fot. Andrzej Walter

O literaturze i kulturze współczesnej

Kraków

Obraz na okładce: „Snopki” , pastel autorstwa Janusza Trzebiatowskiego Wykonanie reprodukcji: Andrzej Makuch

Fotografia Autora na s. 2: Andrzej Walter

Opracowanie redakcyjne: Iwona Dudzińska

Korekta: Maria Kasza, Kinga Ochojska

Opracowanie typograficzne: Mateusz Nizianty

© Copyright by Bolesław Faron

© Copyright by Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2021

ISBN 978-83-65669-84-1

Wydawnictwo Edukacyjne sp. z o.o.

31-326 Kraków, ul. Wielkotyrnowska 35

12 626-08-18, 12 638-00-50

handel@we.pl, marketing@we.pl

www.we.pl

Spis treści

Przedmowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 7

1. Horyzonty literatury i kultury . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 9

1.1. Wokół polskich Nobli literackich . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 11

1.2. „Almanach Muszyny” – regionalne pismo pogranicza . . . . . . . . . . . . . . . . 33

1.3. Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans . . . . . . . . . 59

1.4. Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 73

1.5. Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim . . . . . . . . . . . . . 93

1.6. Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza . . . . 107

1.7. Ziemi przypisany . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 121

1.8. Poezja małej ojczyzny . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 131

1.9. Bronek z Obidzy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 139

1.10. Poezja Alicji Tanew . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 155

1.11. „Lubię czuć drewno” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 161

2. Z kontaktów z pisarzami . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 169

2.1. Wyznania żony Zbigniewa Uniłowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 171

2.2. Prywatny Wojciech Żukrowski . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 179

2.3. Moje spotkanie z Czesławem Miłoszem . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 191

2.4. Testament Mariana Pankowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 197

3. Lekarze piszą . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 207

3.1. Chirurgiczny styl pisania . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 209

3.2. Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore. O chorych, chorobach i poszukiwaniu duszy medycyny (rekonesans literaturoznawczy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 213

3.3. Zapiski córki Eskulapa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 225

4. Sylwetki . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 229

4.1. Pamięć minionego czasu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 231

4.2. Okruchy wspomnień . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 239

4.3. O Tadeuszu Ziętarze . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 243

4.4. Szkic do portretu . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 247

4.5. Redaktor Radia „Alfa” . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 251

5

5. Powrót do korzeni (ciąg dalszy) . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 255

5.1. Profesor. O Janie Rostockim. Opowieść biograficzna . . . . . . . . . . . . . . . . . . 257

5.2. Ciotka Ludwika . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 285

5.3. Sąsiad. Stulecie Józefa Tomczyka . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 291

6. Pogłosy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 295

6.1. Mowy i rozmowy Henryka Markiewicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 297

6.2. Objaśnianie Irzykowskiego . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 303

6.3. W drodze do sławy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 307

6.4. Studia o poezji XX wieku . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 311

6.5. Przewrotna księga jubileuszowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 315

6.6. Silva rerum Józefa Barana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 319

6.7. Smakowanie życia . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 325

6.8. Listy Władysława Orkana . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 331

6.9. Twórca wizjoner . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 337

6.10. Polskie Madonny ludowe . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 341

6.11. Wszystkie wiersze są w bukach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 345

6.12. Bieszczadzkie anioły . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 349

6.13. Wiersze niemal zebrane Kazimierza Wójtowicza . . . . . . . . . . . . . . . . . . 353

6.14. Przystanek Rytro . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 357

6.15. Wielka emigracja z Galicji . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 361

7. Rozmowy . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 365

7.1. Nauczyciel nauczycieli . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 367

7.2. Humanista powinien dawać świadectwo . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 373

7.3. Smak słowa . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 387

Informacja o pierwodrukach . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 393

Indeks osób . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . 399

6

Przedmowa

Zamieszczone w tym tomie teksty powstały w ostatnich dziesięciu latach. Drukowane były w czasopismach naukowych, kulturalno-społecznych oraz w księgach zbiorowych.

Obrazują moją aktywność pisarską w tym czasie, zainteresowania literaturą, kulturą współczesną, prasą regionalną i sylwetkami ludzi z najbliższego otoczenia. Zakres tematyczny poszczególnych tekstów jest dość urozmaicony, zróżnicowana jest również ich forma, od artykułów par excellence naukowych ( Wokół polskich Nobli literackich, Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem czy Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim), przez teksty prasoznawcze (o „Almanachu Muszyny” i „Almanachu Sądeckim”), po wypowiedzi krytycznoliterackie (o Julianie Kawalcu, Józefie Baranie, Bronku z Obidzy, Alicji Tanew). Osobną część stanowi korespondencja z pisarzami, sylwetki postaci z najbliższego otoczenia i refleksje z lektur. Toteż całość układa się w siedem osobistych rozdziałów: Horyzonty literatury i kultury, Z kontaktów z pisarzami, Lekarze piszą, Sylwetki, Powrót do korzeni (ciąg dalszy), Pogłosy, Rozmowy.

Mimo zróżnicowanej problematyki i formy książkę scala, najogólniej mówiąc, refleksja na temat współczesności, na temat literatury i kultury, ludzi, ich osobniczych losów. W konsekwencji jest swego rodzaju spowiedzią literacką autora z jego ostatnich lektur, mówi o tym, z jakimi twórcami obcuje, jakie ma preferencje estetyczne. Jest zatem swoistym wyznaniem humanisty.

Kraków, w lutym 2017 roku

Podziękowania

Pragnę serdecznie podziękować Jerzemu Markiewiczowi i Adamowi Rucie za podjęcie decyzji o sfinalizowaniu tego przedsięwzięcia wydawniczego, Iwonie Dudzińskiej za żmudną opiekę redakcyjną, Mateuszowi Niziantemu za skład typograficzny, Agacie Żuk za cenną pomoc techniczną podczas przygotowywania książki do druku.

Autor

7

1

Horyzonty literatury

i kultury

1

Horyzonty literatury

i kultury

1.1.

Wokół polskich Nobli literackich

1.

W kwietniu 2006 r. otrzymałem na mój prywatny adres przesyłkę od mgr. inż. Alexa (Aleksandra) Szumańskiego, a w niej kserokopię jego artykułu z „Kuriera Codziennego”

z Chicago z dni 3–5 marca 2006 r., pt. Upadek Nagrody Nobla z hańbą domową i ubekami w tle, umieszczony w dziale „Korespondencja z Krakowa”. Wyraźnie pamfletowy tekst, nasycony inwektywami pod adresem Akademii Szwedzkiej („To jedno koszmarne kłę-

bowisko oszustw, fałszowania dokumentów, intryg, kłamstw i łamania prawa”), laureatów Nagrody Nobla (Dario Fo to „faszysta, nie pisarz, objazdowy aktor”, Elfriede Jelinek –

„autorka książek pasożytniczych”) oraz polskich pisarzy (Czesława Miłosza i Wisławy Szymborskiej), nie zasługiwałby na uwagę, gdyby nie fakt, że ukazał się w trzecim co do wielkości dzienniku polonijnym w potężnym skupisku Polaków, zdanych na tego typu sensacje. Polemika badacza z tymi inwektywami zdaje się być bezprzedmiotowa.

2.

Stefan Żółkiewski w książce Kultura literacka (1918–1932) wśród instytucji społecznej komunikacji określających rangę pisarza, jego prestiż, „czyniących z pisarzy wyróżnionych przedstawicieli społeczeństwa” wymienia m.in. nagrody i jubileusze1. Przestrzega jednak, „nagrody kreują wielkości, ale też grożą akademizmem, uśmiercają przez hero-izację”2. Skupia się on przy tym na nagrodach krajowych: Państwowej Nagrodzie Literackiej, nagrodach poszczególnych miast czy różnych organizacji kulturalnych, wśród mię-

dzynarodowych natomiast wymienia nagrodę olimpijską dla Kazimierza Wierzyńskiego w roku 1928 za tom poezji Laur olimpijski, umieszczenie książki Marii Dunin-Kozickiej Burza od Wschodu przez Międzynarodową Komisję Współpracy Intelektualnej przy Li-dze Narodów w Genewie na liście najwybitniejszych dzieł literackich roku 1925 oraz oczywiście literacką Nagrodę Nobla dla Reymonta. Tej ostatniej poświęca zaledwie parę zdań, nie analizując głębiej jej genezy ani uwarunkowań czy okoliczności przyznania autorowi Chłopów tego prestiżowego wyróżnienia.

Przytoczyłem stanowisko Stefana Żółkiewskiego, literaturoznawcy zajmującego się socjologią literatury, w sprawie nagród literackich, gdyż w prezentowanym tutaj tek-

ście interesować mnie będzie nie tyle twórczość noblistów, wielokrotnie i wielostronnie 1

S. Ż ó ł k i e w s k i, Kultura literacka (1918–1932), Wrocław 1973, s. 421.

2

Tamże, s. 192.

11

Horyzonty literatury i kultury

zresztą analizowana, co swoisty fenomen z zakresu kultury literackiej, jakim są te nagrody.

Ciekawią mnie zatem wszelkie okoliczności zewnętrzne, jakie doprowadziły polskich pisarzy na ten Olimp literacki, przebieg sztokholmskich uroczystości, reakcje pisarzy na to wyróżnienie oraz polskiej i światowej opinii publicznej. A zatem aspekty socjologiczne z zakresu życia literackiego, po części aspekt polityczny, a nie par excellence literackie będą przedmiotem prowadzonych tutaj rozważań.

3.

Jak wygląda stan badań w interesującym nas przedmiocie? Jakimi materiałami dysponuje polski czytelnik? W jakim stopniu tajemnice noblowskiego sezamu zostały ujawnione?

Zainteresowanie literackimi Nagrodami Nobla wzrasta u nas po każdej pozytywnej decyzji Akademii Szwedzkiej wobec Polaków. Tak było w 1905 (Henryk Sienkiewicz), w 1924

(Władysław Reymont), w 1980 (Czesław Miłosz) i w 1996 (Wisława Szymborska). Przy czym obok relacji z przebiegu uroczystości w Sztokholmie, poważnych analiz twórczości laureatów, satysfakcji, że Polak otrzymał to wyróżnienie, czasem wręcz euforii, pojawiają się też głosy sceptyczne, odsądzające od czci i wiary laureata, nawet wręcz paszkwilanckie. Dotyczy to w ostatnich latach przede wszystkim Wisławy Szymborskiej i Czesława Miłosza (z okazji dyskusji na temat pochówku na Skałce w Krakowie). Otrzymaliśmy też w ostatnich latach parę książek, które próbują ogarnąć zjawisko z szerszej perspektywy.

I tak w roku 1998 ukazała się praca Stanisława Żaka Polscy pisarze nobliści 3. Skupia się on głównie na sylwetkach literackich laureatów, a nie na kwestiach z nagrodą związanych.

Intencje swej pracy tak określa:

Na podstawie istniejących dokumentów chcemy pokazać w pierwszym rzędzie laureatów, a w tle różne uwarunkowania, które doprowadziły do wyróżnienia. Na pierwszym miejscu jednak stawiamy nie plotkę historyczną, lecz wartości artystyczne dzieła literackiego, jego walory uniwersalne, które w tym wypadku liczą się (a przynajmniej powinny) najbardziej4.

Podobnie Grzegorz Górny w książce Leksykon laureatów Nagrody Nobla 5 podaje jedynie krótkie noty biograficzne, a sprawie wyróżnień poświęca zaledwie po parę wierszy. Praca zaś 4 x Nobel 6 pod redakcją Grażyny i Feliksa Tomaszewskich ma charakter materiałowy i dydaktyczny. Ogranicza się do wyimkowych analiz twórczości laureatów, cytowania fragmentów ich wystąpień w Sztokholmie oraz sugestii, jak ich dorobek omawiać na lekcjach języka polskiego. Największe ambicje naukowe mają studia Tadeusza Orackiego Blaski 3

S. Ż a k, Polscy pisarze nobliści, Kielce 1998.

4

Tamże, s. 7.

5

G. G ó r n y, Leksykon laureatów Nagrody Nobla, Kraków 1993. Podobny leksykon pt. Nagrody Nobla, pod red. Beaty Tarnowskiej ukazał się w Warszawie w 2001 r. Nieścisłości w tej publikacji prostuje T. O r a c k i w „Rzeczpospolitej” (6–7 X 2001): Leksykon „Nagrody Nobla” do poprawki (Miesięczny dodatek pt. „Rzecz o książkach”, nr 10). Szkic ten w nieco szerszej formie przedrukował w cytowanej niżej książce.

6

4 x Nobel, red. G. i F. Tomaszewscy, Warszawa 2002.

12

Wokół polskich Nobli literackich

i cienie sztokholmskich laurów. Wokół literackich Nagród Nobla 1901–2000 7. W części pierwszej zgromadzono tu szkice na temat nagrody, w drugiej – o recepcji (m.in. Hauptmanna, Tomasza Manna czy Hemingwaya), w trzeciej zawarto parę artykułów o nagrodach dla Henryka Sienkiewicza, Władysława Reymonta oraz recepcji ich dzieł. Nie znalazły się –

jak widać – tutaj szkice ani o Czesławie Miłoszu, ani o Wisławie Szymborskiej. Autor ma ambicje polemiczne, wytyka badaczom i krytykom różnego rodzaju uchybienia, choć i sam nie ustrzegł się pomyłek, nie zauważając pierwszego wydania – Polscy pisarze nobliści, Kielce 1998. Świadom jest faktu, że książka nie ogarnia całości, toteż konstatuje: „Zanim ukaże się w pełni naukowa polska monografia na temat nagrody, zebrane w tym tomie artykuły, polemiki i studia – mogą spełnić także swą rolę informacyjną”8.

4.

W dniu 27 listopada 1895 r. „król dynamitu” spisał w Paryżu swój testament, w którym stwierdził:

Ja, niżej podpisany, Alfred Bernhard Nobel, oświadczam niniejszym, po dłuższej rozwadze, iż moja ostatnia wola odnośnie majątku, jaki pozostawię po mojej śmierci, jest następująca.

Wszystkie pozostałe po mnie, możliwe do zrealizowania aktywa, mają być rozdysponowane w sposób nastę-

pujący: kapitał zostanie przez egzekutorów ulokowany bezpiecznie w papierach tworzących fundusz, któ-

rego procenty każdego roku mogą być rozdzielone w formie nagród tym, którzy w roku poprzedzającym przynieśli ludzkości największe korzyści9.

Wśród nagród w dziedzinie fizyki, chemii, fizjologii lub medycyny, nagrody pokojo-wej, znalazło się wyróżnienie dla tego, „kto w dziedzinie literatury stworzył wyróżniające się w kategoriach duchowych dzieło”. Alfred Nobel zmarł – jak wiadomo – rok później 10 grudnia 1896 r., testament zaś, który odczytano w 1897, od razu wzbudził falę dyskusji, wątpliwości. Trwały one cztery lata. 28 czerwca 1900 r. król szwedzki Oskar II oficjalnie zatwierdził statut Nagród Nobla i przepisy regulujące status instytucji, które miały je przyznawać. Nagrodą literacką miała się zająć Akademia Szwedzka, placówka prywatna, niezależna. Pierwsze wyróżnienia przyznane zostały w 1901 r. i wręczone laureatom 10 grudnia. Literacką nagrodę otrzymał wówczas francuski poeta Sully Prudhomme. Od początku decyzja ta wywoływała emocje. I tak już zostało. Zarzucano akademikom m.in.: nadmierny konserwatyzm, popieranie drugorzędnych talentów, upolitycznienie nagród (Pasternak, Sołżenicyn), przesadną dbałość o geografię (tzw. trzeci świat), koniunktu-ralność (nagrody okolicznościowe), ostrożność, asekuranctwo (laureatami zacni starcy, którzy umierali na wieść o sukcesie), budowano wykazy nienagrodzonych, jak np. w przypadku Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta czy Tadeusza Różewicza.

7

T. O r a c k i, Blaski i cienie sztokholmskich laurów. Wokół literackich Nagród Nobla 1901–2000, Gdańsk 2003.

8

Tamże, s. 191.

9

Cyt. za F. Ja s z u ń s k i, Alfred Nobel. Król dynamitu, Warszawa 1995, s. 178–179.

13

Horyzonty literatury i kultury

5.

Nazwisko polskiego pisarza stosunkowo szybko, bo już w roku 1905 znalazło się na liście laureatów, był nim Henryk Sienkiewicz. Przez długie lata utrwaliło się w świadomości spo-

łecznej, w edukacji, w mediach przekonanie, że autor Trylogii otrzymał to wyróżnienie za powieść Quo vadis. Jeszcze w latach 50., podczas mojej nauki w liceum, dobrze wykształceni na przedwojennych studiach uniwersyteckich poloniści wpajali w nas ten sąd. A jak było w rzeczywistości? Moja wizyta w 2004 r. w Bibliotece Noblowskiej, możliwość kwerendy w teczkach z napisem: „Henryk Sienkiewicz”, pozwoliła ustalić, gdzie – być może – leżało źródło tego mylnego przekonania. Natrafiłem mianowicie m.in. na rekomendację Stanisława Tarnowskiego (w języku francuskim10) z 25 stycznia 1901 r. jako prezesa Akademii Umiejętno-

ści i profesora literatury polskiej na Uniwersytecie Jagiellońskim. Pisze on tam m.in.:

[…] pozwolę sobie zwrócić uwagę Komitetu i Pana, Panie Przewodniczący, na dzieło, które wydaje mi się, spełnia wszelkie warunki, wymagane przez fundatora w 4. części konkursu – dzieło szczególne przez swój charakter, w sensie idealizmu.

Dziełem tym jest Quo vadis Henryka Sienkiewicza. Nie zamierzam go tu wychwalać. Mogę jedynie powiedzieć, bez zbędnej przesady, że jednomyślnego wyboru dokonał cywilizowany świat. Poprzestaję jedynie na stwierdzeniu, że w chwili obecnej trudno będzie znaleźć dzieło odpowiadające bardziej intencji fundatora nagrody […].

Jak widać, kandydatura Sienkiewicza została zgłoszona już w pierwszym roku funkcjonowania nagrody i wyszła ze środowiska naukowego skupionego wokół krakowskiej Akademii Umiejętności. Sygnalizowana tutaj powieść Quo vadis nie stała się jedyną motywacją dla przyznania Sienkiewiczowi pięć lat później tego lauru. Potwierdzają to materiały w teczce autora Trylogii, a zwłaszcza uzasadnienie hrabiego Wirsena, wyraźnie wskazujące, że laur ten przyznano naszemu pisarzowi „za znakomite zasługi jako pisarza epickiego”.

W 1905 r. obok Sienkiewicza pojawia się nowa polska kandydatka, Eliza Orzeszkowa. Członek Instytutu Noblowskiego, Anton Jensen, jako rzeczoznawca Akademii szczegółowo omówił zasługi obu polskich kandydatów, wskazując jednak na wyższą rangę twórczości autora Trylogii: „Sienkiewicz stał się – pisze – uznanym motorem polskiej epiki romantycznej, natomiast Orzeszkowa pozostała głównie w sferze pozytywistyczne-go reformatorstwa”. W sierpniu na posiedzeniu Akademii dwóch członków (Elof Tegnér i Karl Melin) wystąpiło z wnioskiem, by nagrodę podzielić i przyznać obojgu Polakom, przeważyło jednak stanowisko Hansa Hildebranda, który czterokrotnie nominował autora Potopu i Komitet Nobla przedłożył Akademii tylko kandydaturę Sienkiewicza, którą 26 września 1905 r. zaakceptowano11.

