Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Part 1. Niymcy muszōm umrzić, żebychmy mogli żyć

Przypisy

Opieka redakcyjna: EWELINA KOROSTYŃSKA

Redakcja: ZBIGNIEW KADŁUBEK

Korekta: KAMIL CZAIŃSKI

Projekt okładki i stron tytułowych: RAFAŁ KUCHARCZUK

Na okładce wykorzystano reprodukcję obrazu
Erwina Sówki Postęp cywilizacyjny (1981).
Obraz pochodzi ze zbiorów Muzeum Śląskiego w Katowicach.

Redaktor techniczny: ROBERT GĘBUŚ

© Copyright by Szczepan Twardoch
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2022
© Copyright for the Silesian translation by Wydawnictwo Literackie, 2022

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-07779-5

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Krzysztofowi Łęckimu

PART 1

NIYMCY MUSZŌM UMRZIĆ,
ŻEBYCHMY MOGLI ŻYĆ

Ô twojij twŏrzi myślã, kej na czŏrnym niebie, jeszcze nisko nad horyzōntym, blyskŏ sie piyrszŏ biołŏ gwiŏzda. Miynkŏ forma dolnyj szczeki, liczka, nos, usta, ôczy. Ty, Agnes. Geōmetryjŏ twojich rysōw we mojij gowie wypŏlōnŏ głymboko, głymbij aniżeli twŏrze ôd mojich ôjcōw.

Gwiŏzda szplitra rozpadŏ sie we kaskadach. Po chwili z daleka niesie sie grōm. Jeszcze niy czas, jeszcze czekōmy, szeptōm do chopōw, co ich miyłujã, szeptōm, kej grōm cichnie, szeptōm ku jejich postaciōm przistrojōnym kuplami ôd helmōw, ledwo widzã jejich formy we zalōnym miesiōncowym światłym ôkopie. Niydobrze, że miesiōnc, że flandryjske niebo bezchmōrne, woloł bych iś po ćmŏku we nowie, ale niy jŏ ô tym stanowiã. Niy stanowiã hned ô niczym, niy je żech człowiek ino tajlik wielkigo ôrganizmu, mōj cug we mojij przidzielōnyj do sztabu dywizyje kōmpaniji, dywizyjŏ we armiji, strzałki angrifu na sztabowych kartach, frōnt, duge lynije zŏôpatrzyniŏ, niy ma mie ôkrōm placu i funkcyje ôd tyj maszyneryje, ôkrōm tego placu i funkcyje niy istniejã.

Ô twojich dłōniach, Agnes, myślã, kej sie dziwōm na fosforyzujōnce wajzry ôd zygarka we skōrzannyj taszy, podle wojynnyj mody przipniyntyj pŏskym na rynkŏwie mōndurowyj bluzy, je trzeciŏ dwadziścia siedym. Trzeciŏ dwadziścia siedym, dwudziesty trzeci października, Agnes.

Jeszcze niy czas. Jeszcze niy czas, Ruhe, Männer, spokojnie, ludzie, padōm, i trwajōm bez ruchu, napiyńci jak łuczyska gotowe zarŏz puścić strzałã. Słyszã zymby szczynkać jegrowi ô mianie Gusinda, co klynczy kole mie. Spokōj, ludzie, spokōj.

Gwiżdże niebo wysoko nad nami i zarŏz daleko blyskajōm nowe gwiŏzdy i grzmiōm, a jŏ myślã ô twojich dłōniach, ô tym, jakeś mi podała prawõ dłōń do pocałōnku, kejch cie ôstatni rŏz widzioł, sześ miesiyncy i trzi dni tymu nazŏd. Niy miarkowołch, iże mi podŏsz dłōń, stołch przi dźwiyrzach, ôblyk żech rynkawiczki, tōż kej żeś jã wyciōngła ku mie, toch wziōn te wojskowe rynkawiczki wartko ze włŏsnych dłōni zdziyrać, zastawiyła żeś mie jednym wejzdrzyniym i żech spokopiōł, że nic niy chcesz, żebych twojã dłōń broł we swoje, nic niy chcesz, żebych jã podniōs do ust. Niy uniosła żeś dłōni wysoko, je żeś moc niższŏ ôdy mie, musioł żech sie tōż skłōnić, splōt żech rynce za plecami i słożōł żech na twojij dłōni pocałōnek, zarŏz kole złotego ringu. Poczuł żech twōj parfim, dopiyro wtynczŏs. Wiym, co to za wōń, dostała żeś go ôdy mie pŏrã miesiyncy tymu nazŏd, wōń żeś wybrała sama, francuski, przedwojynny, Caron Narcisse Noir, toć, pergamutka i kwiŏt apluziny, cywet i piżmo, i zandalowy strōm, rzŏdkość we wojynnyj gospodarce, zrujnowoł moje finance na moc miesiyncy. Terŏz żech ci doł za gyszynk broszurkã, znŏd żech jã we kabzi ôd ynglickigo lojtnanta, co we naszym atalerijskim szturmie straciōł gowã. Ô tym, że gowa ôd lojtnanta durch leżała u jego stōp, durch we plaskatym helmie, toch niy spōminoł. Broszurka nosiyła tytuł Prufrock and Other Observations niyznōmego mi przōdzij poety ô mianie Eliot, we postrzodku żech znŏd wiersz pod tytułym The Love Song of J. Alfred Prufrock, co mie fest tyknōł. Chciołch sie tym tykniyńciym ze tobōm podzielić. Ksiōnżeczkã żeś przijōnła bez słowa.

