowski 1913, I, s. 142 (wypis z Liber Peregrinorum); Bystroń 1930, s. 28–40, 42; Zieliński 1933, s. 401–402; Hartleb 1934, s. 16–17; Kowalska 1939, s. 19–54; Kościałkowski 1949, s. 6–9, 12, 193; Baranowski 1950, s. 189–195; Korwin 1958, s. 75 i n.; Rutkowski 1969, s. 112; Słabczyński 1973, s. 36–37, 187–188; Alexandrowicz 1976, s. 585–601; Pertek 1981, s. 302, 303–310; Wyczawski 1982c, s. 488–490; H. Kaczmarek 1989, s. 343–351; Lulewicz 1987, s. 352–353; Słabczyńscy 1992, s. 255–256; Bernatowicz 1998; Dziekan 1998, s. 73–74. Ostatnio ukazał się słaby warsztatowo szkic Dariusza Wajsa 2015.

[90] Zob. Hoesick 1894a,b; Międzyrzecki 1960; Przybylski 1982; Zinkow 1997; Gaca 2000.

[91] Jego pobyt na Bliskim Wschodzie doczekał się licznych opracowań i wzmianek, zob. Siemieński 1870; Kapliński 1881; Dębicki 1884, s. 371; Rolle 1884, t. 1, s. 159–253; Bystroń 1930, s. 90–110 i n.; Zieliński 1933, s. 448–450; Kościałkowski 1949, s. 20–23, 34, 41, 110; Reychman 1965, s. 229–248, 311–324; Słabczyński 1973, s. 60–68, 203; Pruski 1983, s. 31–37; Słabczyńscy 1992, s. 269–271; Dziekan 1998, s. 77–78; Łątka 2005, s. 287. O legendzie Emira pisał Jan K. Ostrowski 1986. O tym, jak silna była tradycja Emira, świadczy fakt pojawiania się na Bliskim Wschodzie, w wiele lat po jego śmierci, osób podających się za niego. Hadajad Bej (Ḥidāyat Bak), o którym wspominał Maurycemu Mannowi Feliks Hermanowicz (1807–?); zob. też Bystroń 1930, s. 109–110.

[92] Knopek 2000, 2003, 2005.

[93] Zob. Węcławowicz 1995; Mruk 1995, 1996, 2001, 2005; Quirini-Popławska 1998; Kalinowski 2004.

[94] To nie jedyni Polacy pojawiający się w stroju orientalnym. Ambroży Grabowski 1909, t. 2, s. 14–15 wspomina o księdzu Prosperze Burzyńskim, który po powrocie ze Wschodu chodził po Krakowie w reformackim habicie, z brodą i zawojem na głowie. Wiemy też, że podobnie nosił się inny zakonnik, Antoni Burnicki.

[95] O micie Orientu w literaturze pisał Kuźma 1980.

[96] Arafe 1994, s. 114.

[97] Dzisiaj niektóre biura turystyczne poszły jeszcze dalej w „przybliżaniu” turyście zabytków, bowiem wykupują całe zabytkowe miasteczka (na razie w Europie) i urządzają w nich centra turystyczne, do których kierują swoich klientów. Rozważany jest też projekt budowy w okolicach Kairu makiet najważniejszych zabytków starożytnego Egiptu, by oszczędzić turystom czasu, a jednocześnie chronić obiekty „przed zadeptaniem”.

[98] H. Kaczmarek 1989, s. 344–345.

[99] Jego wspomnienia z pielgrzymki miały kilka wydań w wersji łacińskiej w Brunsberdze (łac. Brunsbergae, Braniewo) 1601, Antwerpii 1614, Jaurinum (Raba na Węgrzech) 1753, w Koszycach (Kassa) 1756; po polsku w Krakowie 1607, 1611, 1617, 1628, 1683, 1745, we Wrocławiu 1847, 1925, w Warszawie 1962; po niemiecku w Moguncji 1603, we Frankfurcie 1605; po rosyjsku w St. Petersburgu 1787, 1878, 2009 (faksymile tekstu wydane w Riazaniu), 2014 w opracowaniu Iriny Fiedorovej w Petersburgu; po litewsku w Wilnie 1992, po białorusku w Mińsku 1994.

[100] Zob. Alexandrowicz 1976. Irina Fiedorova 2014, s. 194–200, znalazła także 12 rękopisów rosyjskich tłumaczeń wspomnień Radziwiłła z podróży. Tłumaczenia, jej zdaniem, powstały na podstawie polskiego przekładu Andrzeja Wargockiego z 1628 roku.

[101] Hartleb 1934, s. 16–17.

[102] Alexandrowicz 1976, s. 383.

[103] Bernatowicz 1998, s. 143.

[104] Sajkowski 1965, s. 33.

[105] H. Kaczmarek 1989, s. 344–345.

[106] Radziwiłł 1962, s. 11.

[107] Podobnie uczynił Józef Chwalibóg, podróżujący kilkaset lat później. O warunki podróży po Ziemi Świętej dopytywał się również, tuż przed udaniem się do Jerozolimy, konsula austriackiego w Aleksandrii, który dwukrotnie odwiedził Jerozolimę (Chwalibóg 1847, s. 225).

[108] Iwanowski 1876, s. XII pisze: „Pielgrzymując do Ziemi Świętej należy w każdem Jej miejscu, czytać Pismo Święte wedle wskazówki jaka jest oznaczona w stosownych do tego przewodnikach”.

[109] Zob. np. Hussarzewski rkp., s. 281.

[110] Trzeciak 1904, s. 23, przyp. 1.

[111] Średniowiecznymi przewodnikami po Ziemi Świętej zainteresował się ostatnio, w ograniczonej zresztą mierze, Wojciech Mruk 2001.

[112] Problematyką budowy stosunków dyplomatycznych obu nowo powstałych państw zajmował się Antoni Przemysław Kosowski 2017.

WYDAWNICTWO AKADEMICKIE

DIALOG

Wydawnictwo Akademickie Dialog
00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel.: 22 620 32 11, 22 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Odwiedź nas na Twitterze, YouTube, Facebooku!

www.facebook.com/WydawnictwoDialog

www.youtube.com: Wydawnictwo Akademickie Dialog

www.twitter.com/WydawDialog

www.instagram.com/wydawnictwodialog