Wręczenie nagrody odbyło się 10 grudnia. Sienkiewicz przyjechał tutaj z Krakowa przez Wiedeń, gdzie dołączył doń tłumacz na język francuski Bronisław Kozakiewicz. Tak pisarz relacjonował w liście do żony przebieg uroczystości:

10 Materiały z języka francuskiego przetłumaczyła Iwona Janczy.

11 Zob. Nobel priset literature: nomineringer och utiänden 1901–1950. Cz. I 1901–1902, Svenska Akademien 2001.

14

Wokół polskich Nobli literackich

O trzeciej zaczęła się ceremonia. Wręczenie nagrody literackiej odbywa się na końcu jako couronnement widowiska zapewne dlatego, by się ludzie nie rozchodzili przed czasem. Było to tedy w Akademii. Sala nie większa od krakowskiej, ale nabita, przed gmachem dużo ludzi. Wchodzi rodzina królewska: król, książę Karol wysoki, z twarzą inteligentną, Gustaw Adolf młody, nieśmiały, z fizjonomią pierwszą lepszą, pani za to przystojna i ładnie ubrana. […] Na koniec mówi Wirsen, mówi długo po szwedzku – po czym kończy po francusku naturalnie niesłychanymi pochwałami do Trylogii, Bez dogmatu, Rodziny Połanieckich, Quo vadis i Krzyżaków […]. Potem wszyscy wstają, król również, bierze pudełko z medalem, patent, a ja idę jednocześnie przed jego fotel. Wręcza mi to wszystko. Po czym ściska moją prawicę tak długo i tak serdecznie, że niewątpliwie dłużej i serdeczniej niż poprzednio ambasadora i Kocha […]. Rozlegają się brawa, muzyka gra hymn szwedzki12.

We wspomnianej wyżej obszernej mowie Wirsen, sekretarz Akademii Szwedzkiej, szczegółowo charakteryzował dorobek Sienkiewicza, zwracając m.in. uwagę na narodowy charakter twórczości: „w każdym narodzie są wielcy geniusze, którzy gromadzą w sobie ducha narodu, reprezentują oni narodowy charakter świata”. Wirsen omówił

całą twórczość pisarza, podkreślając rangę powieści historycznych: Trylogii, Krzyżaków czy Quo vadis, nie pominął też Bez dogmatu i Rodziny Połanieckich. O Potopie powiedział, że „zawiera wiele wspaniałych scen, które na długo pozostają w pamięci czytelnika”, że nie szczędzi w nim autor gorzkich słów swoim rodakom, ale podkreśla jednocześnie jego patriotyzm:

Krytykuje władców za kłótnie i za niechęć do potrzeb kraju. Ale Sienkiewicz jest patriotą, który zawsze przedstawia rycerskość Polaków w odpowiednim świetle i podkreśla rolę Polski jako bastionu chrześcijań-

stwa przeciwko Turkom i Tatarom. Ta obiektywność jest dowodem mądrości Sienkiewicza i jego znajomo-

ści historii. Jako dobry Polak przeciwstawia się atakowi Karola Gustawa na kraj mniejszy, jednak chyli czoło przed odwagą króla i zdyscyplinowaną i spójną armią szwedzką13.

W Panu Wołodyjowskim dostrzegł „opisy łagodnych i czystych cech ludzkich”, „historyczną prawdziwość”, w całej Trylogii „przednie opisy przyrody i humor”. Podkreślał, że Quo vadis przetłumaczono na ponad trzydzieści języków, akcentował precyzyjną charakterystykę postaci, opisy scen pożaru Rzymu czy krwawych zdarzeń w amfiteatrze.

Książka doskonale oddaje kontrasty między wyszukanym, lecz chorym pogaństwem i dumnym a przekor-nym i trwałym chrześcijaństwem, pomiędzy egoizmem a miłością, pomiędzy rozwiązłym luksusem pałacu cesarza a niemymi katakumbami14.

Z przypomnianej tutaj w maksymalnym skrócie prezentacji Henryka Sienkiewicza przez Wirsena jednoznacznie wynika, że – jak już wspomniałem – Szwedzi nagro-dzili całą twórczość autora Potopu, podkreślając jej narodowy charakter i nie wyróżnili żadnego utworu. Podobne akcenty pojawią się również w wygłoszonej w języku francuskim w Sztokholmie odpowiedzi Sienkiewicza, którą przytaczam tutaj w obszernych fragmentach:

12 J. S z c z u b l e w s k i, Żywot Sienkiewicza, Warszawa 1989, s. 250–251.

13 Cyt. za Nobel priset literature…, tł. Katarzyna Gruber.

14 Tamże.

15

Horyzonty literatury i kultury

[…] Wszystkie nagrody świata idą w zawody o tę nagrodę, w osobach swoich poetów i pisarzy. Dlatego też wysoki aeropag, który tę nagrodę przyznaje, i dostojny monarcha, który ją wręcza, wieńczą nie tylko poetę, ale zarazem i naród, którego synem jest ów poeta.

Stwierdzają oni tym samym, że ów naród wybitny bierze udział w pracy powszechnej, że praca jego jest płodna, a życie potrzebne dla dobra ludzkości.

Jednakże zaszczyt ten, cenny dla wszystkich, o ileż jeszcze cenniejszy być musi dla syna Polski! Głoszono ją umarłą, a oto jeden z tysiącznych dowodów, że ona żyje! Głoszono ją niezdolną do myślenia i pracy, a oto dowód, że działa! Głoszono ją podbitą, a oto nowy, że umie zwyciężać! […]

Więc za to uwieńczenie – nie mojej osoby, albowiem gleba polska jest żyzna i nie brak pisarzów, którzy mnie przewyższają – ale za to uwieńczenie polskiej pracy i polskiej siły twórczej wam, panowie członkowie Akademii, którzy jesteście najwyższym wyrazem myśli i uczuć – waszego szlachetnego narodu, składam jako Polak, najszczersze i najgorętsze dzięki.

Słowa: naród, Polska, polskość brzmiały tutaj dobitnie. Co w ówczesnej sytuacji narodu bez państwa miało szczególny wydźwięk. Wydawać by się więc mogło oczywiste, że powodem przyznania nagrody pisarstwu Sienkiewicza jest aspekt narodowy. Podkreśla to również ówczesna prasa polska.

Tadeusz Bujnicki uważa jednak, że ówczesny sukces literacki Sienkiewicza korespondował z aspektem politycznym, gdyż w 1905 r. nasiliły się w cesarstwie rosyjskim społeczne napięcia, a na arenę europejską została wprowadzona tzw. sprawa polska. „Tak więc paradoksalnie konserwatywny pisarz swoje wyróżnienie «zawdzięczał» pośrednio wydarzeniom rewolucyjnym”15. Nie był to wszakże jedyny powód. Wspomniałem już o czynniku narodowym, ale do tego trzeba dodać jeszcze krajowe sukcesy czytelnicze Trylogii i Krzyżaków, zagraniczne Quo vadis (Francja, Stany Zjednoczone), Bez dogmatu (Niemcy), działalność społeczną i publicystyczną autora.

Dorobek pisarski Sienkiewicza spotkał się później z ostrą oceną potencjalnych kandydatów do Nobla: Witolda Gombrowicza i Czesława Miłosza16. Autor Ferdydurke nie szczędzi pejoratywnych określeń: „Potężny geniusz! – i nigdy nie było tak pierw-szorzędnego pisarza drugorzędnego; „geniusz «łatwej urody»”, „spłyca on wszystko, czego dotknie”. „Naród stanowi ostateczne jego usprawiedliwienie”. Podobne oceny spotkamy u laureata Nagrody Nobla z 1980 r.

Tadeusz Bujnicki w kontekście tych ataków stwierdza, że gdyby brać na serio zaproponowaną przez nich perspektywę, to trzeba by uznać, iż nagroda nie stanowi-

ła wyrazu uznania dla jakości prozy Sienkiewicza, lecz była zbiegiem okoliczności; ówczesnym zainteresowaniem Polską, przegraną Lwa Tołstoja, brakiem mocniejszej motywacji dla Elizy Orzeszkowej i presją popularności czytelniczej. Trzeba się zgodzić z Tadeuszem Bujnickim, który uważa, że: „Obie oceny swoim emocjonalnym zaanga-

żowaniem oraz znaczną stereotypizacją określeń cech utworów Sienkiewicza same 15 T. B u j n i c k i, Triumf popularności. Sienkiewicz – laureat Nobla, [w:] t e g o ż , Sienkiewicza „Powieści z lat dawnych”. Studia, Kraków 1996, s. 213. Pozostałe cytaty wg tego wydania.

16 W. G o m b r o w i c z, Sienkiewicz, [w:] t e g o ż , Dziennik 1953–1956. Dzieła. Tom VII, Kraków 1989; C z. M i -

ł o s z, Sienkiewicz, Homer i Grzębon Puczymorda, [w:] t e g o ż, Prywatne obowiązki, Paryż 1974, s. 83–90.

16

Wokół polskich Nobli literackich

wkraczają w obszar Sienkiewiczowskiej legendy, rozbudowując jej negatywną stronę”

(s. 213). I dalej:

Oceny krytyczne Sienkiewiczowskiego pisarstwa coraz widoczniej przesuwały się w stronę literatury masowej. Popularność traciła cechę wartościującą dodatnio. A jednak, mimo wszystko, trudno uznać wyróżnienie Sienkiewicza za chybione i to nie tylko z historycznego punktu widzenia. Wydaje się bowiem, że „nowe”, pozbawione zacietrzewienia, odczytanie dzieł Sienkiewicza może dostarczyć argumentów uzasadniających przyznanie mu tej – jakże prestiżowej nagrody (s. 218).

6.

„Jak Orestes, tak chłopi zatłuką Reymonta” napisał Jan Lechoń w dwudziestoleciu międzywojennym w okresie sporu, jaki toczył się w Polsce wokół przyznania autorowi Chłopów Nagrody Nobla17. Pierwsze rozmowy na temat nagrody dla Reymonta miały miejsce już w 1916 r.

Zainicjował je w korespondencji z pisarzem Jan Kaczkowski, tłumacz na język niemiecki.

Z częściowo zachowanego listu Reymonta (z 28 grudnia 1916 r.) wynika, że: „uważał rzecz za niezmiernie dla niego drażliwą i tak w jego pojęciu kłopotliwą, że wstrzymał się od jej szerszego omówienia, zdając się w całości na inicjatywę swojego tłumacza”18. Oficjalnie kandydatura ta pojawiła się w 1918 r. Z dokumentów Archiwum Nauki Polskiej, Akademii Nauk i Polskiej Akademii Umiejętności wynika, że na posiedzeniu Zarządu Akademii Umiejętności 6 stycznia profesor Józef Tretiak zawiadomił, że wydział pierwszy „zastanawiać się będzie nad proponowaniem p. Reymonta do Nagrody Nobla i po uchwale zwróci się do Zarządu” ( Protokoły z posiedzeń Zarządu, nr 12118, s. 951–953), natomiast w protokole z 26 stycznia czytamy w punkcie 14.: „Sekretarz Wydziału I prof. Tretiak komunikuje uchwałę Wydziału Filologicz-nego, ażeby do Nagrody Nobla przedstawić Akademii Naukowej w Sztokholmie p. Reymonta”

( Protokoły z posiedzeń Zarządu, nr 70/18, s. 957). Dokument w sprawie Reymonta dostarczył

do Akademii Szwedzkiej Stanisław Wędkiewicz. Przeprowadził on, jak pisze, rozmowy z wicedyrektorem Biblioteki Nobla, dr. Alfredem Jensenem, a także profesorem uniwersytetu w Uppsali, Haraldem Hjarne, podczas których zorientował się, że w tym momencie kandydatura ta jest bez szans. Przyczyny: w świeżej pamięci w Szwecji było przyznanie tego wyróżnienia Henrykowi Sienkiewiczowi. Rosjanie wyrażali zdziwienie i oburzenie, Czesi wysuwali Aloisa Jiraśka, gdyż żaden z tych narodów słowiańskich nie zdobył jeszcze nagrody, nadto Reymont był tutaj mało znany (nie było nawet tłumaczenia Chłopów na szwedzki)19.

Dwa lata później pojawi się nazwisko Stefana Żeromskiego jako pretendenta do tego wyróżnienia. Stało się to wówczas, kiedy w staraniach o Nobla dla Reymonta nastą-

piło przesilenie, a tłumaczenie Chłopów utknęło na pierwszym tomie.

17 Szerzej na ten temat pisałem [w:] „Przegląd Humanistyczny” 2004, z. 2, s. 27–43; Dobra pamięć, red. M. Zaczyń-

ski, E. Ziejka, Kraków 2005, s. 143–166; Okruchy. Szkice o literaturze i kulturze XX wieku, Kraków 2005, s. 72 oraz

„Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis . Studia Historicolitteraria”, Kraków 2005 (26), s. 52–70.

18 Z. S k w a r c z y ń s k i, Reymont i Reymontiana, „Prace Polonistyczne” 1968, s. 35.

19 Zob. S. Wę d k i e w i c z, Dookoła literackiej Nagrody Nobla z roku 1924. „Chłopi” Reymonta w Szwecji, „Przegląd Współczesny” 1924, t. 14, nr 44, s. 360 i n. Pozostałe cytaty wg tej edycji. W nawiasach podano stronę.

17

Horyzonty literatury i kultury

W kołach życzliwych Polsce – pisze Wędkiewicz – nastąpiła konsternacja. Zaczęto próbować innych, zdawałoby się bardziej celowych dróg, aby mimo wszystko wywalczyć dla polskiej literatury odznaczenie Nobla. Samo przez się nasunęło się nazwisko Stefana Żeromskiego (s. 383).

Kwestią tą zajął się intensywnie w roku 1920 sekretarz polskiego poselstwa w Sztokholmie, Konrad Czarnocki (Żeromski dedykował mu Przedwiośnie). Sprzyjał sprawie również mianowany w 1919 r. poseł Zygmunt Michałowski. Jan Lorentowicz napisał we wspomnieniach, że „poseł wspierał, ale materialnie nie mógł pomóc, a Ministerstwo Spraw Zagranicznych nie wykazywało wobec tej kandydatury szczególnego zainteresowania (nawet na komplet dzieł Żeromskiego dla Biblioteki Nobla nie przewidziano środków)”20.

Czarnocki nawiązał kontakt z dr. Alfredem Jensenem, referentem literatur słowiańskich przy Instytucie Fundacji, wicedyrektorem Biblioteki Nobla, krytykiem literackim, dziennikarzem i publicystą, który już wcześniej znał niektóre utwory polskiego pisarza.

Kolejny etap popularyzowania Żeromskiego – to przekłady jego utworów na język szwedzki. Zajęła się tym Ellen Wester (pseudonim literacki Elen Weer), która najpierw wzięła na warsztat Wierną rzekę (1921). Książka ukazała się pod redakcją Bööka z przedmową Żeromskiego w formie listu do translatorki. Wypowiadali się najgłośniejsi krytycy (m.in. Frederik Böök, Anders Österling), pierwsze wydanie rozeszło się całkowicie w cią-

gu dwóch tygodni, a Czarnocki dostarczał krytykom kolejne przekłady Żeromskiego (francuskie, niemieckie, rosyjskie).

W Archiwum Akademii Umiejętności w Krakowie znajduje się bogata korespondencja w tej sprawie. Wynika z niej, że na skutek starań Poselstwa 4 listopada 1922 r. wy-stąpiono z wnioskiem dla Żeromskiego, ponowionym 20 stycznia 1923 r. Lorentowicz sformułował sąd, że Akademia albo nic w tej sprawie nie uczyniła, albo wręcz hamowała wniosek. Przekonanie to powtarzali wielokrotnie inni krytycy. Materiały archiwalne potwierdzają, że AU i późnej PAU były w swych opiniach rozważne, czasem wręcz ostrożne, ale nie przeciwne pisarzowi o lewicowej orientacji. Na początku oddano tylko trzy głosy

„za”, ale potem poparcie ponawiano trzykrotnie. Myślę, że ta ostrożność wynikała m. in.

stąd, że pamiętano o kandydaturze Reymonta z 1918 r.

Kiedy wydawało się, że sprawa jest całkowicie pewna, pojawił się cały szereg okoliczności, które wyeliminowały autora Wiernej rzeki. Jedną z nich będzie ukazanie się w Warszawie na wiosnę 1922 r. Wiatru od morza. Utwór wywołał napastliwe sprawozdania w prasie niemieckiej, w Szwecji, przychylny dotąd pisarzowi Böök napisał zjadliwy felieton, w którym znalazły się określenia: „polski imperializm”, „germanofobia”, „sztuka na usługach polityki”. Nie bez znaczenia była też śmierć Jensena oddanego sprawie nagrody, także negatywne stanowisko innych osobistości, jak Przewodniczącego Komitetu Nobla, arcybiskupa Uppsali Natana Söderbloma, oraz zmiany kadrowe w poselstwie.

Sprawa Reymonta odżyła 24 kwietnia 1924 r. Kandydaturę tę zgłosił sekretarz generalny Akademii Szwedzkiej Anders Österling. Zachęcony przez Poselstwo Adam 20 Zob. J. L o r e n t o w i c z, Spojrzenie wstecz, Kraków 1957 [na podstawie wydania: Warszawa 1935], s. 26. Pozostałe cytaty wg tego wydania. W nawiasach podano stronę.

18

Wokół polskich Nobli literackich

Grzymała-Siedlecki napisał studium o Reymoncie, którego popierał również nowy po-seł Alfred Wysocki. Z kraju zaczęto ponownie lansować Żeromskiego. Toteż jeszcze na miesiąc przed wyborem laureata nie było jasne, jaka będzie decyzja jury. Profesor Henryk Schück, zwolennik Tomasza Hardy’ego, zachorował na ciężką grypę i szczęśliwym trafem dla Reymonta nie brał udziału w posiedzeniu. Jesienią 1924 r. Reymont stał się najpoważ-

niejszym kandydatem. Po „wstępnych eliminacjach” uwaga Komitetu Nobla skupiła się na autorze Chłopów. 3 listopada wciąż jeszcze nie było znane nazwisko laureata. W Sztokholmie panowało przekonanie, że zostanie nim pisarz angielski. W tym czasie Böök wy-słał depeszę do Wysockiego, przebywającego w Paryżu: „Nie ma jeszcze decyzji, ale jest wiele nadziei. Przyślijcie fotografię Reymonta pod moim adresem”. Prośba o fotografię oznaczała, że Böök przygotowuje tekst o pisarzu.

W studium Wokół literackiej Nagrody Nobla dla Reymonta szczegółowo relacjonuję ówczesne krajowe dyskusje wokół przyznania tego lauru Żeromskiemu czy Reymontowi.

Przepychanki te nie mogły mieć zdecydowanego wpływu na decyzję Akademii Szwedzkiej. Niemniej ich echa, wyrażane choćby przez stanowisko Poselstwa, w pewnym stopniu musiały wpływać na podjęcie decyzji. Toteż wygrana Reymonta jest z jednej strony zbiegiem szczęśliwych okoliczności (nieobecność Schücka na obradach) oraz działań posła Wysockiego, a przede wszystkim zdecydowanego stanowiska Bööka, który zdyskredyto-wał Żeromskiego za Wiatr od morza i wyraźnie faworyzował Reymonta w ostatniej fazie dyskusji o nagrodzie. Symptomatyczne jest również to, że wyróżnienie dotyczy wyłącznie Chłopów, a więc utworu o walorach uniwersalnych, pielęgnowanych m.in. przez wcześniejszego laureata Knuta Hamsuna (z 1920 r.), utworu podkreślającego szacunek dla tradycji, szacunek dla ziemi, utworu niemającego jak powieści Żeromskiego wyraźnych konotacji politycznych. Charakterystyczne jest w tej materii uzasadnienie Bööka: Cieszymy się, że najwyższe odznaczenie literackie przyznano przedstawicielowi odrodzonej Polski. Kiedy Akademia wieńczyła Sienkiewicza, nie było jeszcze państwa polskiego. Tak tedy zarówno w latach poniżenia, jak i triumfu, Szwecja dała wyraz swej sympatii i uznania dla utalentowanego narodu polskiego21.