Niy cŏfła żeś dłōni ôd razu i takech trwoł a wargami tykoł twojij skōry ze ciyniym ôd wōni twojigo parfimu. Bez pŏrã ôtwartych dźwiyrzi ynfilady widzioł żech twojigo mynża we hausroku i dōmowych laciach, usadzōnego we zeslu i ôstyntacyjnie skrytego za płachtōm „Der Oberschlesische Wanderer”, musioł nŏs widzieć i musioł tyż udŏwać, iże niy widzi. Po chwili ôderwała żeś dłōń ôd mojich wargōw i przesunyła żeś bez moje wosy, chobyś szarpała kudłatego psa, i dopiyro wtynczŏs żech sie wyprościōł i wejzdrzoł na ciebie. Patrzała żeś na mie ze uśmiychym, co w nim tkliwość sie miyszała ze urōnganiym, a jŏ niy śmioł wylyź, Agnes, i wiedzioł żech, że kej to zrobiã, kej cie stracã z ôczōw, to możno stracã cie już na dycki.

Chociŏż ôn sam bōł, to wszysko, co było za dźwiyrzami ôd twojigo pōmiyszkaniŏ, to była prōznia, pustŏ i ciymnŏ. Wszysko, coch pragnōł, wszysko, coch śmioł pragnōńć, to patrzeć na twojã twŏrz. Chciołch umrzić ze ôbrazym twojij twŏrzi przed ôczami, Agnes, a tyś w kōńcu ciepła ino dwa słowa, głosym narŏz ôstrym, pruskim, choby znōmym mi za dobrze tōnym ôd unteroficyra, geh jetzt!, idź już! I ôdwrōciyła żeś sie, a jŏch spokopiōł, jak narŏz ôświycōny: ôto sie dokōnało, ôto muszã ôdyjś, tōż ôdwrōciōł żech sie tyż, ôtwar dźwiyrze i wyszoł we prōzniã siyni, we pustkã ulice, we ćmã świata, co ôn niy je ty, Agnes, i co w nim ciebie niy ma.

Świata, co w nim niy ma twojij twŏrzi, Agnes, ani twojigo wejzdrzyniŏ, ani tych nojrzŏdszych i nojkrōtszych mōmyntōw, kej przizwŏlŏsz mi na sekundã tyknōńć twojij skōry, jak przed chwilōm.

Świata, co w nim ôd sztyrech lŏt dobrze wiym, jaki je cyl mojij egzystyncyje, czymu i kōmu sużã, po piyrszy rŏz w życiu, ale już mi to niy przinosi takij ulgi i radości, jakõ mi przinosiyło kejś, na samym poczōntku wojny.

Ciynżkoch zeszoł po słodach, pōmału wyszołch ze ajnfartu i stanōł na ulicy, naprzeciwko Café Kaiserkrone, ściōng rynkawiczkã i tyknōł ust, wargōw, co chwilã tymu nazŏd całowały twojã dłōń. Niy było już na nich ani śladu ciebie. Wejzdrzołch na zygarek i pōmyśloł żech, iże muszã wyzwolić sie spod twojigo zaklyńciŏ, Agnes, chociŏż wiedzioł żech wtynczŏs, tak samo dobrze jak terŏz wiym, iże to niymożliwe. Muszã wyzwolić sie spod twojigo zaklyńciŏ, Agnes, ale nic tego niy chcã.

Poczekołch, aż przejedzie bana, przeszołch bez ulicã, siednōł przi stoliku na zewnōntrz, we zygrōdce, kelner wartko podlecioł na widok polowego, ôficyrskigo mōnduru i szlajfki Żelaznego Krziża drugij klasy, bo to bōł wtynczŏs inkszy świat, te sześ miesiyncy tymu nazŏd, inkszŏ era, wszysko sie jeszcze niy rozleciało, na Ślōnsku aby ludzie jeszcze niy pluli, kej widzieli ôficyrski mōndur, co po prŏwdzie terŏz mie dziwi, bo powody mieli tedy tak samo dobre do pluciŏ, jak majōm terŏz.

Ôbsztalowołch piwo, warzōny wuszt i kwatyrkã gorzołki, tak prawie, jak mōj fater by zrobiōł, przed wojnōm, przi tych rzŏdkich przileżytościach, kej skłōmpstwo mimo wszysko przizwŏlało mu uznać jedzynie poza dōmym za usprawiedliwiōne.

Piwo, wuszt, kwatyrka gorzołki. Jŏd żech bez apetitu, wuszt to bōł ôszkliwy erzac ze drōbki, po rozetniyńciu strzewōw siwŏ masa wyloła sie na talyrz i pōmyślołch coś, za co rozstrzylali by mie, kej bych pedzioł to na głos: tak wyglōndŏ naszŏ nadchodzōncŏ klynska, tak wyglōndajōm brytyjske szranki. Klynska, niy klynska, jŏd żech, boch mioł głōd, jŏd żech a myśloł ô ôjcu, wypiōłch piwo i gorzołkã, aby piwo i gorzołka smakowały jeszcze jak trza. Prōbowołch sie spōmnieć, wiela razy żech przechodziōł sam, kole Café Kaiserkrone. Pŏrãnŏście lŏt tymu nazŏd stoliki tyj zygrōdki stoły nad brzegym rzyczki, potym rzyczkã zasuli, ale alejka durch sie nazywŏ na jeji pamiōntkã Wilde Klodnitz, Dzikŏ Kłodnica. Chodzowoł żech sam, kej żech bōł jeszcze we gimnazyji i potym, jakech nawiydzoł Gleiwitz, dycki ze myślōm ô ciebie, Agnes.