Twierdzenia te były swego rodzaju kontynuacją wypowiedzi prezesa Akademii, hrabiego Wirsena, który w 1905 r. w sprawie Sienkiewicza również akcentował problem narodu polskiego, narodu bez państwa.

Narodowi polskiemu – uzasadniał Wirsen – te widoczne dla wszystkich geniusze są jeszcze potrzebniej-sze niż gdzie indziej, one przechowują i bronią wartości historycznych otrzymanych po pradziadach, one wreszcie podtrzymują ducha i zagrzewają do walki22.

A zatem słowem kluczem, które łączy oba teksty, jest „naród”.

Reymont ze względu na stan zdrowia nie mógł się podjąć wyprawy z Nicei do stolicy Szwecji. Podobnie było z innym laureatem, holenderskim fizykiem, dr. Willemem Einthovenem, który również nie mógł zjawić się na wręczeniu nagrody, gdyż przebywał

21 Cyt. za A. Wy s o c k i, Trzy spotkania z Reymontem, „Twórczość” 1947, nr 7/8, s. 58.

22 Cyt. za „Wędrowiec” 1905, nr 52.

19

Horyzonty literatury i kultury

w tym czasie w Ameryce Południowej. W tej sytuacji, kiedy obaj laureaci nie mogli osobi-

ście odebrać nagrody, postanowiono w ogóle zrezygnować z ceremonii.

Dnia 10 grudnia 1924 r. – pisze Wysocki – na posiedzeniu Komitetu prezes [sekretarz] Akademii prof.

Schück wręczył mi jako przedstawicielowi Reymonta czek na 116 718 koron (ówczesna wartość w złotych 256 999), dyplom i duży medal ze szczerego złota, ze stosownym napisem23 (s. 314).

Oto jego treść:

Szwedzka Akademia przyznała na posiedzeniu 13 listopada 1924, zgodnie z przepisami testamentu Alfreda Nobla z dnia 27 listopada 1895, W.S. Reymontowi tegoroczną literacką Nagrodę Nobla za jego wielki epos narodowy Chłopi. Sztokholm, dnia 10 grudnia 192424.

Zarówno medal, jak i pieniądze przesłał poseł pisarzowi do Nicei. Przesyłka dotarła do adresata w styczniu 1925 r., nie bez perypetii, wszakże:

Nicejski urząd celny – według Wysockiego – zażądał od tej przesyłki opłaty tysiąca franków. I trzeba było dopiero poruszyć niebo i ziemię przez nasz konsulat w Nicei, aby uzyskać zwolnienie od tej śmiesznej daniny (s. 315).

A jaka była reakcja autora Chłopów na przyznanie mu nagrody? W liście do Wojciecha Morawskiego z 14 listopada 1924 r. pisał:

Oszołomiony jestem tą niespodzianką. I w takich okolicznościach przyszła, że wygląda na gorzką ironię życia, bo na cóż mi to wszystko? Chory jestem, miałem świeżo zapalenie płuc. Jeszcze z trudem przechodzę z pokoju do pokoju, żyję odosobniony i na srogiej diecie. Odszedłem wewnętrznie od świata i spraw jego.

Marzyłem jeno o ciszy i możności spokojnego pracowania jak o największym szczęściu. Naraz otwierają się wielkie drzwi rozgłosu. Nieznany wczoraj i lekceważony nawet przez rodaków, dzisiaj muszę brać pozę i twarz sławnego człowieka!25

Przez cały czas w korespondencji Reymonta po Noblu pojawiają się z jednej strony informacje o uroczystościach, hołdach, listach, wizytach, o napięciu, jakie ta nagroda wywołała, z drugiej zaś wiadomości o zdrowiu, o upadku sił, o nienadążaniu za tempem, jakie wyznaczyła mu nowa sytuacja. Próbowano również wygrać tę nagrodę politycznie.

Schorowanego laureata przyjęto do PSL „Piast”, przygotowano mu uroczystości ludowe w Wierzchosławicach koło Tarnowa, organizowano liczne spotkania.

20 listopada 1925 r. donosił Reymont z Warszawy swojemu tłumaczowi F.L. Schoellowi: Dzisiaj umarł Żeromski, cios to dla mnie okrutny z wielu powodów. Umarł na serce. Był o parę lat starszy ode mnie, ale miał szaloną wolę życia i energię. Strata ta polskiej literatury nie zastąpiona. Uwielbiałem Go jako genialnego pisarza. Naturalnie, ta nagła śmierć źle podziałała i na mój stan zdrowia. Teraz bowiem na mnie przychodzi kolej umierania26.

23 A. Wy s o k i, Sprzed pół wieku, Kraków 1974, s. 314. Pozostałe cytaty wg tego wydania. W nawiasach podano strony.

24 Podaję za: Jak przyznano Nagrodę Nobla Wł. St. Reymontowi (Od specjalnego korespondenta „Świata”), „Świat”

1925, nr 1, s. 13–14.

25 Reymont w Ameryce. Listy do Wojciecha Morawskiego, oprac. I. Ormowski, Warszawa 1970, s. 142.

26 Reymont we Francji. Listy do tłumacza „Chłopów” F.L. Schoella, oprac. B. Miazgowski, Warszawa 1967.

20

Wokół polskich Nobli literackich

Był to ostatni list do francuskiego tłumacza Chłopów. Reymont zmarł dwa tygodnie później, 5 grudnia 1925 r. Czyżby w ten sposób spełniło się sarkastyczne przeczucie Jana Lechonia, wyrażone na krótko przed przyznaniem autorowi Chłopów Nagrody Nobla, a zawarte w cytowanym na wstępie tego szkicu motcie: „Jak Orestes, tak chłopi zatłuką Reymonta”?

7.

Czesława Miłosza poznałem osobiście we wrześniu 1979 r. na Uniwersytecie w Berkeley w Kalifornii, na rok przed przyznaniem mu literackiej Nagrody Nobla. Było to krótkie spotkanie, podczas którego rozmawialiśmy m.in. o sytuacji Polaków w USA. Profesor narzekał, że nasi rodacy szybko się wynaradawiają, że nie troszczą się o pielęgnowanie własnego języka, że dzieciom nadają amerykańskie imiona. Przeciwstawiał w tej materii inne narody słowiańskie, m.in. Ukraińców i Rosjan, którzy – według niego –posiadają o wiele silniejsze poczucie tożsamości narodowej. Toteż pojawiające się później po śmierci pisarza wypowiedzi, że Miłosz-Litwin był antypolski, w tym kontekście daleko odbiegają od prawdy.

Pierwsze działania związane z przyznaniem autorowi Doliny Issy Nagrody Nobla rozpoczęto już w roku 1976. Wieloletnia bibliotekarka w Bibliotece Noblowskiej Katarzyna Gruber postanowiła wówczas zaprosić Miłosza do Sztokholmu na spotkanie ze studentami, z Polonią, ze środowiskami intelektualnymi i literackimi. Poeta ze względu na ciężką chorobę żony nie mógł, niestety, w tym czasie przyjechać. Z korespondencji Katarzyny Gruber z Czesławem Miłoszem, Jerzym Giedroyciem i innymi osobami wynika, że podję-

ła ona cały szereg innych działań, które miały przybliżyć opinii szwedzkiej dorobek Miłosza, a więc zabiegała o: a) zaopatrzenie Biblioteki Noblowskiej w jego teksty, b) o przekłady na język szwedzki (m.in. Artura Lundkvista), c) o zamieszczenie w prestiżowym czasopi-

śmie „Artes” w dużej części poświęconemu naszemu pisarzowi (nr 3 z 1979), sporej liczby jego wierszy, d) o publikację w wydawnictwie Adama Bromberga i jego córki (do 1968 r.

dyrektora i redaktora naczelnego Państwowego Wydawnictwa Naukowego w Warszawie) Doliny Issy, wyboru wierszy i innych prac27. Miłosz systematycznie współpracował z Katarzyną Gruber, dostarczał teksty, materiały bibliograficzne, informował o tłumaczeniach swych utworów na języki obce. Od początku o przyznanie poecie tego wyróżnienia zabiegał również Jerzy Giedroyć. To on dopingował go do nadsyłania do Sztokholmu książek, do odbycia tam podróży, on systematycznie korespondował w tej sprawie z Katarzyną Gruber. 22 listopada 1977 r. pisze ona do redaktora „Kultury”:

Szanowny Panie Redaktorze, czas najwyższy powrócić do starań o Nagrodę Nobla dla Czesława Miłosza.

Przed 2–3 tygodniami Akademia Szwedzka rozesłała do ok. 500 osób – krytyków literackich, profesorów literatury, PEN-ów, Związków Literatów itp. listy w sprawie wysuwania kandydatur do Nagrody Nobla. […]

27 Korespondencja i materiały dotyczące działalności Katarzyny Gruber jako pracownika Biblioteki Noblowskiej Akademii Szwedzkiej, Muzeum Literackie im. Adama Mickiewicza w Warszawie, sygn. 5358, t. I i II. Pozostałe cytaty wg tych materiałów. W nawiasach podano tom.

21

Horyzonty literatury i kultury

Dobrze by było, by takie wnioski dot. Czesława Miłosza napłynęły z kilku poważnych ośrodków lub kilku znanych osobistości literackich (w ub.r. wniosek taki w sprawie Miłosza wypłynął ze Związku Pisarzy na Emigracji) […] (t. I).

13 listopada 1978 r., a więc rok później:

Nie wydaje mi się, żeby przyznanie nagrody Singerovi osłabiło szanse naszego kandydata – Czesława Miłosza. Robię w tej sprawie, co mogę, choć mogę stosunkowo niewiele, m.in. dlatego, że tu pracuję (t. I).

28 marca 1979 r.:

Szanowny Panie Redaktorze, serdeczne dzięki za „mobilizację” Miłosza. Otrzymałam od niego sporo materiału po angielsku i puściłam w ruch (t. I).

25 marca 1980 r.:

Szanowny Panie Redaktorze, bardzo dziękuję za recenzje o niemieckim wydaniu Miłosza. W recenzji wspomina Nowakowski, że wysłuchał w Ameryce referatu na temat wpływu Miłosza na młodych poetów amerykańskich (t. I).

Przytoczyłem tutaj zaledwie fragmenty korespondencji Katarzyny Gruber z Giedroyciem. Wynika z nich jednoznacznie, iż redaktor „Kultury” wykorzystał wszystkie możliwości, by wspierać kandydaturę naszego autora, ułatwiał kontakty z Miłoszem, dostarczał materiały. Jednocześnie łatwo zauważyć bezgraniczne oddanie tej sprawie naszej bibliotekarki. Również sam Miłosz wykazywał dużą aktywność, czuwał nad jakością publikowanych w Szwecji materiałów.

W liście Czesława Miłosza np. do Adama Bromberga z 12 listopada 1979 r. czytamy m.in., że wybór wierszy niezbyt mu się podoba:

Być może – pisze – polityczne zainteresowania emigracji polskiej w Szwecji robią mnie poetą bardziej politycznym czy zideologizowanym niż jestem (w tę stronę mnie ciągnie zresztą Michnik, który zna dużo moich wierszy na pamięć) (t. I).

Warto zapamiętać tę wypowiedź Miłosza zwłaszcza w kontekście głosów, jakie ukazały się po przyznaniu mu wyróżnienia, że ma ono charakter polityczny.

Dzięki relacjom mediów znamy szczegółowo przebieg ceremonii wręczenia Miłoszowi Nagrody Nobla w filharmonii sztokholmskiej. Uroczystość rozpoczęła się od przemówienia powitalnego prof. Sune Bergstroma, następnie członkowie Komitetu przed-stawili wszystkich kandydatów i ich dorobek. Prezentując Miłosza, sekretarz Akademii Szwedzkiej Lars Gyllensten stwierdził, że choć pisarz nasz przebywał wiele lat na emigracji, nie zatracił kontaktu z krajem („Jego polskie korzenie i więzi ze światem intelektualnym w kraju nigdy nie zostały zerwane”). Jego zdaniem, Czesław Miłosz jest poetą wybitnie intelektualnym, o głębokiej wiedzy filozoficznej i historyczno-literackiej, a jego poezja pełna jest podtekstów, pastiszów i ironii. Trudno się łudzić – mówił – aby zalety takiego języka, jego poetycka wrażliwość mogły być wiernie przełożone w tłumaczeniu, a jednak w przekładach odczuwa się bogactwo i wrażliwość poety. Obrazowość języka Miłosza, sugestywna i zaskakującą, mogła się zrodzić jedynie dzięki osobistym doświadczeniom 22

Wokół polskich Nobli literackich

poety, bogatej wyobraźni, pamięci, przeżyciom. Zwracając się wprost do laureata, prof.

Gyllensten powiedział na zakończenie:

Mówił Pan wielokrotnie o swoim języku ojczystym, o języku polskim, będącym językiem niewielkiego narodu. Próbowałem przed chwilą zaprezentować Pana poglądy i doświadczenia opisywane po polsku i wyrosłe na gruncie polskiej tradycji i polskiej kultury. Mówiłem w języku jeszcze mniej znanym na świecie i dość odległym od polskiej tradycji. […] Czy Nagroda Nobla nie jest również wyrazem i dowodem tego, że granice mogą być przekraczalne, że zrozumienie i sympatia mogą się rodzić, że kontakty i więzi między ludźmi mogą być nawiązywane28.

Podobnie jak w przypadku Sienkiewicza czy Reymonta powraca w przemówieniu Gyllenstena obok uniwersalnych walorów poezji Czesława Miłosza także kwestia narodu polskiego, polskiej kultury i ojczystego języka. Ta fraza w wystąpieniach Szwedów uzasadniających przyznanie tego prestiżowego wyróżnienia wraca przy kolejnych polskich kandydatach, jest zatem ważna i wyraźnie artykułowana.

Nawiązał również do niej Miłosz w przemówieniu wygłoszonym na bankiecie w sztokholmskim ratuszu w dniu wręczenia mu nagrody.

[…] W pierwszym rzędzie myślę o tych – mówił – którzy przywiązani są do polskiego języka i literatury, gdziekolwiek mieszkają, w Polsce czy za granicą; myślę również o mojej części Europy, o krajach położonych między Niemcami a Rosją, w których jutro wolności i godności wierzę, a szczególnie moje myśli zwracają się ku krajowi, gdzie się urodziłem – Litwie29.

W dalszym ciągu swego wystąpienia Czesław Miłosz podkreślał, że chociaż długo mieszka za granicą, „stał się stopniowo poetą młodych pokoleń w Polsce”, że literatura polska jest jedna, bez względu na to, gdzie się rodzi, w kraju czy poza jego granicami.

Wydaje mi się, że nam, zarówno tym w Polsce, jak i poza Polską, udało się dokonać ważnej rzeczy przez odmo-wę uznania podziału polskiej literatury na dwa odrębne organizmy, zależne od tego, gdzie dany autor mieszka30.

W zakończeniu jeszcze raz mocno podkreślił swój związek z literaturą polską: Jestem częścią polskiej literatury, która jest względnie mało znana na świecie, gdyż jest niemal nieprzetłu-maczalna […]. Przejęta historią, zawsze aluzyjna, w tym stuleciu tak jak dawniej towarzyszyła ludowi w jego ciężkich przejściach. […] Pozostaje mi nadzieja, że zaszczyt, jakim mnie łaskawie obdarzyła Szwedzka Akademia, pośrednio wynagradza tych, którzy prowadzili moją rękę i których niewidzialna obecność podtrzymywała mnie w trudnych chwilach31.

Przyznanie Miłoszowi literackiej Nagrody Nobla w roku 1980 miało ogromne znaczenie dla percepcji jego twórczości w kraju i za granicą. Skrupulatnie zgromadzone w Bibliotece Noblowskiej wycinki z prasy polskiej zawierają kilkanaście tomów. W kraju 28 M. M a l d i s, Z Miłoszem w Sztokholmie, „Radio i Telewizja” 1980, nr 52.

29 Cyt. za: C z. M i ł o s z, Jedność polskiej literatury (Przemówienie wygłoszone na bankiecie w ratuszu sztokholmskim, dn. 10 grudnia 1980 r. z okazji wręczenia mu Nagrody Nobla), „Tydzień Polski”, Londyn 3 stycznia 1981 r.

30 Tamże.

31 Tamże.

23

Horyzonty literatury i kultury

czynniki oficjalne i prasa rządowa przyjęły tę decyzję dość chłodno. Przewodniczący Rady Państwa, profesor Henryk Jabłoński, przesłał do laureata konwencjonalną depeszę, gazety, radio i telewizja przekazały lakoniczne informacje o uroczystościach sztokholmskich, w środowiskach literackich, intelektualnych, opozycyjnych zapanowała radość.

Odbywały się wieczory poetyckie poświęcone laureatowi, wydawcy szykowali edycje dzieł poety, powoli wchodził on na listę lektur szkolnych, zaczęły dość licznie ukazywać się publikacje na temat jego twórczości. Można bez przesady powiedzieć, że Miłosz po raz wtóry wszedł do pełnego obiegu czytelniczego w Polsce. Do tej pory był bowiem do-stępny jedynie poprzez przemycane z zagranicy teksty, publikacje tzw. drugiego obiegu, a dla badaczy literatury za specjalnym zezwoleniem dyrekcji w bibliotekach naukowych.

Od początku zadawano sobie pytanie, czy nagroda dla Miłosza ma aspekt polityczny, czy była wynikiem tzw. wydarzeń sierpniowych. Przedstawione przeze mnie wcześniej dokumenty, starania od 1976 r. wskazują, że mógł to być zbieg okoliczności. Wypowiada się na ten temat również Lars Gyllensten w rozmowie z Elżbietą Morawiec. Podkreśla on, że Miłosza zgłaszano od lat 70.

[…] nie interesują nas względy polityczne. Kiedy dyskutujemy, zastanawiamy się nad decyzją o nagrodzie, nigdy nie używamy argumentów politycznych. A fakt, że nagroda dla Miłosza zbiegła się ze zmianami politycznymi w Polsce, to był czysty przypadek. Nie mogliśmy przewidzieć, co się stanie w Polsce. W istocie bowiem już w czerwcu mogliśmy ogłosić, że nagroda przypadnie Miłoszowi. Jako że już wtedy pogląd Akademii był określony przytłaczającą większością głosów32.

Jakkolwiek na rzecz spojrzeć, czy tego Akademicy szwedzcy chcieli, czy nie, przyznanie nagrody Miłoszowi w grudniu 1980 r. część opinii przyjęła jako decyzję polityczną. W świadomości sztokholmskiego areopagu Miłosz dojrzewał do nagrody, był od paru lat rekomendowany, „Sierpień” mógł być zatem niejedynym powodem, ale ostatecznym bodźcem. Jak było naprawdę, wiedzą tylko członkowie Akademii Szwedzkiej, a archiwa w sprawie Miłosza zostaną otwarte dopiero w roku 2030.