Spōmnioł żech sie nŏs przed wojnōm siedzieć we tyj zygrōdce ze mojim uniwerzyteckim kamratym Dionizym Braunym-Towiańskim, tyś przistōmpiyła dō nŏs społym ze niyjakim Heinrichym Gottropym, co kapkã wczaśnij zamiyszkoł u ciebie na kwatyrze, we mojij staryj izbie, i już do ciebie wtynczŏs zŏlyciōł, ale jeszcze ci sie niy ôświadczōł. Musiało sie pisać wierzã rok 1913, ôstatniŏ jesiyń przed wojnōm, niyskory, jeszcze ale ciepły paździyrnik, zjedlichmy ôbiŏd, a potym przesiedzielichmy sam cołke popołednie aże do śćmiywku, piyli sznaps, byli wesoli i głośni. Panie dziwały sie na nŏs krziwo, że siedzisz we larmujōncym chopskim tŏwarzistwie, iże sama pijesz, żeś ôblykła matrŏskõ bluzã i keckã we fest sznicie suffrage, co tego na ulicach prowincjōnalnych Gleiwitz sie niy widowało, i to cieszyło nŏs tak samo jak ciebie, to nasze épater les bourgeois. Dionizy, ôpity, weszoł na stołek i deklamowoł po francusku Chanson d’automne ôd Verlaine’a, a zgorszōnŏ familijŏ ze dwōjkōm masnych dzieci ôstyntacyjnie wyszła. Bylichmy tedy szczyńśliwi, nawet kej Gottrop zawiyd cie do dōm, a Dionizy prōbowoł mie namōwić, żebychmy poszukali jakigo pufu, i moc bōł zawiedziōny mojim twardym ôdkŏzaniym, i ôstawiōł mie wtynczŏs, i straciōł sie na resztã nocy, do dziś niy wiym kaj.

To bōł inkszy świat, a zaś we dniu, co w nim żech cie widzioł po ôstatni rŏz, sześ miesiyncy i trzi dni tymu nazŏd, po zjedzyniu i wypiciu, wstoł żech, ôbciōng siwõ polowõ bluzã, zapŏlōłch cygarytã i poszoł na gliwicki banhŏf, żeby cugym wrōcić do prawego świata, i cołki czas we gowie grzmiały mi niy kanōny, niy granaty, co pynkały ze hukym, ino twoje słowa, geh jetzt, geh!

Geh jetzt, słyszã nawet terŏz, geh jetzt, idź już, pōł roku, trzi dni i ôziym godzin niyskorzij. Geh jetzt.

Ftoś tykŏ mojigo ramiynia.

Ôbrŏcōm sie, to Kiesel. Już czas, szeptŏ Kiesel, już czas. Zamyślyli sie, ale już czas. Dobry, kochany Kiesel.

Zygarek – trzeciŏ trzidziści. Już czas. Patrzã na wajzry, jeszcze piytnŏście sekund, czujã mi sie strzewa ściskać, choćby ftoś wykryncoł szmatã. Wajzer ôd sekundnika tykŏ dwanŏstyj, zaciskōm ôczy. Bojã sie, ôkropnie sie bojã, jak dycki przed szturmym.

Los, Männer, los, los, looooos!

Los, los, los, wykrzikujã kōmyndã szeptym, cicho, idymy, ludzie, słyszã te słowa padać ze mojich ust, a przecã to tak choćbych niy jŏ to gŏdoł. Los, los, los, padōm fest cicho, żŏdnych krzikōw, żŏdnych gwizdkōw.

Strach ôdbiyrŏ mi rozum i dych, ale ruszōmy, ruszajōm, przeskakujōm brustwer ôd ôkopu, ruszōmy, pochylyni, nisko przi ziymi, na tle nieba, co jaśnieje, kuple ôd helmōw ôd mojich ludzi, nad kożdym prawym ramiyniym dwie rube kryski: lŏf ôd gwerka i sztilek ôd łopaty, nojważniyjszyj po granacie ôkopowyj brōni. Ruszajōm kolōnōm, we prawych dłōniach granaty, sztalowe kapsle już ôdkryncōne, jŏ tyż mōm we prawyj dłōni granatã, we lewyj pistōlã, we sercu i brzuchu dyrgŏ mi kula przerażyniŏ, co sie niy straci, podwiela niy wrōcymy, podwiela niy weznōm nŏs ze ôkopōw na etapã, niy zluzujōm, niy przizwolōm bez chwilã normalnie dychać, patrzeć, myśleć, żyć.

Idymy na szpicy cołkij kōmpanije. Pogoda nŏs mŏ rada, na ziymi niy ma za fest klity, niy padało, kroczymy pewnie, niy kiołzdōmy sie we marasie, niy brnymy. Idymy. Za mnōm Kiesel ze kugelszpricym. Za Kieselym Mamok, Kubitza i Heinz ze maszinyngwerym, moje sparcie. Miyłujã kożdego wojŏka z mojigo cugu, barzij aniżeli kejś braci i siostrã, barzij gorkōm miyłościōm, a terŏz idymy i wiym przecã, iże niy wszyscy z nŏs wrōcōm. Idã warcij, wychodzã na czoło swojigo cugu, Kiesel za mnōm, Kubitza i Heinz ôstŏwajōm ze zadku.

Bojã sie. Idymy. Kole nŏs ruszajōm dalsze cugi, idzie przigiyntŏ przi ziymi cołkŏ naszŏ kōmpanijŏ, niydaleko mie trzi zegniynte na pōł postacie, ôpŏsane choby kamele, wlykōm za sobōm mały minynwerfer. Dalij na prawym krzidle kōmpanijŏ gwardyjskich Totenkopf-Pioniere, przisłanŏ na nasz ôdcinek dopiyro wczorej, straszne zaprawiōne we walce chopy ze trupiymi czaszkami naszytymi na lewych rynkŏwach i gwardyjskimi belkami na kraglach, a postrzōd nich wojŏcy uzbrojyni we nojstraszniyjszy rynczny ôrynż, jakich widzioł na frōńcie, szlauchy ze lancami, co ciepiōm płōmiynie, flamynwerfry, na plecach baniŏki ze pŏlnym płynym.

Piyrsze zŏsieki, na mojã kōmyndã cug prziklynkŏ, Reich, Bonk i Seifert i bez mojij kōmyndy wiedzōm, co robić, Seifert ino dziwŏ sie bez ramiã i szukŏ mojij zgody, wartko przikiwujã, wyciōngajōm zza pasōw nożyce, tnōm połne kolcōw zwoje Stacheldraht, ôdgarniajōm, je przechōd. Zastawiōm narŏz wszyskich. Na kolano, do ziymie. Szukōm ôczōw ôd Kiesela. Skazujã mu wzrokym drōgã przed nami. Rozumiy ôd razu, bez słowa. Miny? Miarkuje bez sekundã, niy, niy ma min, kryńci gowōm. Jeźli Kiesel padŏ, że niy ma, to niy ma. Jeźli by sie kejś pōmylōł, to już by go sam niy było, a je sam już ôd sztyrech lŏt i żyje. Tōż jeźli Kiesel padŏ, że niy ma, to niy ma. Dŏwōm znak, ruszōmy dalij. I szeptym: los, los, los.

Idymy. Niebo zaś piszczy i na ćmawomodrym tle nad horyzōntym przed nami wybuchajōm nastympne pyszne biołe gwiŏzdy, my ale we jejich huku milczymy.

Idymy cołkim batalijōnym, zmocniōnym kōmpanijōm trupich czasek, ale to niy je richtich angrif, to niy ôfynsywa.

Ôd siyrpnia sōm my we ôdwrocie, terŏz ino bajsōmy, jak bestyjŏ, co sie cŏfie, bo tochmy prawie sōm, zymby i pazury ôd wielkij bestyje. Behemota ôsaczōnego ôd francuskich, brytyjskich, nowozelandzkich, amerykańskich i Bōg jeszcze wiy jakich psōw. Ôsaczōny Behemot, niymiecki drach, prawie kłapie paszczekōm, to je tyn nasz cichy marsz, ale za nami strzewa ôd bestyje żere straszny rak, zaciskajōm sie tyntnice ôd banowych lyniji, krew, co sie rozchodzi po ciele, roznosi corŏz mynij ôdżywczych substancyji, zestōmpiŏ sie pokarmowy przewōd, ôrganizm, co mychmy sōm ôd niego tajla, gnije, a ôd niego, nasz, mōzg, ôgarniŏ pōmału ciche szalyństwo.

Pamiyntōm jeszcze, Agnes, słodki smak wiosynnyj ôfynsywy, kej pōł roku, trzi dni i ôziym godzin tymu nazŏd nawiydziōł żech cie we Gleiwitz w kwietniu, 6 Batalijōn Pijōniyrōw, co w nim kōmandyrujã cugym, ciynżko walczōł pod La Bassée, naszõ kōmpanijŏ była zluzowanŏ, dostalichmy urlŏpy i jechoł żech do ciebie syty sytościōm bestyje, ôto łyklichmy tyla, wiela bestyjŏ niy poradziyła łyknōńć ôd tak dŏwna, nasz frōnt doszoł aże pod Montdidier i kożdy rozerwany granatōm, zabity szplitrym, zasuty we bunkrze, ôkopie, abo umarty ôd gripy kamrat to była cyna, co, tak mi sie jeszcze, gupimu, tedy zdŏwało, wert było zapłacić za to, iże nasz frōnt doszoł aż tam. Bylichmy wtynczŏs syci tyż my, małe kōmōrki we wielkim ciele ôd Behemota, bo po zdobyciu ynglickich ôkopōw, wziōnlichmy wielkõ i piyknõ liszkã, tōż jedlichmy prosto z dōzōw miynso, rōżowy, zŏfcity corned beef, co go Tommies dostŏwali bezma aże ze Argyntyny, kej jejich szify panowały na morzach, i jejich bioły miynki chlyb, piylichmy jejich wino i whisky, i kōndynsowane mlyko, co nōm smakowało niyôbyczajnie, jednak wypołniało nŏs tyż gorzkościōm na myśl ô naszyj bestyji tak wygłodniałyj, ôdetniyntyj ôd światowego handlu.

Jechołch tōż do ciebie wtynczŏs syty chwilowōm sytościōm dracha, potymech wrōciōł, a niyskorzij ruszyli na nŏs ci porzōnd syci Anglozaksiŏ i cŏflichmy sie aż pod Schelde, i dzisiej idymy bez zŏsieki, we kerōnku jejich ôkopōw, z blank inkszym smakym we ustach.

Bojã sie. Ale idymy, idymy na szpicy. Za nami niebo pōmału jaśnieje, chociŏż do wschodu słōńca jeszcze daleko, bydzie widać nasze figury na tle jasnego nieba, ale idymy.