Z bogatej recepcji krytycznej tego faktu z życia literackiego, jakim było przyznanie Nagrody Nobla Miłoszowi, przypomnę jeszcze parę głosów Polonii. Całkowicie tutaj pomijam recepcję w kraju, w Szwecji, w Europie i na innych kontynentach. Wychodzą-

ce w Wellington w Nowej Zelandii „Wiadomości Polskie” w listopadowym numerze z 1980 r. w artykule K.M. Skrzydlińskiego poświęciły Miłoszowi wstępną stronicę, na której znalazły się m.in. takie stwierdzenia: „Sądzę, że Nagroda Nobla dla Czesława Miłosza jest chyba uznaniem całego kulturalnego świata dla przedstawiciela narodu polskiego, pozbawionego już od 40 lat prawa wolnego słowa”33. Wiele artykułów dotyczących laureata i jego twórczości znalazło się także w prasie Polonii mieszkającej w Australii. „Tygodnik Polski” z Melbourne w numerze świątecznym z 20 grudnia przynosi artykuł Nobel dla Polaka, który jest powtórzeniem audycji Radia Wolna Europa. Jej publicysta po wyrażeniu 32 Miłosz i Szwedzi. Rozmowa z Larsem Gyllenstenem, sekretarzem Akademii Szwedzkiej, rozm. Elżbieta Morawiec, Sztokholm 13.12.1980, „Polityka” 1981, nr 3.

33 „Wiadomości Polskie” 1980, nr 40.

24

Wokół polskich Nobli literackich

radości z faktu wyróżnienia Miłosza, kończy swoje refleksje stwierdzeniem, że Zniewolony umysł – znakomita książka przełożona na osiem języków – zaprzeczyła słowom jej autora, „że status emigranta, to skazanie na jałowość i pustkę, które są echami każdego wygnania”34. Z kolei „Wiadomości Polskie” – wychodzące w Australii, przedrukowały za

„Imigrant Echo” z San Francisco obszerną i bardzo ciekawą wypowiedź pt. Kim jest dla nas Miłosz? autorstwa Stanisława Barańczaka35. Na pytanie zadane mu przed kilku laty w Pa-ryżu: jaka jest ranga Miłosza w oczach krajowych czytelników? – odparł zwięźle: „taka jak Mickiewicza.” „Była w tym odrobina przesady – pisze Barańczak – ale jednak trudno byłoby znaleźć trafniejszą odpowiedź”. Liczne wypowiedzi na temat Nobla dla polskiego poety pojawiły się także na łamach londyńskich „Wiadomości”. W jednej z nich Józef Garliński wyraził radość z powodu przyznania tej prestiżowej nagrody po raz trzeci Polakowi, mówiąc: „Inne przejawy życia są również ważne, ale nic bardziej nie zapewnia zachowania odrębności narodowej niż osiągnięcia kulturalne. Stąd nasza radość i duma”36.

Na szczególną uwagę zasługuje fakt, w jaki sposób została odebrana nagroda w polskich środowiskach w USA. Miłosz był wręcz obsypywany telegramami, listami z gratu-lacjami nadsyłanymi już następnego dnia po ogłoszeniu wiadomości o przyznaniu mu literackiego Nobla. Do listów pisanych głównie przez amerykańskich Polaków, dochodziły różne dowody uznania i dumy z tego wawrzynu. Wśród nich na uwagę zasługują słowa polskich robotników z fabryki Forda w Detroit na temat Miłosza: „Musi być ze dwa razy lepszy od Anglosasa, skoro dali mu Nobla”37. Słowa te, a także wiele innych świadczą o tym, że wyróżnienie zostało przyjęte jako sukces Polaka. Ponadto z nagrodą wiązano nadzieję, że być może skłoni ona władze w Warszawie do nowych przemyśleń, nie tylko w odniesieniu do pisarza, ale w ogóle do wartości nieprzemijających, jakimi są literatura i sztuka, mówiące prawdę o rzeczywistości. Lektura ówczesnych wystąpień Polaków za granicą prowadzi do wniosku, iż nagroda dla Miłosza budziła w nich poczucie dumy narodowej, dowartościowywała ich poczucie godności w obcym środowisku. Na krytykę poety przyjdzie czas później. Najpierw będzie to dyskusja wokół jego pochówku na Skałce, w której padały niewybredne epitety, później teksty w prasie polonijnej, jak choćby wspomniany na wstępie tego szkicu, w którym napisano o autorze Zniewolonego umysłu: „Nie posiada tych walorów patriotycznych twórczość Litwina Czesława Miłosza, a do polskości i Polski już od młodych lat rozwijała się w nim nienawiść i agenturalna służebność komunizmowi”. Zaś sama nagroda „była oczywistym spektakularnym pociągnięciem politycznym wymierzo-nym w polską rację stanu Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej”38.

34 Przytoczone słowa pochodzą z rozmowy radiowej Maryny Miklaszewskiej z Czesławem Miłoszem.

Zob. „Poezja” 1981, nr 5/6.

35 „Wiadomości Polskie” 1980, nr 39. Wypowiedź S. Barańczaka, Kim jest dla nas Miłosz? Zob. „Życie Literackie”

1980, nr 43.

36 „Wiadomości” 1980, nr 45/46.

37 Cyt. za T. J a c e w i c z, Chcą w Polsce słuchać ludzi.

38 A. S z u m a ń s k i, Upadek Nagrody Nobla z hańbą i ubekami w tle, „Kurier Codzienny” (Chicago) 2006, nr 44.

25

Horyzonty literatury i kultury

8.

W dniu 3 października 1996 r., kiedy w sztokholmskim domu giełdy na Starym Mieście sekretarz Akademii Szwedzkiej Sture Allén ogłosił literacką Nagrodę Nobla i stwierdził, że uhonorowano nią poetkę z Polski – Wisławę Szymborską, przebywałem na Międzynarodowych Targach Książki we Frankfurcie nad Menem. Wiadomość ta lotem błyskawicy rozniosła się po halach wystawowych, gdy spiker imprezy przekazał ją przez funkcjonujące tam głośniki. Do dzisiaj pamiętam tłum dziennikarzy z aparatami fotograficznymi, kamerami, z dyktafonami, z długopisami w ręku, który pędził na polskie główne stoisko.

Widziałem też, jak odpowiedzialny za naszą prezentację pracownik Ministerstwa Kultury uciekł. Pojawił się dopiero na drugi dzień z kartką, na której miał parę informacji o poetce. Widocznie przesłano mu je z Warszawy. Nie udało się też odnaleźć żadnych tomików poetki na polskiej oficjalnej ekspozycji. Jedynie na stoisku Wydawnictwa a5 Ryszarda Krynickiego był jeden zbiorek. Bodajże jeszcze na jakimś stoisku niemieckim znaleziono tomik Szymborskiej w tłumaczeniu Karla Dedeciusa.

Jakie były wszystkie motywy, które zadecydowały o przyznaniu Wisławie Szymborskiej Nagrody Nobla, dowiemy się po roku 2046. Wówczas dopiero minie pięćdziesiąt lat, po których może być odtajniona dokumentacja Akademii Szwedzkiej. Dla Szwedów bowiem są to zasady żelazne. Kiedy we wrześniu 2004 r. miałem możliwość, dzięki pomocy Katarzyny Gruber, studiować w tamtejszym archiwum zawartość polskich teczek, nie ro-biono mi żadnych trudności w dotarciu do materiałów na temat Henryka Sienkiewicza, Władysława St. Reymonta, Elizy Orzeszkowej, Stefana Żeromskiego, Leopolda Staffa, natomiast o Czesławie Miłoszu, o Wisławie Szymborskiej nawet poufnych informacji nie można było uzyskać. Obowiązuje członków Akademii, jak również pracowników z nią związanych, bezwzględna tajemnica. O jej konsekwencjach miałem okazję przekonać się na przykładzie takiego drobiazgu. Dostałem zgodę na skopiowanie dziesięciu stronic materiałów z teczek autorów Quo vadis i Chłopów. Poprosiłem o zwiększenie limitu do czternastu. Usłyszałem: „W Szwecji dziesięć znaczy dziesięć”. Nie oznacza to jednak, że już dzisiaj nie jesteśmy w stanie nakreślić z grubsza głównych przesłanek i działań, jakie pozwoliły, by ten areopag dostrzegł uniwersalne wartości poezji autorki Wołania do Yeti.

Dla mnie takimi cennymi źródłami informacji były m.in. rozmowy ze wspomnianą Katarzyną Gruber, której zasługi w propagowaniu polskich autorów, a zwłaszcza Czesława Miłosza, są bezsprzeczne (w okresie nagrody dla Szymborskiej była już na emeryturze), z prof. Andrzejem Nils Ugglą z Uniwersytetu w Uppsali, Per-Arne Bodinem z Uniwersytetu w Sztokholmie i wielu, wielu innymi szwedzkimi i polskimi badaczami literatury, a także lektura ich prac.

Kilkakrotnie na temat przyznania Szymborskiej tego prestiżowego wyróżnienia pi-sał wspomniany już Andrzej Nils Uggla. Tekstowi drukowanemu w Polsce nadał charakterystyczny tytuł: Wisława Szymborska. Ocena niezależna od koniunktury politycznej 39. To 39 A. N i l s U g g l a, Polska literatura w Szwecji. Dwadzieścia wykładów, Gdańsk 2003, s. 149–165.

26

Wokół polskich Nobli literackich

ważna konstatacja. Wszystkie bowiem poprzednie polskie Noble uzasadniono albo kwestią narodową, Sienkiewicz – pisarz narodu bez państwa, Reymont – pisarz narodu po odzyskaniu niepodległości, Miłosza niektórzy krytycy usiłowali upolitycznić („Sierpień”

1980), przed czym bronił się pisarz i Akademicy, w przypadku Szymborskiej tego typu skojarzenia nie padały… Mówiło się raczej „wielka dama polskiej poezji”.

Po raz pierwszy Szymborska została zaprezentowana szwedzkiemu czytelnikowi w roku 1960, kiedy po zmianach politycznych w Polsce w latach 50. (tzw. polski październik) wzrosło tam zainteresowanie polską literaturą. W tomiku zbiorowym Det nakna an-siktet ( Naga twarz, 1960) opublikowano jej pięć wierszy w tłumaczeniu Nilsa Ǻke Nilssona. Ponownie zwrócono uwagę na Polskę pod koniec lat 70. i na początku 80., kiedy u nas rozwinęły się procesy społeczne, które doprowadziły do powstania „Solidarności”.

W roku 1980 ukazał się w Sztokholmie pierwszy tom poezji Szymborskiej Aldrig två

gå nger ( Nic dwa razy) w tłumaczeniu Per-Arne Bodina i Rogera Fjellströma. Poezje te nie zwróciły większej uwagi recenzentów, nie było objaśniającego wstępu. W prasie odbyła się jednak mała dyskusja, w której – jak pisze Uggla – zarysowały się dwa stanowiska:

„Szymborska jest mistrzem słowa, stosuje w swoich wierszach dystans ironii” oraz drugi, że dominuje u niej ton „klasycystyczny”. Rok później w antologii Du måste vittna ( Trzeba dać świadectwo) w tłumaczeniu Per-Arne Bodina i Nilsa Ǻke Nilssona znalazło się dwana-

ście wierszy autorki Nic dwa razy wśród tekstów głównie poetów Nowej Fali.

Przełom w poznawaniu dorobku Szymborskiej w Szwecji nastąpił dopiero w roku 1989 wraz z wydaniem tomiku Utopia w tłumaczeniu Andersa Bodegårda. Znalazły się w nim pięćdziesiąt dwa wiersze, od zbioru Wołanie do Yeti (1957) do Ludzie na moście (1986), oraz dwa nowe teksty Koniec i początek i Niebo. Dyskusja była tym razem żywa.

Umieszczono autorkę w kontekście współczesnej generacji poetyckiej, porównywano do poetów Nowej Fali, a przede wszystkim dostrzeżono jej własny styl, własne widzenie świata. Uggla zauważył:

Wielkość dało Szymborskiej przede wszystkim dostrzeżenie indywidualnych cech jej poezji, której najważ-

niejszym wyznacznikiem miała być „integralność”. Odnajdywano ją zarówno w stosunku poetki do tradycji poetyckiej, jak i wyrażanego światopoglądu. Za specyficzne cechy jej poezji uznano „odwróconą perspektywę”, ironię, humor i dystans40.

Doskonałe tłumaczenie Bodegårda umożliwiło nawet zwrócenie uwagi krytyki na funkcję języka.

Według powszechnej opinii Szwedów, z którymi prowadziłem rozmowy na temat poetki, na przyznanie jej Nobla wywarły wpływ dwa wydarzenia, które przybliżyły w Skandynawii jej sylwetkę. Po pierwsze – wizyta Szymborskiej w Szwecji w roku 1993.

Pobyt ten był tutaj bardzo intensywny. Spotkała się z czytelnikami m.in. w Instytucie Polskim, w Teatrze Dramatycznym, odwiedziła Instytuty Slawistyki na Uniwersytetach w Sztokholmie i w Uppsali. Podczas wizyty Szymborskiej w Sztokholmie był również 40 Tamże, s. 153.

27

Horyzonty literatury i kultury

Czesław Miłosz, który w wykładzie o polskiej literaturze współczesnej podkreślił wysokie walory poezji naszej autorki. Ponieważ tekst Noblisty był drukowany w „Dagens Nyheter”, trafił do szerszej opinii. Nadto „Svenska Dagbladet” opublikowała wywiad z Szymborską. Po wtóre – przyznanie doktoratu honorowego w 1995 r. poetce przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w Poznaniu. Można tutaj stawiać pytanie, jakie znaczenie dla Szwedów mógł mieć doktorat honorowy, dostojne wyróżnienie, ale przecież lokalne? Otóż miał. W Poznaniu poetka wygłosiła przemówienie dziękczynne, które niebawem przedrukowano w „Dagens Nyheter”. Szwedzi zwrócili uwagę, że Szymborska nie mówiła o własnej twórczości, ale o przyszłości poezji w ogóle, o zagrożeniach, jakie płyną z agresywnej roli telewizji wobec poezji, że postawiła odważną tezę, iż kulturze i humanizmowi zagraża współcześnie szybki rozwój cywilizacji. Okazało się zatem, że zarówno twórczość udostępniona Szwedom, jak i jej poglądy wyrażone podczas spotkań z czytelnikami, a zwłaszcza w poznańskim wystąpieniu, były dostatecznymi argumentami dla Akademików do wypełnienia Testamentu Alfreda Nobla. Wielu publicystów podkreślało też rolę Karola Dedecjusza w popularyzacji twórczości poetki, nie tylko w strefie języka niemieckiego. Toteż uzasadnienie, jakie 3 października 1996 r.

odczytał stały sekretarz Akademii Szwedzkiej, Sture Allén, brzmiało: „za poezję, która z ironiczną precyzją odsłania prawa biologii i działania historii we fragmentach ludzkiej rzeczywistości”.

Przebieg uroczystości wręczenia Nagrody Nobla Wisławie Szymborskiej był szeroko relacjonowany przez media: prasę, radio, telewizję. Nadto z Krakowa towarzyszyła poetce dość liczna delegacja przyjaciół, która zna te wydarzenia z autopsji. Nie będę zatem tutaj ich referował szczegółowo. Jerzy Il g w relacji pod patetycznym tytułem Sztokholm wzięty! 41 szczegółowo informuje prawie o każdym kroku Szymborskiej na salonach stolicy Szwecji. Był więc w ambasadzie polskiej 8 grudnia lunch na cześć laureatki z udziałem niewielkiej grupy przedstawicieli życia kulturalnego, przyjaciół z Polski oraz miejscowej Polonii, na szczególne życzenie poetki odbyło się spotkanie z najwybitniejszym poetą szwedzkim Tomasem Tranströmerem (notabene jej konkurentem do tego lauru). Nagrodę Nobla otrzymał w 2011 r. Szymborska nie pozwoliła jednak eksploatować się bez końca. Umiała odmawiać. Nie przybyła np. do największej księgarni Sztokholmu, gdzie miała podpisywać swoje książki, nie uczestniczyła w uroczystym lunchu z gronem mię-

dzynarodowych luminarzy z życia naukowego i intelektualnego w należącej do Akademii Szwedzkiej restauracji Den Gyldene Freden (Złoty Pokój) na Starym Mieście, a także w czytaniu wierszy na „estradzie poetyckiej” przy Mosebacke Torg.

Uroczystości wręczenia nagrody odbyły się tradycyjnie w filharmonii 10 grudnia, tym razem w setną rocznicę śmierci Alfreda Nobla i 95. od daty wręczenia pierwszego wyróżnienia. Stąd szczególnie uroczysty ich charakter. Przebieg zdarzeń jest tutaj od lat jednakowy, wystudiowany i wyreżyserowany. Nie ma w nim miejsca na najmniejszą 41 „Tygodnik Powszechny” 1996, nr 51–52.

28

Wokół polskich Nobli literackich

improwizację. Ale Szymborska z właściwym sobie wdziękiem ceremonię ożywiła. Jerzy Il g wspomina:

Dopiero Wisława Szymborska wprowadziła do niego [protokołu] nieoczekiwane urozmaicenie, przyjęte z aplauzem i rozbawieniem przez zgromadzonych. Po odebraniu insygniów ukłoniła się królowi, po czym –

miast Akademii – publiczności. Przyłapując się natychmiast na tym potknięciu, wykonała niepowtarzalny układ choreograficzny, wznosząc dłonie w pełnym rezygnacji geście, który miał oznaczać: „No, oczywiście.

To mogło się przytrafić tylko mnie”. Sala nagrodziła to cudowne pas długo niemilknącą owacją na stojąco42.

Sylwetkę polskiej poetki zaprezentowała członkini Akademii, pisarka Brigitta Trotzig. Mówiła o tej części polskiej poezji powojennej, która w czasach ideologicznych przekształceń ludzkich światopoglądów, objawia się jako znak nadziei, oczyszczenia spo-niewieranego i zbrukanego języka, co miało istotne znaczenie dla odnowy życia duchowego i umysłowego Polaków. Proces oczyszczania wciąż trwa, postępuje wolno i niewi-docznie. Dokonuje się dzięki cierpliwej pracy umysłowej nad odróżnieniem prawdy od fałszu. „W Wisławie Szymborskiej – kontynuowała Trotzig – Akademia Szwedzka chce uhonorować przedstawicielkę niezwykłej czystości i siły poetyckiego spojrzenia. Poezji jako odpowiedzi na życie, sposobu na życie, pracy nad słowem jako myślą i wrażliwością”.

Określiła dorobek poetki jako „dzieło słowne, głęboko przeobrażające stan świata, w któ-

rym nic nie jest stałe, jednoznaczne, skończone. Zachwyt ociera się o rozpacz, światło podszyte jest ciemnością”. Odwołanie do polskiej poezji współczesnej, ocalającej prawdę języka w czasach ideologicznych przekłamań świadczy, że Akademia przyjęła szerszą perspektywę przy rozważaniu kandydatury Szymborskiej. Jej „perfekcyjne słowo”, którym opowiada o życiu, samo jest godne nagrody. Ale jest też częścią literatury, dającej wiarę w wartość słowa.

Szymborska odpowiadała z właściwą sobie wirtuozerią, dowcipem i autoironią.

Był to bodajże jeden z najkrótszych odczytów noblowskich, w porównaniu choćby z obszernym wystąpieniem Czesława Miłosza z 1980 r. Tytuł przemówienia Poeta i świat.

Lakoniczność swojej wypowiedzi poetka wyjaśnia przekornie na wstępie: „Wszelka niedoskonałość lżejsza jest do zniesienia, jeżeli podaje się ją w małych dawkach”. Wyjaśnia charakter swego wystąpienia, tłumaczy, że na temat poezji wypowiadała się rzadko, prawie wcale. „I zawsze towarzyszyło mi przekonanie, że nie robię tego najlepiej”.

Dzisiejszy poeta – mówiła – jest sceptyczny i podejrzliwy nawet – a może przede wszystkim – wobec samego siebie. Z niechęcią oświadcza publicznie, że jest poetą – jakby się tego trochę wstydził. Ale w naszej krzykliwej epoce dużo łatwiej przyznać się do własnych wad, jeżeli tylko prezentują się efektownie, a dużo trudniej do zalet, które są głębiej ukryte, i w które samemu się nie do końca wierzy…43.