Kiesel tykŏ mojigo ramiynia. Doczkejmy, szeptŏ mōj dobry, niyzawodny feldfebel Kiesel. Dŏwōm znak, cug zaś prziklynkŏ, wszyscy we tym samym mōmyńcie, jak wyćwiczyni wierni we kościele we Pilchowicach na znōmy im gest dobrego farŏrza. Kiesel skazuje mi kerōnek, widzã, je, brytyjskŏ wacha, trzech wojŏkōw we plaskatych helmach. Dŏwōm znać Kieselowi, połznymy ku nim, cug na mōj znak ôstŏwŏ za nami. Mōmy szczyńście, Ynglicy na wasze dŏwajōm pozōr niy na nŏs, ino we strōnã ruchu trzecij kōmpanije naszego batalijōnu, my zachodzymy ich ôd flanki. Kiesel pytŏ mie niymo bez skŏzanie wzrokym na granaty. Niy zgŏdzōm sie tyż niymo, Kiesel rozumiy, cŏfiymy sie, połzaniym, nazŏd do cugu. Nojcichszym szeptym mianujã trzech wojŏkōw, Steinmetza, Deventera i Gusindy, niy sōm kōntyńci, niy muszōm być, robiōm, co dō nich nŏleży. Symujōm helmy, gwery i ôdpinajōm łopaty i brōttasze, a spod pażōw miechy ze granatami, ôstawiajōm sie ino po jednyj granacie wrażōnyj za pas, wyciōngajōm Grabendolche, ôkopowe noże, i połznōm we strōnã ynglickij wachy. Jŏ zatynczŏs rozstawiōm swōj cug, do przigody, jak by chopcōm sie niy udało. Kubica z Heinzym rychtujōm leki minynwerfer, ludzie zastygajōm wlepiyni w ziymiã, gotowi na mōj byfel dać sie do biegu, ciepnōńć granaty.

Je żech spokojny, ale strzewa mōm skryncōne jak sznōrã. Czujã gōwno mi przeć na zwiyrŏcze, fest bych rŏd ôdpołzoł kōncek, rozepnōł galŏty, ściep je i ulżōł sie, ale niy mogã. Mimo tego je żech spokojny i myślã ô twojij świetlistyj twŏrzi, Agnes, ô twojij świetlistości, coch jŏ je ôd nij ino niymy satelita, co naôbkoło nij krōnżã bez pōł swojigo dwudziestosiedmiolatowego żywobyciŏ, a to wczaśniyjsze pōł, bez ciebie, to ani żywobycie niy było. Tyś je moje żywobycie, Agnes.

Bez wołnã ôd mōndurowyj bluzy tykōm medalije, co noszã na karku. Niy, niy dostołch jij ôd ciebie, kupiōł żech sie jã sōm, jeszcze we 1914, u Ludwiga na Tarnowitzerstraße. Do postrzodkach wraziōł twojã fotografijõ, pozornie wyciyntõ, poprosiōł żech tyż ô kiść twojich wosōw, tegoś mi ale ze śmiychym ôdkŏzała. Fotografijõ tyż żech musioł zdobyć wbrew twojimu ôdkŏzaniu, do czego nigdy ci sie, Agnes, żech niy prziznoł. I małōm tajymnicōm, co jã mōm przed tobōm, gańbiã sie jeszcze barzij aniżeli tym, iżech zignorowoł twōj klarowny zŏkŏz.

Steinmetz, Deventer i Gusinda sōm już przi wasze. Tykōm medalije ze twojōm fotografijōm, chopcy połznōm, jak dycki połznōm i narŏz zrywajōm sie, ciepiōm sie ôd zadku na Ynglikōw, chytajōm za ranty jejich helmōw, ciōngnōm, podnoszōm im gowy a ôdsłōniajōm garła, dziubiōm i tnōm ôkopowymi nożami. Ynglicy krziczōm, ale krzik to nic, krzik sie rozlygŏ i gaśnie, rozpływŏ sie we gynstym lufcie, co go niy tnie żŏdyn szus ani wybuch ôd granaty.

Chopcy wrŏcajōm, Deventer we uwijŏczce zdōnżōł chabnōńć mŏrtwymu Ynglikowi jakõś feldflaszã, patrzã groźnie, ale niy kŏżã jij wyciepnōńć, dziynkujã im we ciszy, klepiã po plecach, Gusindy, mojigo roztōmiyłego, szarpiã nawet pieszczotliwie za kudłate, ryże wosy. Chopcy wartko zakłŏdajōm ôporzōndzynie, sztalhelmy, Heinz ze Kubitzōm swijajōm maszinyngwer, cug ruszŏ dalij, zaś żeś mi prziniosła szczyńście, Agnes.

Idymy. Los, los, los, pōmału, cicho, zegniyńci, nisko przi ziymi.

Narŏz szarpniyńcie, ciało reaguje na trzask szusu warcij aniżeli świadōmość i już leżã plaskato we marasie, bo przed nami zaszczekoł lewis. Ôd dŏwna poznŏwōm po trzasku, jeźli strzylŏ lewis, abo vickers, co pōmału sapie i rozpyndzŏ sie społym ze wzrostym tymperatury, abo chauchat, co pōmału klupie, abo nasze 08/15, abo jeszcze coś inkszego, to je ważne, żeby rozeznŏwać, jeźli sie chce żyć, a jŏ chcã żyć, bo chcã cie jeszcze ôbŏczyć, Agnes.

Zaczynŏ sie strzylanina, mōj gwer ôdpowiadŏ ôgniym, ale go uciszōm, niy ma po co strzylać, manszaft, bez czekaniŏ na byfel, wkopuje sie w ziymiã, łopatki drōm gliniasty grōnt, patrzã na Kiesela, ôn ôdkazuje, ja, jŏ tyż tak miarkujã. Za wieluchmy już straciyli. Niy szturmujymy. Poczekōmy na Totynkopfy. Wysyłōm na zadek małego berliniŏka Gusindy ze meldōnkym, a my ôkopujymy sie po leżōncku, jŏ tak samo jak kożdy, ziymia spod klŏtki piersiowyj przed siebie, tyla, żeby skryć postać, potym, jeźli styknie czasu, to kopie sie głymbij, i zaś głymbij, niyskorzij pojedyncze jamy łōnczy sie we ôkop, ale to niy terŏz. Lewis strzylŏ niycylnie, za krōtko, podwiela sie wstrzyli, to bydymy pokryci, niywidoczni. Warcij, Männer, warcij, kopać, wołōm ino na to, żeby wiedzieli, żech je, że wachujã nad niymi. Gusinda wrŏcŏ po chwili, kōmandyr kōmpanije kŏże szturmować, tōż dobre, bydymy szturmować, ale poczekejmy, aże pod nasze krzidło podyjdōm Totynkopfy. Przitrzimali cie ôgniym po drōdze, Gusinda, rozumiysz? Bez to czekōmy. Jawohl, Herr Leutnant. Ruszylichmy do szturmu, jakeś ino dotar ze byfelym, pra? Natürlich, Herr Leutnant. Kiesel, idź, wejzdrzij, jeźli ludzie sōm dobrze ôkopani. Idzie, połznie wzduż naszyj pozycyje.

Kiesel je nojważniyjszy człowiek we mojim cugu, ważniyjszy nawet ôdy mie, kōmandyra. To jŏ dŏwōm byfele, Kiesel ale sprawiŏ, iże moje byfele przichodzōm do życiŏ, skirz niego cug funguje jak jedna maszyneryjŏ, to ôn rozstrzigŏ kōnflikty, to ôn wiy nojlepij, kery człowiek kaj winiyn sużyć.

Miyłujã go, jak ich wszyskich, ale ônego ekstra, Manszaft miyłujã tak, jak bych miyłowoł włŏsne dzieci, kej bych jakeś mioł, a ônego zaś miyłujã tak, jak bych miyłowoł ôd tych dzieci rodzicielkã. Je ze Hamburga, ôd niego matka je panna, wiym, iże ludzie szeptajōm miyndzy sobōm, iże ôd niego ôjciec bōł francuski matrŏz, a Kiesel zaś do armije uciyk skuli strachu przed morzym. Jak mu było dwanŏście, to trefiōł na pokłŏd wielorybnika, kaj swoje ôdciyrpioł i zniynawidziōł morze nad wszysko na świecie, tōż kej skōńczōł siedymnŏście lŏt, to sie zgłosiōł za frajwilika do wojska, bo ino za Freiwillige mōg liczyć na to, że przizwolōm mu wybrać, kaj bydzie sużōł. Jakim spōsobym trefiōł do ślōnskich saperōw, toch niy pytoł. Ze stŏwki przidzielyli by go na zicher do mariny, a prziôbiecoł sie, iże już nigdy wiyncyj na morze ani niy wejzdrzi. Ôdsużōł tōż swoje pŏrã lŏt przed wojnōm i postanowiōł ôstać przi wojsku za kapitulanta, fachowego wojŏka. Jakim cudym niy umiyniōł sie we to, co we naszyj armiji nojgorsze, we tympego pruskigo unteroficyra, feldfebla, co sie skłŏdŏ ino ze ôkruciyństwa i gupoty, a takich dyć je wiynkszość? Tego niy wiym.

Możno kejś, za fachowego wojŏka we czasie pokoju, ôn bōł prawie taki, możno to dopiyro wojna zrobiyła abo wyciōngła ś niego człowieka? Poznoł żech Kiesela ledwo rok tymu nazŏd, niy wiym, jaki bōł wczaśnij. Tyn Kiesel, co go znōm, je jednak człowiek. Ôd dŏwna żŏdyn niy trŏpi sie u nŏs egzecyrkōm abo regulaminami mōndurowymi, niy sōm my, jako 6. Batalijōn Pijōniyrōw Ślōnskich, ôficjalni Sturmtruppen, a jednak wszyscy u nŏs noszōm ôwijŏcze zamiast wysokich bōtōw, bo tak wygodnij. Kiesel dbŏ ô to, żeby nowi wojŏcy ze dopołniyń naszywali skōrzanne łŏty na kolana i łokcie, bo wiy, że niyprzetarty mōndur je ważniyjszy ôd regulaminu, Kiesel dŏwŏ pozōr na to, czy pojedli, czy tympiōm wszy. Kiesel nawet tuli, kej świyży rekrut płacze w nocy pod dekōm i wołŏ mamy. A kej kery wyje ôd strachu, ciepie gwer i chce uciykać, to Kiesel by mōg go podać do reportu i Bōg wiy, jak by sie to skōńczyło, ale Kiesel zamiast tego podnosi gwer, ôdstawiŏ go, ôdwodzi synka, jeźli ino idzie go ôdwiyś, uspokojŏ, pocieszŏ, kŏrmi, poji.

Starŏ sie ô nich, choćby ôn bōł jejich ôjciec i matka narŏz, jŏ miyłujã ich wszyskich ôd niego miyłościōm. Kiesel płacze, kej umiyrajōm, i płacze nad tymi, co przichodzōm nowi, żeby z nami umrzić. Dyktuje im listki do matek, do żōn i do dziouchōw, co bezma tam na nich czekajōm, i piykne sōm te dyktowane listki ôd Kiesela, szczyre, ale tak, żeby cynzura niy musiała nic skryślać, co podnoszōm na duchu, ale niy ôszydliwe, i do tego bogate, bo Kiesel, niymiecki feldfebel Kiesel, fest rŏd czytŏ, i to niy ino Goethego abo Lönsa, ale tyż Rilkego, co go tak mŏsz rada, Agnes, pamiyntōm tyn tōmik ze zielōnōm ôkładzinōm, co ś nim sie hned niy rozestŏwŏsz. Spodoboł by ci sie Kiesel, cytaty ze Rilkego wpisuje synkōm we te listki, a matki sie potym dziwiōm, że tyn gupi jak sztwŏrtŏ mōnka, kōnopiaty bauerski syn narŏz ze ôkopōw wiersze przisyłŏ.