Przypomina, że w różnych ankietach czy rozmowach poeci rzadko przyznają się do swojej profesji, używając słowa „literat” czy posługując się nazwą wykonywanego zawodu.

42 Tamże.

43 W. Szymborska, Poeta i świat. Odczyt Noblowski 1996 r. Ten i kolejne cytaty z wypowiedzi W. Szymborskiej,

[w:] t e j ż e, Wiersze wybrane. Wybór i układ autorki. Wydanie nowe rozszerzone, Kraków 2004, s. 349.

29

Horyzonty literatury i kultury

Przypuszczam, że filozof budzi podobne zakłopotanie. Jest jednak w lepszym położeniu, bo najczęściej ma możność ozdobienia swojej profesji jakimś tytułem naukowym. Profesor filozofii – to brzmi już poważniej.

Nie ma jednak profesorów poezji.

Wspomina Josipa Brodzkiego, który – jej zdaniem – „spośród znanych [jej] poetów lubił mówić o sobie «poeta»”, poetów wcześniejszych epok, którzy wyróżniali się strojami, a w ciszy gabinetów zrzucali z siebie peleryny, zasiadali nad niezapisaną kartką papieru. „Bo tak naprawdę to tylko się liczy”. Charakteryzując możliwości filmu w przedstawia-niu procesu twórczego w różnych dziedzinach, stwierdziła:

Najgorzej z poetami. Ich praca jest beznadziejnie niefotogeniczna. Człowiek siedzi przy stole albo leży na kanapie, wpatruje się nieruchomym wzrokiem w ścianę albo w sufit, od czasu do czasu napisze siedem wersów, z czego jeden po kwadransie skreśli, i znów upływa godzina, w której nic się nie dzieje… Jaki widz wytrzymałby oglądanie czegoś takiego?

Film Katarzyny Kolendy-Zaleskiej o Noblistce pt. Chwilami życie bywa znośne, zweryfikował nieco jej sądy, chociaż – co trzeba przyznać – mniej dotyczy on procesu twórczego, a bardziej Szymborskiej jako człowieka, jej osobowości, pasji. Stwierdza dalej pisarka, że natchnienie nie nawiedza tylko poetów, może dotyczyć wszystkich zawodów.

„A wszelka wiedza, która nie wyłania z siebie nowych pytań, staje się w szybkim tempie martwa, traci temperaturę sprzyjającą życiu. Dlatego tak wysoko cenię dwa słowa «nie wiem»”. O świecie zaś powie, że jest zadziwiający.

A w określeniu „zadziwiający” – konkluduje – kryje się pewna logiczna pułapka. Zadziwia nas przecież to, co odbiega od jakiejś znanej, powszechnie uznanej normy, od oczywistości, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Otóż takiego oczywistego świata wcale nie ma. Nasze zdziwienie jest samoistne i nie wynika z żadnych z czymkolwiek porównań. […] Jednak w języku poezji, gdzie każde słowo się waży, nic już zwyczajne i nor-malne nie jest. Żaden kamień i żadna nad nim chmura. Żaden dzień i żadna po nim noc. A nade wszystko żadne niczyje na tym świecie istnienie.

Wygląda na to, że poeci będą mieli zawsze dużo do roboty.

Odczyt noblowski Szymborskiej został życzliwie przyjęty przez Szwedów, odpowiadała im skromność poetki w referowaniu tematu, posłannictwo w nim wyrażone, opowiedzenie się po stronie pisarza zagrożonego przez współczesną cywilizację i optymistyczne zakończenie wykładu. W prasie szwedzkiej publikowano nie tylko sprawozdania z uroczystości, lecz również szkice o Szymborskiej. Wypowiadał się m.in.: Ryszard Kapuściński w „Dagens Nyheter”, podkreślając takie wartości poezji Szymborskiej jak humanizm i uniwersalizm, prostotę i ironię, Czesław Miłosz w „Expressen” wskazywał, że twórczość ta jest pozytywnie odbierana przez młodą, inteligentną publiczność amerykańską. Głos zabierali też Szwedzi: Folke Isaksson szczególnie akcentował literacką niezależność poetki („Dagens Nyheter”), Magnus Forin teatralność formy w wierszach Szymborskiej („Expressen”). Bardzo żywe były reakcje środowisk polonijnych: ważną rolę odegrał szwedzki korespondent paryskiej „Kultury” Norbert Żaba, bibliotekarka Akademii Szwedzkiej Katarzyna Gruber i wydawca Adam Bromberg. Podobnie polskojęzyczny 30

Wokół polskich Nobli literackich

program radiowy „Aktualności”, program telewizyjny w języku polskim „Grannland Polen” czy emigracyjne pisma, jak „Polonia” i „Trans”, drukujące wiersze poetki oraz komentujące Nagrodę Nobla.

A recepcja w kraju? Jak to zwykle bywało po przyznaniu Polakowi tego prestiżowego wyróżnienia. Od euforii, radości, przez teksty sceptyczne, po wręcz paszkwilanckie.

Zastanawiano się m.in. nad tym, co zadecydowało, że właśnie Szymborska otrzymała Nobla? Twierdzono np., że to płeć mogła być ostatecznym argumentem, aczkolwiek Pol-ka miała w tej kategorii konkurentki, m.in. Amerykankę Joyce Carol Oates czy Nowoze-landkę Janet Frame. Nadto kobiety otrzymały Nobla dwa razy w ciągu ostatnich pięciu lat. Dariusz Suska, dywagując na temat, kogo w 1996 r. wybierze Akademia Szwedzka, nie dawał szansy Polakom. W jego opinii przestaliśmy być modni, a duch czasu, który sprzyjał Miłoszowi, przestał działać44. Niewątpliwie wzrosło zainteresowanie Szymborską u krytyków i badaczy literatury. O ile do tego Nobla nie dysponowaliśmy ani jedną książką o poezji Szymborskiej, to w roku 1996 i w następnych ukazało się ich kilkanaście; inna sprawa to wartość tych produkcji, poza paroma (m.in. Stanisława Balbusa) były to w większości szkice okolicznościowe. Zapytano też Tadeusza Różewicza, wielokrotnego kandydata do Nobla, co sądzi o decyzji Akademii Szwedzkiej. Odpowiedział: „To bardzo pozytywne, równie pozytywne, jakby dostała Nobla Julia Hartwig czy jeszcze inny polski poeta czy poetka”45. Wydawcy wyrywali sobie tomiki poezji. Nagroda Nobla to szczegól-ny sposób nobilitacji pisarza, który zawsze starają się zdyskontować wszyscy uczestnicy życia kulturalnego – i krytycy, i badacze, i wydawcy. Tylko Szymborska stała w tej sytuacji nieco z boku, jakby zdziwiona tym szumem medialnym. Jej Nobel nie zaszkodził, pozostała sobą. Potwierdził to wspomniany film Katarzyny Kolendy-Zaleskiej. Jest tam scena, kiedy Michał Rusinek, osobisty sekretarz poetki, poszukuje medalu Nobla i nie może go znaleźć w przepastnych szufladach w domu poetki, a ona pytana, gdzie go szukać, odpowiada z rozbrajającą szczerością: „Nie wiem”. Sądziłem, że była to akcja wyreżyserowana.

Kiedy zapytałem dziennikarkę, jak było naprawdę, potwierdziła autentyczność tego zdarzenia. To jeszcze jeden dowód na prawdziwą skromność Wisławy Szymborskiej.

9.

Czas na wnioski, czas na parę słów podsumowania.

Po pierwsze – literatura polska, polska kultura, język polski zostały zauważone, do-cenione przez Akademię Szwedzką niemal od pierwszych lat jej funkcjonowania.

Po wtóre – Polacy otrzymywali literacką Nagrodę Nobla w ważnych momentach swych dziejów. Czy to przypadek, zbieg okoliczności? Sienkiewicz – 1905, a więc rok pierwszej rewolucji w Rosji, ruchów rewolucyjnych w Europie i nadziei Polaków na rychłe odzyskanie niepodległości, Reymont w 1924 – parę lat po odzyskaniu niepodległości, 44 „Życie” 1996, nr 5.

45 Kajus Augustyniak w rozmowie z Tadeuszem Różewiczem, „Wiadomości Dnia”, Łódź 1996, nr 240.

31

Horyzonty literatury i kultury

w okresie budowania odrodzonego państwa polskiego, Miłosz w 1980 – po powstaniu

„Solidarności” i w czasie nadziei na zmianę systemu politycznego, Szymborska w 1996 –

siedem lat od początku przemian ustrojowych w Polsce. Ta nagroda ma – nie tylko moim zdaniem – najmniej związku z polityką.

Po trzecie – przyznawanym nagrodom zawsze towarzyszyły spory Polaków, kto tę nagrodę ma otrzymać, które nieraz przyprawiały Szwedów, nierozumiejących naszej mentalności i naszych problemów, o zdumienie. Tak było w przypadku Sienkiewicza, kiedy wysunięto Elizę Orzeszkową jako nową kandydatkę, w przypadku Reymonta, z którym konkurował Stefan Żeromski, w przypadku zaś Miłosza i Szymborskiej doszły jeszcze głosy, które usiłowały przekonać Akademię Szwedzką, że podjęła mylne decyzje w związku z ideową przeszłością naszych noblistów bądź z ich wczesnymi wierszami.

Po czwarte – czy wszyscy zasłużeni pisarze polscy zostali uhonorowani? Oczywi-

ście, nie! Mówiło się kiedyś o Jarosławie Iwaszkiewiczu, wymieniano nazwisko Witolda Gombrowicza. Tuż po przyznaniu nagrody Szymborskiej padały pytania: dlaczego nie Tadeusz Różewicz? Zbigniew Herbert, a może Stanisław Lem czy Sławomir Mrożek…

A w spekulacjach medialnych pojawiało się także – tuż przed jego śmiercią – nazwisko Ryszarda Kapuścińskiego, ostatnio zaś Adama Zagajewskiego.

32

1.2.

„Almanach Muszyny”

– regionalne pismo pogranicza

Zamiast wstępu

Miasteczko w Karpatach

Na jednym jego końcu Jan Chrzciciel chudziutki nie chce łakomstwem zgrzeszyć, więc tłuste kury z swej kaplicy wygania, aż trzepoczą nad miasteczkiem.

Naprzeciw św. Florian, pod nosa czerwonym żaglem

ma jak półksiężyc złotą łódkę wąsów, i od ognia tulipanów jest odgrodzony płoteczkiem.

Uliczki kot przeskakuje z jednej rynny na drugą,

maleńkiemu świątkowi ciernie ptaki wyciągają z pięty

i fura ze zbożem, bez koni, z dyszlem jak z laską na ramieniu,

jak dziad wygląda kudłaty, a obok pies leży, w kurzu wyciągnięty.

Na szubienicy daszku piekarniczego wozu, co jedzie aby – aby,

woźnica schylił głowę, powieszony na drzemce,

i ku brązowej kopułce cerkiewki, myśląc, że to orzech,

chmury zachodu, rude wiewiórzyce, zza jodeł się wychylają poruszone wielce.

A gdy nocą burza o byle świerk opiera, chcąc go zedrzeć, błyskawic srebrny kaganiec, wtedy na ciemne, szumiące deszczem góry otwieramy okno

i śni się nam niedźwiedź, co objąwszy konia białogrzywego za szyję, wolno puszczą słoneczną jedzie i jak dziecko śni słodko.

Przyznacie Państwo, iż nie jest to typowe rozpoczęcie artykułu prasoznawczego na temat „Almanachu Muszyny”. Wiersz Jerzego Harasymowicza Miasteczko w Karpatach przytoczyłem tu z dwu co najmniej powodów. Po pierwsze – w moim przekonaniu –

znakomicie oddaje on atmosferę miejsca, które jeszcze dzisiaj – mimo przemian cywilizacyjnych – zachowało znamiona dawnego miasteczka galicyjskiego. Po wtóre – łamy rocznika często poświęcone są literaturze, a zwłaszcza poezji, a Jerzy Harasymowicz jest bardem tego miasta, twórcą grupy poetyckiej „Muszyna”; w piśmie drukuje się jego teksty, a Adam Ziemianin, drugi, ważny piewca miasteczka nad Popradem, omawia dość szczegółowo związki poety z tą ziemią („AM” 2000)1.

1

Wszystkie cytaty z „Almanachu Muszyny” i informacje o druku poszczególnych artykułów podano w nawiasach przy tekście: („AM”, rok).

33

Horyzonty literatury i kultury

I

Ogólna charakterystyka „Almanachu Muszyny”

1. Okoliczności powstania. Redakcja

Pierwszy zeszyt „Almanachu Muszyny” ukazał się w roku 1991. Wnosić zatem należy, że pomysł wydawania pisma urodził się tuż po przemianach ustrojowych po roku 1989, na fali licznych wówczas lokalnych inicjatyw społecznych. Inicjatorką i – jak dotąd jedyną

– redaktorką przez 20 lat funkcjonowania rocznika jest Bożena Mściwujewska-Kruk, wnuczka zasłużonego dla Muszyny dra Seweryna Mściwujewskiego. Redakcja pisma mieści się zresztą w willi „Wanda” przy ulicy Piłsudskiego 56, która ongiś należała do popularnego w tej okolicy lekarza kolejowego i zdrojowego (pracował tu w latach 1912–

1944), a która po powojennych perypetiach wróciła do rodziny. Po lekturze kolejnych roczników „Almanachu” mogę stwierdzić, że duch dra Mściwujewskiego czuwa nad tym zamierzeniem i jest ono – jakby realizacją – nienapisanego przez niego testamentu. Bo-

żena Mściwujewska-Kruk jest absolwentką Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie, byłym pracownikiem naukowym tej uczelni. Teraz w domu rodzinnym, we wspomnianej willi „Wanda” prowadzi działalność gospodarczą w zakresie małej gastronomii. Jako redaktorka rocznika zajmuje się przede wszystkim współpracą z autorami, szatą graficzną, składem i korektą, nadto redaguje stronę internetową www.almanachmuszyny.pl2. W re-jestrze sądowym w Nowym Sączu jako wydawca figurowało najpierw Towarzystwo Mi-

łośników Ziemi Muszyńskiej, które jednak nigdy z własnych środków nie zasiliło wydania

„Almanachu Muszyny”, ponadto inicjatywy „Almanachu Muszyny” wykroczyły znacznie poza ramy programowe TMZM, dlatego okazało się konieczne powołanie Stowarzyszenia Przyjaciół Almanachu Muszyny, które przejęło rolę wydawcy „Almanachu Muszyny”.

2. Rada Programowa

Do roku 1995 w stopce redakcyjnej pisma występuje tylko Bożena Mściwujewska-Kruk jako wydawca i redaktorka. Dopiero od 1996 r. wprowadzono Radę Programową, w któ-

rej skład weszli: Łucja Bukowska, Witt Kmietowicz, Ryszard Kruk, Adam Mazur, Magdalena Małecka-Myślik, Bożena Mściwujewska-Kruk, Barbara Rucka, a od 2006 r. Kazimierz Przyboś, obecnie jej przewodniczący.

Kim są członkowie Rady Programowej, jakie własne doświadczenia wnoszą do zespołu?

Kazimierz Przyboś (przewodniczący) prof. dr hab. jest historykiem w Instytucie Historii UJ. W latach 1995–2009 kierował Zakładem Historii Polski Nowożytnej. Obecnie na emeryturze. Zajmuje się dziejami polskiego parlamentaryzmu, ideologią i szlachecką myślą polityczną. Wydawca źródeł historycznych. Mieszka w Krakowie i Muszynie.

Łucja Bukowska była wieloletnią kierowniczką Gminnej Biblioteki Publicznej w Muszynie, animatorką wielu wydarzeń kulturalnych. Obecnie na emeryturze.

2

Bożenie Mściwujewskiej-Kruk i Ryszardowi Krukowi serdecznie dziękuję za pomoc w gromadzeniu materia-

łów do tego tekstu oraz za udostępnienie prawie wszystkich roczników „Almanachu Muszyny”.

34

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

Witt Kmietowicz przez wiele lat pracował jako nauczyciel matematyki, potomek muszyńskiego rodu, bratanek Franciszka (Franka) Kmietowicza, pasjonuje się historią regionu.

Ryszard Kruk jest absolwentem prawa UJ. Pracuje w polsko-amerykańskiej instytucji finansowej. Kolekcjoner i redaktor strony internetowej www.kolekcjonerstwo.pl; organizuje wystawy własnych zbiorów, m.in. „Krynica, Muszyna, Żegiestów na dawnej pocztówce”. Odpowiada za gromadzenie środków na wydawanie „Almanachu Muszyny”, prezes Stowarzyszenia Przyjaciół Almanachu Muszyny.

Adam Mazur jest prezesem Towarzystwa Miłośników Ziemi Muszyńskiej, działaczem PTTK i wieloletnim radnym powiatowym.

Magdalena Małecka-Myślik skończyła Akademię Muzyczną w Krakowie; pianistka i muzykolog, nauczycielka w szkole muzycznej w Krynicy. W latach 2001–2009 była sekretarzem Komitetu Stypendialnego ds. stypendiów muzycznych. Wielokrotnie prowadziła koncerty konkursowe i noworoczne stypendystów „Almanachu Muszyny”.

Barbara Rucka pracuje jako kustosz Muzeum „Państwa Muszyńskiego” w Muszynie, działa w PTTK w Krynicy.

Jak widać z tego skrótowego przeglądu członków Rady Programowej, jest to zespół

kompetentny, o bogatych zainteresowaniach i różnorodnej działalności: począwszy od pracownika nauki, przez wybitnego kolekcjonera, nauczycieli, pracowników biblioteki i muzeum. Wszystkich ich łączy pasja historyczna, umiłowanie „małej ojczyzny”, teryto-rium „państwa muszyńskiego”, ambicja rekonstruowania jego przeszłości i rejestrowania współczesności. Wszyscy są autorami wielu artykułów, wspomnień i notatek w roczniku.

3. Stali współpracownicy

W ciągu 20 lat funkcjonowania pisma opublikowano w nim artykuły około 300 autorów.

Przypomnę tu jednak tylkow sylwetki stałych współpracowników, a więc: Maciej Bilik –

dr farmacji; interesuje się historią aptek ziemi muszyńskiej, dziejami farmacji i służb sani-tarnych; Wojciech Dąbrowski – emerytowany nauczyciel matematyki, działacz harcerski, dziennikarz współpracujący z lokalnymi pismami warszawskimi; Juliusz Jarończyk – prezes krynickiego Towarzystwa Fotograficznego; Witold Kaliński – polonista, były dyrektor liceów warszawskich (Reja, Rejtana), sołtys Wierchomli, przewodniczący Komitetu Stypendialnego ds. stypendiów socjalno-naukowych; Bogdan Karski – emerytowany bankowiec, wielbiciel i znawca sztuki nieprofesjonalnej, koneser dzieł Nikifora, mieszka w Konstancinie pod Warszawą i w Krynicy; Gabriela Malastová – nauczycielka języka słowackiego i francuskiego. Mieszka w Starej Lubowli, jest sekretarzem Fundacji AMOS, współpracującej z „Almanachem Muszyny” i Funduszem Stypendialnym; Małgorzata K. Przyboś – absolwentka UJ, nauczycielka historii, interesuje się sztuką, archiwistyką; Aleksandra Wołowiec – wieloletnia działaczka i skarbnik Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Muszyńskiej, były skarbnik Funduszu Stypendialnego „Almanachu Muszyny”; Leszek Zakrzewski – inżynier informatyk, prezes sądeckiego Oddziału Polskiego Towarzystwa 35

Horyzonty literatury i kultury

Historycznego, znawca regionu i historii kolei polskich; Beata Zacny – krakowianka ze znanego muszyńskiego rodu Buszków, bywa w rodzinnym domu w Muszynie i bierze udział w życiu lokalnym.

Nadto z „Almanachem Muszyny” współpracują: Leszek Hońdo – dr hab., pracownik naukowy UJ w Katedrze Judaistyki. Specjalizuje się w dziejach Żydów polskich; Renata Kopacz – pracownica Miejskiej Biblioteki Publicznej w Muszynie; Jarosław Stolarski –

dr hab., pracownik naukowy PAN, paleobiolog; Maciej Śliwa – inżynier. Mieszka w Krakowie. Wywodzi się z krynickiego rodu Śliwów. Pasjonat historii, zwłaszcza konfederacji barskiej; Adam Ziemianin – poeta rodem z Muszyny, związany z Wolną Grupą Bukowina i Starym Dobrym Małżeństwem, członek grupy literackiej Tylicz, autor wielu tomików poezji, uprawia także prozę; Rafał Żebrowski – dr historii, absolwent KUL, od lat pracuje w Żydowskim Instytucie Historycznym, autor m.in. Polskiego Słownika Judaistycznego.

4. Program i etapy rozwoju pisma

Redakcja „Almanachu Muszyny” nie opublikowała specjalnego manifestu programowe-go ani jakiejś wyraźnej deklaracji ideowej. Niemniej z wypowiedzi redaktorki, poprzedzających każdy zeszyt, z zawartości treściowej wydanych dotąd 20 roczników, z podtytułu

„Almanachu”, który brzmi: „czyli co każdy wczasowicz, kuracjusz, gość i przyjaciel Muszyny wiedzieć powinien”, można taki program zrekonstruować.

W Słowie do Czytelnika w pierwszym „Almanachu” Bożena Mściwujewska-Kruk pisała: Muszyna ma wielu przyjaciół w Polsce i na świecie. Dowodem tego liczne wizyty gości, kuracjuszy, turystów i wczasowiczów. Wszystkich Muszyna wita i obdarza tym, co ma najcenniejszego: łagodnym i słonecznym klimatem, pięknymi lasami, wspaniałymi trasami wycieczkowymi, bogactwem wód mineralnych i gościn-nością jej mieszkańców. Do przyjaciół Muszyny kierujemy niniejszy „Almanach Muszyny 1991”. Pragnie-my, aby stał się wydawnictwem cyklicznym, każdego roku witającym gości Muszyny, towarzyszącym im w wędrówkach po jej urokliwych okolicach i zakątkach („AM” 1991, s. 3).

Na koniec tego tekstu przywołuje autorka nazwisko dra Seweryna Mściwujewskiego, który w okresie międzywojennym przyczynił się do rozkwitu uzdrowiskowej funkcji Muszyny. A więc program raczej skromny, „Almanach” został tutaj wykreowany jako informator i przewodnik dla przyjezdnych. Takie były dwa pierwsze roczniki, w których poza szkicami z przeszłości miasta znalazły się teksty typowe dla przewodników turystycznych. Ale apetyt rośnie w miarę jedzenia. Toteż ta sama autorka po 14 latach wydawania rocznika napisze w „Almanachu Sądeckim”:

Program pisma, czyli przybliżanie historii miasta i okolic, prezentowanie zabytków architektury świeckiej i sakralnej, walorów krajoznawczych i balneologicznych oraz losów ludzi, pokazywanych na podstawie ich unikal-nych wspomnień, rozszerzył się znacznie przez 14 lat. Zdarza nam się wykraczać poza granice tzw. „państwa muszyńskiego”, ponadto pojawia się wiele nowych wyzwań, które wypada podjąć, jak choćby odnalezienie starych dokumentów. Zajmujemy się sprawami ważnymi dla miasta, poprzez inicjatywy programowe, lokując się w centrum życia naszej małej ojczyzny, jednocześnie trzymamy się z dala od lokalnych swarów3.

3

B. M ś c i w u j e w s k a - K r u k, Problematyka pogranicza gór i kultur na łamach „Almanachu Muszyny” ,

„Almanach Sądecki” r. XIV, nr 1/2 (50/51), s. 117.

36

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

Wyznanie ważne, gdyż tym razem już bardziej precyzyjnie określa program „Almanachu Muszyny”, a więc nie tylko przewodnik po urokliwych trasach turystycznych, informator o mieście i okolicy, a pismo o znacznie poważniejszych zadaniach, wśród których znajduje się miejsce i na historię miasta, i regionu, i na prezentowanie zabytków architektury, walorów uzdrowiskowych, sylwetek ludzi na podstawie osobistych wspomnień, spraw ważnych dla Muszyny. Nowym istotnym akcentem w kolejnych rocznikach jest podjęcie problematyki kontaktów ze Słowacją, ze Spiszem.

W dotychczasowej historii „Almanachu Muszyny” wyróżnić można trzy okresy.

Pierwszy: 1991–1995. Nazwać go można wstępnym, w którym kształtuje się profil pisma. Ma ono wtedy raczej charakter lokalny, podejmujący tematy Muszyny i najbliż-

szej okolicy. Od 1993 r. pojawia się tematyka spiska. Szata redakcyjna raczej skromna, poza okładką – czarno-białe ilustracje, format 24x16,5 cm (pozostał niezmieniony). Na karcie redakcyjnej lakoniczna informacja: „Rocznik Almanach Muszyny [rok], wydanie I pod patronem Towarzystwa Miłośników Ziemi Muszyńskiej. Muszyna, ul. Piłsudskiego 56, opracowanie redakcyjne Bożena Mściwujewska-Kruk, nakład 2000 egz., skład i druk ABRISS Warszawa, tel. 42-16-70, druk okładki AZ Warszawa”. Od 1995 r. pojawia się kolorowa wkładka fotograficzna.

Drugi: 1996–1998. W tym okresie pismo wyraźnie nabiera rozmachu. Od roku 1996 wprowadzono ISSN 1234-6276. Udoskonalono stronę redakcyjną pisma: teraz nazwiska autorów tekstów pojawiają się przed tytułami artykułów (w poprzednim okresie figurowały na końcu z dopiskiem „opracował(a)”), kontynuuje się zapoczątkowane w 1995 r. kolorowe wkładki. Pismo z roku na rok zwiększa swoją objętość (1991– 40 stron, 1992 – 60, 1993 – 68, 1994 – 88, 1995 – 83, 1996 – 92, 1997 – 112, 1998 – 127). Na karcie redakcyjnej pojawiają się nowe informacje, a mianowicie: pod czyim patronatem ukazuje się rocznik, kto jest wydawcą, autorem opracowania redakcyjnego, adres redakcji; drukuje się skład Rady Redakcyjnej, informacje o dotychczasowych numerach, o miejscach, gdzie można znaleźć egzemplarze archiwalne i inne wiadomości dotyczące redagowania pisma. „Almanach Muszyny” z roku 1996 zawiera wykaz autorów, którzy publikowali w latach 1991–1996. Systematycznie zmienia się poziom artykułów, zwłaszcza historycznych. Dzieje się tak zapewne za sprawą autorów – pracowników nauki z UJ i PAN (Julian Przyboś, Tadeusz M. Trajdos i in.), coraz częściej pojawiają się informacje o źródłach oraz bibliografia. Rozszerza się też zakres potencjalnych czytelników; pismo jest kierowane również do mieszkańców Muszyny i okolicznych miejscowości.

Trzeci: 1999–2010. W tym czasie pismo wyraźnie rozszerza zakres środowiskowe-go oddziaływania. W willi „Wanda” organizuje się coroczne spotkania Przyjaciół „Almanachu Muszyny” (pierwsze oficjalnie odnotowane w roczniku z Adamem Ziemianinem jako gościem honorowym). W roku 1999 po raz pierwszy poinformowano o nowej inicjatywie, a mianowicie o powołaniu Funduszu Stypendialnego „Almanachu Muszyny”: 37

Horyzonty literatury i kultury

Fundusz ustanowiony został przez Przyjaciół „Almanachu Muszyny” i przeznaczony jest na stypendia dla szczególnie uzdolnionej młodzieży, uczęszczającej do Liceum Ogólnokształcącego w Muszynie. Stypendium może być wykorzystane na następujące cele:

• opłata za dodatkowe zajęcia mające na celu doskonalenie umiejętności (nauka języka obcego, obsługa sprzętu komputerowego),

• zakup książek i innych pomocy naukowych,

• finansowanie – jeśli zajdzie po temu potrzeba – zakupu wyżywienia, odzieży oraz opieki lekarskiej.

Na Fundusz składają się wpłaty Przyjaciół „Almanachu Muszyny”, osób fizycznych i prawnych, zarówno z kraju, jak i z zagranicy oraz wpływy ze sprzedaży rocznika „Almanach Muszyny” („AM” 1999, s. 190).

W kolejnych rocznikach informuje się szczegółowo o darczyńcach, o laureatach, ich osiągnięciach (koncertach w przypadku stypendiów artystycznych). Skład Komitetu Stypendialnego przedstawia się następująco: Witold Kaliński, Grzegorz Gołyź-

niak, Janina Kumorek, Krystyna Murzyn, Małgorzata Przyboś, Andrzej Tokarczyk, Adam Ziemianin. Z czasem urodzi się inicjatywa stypendiów artystycznych. Oto skład komitetu: Zbigniew Bujarski, Wojciech Dąbrowski, Mieczysław Smyda, Jules Mandel (USA). Fundusz Stypendialny rozrósł się w ciągu 12 lat od jednego stypendium rocznie do dwudziestu kilku. Współpracuje z Fundacją Batorego, z Fundacją Edukacyjną Przedsiębiorczości w Łodzi, ze Stowarzyszeniem AMOS w Starej Lubowli. W 12 edycjach programu stypendialnego przyznanych zostało około 250 stypendiów, łącznie na kwotę prawie 300 tysięcy złotych.

W trzecim okresie rozwoju pisma wyraźnie wzrastają jego rozmiary: 1999 – 192

strony, 2000 – 240, 2001 – 208, 2002 – 216, 2003 – 216, 2004 – 272, 2005 – 272, 2006 –

288, 2007 – 304, 2008 – 312, 2009 – 360, 2010 – 432. Skalę ewolucji w sensie objętości najlepiej ilustruje fakt, że pierwszy rocznik liczył 40 stron, a ostatni omawiany 432, a więc wzrost ponad dziesięciokrotny. Wymagało to zmiany w sposobie klejenia grzbietu, co w tej sytuacji stało się koniecznością. Pojawiają się w tym okresie także nowe pomysły redakcyjne, m.in. druk artykułów autorów ze Słowacji w ich oryginalnym języku, bez tłumaczenia, czasem tylko z krótkim streszczeniem w języku polskim, kolorowe wkładki, reportaże fotograficzne.

5. Inne inicjatywy społeczne „Almanachu Muszyny”

W toku charakteryzowania trzeciego okresu rozwoju rocznika wymieniłem dwie inicjatywy, a mianowicie – coroczne lipcowe Spotkania Przyjaciół „Almanachu Muszyny” oraz fundusze stypendialne: stypendia naukowo-socjalne oraz stypendia artystyczne. Pomysłowość Redakcji nie ogranicza się jednak do tych przedsięwzięć. Bez szerszego omawiania wymienię jeszcze kolejne inicjatywy:

1. Konkurs fotograficzny na detal architektoniczny Muszyny, Krynicy, Żegiestowa i innych miejscowości. Zbiory tych fotografii stanowią ważną dokumentację zagrożonych zniszczeniem starych detali. Co roku nagrodzone prace prezentowane są na wystawach w Galerii w Pijalni Głównej w Krynicy. Została utworzona elektroniczna dokumentacja nagrodzonych prac.

38

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

2. Klub Wyszehradzki. W latach 2000–2006 „Almanach Muszyny” zainicjował i wspierał działalność Młodzieżowych Klubów Wyszehradzkich z liceów w Muszynie, Starej Lubowli, Vsetinie w Czechach i Nyiregyhazie na Węgrzech. Program zyskał wsparcie Międzynarodowego Funduszu Wyszehradzkiego. Z inicjatywy młodzieży nowy most na przejściu granicznym Leluchów-Cirč otrzymał nazwę Mostu Wyszehradzkiego.

3. Wystawy. Redakcja gromadzi liczne materiały, wśród nich rezultaty pasji kolekcjo-nerskiej Ryszarda Kruka, zbiory dawnych pocztówek z Krynicy, Muszyny i Żegiestowa.

Ich ekspozycje miały miejsce w Warszawie, Muszynie, Krakowie, Nowym Sączu, Krynicy i Starej Lubowli.

4. Nagroda Szczęsnego Morawskiego. To stosunkowo młoda inicjatywa. Nagroda prze-znaczona jest dla najlepszej książki na temat Sądecczyzny. Odbyły się dotąd trzy edycje konkursu. Redakcja współpracuje w tym zakresie z „Rocznikiem Sądeckim” i „Almanachem Są-

deckim” oraz Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu i Oddziałem PTH w Nowym Sączu.

5. Forum Prasy Sądeckiej. Najnowszym przedsięwzięciem, bo zainaugurowanym w roku 2010, jest Forum Prasy Sądeckiej. Odbywa się ono w Miasteczku Galicyjskim na początku lipca.

6. Strona internetowa. Na stronie www.almanachmuszyny.pl zamieszczone są katalogi osobowe i rzeczowe, opracowane przez Łucję Bukowską oraz – w formie PDF – archiwalne roczniki pisma. Wspólnie z Renatą Kopacz z Biblioteki Publicznej w Muszynie redaguje się kalendarium Co, gdzie, kiedy? (informacje o wydarzeniach kulturalnych i społecznych w regionie).

7. Współpraca ze Słowakami. Oprócz coraz liczniejszych publikacji w „Almanachu” autorów słowackich można wskazać kilka innych form stałej współpracy, jak: udział polskich stypendystów w koncercie w dniu święta patrona Starej Lubowli (św. Mikołaj), uczestnictwo słowackiej młodzieży w noworocznym koncercie w Pijalni Głównej w Krynicy, współpraca ze Stowarzyszeniem AMOS w programie stypendialnym4.

6. Źródła finansowania „Almanachu Muszyny”

Składają się na nie: środki własne rodziny Kruków, granty, jakie redakcja uzyskała m.in.

z programu Mecenat Małopolski, w Starostwie Nowosądeckim, od Burmistrza Muszyny oraz z Funduszu Wyszehradzkiego. Nadto dodatkowym wsparciem są środki pozyski-wane z reklam. Dotąd prezentowano następujące instytucje: Casino Poland, PeKaO SA, Odra Travel (Warszawa), Konspol Nowy Sącz, Bank Inicjatyw Społeczno-Ekonomicz-nych SA, PKO BP (placówki w Krynicy, Nowym Sączu, Szczawnicy), PHU Rolbud s.c.

(Muszyna), PPH Baritpol (Nowy Sącz), WAMKRAK Sp. z o.o. (Muszyna), Muszynianka Naturalna Woda Mineralna.

7. Kolportaż

„Almanach Muszyny” nie jest wprowadzony do ogólnopolskiego kolportażu. Jest natomiast dostępny w redakcji. Rozprowadza się go wśród zainteresowanych za dobrowolne 4

Te i pozostałe informacje na temat inicjatyw „Almanachu Muszyny” rekonstruuję na podstawie lektury kolejnych zeszytów rocznika oraz dodatkowych informacji Bożeny Mściwujewskiej-Kruk i Ryszarda Kruka.

39

Horyzonty literatury i kultury

wpłaty na Fundusz Stypendialny oraz na statutowe cele Biblioteki Publicznej w Muszynie. Egzemplarz obowiązkowy otrzymują biblioteki, m.in. Biblioteka Narodowa w Warszawie i Biblioteka Jagiellońska.

II

Analiza zawartości „Almanachu Muszyny”

W „Almanachu Muszyny” 1995 oraz 2000 została opublikowana bibliografia pisma za okres 1991–2000, nadto na stronie internetowej znalazł się wykaz publikacji z okazji 15-lecia rocznika. Łucja Bukowska, autorka tych zestawień wykorzystała obowiązujący w bibliotekach schemat klasyfikacji dziesiętnej, a więc po kolei: dział ogólny, środowisko geograficzne, historia, etnografia, zagadnienia gospodarcze, zagadnienia polityczno-

-społeczne, służba zdrowia, lecznictwo uzdrowiskowe, kultura, nauka, oświata, językoznawstwo, literatura piękna, sztuka, kościół, książki, biblioteki, archiwa. Pomijając fakt, że rozpatrywanie zawartości rocznika według tego schematu byłoby technicznie dość skomplikowane, to nie pozwala on na określenie specyfiki periodyku, jego kulturotwórczej roli. Toteż w tym artykule przyjmuję inny, jak się zdaje bardziej przejrzysty, sposób podziału na poszczególne grupy tematyczne5.

Rozpoczynam od najczęściej frekwentowanego działu historii Muszyny i regionu. Przy czym mieszczą się tutaj i artykuły par excellence naukowe, jak również pamiętniki, wspomnienia. Jednym słowem wszystkie teksty, które utrwalają przeszłość. W osobny blok wyodrębniam historię nadpopradzkich uzdrowisk i relacje o ich współczesnej kondycji. Niezwykle charakterystyczne dla regionu są problemy łemkowszczyzny, toteż poświęcam im osobną uwagę. Kwestie innych mniejszości, jak żydowska i romska, umieszczam w ogólnych zagadnieniach historii Muszyny i regionu. Wyodrębniam też kwestie Spiszu i relacji polsko-

-słowackich. Ważnym zagadnieniem poruszanym na łamach „Almanachu” jest przyroda, ochrona środowiska i turystyka czy folklor. Dużo miejsca zajmują sylwetki ludzi związanych z regionem. Znajdują się tutaj zasłużeni dla Muszyny i regionu, ale znajdziemy również biografie prostych, zwykłych ludzi osiadłych na tej ziemi. Mocną stroną „Almanachu Muszyny” są teksty literackie (poezja i proza) oraz krytycznoliterackie. Sporo miejsca zajmuje tutaj sztuka, zarówno w aspekcie historycznym, jak i współczesnym. Osobny dział to zagadnienia językowe, a zwłaszcza onomastyka. Pozostaje jeszcze marginalnie potraktowany sport i aktualności. Mam nadzieję, że ogląd zawartości pisma z takiej perspektywy pozwoli dotrzeć do istoty „Almanachu” i określić jego miejsce na tle innych tego typu periodyków.

1. Historia Muszyny i regionu

Dzieje Muszyny, najbliższych okolic – Krynicy, Żegiestowa, a nawet Nowego Sącza, a więc regionu wzdłuż rzeki Poprad, zajmują najwięcej miejsca na kartach omawianego 5

W toku analizy zawartości „Almanachu Muszyny” korzystałem m.in. z następujących publikacji metodologicznych: W. P i s a r e k, Analiza zawartości prasy, Kraków 1983; S. Pa m u ł a, Metoda analizy zawartości prasy i jej zastosowanie w wybranych tygodnikach, Częstochowa 1996.

40

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

pisma. Wyrazem tego jest 186 artykułów reprezentujących różne formy wypowiedzi, bo i naukowe, i materiałowe, i wspomnieniowe. Najwięcej miejsca zajmuje tutaj historia średniowieczna, archeologia, konfederacja barska, problematyka pierwszej wojny światowej i dwudziestolecia międzywojennego, w mniejszym nieco stopniu pojawia się okres drugiej wojny światowej i zdarzenia po roku 1945, a w jeszcze mniejszym zagadnienia najbardziej współczesne.