Kiesel mŏ tyż miano, Johann, ale sam ôn je Kiesel. Rŏd patrzã na niego sie rozluźniać, kej mychmy sōm na etapie, znojdować gibko jaki sznaps, nojprzōd dō mie, potym do manszaftu i nareście na kōńcu do samego siebie. Rŏd patrzã na niego czerwiynieć na gymbie nad połnōm feldflaszōm, przi ôgniu, i brać wbrew swojij niynawiści do morza nōcić De Hamborger Veermaster[1], a kej biere nōcić, to keryś ze chopcōw wartko znojduje cyjã i po chwili Kiesel, czerwōny na gymbie, wōnsaty i piykny cołkim doś wōntpliwym piyknym niymieckigo unteroficyra, grŏ i śpiywŏ, mocnym głosym śpiywŏ tã matrŏskõ śpiywkã, zwrotki we Plattdeutsch[2], niy rozumiã nic, i potym jeszcze tyn frechownie ynglicki, we kōntekście naszyj wojny i ôkopōw, refryn, blow, boys, blow, for Californi-oooo, there is plenty of gold, so I am told, on the banks of Sacrament-oooo, a manszaft suchŏ, jy, jeźli je co jeś, pije, jeźli je co pić, i czuje to, czego niy rozumiy żŏdyn, fto niy jŏd ze kamratym zupy ze jednego kotła, niy społ we kamrata wtulōny pod dwōma mantlami we ôkopie, bo tak cieplij, niy żōł i niy umiyroł społym.

Taki je Kiesel. There is plenty of gold, so I am told, on the banks od Sacramento. Terŏz wrŏcŏ dō mie, klepniyńciym we pleca dŏwŏ znać, że wszysko dobrze. Kej by tak we 1914 feldfebel klepnōł ôficyra we pleca... Tamtego świata już niy ma i cieszy mie, że go niy ma, Agnes, ale niy wiym jeszcze, jaki mŏ być świat nowy, a jakiś bydzie, niy ma wōntōw.

Czekōmy. Trochãch je zeszterowany, jeźli kōmandyr kōmpanije niy prziśle, żeby być zicher, jeszcze jednego byfela do szturmu, bydã musioł serwać cug ôd razu i udŏwać, że Gusinda prawie sam przed sekundōm dotar. Ôglōndōm sie, łōncznika na szczyńście niy widać.

Niebo za nami jasne ôd słōńca, co stŏwŏ.

Niebo przed nami jasne ôd biołych gwiŏzd szplitrōw i czŏrne, ćmawomodre niebo nad nami.

Zlituj sie nad nami, Boże, co go niy ma. Zarŏz ruszymy, zlituj sie nad nami, Panie, zlituj sie nady mnōm, Agnes, moja pani, światło mojigo życiŏ.

I narŏz ze przodku, ze prawyj strōny, durch jeszcze we ćmie sikajōm płōmiynie, dugie jynzory ôgnia, co kapiōm, jedyn po drugim, i lewis już niy szczekŏ, za niymi ôdzywajōm sie maszinyngwery, guche tōmpniyńcia granatōw, tōż los, los, los, Männer! Niy ma już we świecie inkszego piykna i być niy może, niy ma piykna ôkrōm boju i dugich jynzorōw płōmiyni, kej piyszczōm skōrã bez spŏlōnõ wołnã ôd mōndurōw.

Los, los, krziczã, terŏz już krziczã, i lecymy, granaty we rynkach, przed nami narŏz ôdzywŏ sie vickers, co sapie, i słyszã miynke chlaśniyńcia kul we ciała ôd mojich chopcōw, choćby ftoś ciepoł mokrymi grudami ziymie, kryć sie, kryć!!! I zaś w ziymiã, kopiymy, kopiymy, za daleko na granatã, Heinz dostoooł! – krziczy po polsku Kubitza, wkopujymy sie, Kubitza już strzylŏ ze maszinowego null-acht-fünfzehn. Kiesel leży przi mie, patrzi na mie ze pytaniym, wiym, że muszã coś postanowić, dŏwōm sie jeszcze dziesiyńć sekund, i wtynczŏs nastympny jynzōr ôgnia wysikuje ze szprice Totynkopfōw ze strasznym szumym, co ôguszŏ i spadŏ strugōm na ynglicki ôkop, vickers milknie, ze ôkopu wyskakujōm postacie Ynglikōw we flamach. Jedyn leci we naszõ strōnã, żywŏ fakla, rynce mŏ uniesiōne i ze tych rōnk unoszōm sie płōmiynie, co upodŏbniŏ go do ôgnistego ôrła, leci i słychać wycie.

Gusinda symuje ze plecōw gwer, bez byfela, przeladowuje, prziciskŏ do ramiynia. Niy chce, żeby Ynglik ciyrpioł. Gusinda strzylŏ nojlepij ze cołkij kōmpanije, tōż skrōci mu te mynczarnie, nawet za cynã niysubordynacyje. Wtynczŏs jednak Kiesel delikatnym, pieszczotliwym gestym kładzie mu dłōń na kokotku ôd gweru, niy przizwŏlŏ.

Ôstŏw. Niych sie Ynglik pŏli, prawi mōj dobry, słodki Kiesel, i mały berliniŏk Gusinda niy strzylŏ. Ynglik leci, po czym padŏ i gore jeszcze bez chwilã, już spokojny.

Los, los, looooos!