Już pierwszy rocznik „Almanachu Muszyny” wskazuje, jakimi zagadnieniami z historii miasta miało zajmować się pismo, a więc: Muszyński zamek – prawda i legenda (Witt Kmietowicz), Muszyna – miasteczko historyczne (Barbara Rucka) czy Kościoły i cmentarze (M.Z. Bajorek). Tematykę tę kontynuuje w roku 1992, w którym Barbara Rucka rejestruje zawartość Archiwów muszyńskich, zawierających m.in. dokumenty określające status Muszyny od 18 maja 1288 r., Dzieje herbu muszyńskiego, aż do uchwały Rady Miasta i Gminy Uzdrowiskowej z 10 września 1990 r. oraz Wykopaliska w Muszynie. Są to krótkie, informacyjne artykuły bez ambicji naukowych czy popularnonaukowych, o charakterze raczej sprawozdawczym. Autorzy tych tekstów niejednokrotnie się zastrzegają: „nie jest to praca naukowa i nie chciałbym, by w ten sposób była postrzegana”6.

Tematy te będą powracać w kolejnych tomach, z roku na rok w coraz bardziej udo-kumentowanej formie, z podaniem źródeł w przypisach czy w coraz obszerniejszych bi-bliografiach. I tak Barbara Rucka powraca do Dziejów Muszyny w zarysie („AM” 1994), gdzie podaje ustalenia słowackich archeologów na temat przejścia przez Karpaty, znanego już w neolicie, oraz informację, że nazwa miasta pochodzi od potoków, nad którymi jest zlokalizowane. Wymienia też rok 1209, w którym po raz pierwszy się ona pojawia. Historia Zamku w Muszynie zagości w „Almanachu Muszyńskim” kilkakrotnie. Warto tutaj odnotować tekst Kazimierza Przybosia („AM” 1996), który charakteryzuje stan badań nad tym obiektem oraz apeluje o silniejsze eksponowanie widowiskowych walorów ruin.

Artykuł ten ma wyraźnie charakter naukowy, co wyraża się m.in. w sporej liczbie przypisów (21). Ryszard Kruk natomiast na podstawie ówczesnych pocztówek usiłuje określić Zarys granic zamku w Muszynie („AM” 2003). Pojawiają się też dyskusje z przedstawiony-mi we wcześniejszych artykułach tezami również w innych periodykach, np. ks. Stanisław Pietrzak polemizuje z publikacją Franka Kmietowicza Dzieje Muszyny (Biblioteka Almanachu Sądeckiego) i jego stwierdzeniem, że dokument z 1209 r. jest pierwszym i jedynym, w którym Muszyna występuje pod swoją nazwą („AM” 1996). Tezy swoje Pietrzak oparł na kilku dokumentach węgierskich, dotąd niewykorzystywanych i zaproponował

nową interpretację „niektórych polskich tekstów źródłowych”. Do wspomnianego artykułu Barbary Ruckiej z 1991 r. o dziejach herbu muszyńskiego nawiązuje Kazimierz Przyboś w tekście Herb Muszyny („AM” 2004), nadając mu bardziej naukowy charakter.

Barbara Chudzińska daje sprawozdania z kolejnych etapów Archeologicznych badań na Zamku w Muszynie w latach 1966–1998 (np. „AM” 2004).

6

Zob. W. K m i e t o w i c z, „AM” 1994.

41

Horyzonty literatury i kultury

Z bogatego zestawu artykułów na temat dawnej historii Muszyny wyróżnić pragnę jeszcze m.in. tekst Kazimierza Przybosia Ordynacja biskupa Franciszka Krasińskiego dla klucza muszyńskiego z 1575 roku, informujący o tym, że Klucz Muszyński, „państwo muszyńskie” w latach 1391 – 1781 było własnością biskupa krakowskiego („AM” 2007), czy artykuł Wojciecha W. Wiśniewskiego Portrety Macieja Boguna Zygmunta Stęczyńskiego (1814–1890) („AM” 2007), w którym autor odnosi się do wcześniejszych artykułów na ten temat w „AM” z lat 1997, 1998 i 2006, Waldemara Ireneusza Oszczędy Zagadka po-chówku Ścibora ze Ściborzyc („AM” 2007) o polskim rycerzu w służbie węgierskiego króla Zygmunta Luksemburskiego, który z 12 chorągwiami złożonymi z Czechów, Morawian i Austriaków w 1410 r. najechał na ziemię muszyńską, Kazimierza Przybosia Obywatele muszyńscy w latach 1601–1830 („AM” 2009), Potyczka pod Muszyną w marcu 1769 […]

(„AM” 2010) czy Witta Kmietowicza Zarys oświaty w Muszynie do roku 1950, w którym to znajdujemy następujący fragment notatki biskupa, Piotra Tylickiego, po wizytacji parafii muszyńskiej w 1612 r.:

[…] kierownik szkoły od 28 lat tu mieszka – biedak i nędzarz – utrzymuje się ze skąpego dochodu, dostaje rocznie 8 złp. od mieszczan, którzy dobrowolnie, osobiście składają mu tę pensję. Domek ma szczupły, źle pokryty, mały ogródek i nic ponadto. Człowiek prosty, przy nabożeństwie jednak śpiewa w święta w kościele i czasem upija się, ale ubóstwo nie pozwala mu na to zbyt często („AM” 1994).

Zostawiam ten fragment bez komentarza, gdyż sytuacja nauczyciela jeszcze przez wiele wieków nie odbiegała od wyżej opisanej.

Pierwszy artykuł o konfederacji barskiej pojawia się już w 1994 r. Kazimierz Przyboś drukuje tutaj tekst Konfederacja barska w sądeckim, omawiający m.in. pobyt Kazimierza Pułaskiego z konfederatami w roku 1769 w Muszynce („AM” 1994). W następnym zaś roczniku, tenże autor próbuje rozwikłać Zagadkę tzw. orderu konfederatów barskich Kazimierza Pułaskiego („AM” 1995). Artykuł ma już wyraźnie charakter naukowy (23

przypisy) i stanowi przyczynek do dyskusji na temat krzyża konfederatów barskich; krzyż Kazimierza Pułaskiego, odznaka, a nie odznaczenie, znajduje się w arsenale na Jasnej Górze. Do tematyki konfederacji nawiązuje Maciej Śliwa w artykułach: Dzisiejsze ślady po obozie konfederatów barskich koło Izb („AM” 2004), Konfederacki obóz w Izbach.

Próba rekonstrukcji („AM” 2005), Zaginiony obóz konfederatów barskich (koło Wysowej, 1770 rok) („AM” 2007). Ten cykl artykułów zamyka tekst Kazimierza Przybosia Potyczka pod Muszyną w marcu 1769 roku. Pro memento Andrzejowi Wasiakowi (1939–2004) („AM” 2010, s. 227 – 230).

Autorzy tekstów w „Almanachu Muszyny” nie mogli ominąć zagadnień związanych z pierwszą wojną światową. To przecież pod niezbyt odległymi od Muszyny Gorlicami roze-grała się w 1915 r. jedna z najbardziej krwawych bitew, a tereny od Wysowej do Tarnowa pokryte są cmentarzami wojennymi. Witt Kmietowicz charakteryzuje Muszynę w dniach pierwszej wojny światowej („AM” 1995), a Oktawian Duda Cmentarz wojenny w Muszynie („AM”

1995), Kazimierz Przyboś Walki w Karpatach. Jesień 1914 – wiosna 1915 („AM” 2006).

42

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

O bitwie pod Gorlicami wspomina też Leszek Zakrzewski w artykule Dzieła słowackiego architekta Dušana Jurkoviča w Polsce. W 90. rocznicę bitwy pod Gorlicami („AM” 2005).

Dwudziestolecie międzywojenne zostało odnotowane w „Almanachu Muszyny” za-równo w szkicach naukowych czy popularnonaukowych, jak i we wspomnieniach osób, które zawodowo zajmują się naszymi dziejami. I tak: Andrzej Gancarz opisuje Społeczność miasta Muszyna w latach 1918–1939 („AM” 1995), Stanisław Heilman i Jerzy Krzyś Działania wojenne w okolicach Muszyny 1–6 marca 1936 roku („AM” 2000) czy Bartłomiej Miczulski Z ojczystej Muszyny wspominki („AM” 2004). Autor, pracownik naukowy Akademii Rolniczej w Lublinie, rodem z Muszyny, przywołuje przez pryzmat własnych wspomnień wizerunek miasta i okolic od pierwszej wojny światowej do lat 40. XX w. Podobnie ma się rzecz z sentymentalnym felietonem z cyklu Powroty, Ewy Adamskiej-Li-sowskiej pt. Zapach Muszyny („AM” 2004), czy wspomnieniami Stefanii Mściwujewskiej Muszyna da się lubić…, które obejmują czasy od międzywojnia do współczesności i Barbary Krawczyk Krynica rodzinnych wspomnień („AM” 2007) o szczęśliwym dzieciństwie w międzywojniu. Problematykę tę zamykają dwa artykuły: Jana Wnęka, Muszyna na kartach sądeckich czasopism okresu międzywojennego oraz Tadeusza Dudy, Z życia politycznego w Muszynie i okolicach w okresie międzywojennym (1918–1939) („AM” 2010).

Mamy też w „Almanachu” relacje z czasów okupacji hitlerowskiej, jak Stanisława Stojek Miasto i gmina Muszyna w czasie drugiej wojny światowej („AM” 2001). Jest to dość solidny opis życia pod okupacją, m.in. informacje o łapankach, przemytach przez granicę, represjach gestapo, działalności podziemnej, ruchach wojska i cywilnej ludności ukraińskiej, wysiedleniu Żydów, obozie dla jeńców radzieckich, aresztowaniu komunistów i oswobodzeniu Muszyny. A także Wspomnienia z lat okupacji Andrzeja Moszczaka („AM” 2005) czy Czesława Hake Edward Steczowicz. Muszyński leśniczy w walce z okupan-tem („AM” 2007) oraz Wspomnienia dotyczące pracy konspiracyjnej rodziny Steczowiczów w okresie okupacji hitlerowskiej („AM” 2007) czy Heleny Jarosz Los żołnierza. Tułaczka Leona Chmiela („AM” 2007). Alicja Kalafut wspomina Wojenną Krynicę oczami dziecka („AM” 2008). Z tekstów tych wyłania się dość kompleksowy obraz życia pod okupacją hitlerowską na tym skrawku Sądecczyzny.

Lata powojenne są w „Almanachu” niezbyt często odnotowywane. Pismo nie ma ambicji lokalnych, nie prowadzi kroniki wydarzeń w Muszynie, aczkolwiek nie zaniedbu-je też tematów współczesnych. Znajdziemy zatem w roczniku i wiadomości o Bibliotece Miejskiej, o historii harcerstwa, o Ochotniczej Straży Pożarnej, Straży Granicznej, o kolei, elektrowni, aptekach, odchodzących w niebyt starych domach, o wil ach w Muszynie, Żegiestowie i Krynicy, o starych fiakrach, o ulicach (Kościelna). Nadto w ostatnich zeszytach jest sporo wiadomości na temat młodzieży, jej aktywności w ramach projektu Grupy Wyszehradzkiej.

Osobny blok tematyczny, jaki pragnę wyróżnić w dziale historii, to rzymskokatolickie kościoły, architektura sakralna, sylwetki biskupów i ich rola w wiekach średnich, 43

Horyzonty literatury i kultury

zasłużonych proboszczów itp. Kwestiom tym „Almanach” poświęca sporo miejsca. Już w pierwszym roczniku Małgorzata i Zbigniew Bajorek prezentują Kościoły i cmentarze miasta i gminy Muszyna; łącznie 13 kościołów wyznania rzymsko-katolickiego, z czego 10

w dawnych cerkwiach greckokatolickich („AM” 1991). Autorzy charakteryzują cerkwie typu północno-zachodniego (Powroźnik, Wojkowa), północno-wschodniego (Milik, Szczawnik, Jastrzębik, Andrzejówka, Dubne, Leluchów), cerkwie epigonalne (Złockie, Żegiestów – wieś, Muszyna-Zdrój, Żegiestów-Zdrój, Muszyna-Folwark). Zmiany struk-turalne wiernych po akcji „Wisła” w roku 1942 na szczęście nie doprowadziły do dewa-stacji tych zabytków sztuki sakralnej. Ks. Mieczysław Czekaj przypomina Sanktuarium w Izbach, a Tadeusz M. Trajdos Opiekuńczy obraz w Izbach („AM” 1994). Dzieje zakonu w Muszynie od zarania do współczesności opowiada Elżbieta Kosiba – Siostry Elżbietanki w Muszynie („AM” 1993) oraz o Domu Zakonnym przy ulicy Kościelnej Małgorzata Bajorek („AM” 1994), o Gotyckich zabytkach muszyńskich świątyń pisze ks. Grzegorz Gołyźniak („AM” 1996). Artykuł ma ambicje naukowe, w bibliografii podaje 16 źródeł. Barbara Rucka zaś referuje przeprowadzone zabiegi konserwatorskie w kapliczce św. Floriana z ulicy Kościuszki 110 („AM” 1996), a Edward Drozd prezentuje historię kapliczki na Folwarku na ulicy Tadeusza Kościuszki ( Święty Florian z Folwarku, „AM” 1996). Kazimierz Przyboś analizuje Inskrypcje w muszyńskim kościele parafialnym św. Józefa. W podobną tematykę szczególnie obfitował rocznik 1999: Stanisław Wygonek Historia głosem muszyńskich dzwonów pisana (artykuł z 1980 r., przygotowany przez Witta Kmietowicza), Leszek Zakrzewski, Kinga – pani sądeckiej ziemi, Stanisław Heilman, Jerzy Krzyś, Symbole w obiektach sakralnych Muszyny i Kazimierz Przyboś, Dzieje biskupa Piotra Gembickiego i muszyńskie ich początki („AM” 1999). Siostry niepokalanki z Białego Klasztoru w Nowym Sączu wspomina Anna Totoń („AM” 2004), a Tadeusz M. Trajdos charakteryzuje Parafię muszyńską w średniowieczu („AM” 2000), Kazimierz Przyboś Ordynację biskupa Franciszka Krasińskiego dla klucza muszyńskiego z 1575 roku („AM” 2007) i Piotr Łopatkiewicz, Relikty gotyc-kiej nastawy ołtarzowej z Katedry na Wawelu w kościele parafialnym w Muszynie – drewniana rzeźba Matki Boskiej z Dzieciątkiem oraz dwie figurki św. Jadwigi i Cecylii („AM” 2009).

Cykl ten zamyka szkic Ojcumiły Sieradzkiej-Malec, Antependia kurdybanowe w kościele św.

Józefa w Muszynie („AM” 2010). Przytoczyłem tutaj tytuły prawie wszystkich tekstów na temat szeroko rozumianych spraw Kościoła rzymskokatolickiego na tym terenie, gdzie w swoim czasie cerkwie łemkowskie stanowiły większość.

Jak w każdym miasteczku galicyjskim, tak w Muszynie obok ludności polskiej mieszkało sporo Żydów. Przy czym współżycie mniejszości narodowych, takich jak Żydzi, Łemkowie czy Romowie odbywało się harmonijnie. Zawarte w „Almanachu” materiały potwierdzają tę prawdę. Podobnie jak w przypadku innych tematów i ten problem mamy tutaj naświetlony w artykułach naukowych, we wspomnieniach świadków epoki, a także poprzez inne materiały. Rafał Żebrowski przypomina Żydowski pensjonat „Bristol” w Muszynie („AM” 1998). Zwraca uwagę, że w miejscowym Muzeum Regionalnym zachowało 44

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

się mało pamiątek po Żydach, mimo iż w 1910 r. mieszkało tutaj 433 Izraelitów, to jest 15,9% ogółu mieszkańców, w 1921 – 423, czyli 16,8%, a w 1938 – 748, a więc 23%; pisze również o Żydowskiej organizacji skautów Ha-Noar ha-Cijoni i jej muszyńskim gnieździe (lata 30. XX w.) („AM” 2001), zaś Leszek Hońdo omawia żydowskie księgi metrykalne (od końca XVIII w., kiedy to władze austriackie wprowadziły obowiązek rejestrowania urodzin) („AM” 2001). Elmer Jules Mandel drukuje Muszyna Marii Gottlob – moje muszyńskie wspomnienia – o rodzinie żydowskiej zamieszkałej w Andrzejówce („AM” 2000).

Ponownie Rafał Żebrowski o Związku Żydowskich Stowarzyszeń Humanistycznych z Krynicy „Letnia loża” B’nei B’rith w Krynicy („AM” 2002) i Leszek Hońdo, Żydowski cmentarz w Krynicy („AM” 2002). Nadto Rafał Żebrowski ponownie powraca do tematyki Żydzi w Muszynie wobec Holokaustu cz. 2, Żydowski obóz pracy w Muszynie („AM” 2003).

A w następnym roczniku temat żydowski podejmuje w tekście Rozterki Gminy Żydowskiej w Krynicy dotyczące rzezaków rytualnych („AM” 2004); rzecz dotyczy tzw. uboju rytual-nego, w roku 2006 pisze w Cadyku z Sącza (cz. I). W 130. rocznicę śmierci Chaima Halber-stama („AM” 2006). Problematykę tę zamykają wzruszające wspomnienia Anity Sztybel Urodzona w Muszynie („AM” 2008), drukowane w języku polskim i angielskim. Autorka wspomnień po wielu życiowych perypetiach osiadła na stałe w Stanach Zjednoczonych, a dzieciństwo spędzone w Muszynie jawi się jej jako pobyt w arkadii.

2. Historia i współczesność uzdrowisk

Muszyna, Krynica, Żegiestów czy Piwniczna od XIX w. kojarzą się z wodolecznictwem.

Nic więc dziwnego, że te wątki raz po raz powracają na łamy „Almanachu Muszyny”. Łącznie notujemy 25 artykułów na temat uzdrowisk, czyli statystycznie rzecz biorąc, w każ-

dym roczniku co najmniej jeden tekst. W pierwszych rocznikach Witt Kmietowicz w tek-

ście Muszyńskie zdroje omawia kolejno najważniejsze źródła i ujęcia wód wypływających w obrębie starej Muszyny oraz wspomina o źródłach i odwiertach na terenie Złockiego, w drugiej części podaje informacje o wodach mineralnych w Powroźniku, Szczawniku, Jastrzębiku i Miliku, część trzecia w całości poświęcona jest źródłom mineralnym w Żegiestowie. Otrzymaliśmy dzięki tym artykułom pokaźne kompendium wiedzy o kwestiach balneologicznych w regionie, mnóstwo szczegółów wskazujących na aspekty historyczne i lecznicze zagadnienia. Autor określa także metodologię swych tekstów: W opracowaniu historia miesza się z legendą, prawda zamknięta w dokumentach historycznych z ustnym przekazem, często ubarwionym subiektywnymi odczuciami; w jednym celu: ukazania tego, co przeminęło i tego co trwa – niezależnie od ludzkiego czasu istnienia – oraz zachowania tego dla tych, którzy przychodzą, by więcej zrozumieli, że stanowią cząstkę przyrody („AM” 1993, s. 51).