Srywōmy sie, lecymy, piyrszy ôkop, Granaten! Szarpiymy sznōrki we sztilkach, ciepiymy we tysiōnc razy ćwiczōnym rytmie, nojprzōd sztyry, potym sztyry, zaś sztyry, seryjŏ tōmpniyńć, terŏz Kiesel ze kugelspritzym na przodku, piyrszy, krōtke seryje, los, los, los, noże, strzylōm trzi razy ze pistōle we pleca ôd Ynglika, co uciykŏ, za sztwŏrtym razym trefiōm, padŏ na gymbã, przelatujã pō nim, wdeptujã go w maras, los, los, los, Männer, granaty, tōmpniyńcia, krōtke seryje, dych, serce dudni, pulsujōm skrōnie, kaj Kiesel? Pokazuje, że na lewo, dobrze, los, los, los, ale wylatuje na mie Ynglik, ze bajōnetym na gwerze. Strzylōm rŏz, drugi, trzeci, chybiōm za kożdym razym, uchylōm sie we ôstatnim mōmyńcie, niydaleko guche tōmpniyńcia ôd granat, pojedyncze szusy, zwŏlōmy sie społym na dno ôd ôkopu, prziciskŏ mi gwer do karku, chce dŏwić, zapōmnioł, że mōm pistōlã, wyszarpujã rynkã ze nullachtōm spod siebie, przistawiōm mu do zieber, strzylōm, chcã strzylić jeszcze rŏz, ale pistōla drugi rŏz już niy strzylŏ. Ściepujã rozdyrganego Ynglika ze siebie, kolanko ôd pistōle styrczy, nullachta prōznŏ, niy ma czasu zmiynić magazynka, ciepiã jã i podnoszã gwer ôd Ynglika, podnoszã i bijã, bajōnet włazi we ciało, drze ô ziebra, i tam go ôstawiōm, styrczy wbity we ciało jak we ziymiã. Podnoszã zmaraszōnõ, prōznõ pistōlã, ôciyrōm z wiynksza ze marasu, przedmuchujã lŏf, zmiyniōm magazynek, nullachta sie niy zatnie, niy ma sie co szterować, wyciōngōm nastympnõ granatã, kaj manszaft, je, dobre, kaj Kiesel?

Dniyje.

Kiesel? Kiesel? Manszaft pokazuje, wrŏcōmy, dŏwōm w prawo, Kiesel, je Kiesel, siedzi na dnie ôd ôkopu, ôparty ô ścianã i jednōm rynkōm prōbuje ôbjōńć kikuty ôd ôbōch nōg, co je mu urwało, jednōm, bo drugŏ zwisŏ, trzimie sie ino na skōrze. Mina? – pytōm kogoś. Łapka?

Kiesel milczy, mŏ szyroko ôtwarte ôczy i usta, i blank biołõ gymbã, z wōnsōw spływŏ mu strużka krwie, choćby ftoś ôdkryńciōł kokotek, mōndur pocharatany szplitrami, mōj dobry, mały Kiesel, hamburger, co niynawidziōł morza. Manszaft stoji, milczy, wiym, że niy mogymy sam tak stŏć, wiym tyż, że niy ma synsu ciōngnōńć go na etapã, niy we tym sztańdzie. Kŏżã sie kryć, forposta, prziklynkōm przi Kieselu, wyciōngōm plaskōwkã ze sznapsym, przistawiōm mu do ust, niy gŏdōm nic, Kiesel pije.

Niymcy muszōm umrzić, prawi Kiesel corŏz słabszym głosym.

Was? – pytōm. Niy rozumiã.

Niymcy muszōm umrzić, żebychmy mogli żyć, powtŏrzŏ.

Deutschland muß sterben, damit wir leben können.

Ze kikutōw udōw sikajōm szprice krwie i w kōńcu, moc wartko słabnōm i już niy ma Kiesela, ale szturm na nŏs niy poczekŏ. Niymcy muszōm umrzić, żebychmy mogli żyć. Żeby żyć, Niymcy muszōm żrać nŏs, nasze ciała, żrać nŏs i srać nami we ôkopowy maras. Jak dugo Niymcy żyjōm, to my niy przestanymy umiyrać.

Niymcy muszōm umrzić, zginōńć, starte majōm być ze powiyrchnie ziymie. Narŏz to miarkujã. Miarkujã i zarŏz ô tym zapōminōm, boch niy winiyn, niy mogã już ô tym myśleć. Niy mōm zwŏle.

Podnoszã kugelspritz, los, Männer. Los. Manszaft płacze. Płaczki żłobiōm jasne ślady na zmaraszōnych pyskach pod strzechami ôd helmōw, stare chopy smarkajōm we ôbwisłe, pożōłkłe ôd tabaku wōńsiska, manszaft płacze po swojim ôjcu i dobryj matce, Kieselu, ale idymy dalij, los, los, wtynczŏs wpadŏ na nŏs łōncznik ze kōmpanije, ôdwrōt, wrŏcōmy, sōm gyfangnery, wrŏcōmy, wrŏcōmy, ludzie, ino Kiesel już niy wrōci, niy wrōcōm tyż Heinz, Schubert, Gorgoń i Pisula.

Wycŏfujymy sie naszym przechodym we zŏsiekach, wartko, bieżōmy, przigiyńci, dalij cŏfiōm sie dalsze cugi, helmy pōmalowane na krasiate fleki kamuflażu, wrŏcōmy, wtynczŏs niebo gwiżdże, blank inakszyj aniżeli gwiżdżōm nasze szplitry wysoko nad gowami, tōż je gwizd, ciepiã sie na ziymiã, ale podwiela jij siōngōm, czuja piźniyńcie, choćby ftoś walnōł we mōj sztalowy helm piyńciokilogramowym pyrlikym, i niy czujã już nic, je ino ćma.

A we ćmie, Agnes, jaśnieje twoja twŏrz i szydzōncy uśmiych i źwiynczōm twoje słowa.

Geh jetzt, Alois. Geh.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] (dialekt dolnoniym.) Hamburski sztyromasztowiec

[2] (niym.) we dialekcie dolnoniymieckim