O Apiterapii. Leczeniu apiterapeutycznym w muszyńskich sanatoriach pisze Elżbieta Kosiba („AM” 1995), a Magda Małecka-Myślik o Miodowej wiosce – Kamiannej („AM” 1995). W tym roczniku notujemy jeszcze materiały o założycielach Żegiestowa: Bożena Szczepanik, Saga rodu Medweckich. Medweccy założyciele uzdrowiska Żegiestów oraz Stanisław Weberbauer, Muszyńska gałąź rodu Medweckich („AM” 1995). O aktualnych 45

Horyzonty literatury i kultury

kwestiach lecznictwa zdrojowego, nie zawsze optymistycznych, opowiada lekarz naczelny Uzdrowiska Muszyna-Żegiestów, Andrzej Grabka, Czy Muszyna jest gminą uzdrowiskową? („AM” 1997). Nad przyszłością Żegiestowa jako uzdrowiska zastanawia się Andrzej Madeyski w Zadania związane z odzyskaniem przez Żegiestowo rangi uzdrowiska krajowego („AM” 1997). Dyrektor Zarządu Izby Gospodarczej „Uzdrowiska Polskie” w kontekście obchodzonego w 1996 r. jubileuszu 150-lecia uzdrowiska Żegiestów zastanawia się nad jego przyszłością i wskazuje zadania do wykonania. Współczesnymi problemami lecznictwa uzdrowiskowego zajmuje się w tym roczniku również Jerzy Gala, Uzdrowiska gminy Muszyna szansą na zdrowie w XXI wieku. Pisze on:

Z punktu widzenia prewencyjnego działania w chorobach cywilizacyjnych, walory zarówno naturalnego środowiska uzdrowisk Gminy Muszyna, jak i niedocenianych, przebogatych zasobów wód mineralnych, uzasadniają podjęcie na szeroką skalę promocji ich rzeczywistej wartości („AM” 1997, s. 74).

Do przeszłości wraca Janusz Szczepański w artykule Uzdrowisko Muszyna w latach trzydziestych („AM” 1999) i Stanisław Heilman, Jerzy Krzyś Narodziny muszyńskiego uzdrowiska („AM” 2001). Jest to jedno z bardziej kompleksowych, solidnych opracowań tej materii, opatrzone 54 przypisami. Do spraw współczesnych sięga Stanisław Miczulski, Ważne sprawy nadpopradzkich uzdrowisk („AM” 1999). Kolejne trzy roczniki prezentują teksty Piotra Osóbki Wspomnienie z mojej pracy w Żegiestowie-Zdroju („AM” 2001), Po-dróże do uzdrowisk („AM” 2003) oraz Upadająca perła Żegiestów („AM” 2004) i nadto w 2006 r. artykuł 160 lat żegiestowskich wód leczniczych („AM” 2006). Autor, kierownik uzdrowiska Żegiestów w latach 1964–1967, z żalem stwierdza systematyczny upadek lecznictwa uzdrowiskowego, gdyż „sytuacja państwowych spółek uzdrowiskowych jest z roku na rok coraz gorsza” („AM” 2006, s. 210).

Notujemy też kolejne powroty do przeszłości: Dorota Gaj przypomina Muszyńskie łazienki za Popradem („AM” 2004), a Anna Marchlewska-Koj drukuje Wspomnienia o Le-onie Pawle Marchlewskim („AM” 2005); autorka, wnuczka prof. Marchlewskiego, badacza m.in. właściwości wód leczniczych w Muszynie, Lucyna Rajchel, zaprezentowała pracę naukową zrealizowaną w ramach badań statutowych AGH ( Magnez i wapń w muszyńskich wodach mineralnych) („AM” 2007).

Najobficiej problematyka uzdrowisk jest reprezentowana w roczniku 2007, gdyż oprócz wspomnianego artykułu Lucyny Rajchel zawiera jeszcze następujące teksty:

Ogłoszenie o wodach mineralnych w Żegiestowie (1851) („AM” 2007), tłumaczony z niemieckiego przez Urszulę Mierzejewską, jest to „Dziennik Rządowy Miasta Krakowa i jego okręgu”, Piotra Osóbki Droga do Żegiestowa, Stefana Półchłopka „ Moje uszanowienie dla pana!” Wspomnienie o pierwszym dyrektorze PZZ w Krynicy Zdroju, inż. L. Nowatorskim w 50. rocznicę śmierci, Ryszarda Kruka Statut i budżet Komisji Zdrojowej w Krynicy 110 lat temu. W kolejnych latach ukazują się jeszcze dwa przyczynkarskie artykuły, a mianowicie Macieja Bileka, Krynica i uzdrowiska doliny Popradu: w księdze Dziesięciolecie Polski Odrodzonej („AM” 2008) oraz Rafała Żebrowskiego Lwigród – utracone decorum („AM” 2009), 46

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

omawiający historię pensjonatu, potem sanatorium, wzniesionego w Krynicy w latach 20. XX w. Dość nostalgiczna refleksja o przemijaniu dawnej świetności uzdrowisk.

Przyznać muszę, że przedstawiony na łamach „Almanachu Muszyny” materiał na temat wodolecznictwa jest stosunkowo obszerny, zróżnicowany materiałowo. Dotyczy i początków balneologii, jej rozkwitu w latach międzywojennych i po drugiej wojnie światowej, do powolnego zamierania po przemianach ustrojowych. Dla specjalistów zajmujących się tymi kwestiami, a także dla wszystkich zainteresowanych zdrojami, będzie to ważny i ciekawy materiał.

3. Łemkowszczyzna, kościół greckokatolicki, cerkwie, architektura cerkiewna Grupa etniczna Łemków była tak mocno wrośnięta w społeczność Muszyny i okolicznych wsi, że wyodrębnienie spraw z nią związanych okazuje się niezwykle trudne. Wła-

ściwie historia każdej tamtejszej miejscowości jest nierozerwalnie związana z Łemkami.

Toteż zajmuję się tu tylko tekstami, które w całości dotyczą tego tematu. Poza margine-sem tych rozważań znajdą się dziesiątki, a może setki wzmianek o ludności łemkowskiej, jej religii, zwyczajach i obyczajach, rozproszone w różnych artykułach. Już w pierwszym roczniku kwestie te zostały mocno zaakcentowane we wspomnianym wcześniej artykule Małgorzaty i Zbigniewa Bajorków Kościoły i cmentarze. Czytamy tam: I tak na przełomie XVI i XVIII wieku powstali Łemkowie – nowa grupa etniczna o odmiennej kulturze i tradycji ludowej, z odrębną gwarą i wyznania katolickiego z zachowaniem obrządku wschodniego. […]

We wszystkich wsiach łemkowskich naszego regionu, powstały świątynie greckokatolickie, cerkwie, dzieło rąk miejscowych cieśli, snycerzy i malarzy. Piękne, stylem i usytuowaniem wpisane w krajobraz naszych gór i lasów były i są ich ozdobą i świętością („AM” 1991, s. 9).

Swoistym rarytasem w tym zeszycie jest fragment książki Romana Reinfussa Śladami Łemków, opublikowanej w 1990 r., pt. Łemkowska wigilia. W roczniku 1992

ks. Mieczysław Czekaj w artykule Cerkiew – Dom Boży przypomina, że na terenie die-cezji znajduje się też kilkadziesiąt cerkwi unickich, które obecnie funkcjonują jako kościoły rzymskokatolickie, opisuje dość szczegółowo ich wnętrza. Do tej kwestii na-wiązuje Barbara Rucka w 1993 r., zajmując się Konserwacją cerkwi w Powroźniku; przy okazji przypomina historię Łemków, przedstawia kalendarium konserwacji. Rocznik 1995 zawiera dwa artykuły Tadeusza Mikołaja Trajdosa Bardiowski malarz w Leluchowie i Andrzejówce oraz Zabytkowe wyposażenie cerkwi w Andrzejówce i Leluchowie. Pierwszy z nich dotyczy obrazów malarza z Bardiowa, Niemca, Wiktora Zompha, w tamtejszych cerkwiach. Obydwa teksty mają charakter naukowy, opatrzone są przypisami. Na wkładce w środku „Almanachu” umieszczono barwną fotografię ikonostasów w obu świątyniach. Takich artykułów, poświęconych wyłącznie tej problematyce, wskazać można co najmniej 26.

Potem mamy małą przerwę i dopiero w roku 2002 Elżbieta Ślusarczyk charakteryzuje Kościół greckokatolicki w kluczu muszyńskim, a w 2003 Bogdan Horbal pisze o Łemkach w dziewiętnastowiecznych opisach, Andrzej Gil opisuje Działalność duchowieństwa 47

Horyzonty literatury i kultury

greckokatolickiego dekanatu muszyńskiego w latach 1848–1914, a Małgorzata Przyboś: Protokoły Rady Gminnej wsi Andrzejówka w 1937. Do polichromii Wiktora Zompha w Bo-guszy, Andrzejówce i Leluchowie powraca w roku 2005 Tadeusz M. Trajdos. Tekst został

ilustrowany kolorową wkładką.

W ostatnich dwóch latach omawianego pisma obserwujemy ponowny powrót Łemkowszczyzny. Piotr Wierzbicki w 2009 r. pisze o Cerkwiach łemkowskich z okolic Muszyny i Krynicy w zbiorach fototeki Instytutu PAN w Warszawie. Przypomina przy okazji wcześniej drukowane tu teksty na temat Łemkowszczyzny i cerkwi. W ostatnim roczniku, 2010, mamy trzy artykuły poświęcone Łemkom, a mianowicie: Tadeusza M. Trajdosa Prace malarskie Wiktora Zompha w Krynicy i w Starinie, który w latach 70. XIX w. przeniósł

się do Krynicy, by móc malować cerkwie; Ryszarda Bojara W Szczawniku, wspomnienia z lat 1919–1937 z pobytu we wsi łemkowskiej, oraz informację o konkursie literackim Łemkowie – nasi sąsiedzi rozpisanym wśród młodzieży licealnej Muszyny. Niestety, zgło-siły się zaledwie trzy osoby. W „Almanachu” publikuje się krótkie fragmenty tych prac.

Zamknięcie tego tematu okazuje się bardzo smutne. Najmłodsza generacja o dawnych sąsiadach ich dziadków wie bardzo mało, te kwestie jej nie interesują, są jej obce.

„Almanach Muszyny” – co wynika z dokonanego wyżej przeglądu – jest jedynym medium na Sądecczyźnie, które w takim zakresie podejmuje kwestie łemkowskie. Nie mówię, oczywiście, o odradzających się tu i ówdzie gazetkach tej mniejszości narodowej.

Podkreślam to, gdyż fakt ten należy uznać za bardzo istotny. Pismo w sposób obiektywny relacjonuje – historię Łemków, ich wkład w rozwój lokalnej kultury, przypomina ich religię. Jest to jedna z istotnych cech określających specyfikę periodyku.

4. Słowacja. Spisz

Kolejnym tematem mocno eksponowanym w „Almanachu Muszyny” są kwestie pogranicza. Jest do druga differentia specifica pisma, która określa jego profil. Z lektury tekstów tu zamieszczonych wynika, że redakcja wkłada wiele wysiłku w doprowadzenie do wie-lokierunkowej współpracy ze sobą regionów „państwa muszyńskiego” i sąsiadującego z nim Spisza. Poza kwestią Łemkowszczyzny jest to drugi aspekt pisma, który – w moim przekonaniu – wyróżnia go na tle periodyków lokalnych na Sądecczyźnie czy Podhalu.

Statystycznie rzecz przedstawia się następująco. Tekstów poświęconych Słowacji, Spiszowi odnotowujemy 46, a więc znacznie więcej niż na temat Łemków. Bożena Mściwujewska-Kruk w Słowie do Czytelnika w roczniku 1993 pisze:

Zaglądamy także do nieco odleglejszych sąsiadów […], odwiedzimy parę miejscowości „za miedzą”. O gminie Čirč opowie Państwu starosta tego miasteczka, pierwszy na naszych łamach gość ze Słowacji, natomiast głębiej w historię i ślady polskie pozwoli zajrzeć rozdział o trzech spiskich miastach, być może nieco kontrowersyjny, ale solidnie źródłowo udokumentowany („AM” 1993, s. 3).

W ten sposób redaktorka anonsuje artykuły Mirosława Mikuły Za miedzą oraz Tadeusza M. Trajdosa Trzy miasta spiskie (chodzi o Podoliniec, Gniazda i Starą Lubowlę).

Autor akcentuje ślady polskości na tych terenach, niezatarte mimo upływu wielu lat.

48

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

Przypomina, że Spisz, okręg „podoliński”, od wczesnego średniowiecza stanowił część państwa polskiego, uważany za teren południowej Sądecczyzny. Stwierdza: „Okręg podoliński był w średniowieczu integralną częścią ziemi sądeckiej”. Barbara Rucka, która poprzedza artykuł Čirč Mikuły krótkim wstępem, przypomina, że dopiero w 1993 r. władze Muszyny wybrały się na rekonesans do przygranicznych miejscowości słowackich.

Coraz częściej w „Almanachu” pojawiają się teksty słowackich autorów, bądź to w tłumaczeniu na język polski, bądź w oryginale. I tak w 1994 r. mamy np. artykuł Josefa Petroviča (w tłumaczeniu Trajdosa): Wsie poddańcze miasta Bardiowa od wieku XV do roku 1848. W tym samym zeszycie Kazimierz Przyboś przypomina o Nieznanym pobojowisku koło Muszyny. Są to dywagacje na temat domniemanej bitwy z 1706 r. pomiędzy Teodo-rem Lubomirskim, starostą spiskim a saską piechotą Augusta II.

Magdalena Małecka-Myślik w tekście Słowacja, czy to daleko? opisuje wycieczkę z Muszyny na Słowację „maluchem”. Odwiedza m.in. Starą Lubowlę, Rużbachy, Podoliniec, Kieżmark, Białą Spiską i Tatrzańską Łomnicę, zaś o jaskiniach na Słowacji pisze Elżbieta Kosiba, Tam, skąd nie widać gwiazd. Kolejne teksty Słowaków: Ján Skupin, Lewo-cza – perła Spisza. Autor był w latach 1991–1994 burmistrzem Kieżmarku oraz przewodniczącym Euroregionu Tatry. Czytamy tam m.in. o Łemkach:

Ludność ta pochodzenia wołosko-ruskiego niemająca nic wspólnego z aktualną Ukrainą, pojawiła się na trwale na północnym Spiszu dopiero od połowy XV wieku na obszarze zasiedlonym głównie przez Polaków („AM” 1997, s. 32. Cytat za tłumaczem Tadeuszem M. Trajdosem).

W 1999 r. ukazuje się po raz pierwszy artykuł w języku słowackim (bez tłumaczenia): Ivan Chalupecký, K dejinám spišského biskupstwa, Tadeusz M. Trajdos pisze: Uwagi o polskiej jurysdykcji kościelnej na Spiszu. Artykułów w języku słowackim pojawia się coraz więcej, np. – Bibiana Kundľová, Stará Ľubovňa, z kolorową wkładką i w roku 2000 Josef Smetana omawia historię Romów w powiecie Stara Lubovla, a Waldemar Oszczęda pisze o Romantycznym zamku w Pławcu.

Kolejne lata przynoszą nowe wiadomości. W 2002 r. Waldemar Oszczęda charakteryzuje Zarys historii kościoła greckokatolickiego na Słowacji. W następnych rocznikach problematyka ta powraca raz po raz, Tadeusz M. Trajdos przypomina dzieje Kołaczkowa na Spiszu, a Oszczęda pisze o historii spiskiego Podolińca. W 2003 r. pojawiają się kolejne artykuły wyłącznie w języku słowackim, a więc: Zuzana Pavelčikova, Ľudowy den v oblaski Starej Lubovne i Zuzanna Folvarčikova, Štyri piliere vyšehradskeho mosta.

W ostatnich latach wyraźnie wzrasta ilość artykułów poświęconych Spiszowi, w tym również słowackich autorów. Dla przykładu podam, że w roku 2004 było ich pięć, w 2005 – dwa, w 2006 – pięć, w 2007 – trzy, w 2008 – cztery, w 2009 – siedem, 2010

– osiem. Toteż w dalszej części artykułu nie będę rejestrował wszystkich tekstów, ograniczę się jedynie do wybranych przykładów zarówno w polskim, jak i słowackim języku.

Dominują w nich nadal artykuły poświęcone przeszłości Spisza, ale też coraz częściej pojawiają się teksty na temat bliższej historii czy wręcz najnowszych relacji między Spiszem 49

Horyzonty literatury i kultury

a Sądecczyzną. Nie tai się również momentów trudnych, jak Udział Słowacji w niemieckiej wyprawie wojennej przeciwko Polsce w roku 1939 (Waldemar Oszczęda, „AM” 2009), ale też w tym samym roczniku pisze się o dzisiejszej współpracy młodzieży (Jan Żywczak, Młodzieżowe kluby Wyszehradzkie – Z wizytą we Vsetinie, „AM” 2004).

W następnym roku czytamy m.in. o pogórzu Busov na północnej Słowacji, przy granicy z Polską (Waldemar Oszczęda, „AM” 2005), redakcja przedstawia zaś Kalendarium Słowackiego Powstania Narodowego. Powiat Stara Lubowla w latach 1944– 1945

(„AM” 2005). Rok później pojawia się nowy temat, a mianowicie problematyka żydowska, odnotowana przez słowackich i polskich autorów: Jana Švantnerová Kapitoly z dejín bardejovských Židov (w języku słowackim) oraz Leszek Hońdo, Kirkut w Bardiowie („AM” 2006). W 2007 r. Jaroslav Popovec charakteryzuje Čirč jako dawną łemkomską parafię ( Starobylá rusinska gréckokatolicka farnost’a pútnické miesto) . Wśród interesują-

cych szkiców z 2008 r. warto przypomnieć dwa: Waldemara Oszczędy, Udział Słowaków w Powstaniu Warszawskim oraz Witta Kmietowicza Muszynianie w kolegium oo. Pi-jarów w Podolincu („AM” 2008). W 2009 r. „Almanach” informuje o zorganizowanym 1 maja 2009 r. polsko-słowackim spotkaniu na Moście Wyszehradzkim z okazji piątej rocznicy wejścia Słowacji i Polski do Unii Europejskiej. Organizatorzy: „Almanach”,

„Stowarzyszenie AMOS” w Starej Lubowli, a Waldemar Oszczęda przypomina Legendę o latającym mnichu z Czerwonego Klasztoru („AM” 2009). Rekordową – jak wspomnia-

łem – liczbę artykułów poświęconych tej problematyce zawiera ostatni omawiany zeszyt z roku 2010 (osiem). Pragnę zwrócić uwagę na dwa teksty, mówiące o aktualnej współpracy Sądecczyzny i Spisza animowanej przez „Almanach Muszyny”, są to teksty licealistki z Muszyny i uczennicy gimnazjum w Starej Lubowli na temat współpracy polsko-słowackiej oraz fotoreportaż z uroczystości z okazji VI rocznicy otwarcia Mostu Wyszehradzkiego („AM” 2010).

„Almanach Muszyny” już od 1993 r. podejmował kwestie słowackie. O ile na po-czątku ukazywały się tutaj teksty odnoszące się głównie do przeszłości, to w następnych latach tematyka ta znacznie rozszerza się o czasy współczesne, a zwłaszcza o zagadnienia współpracy po wejściu do Unii Europejskiej. W tej dziedzinie „Almanach” jako pismo regionalne spełnia bardzo ważną, nie do przecenienia rolę.

5. Folklor

Aczkolwiek folklor nie pojawia się zbyt często na łamach „Almanachu Muszyny”, to jednak stale jest obecny w piśmie i pozwala określić specyfikę tego regionu na terenie Sądecczyzny. Marian Adamczyk, omawiając Ludową kulturę muzyczną Muszyny, pisze: Do końca drugiej wojny światowej stanowiła ona [Muszyna] enklawę ludności etnicznie polskiej wśród Łemkowszczyzny otaczającej ją ze wszystkich ścian, gdyż nawet od południa, po stronie słowackiej, zamieszkiwała ludność będąca mieszanką wołosko-ruską, słowacko-polską. Muszyna zaliczana jest pod względem etnograficznym do regionu górali Beskidu Sądeckiego. Od strony południowej część Muszyny, położona między rzeką Poprad a granicą państwa, należy etnograficznie do Spisza. Od zachodu pośrednio 50

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

graniczy z terenami zamieszkałymi przez ludność etnicznie polską (Łomnica, Piwniczna), zwaną Góralami Sądeckimi. Od północy, również pośrednio, z grupą etniczną Lachów oraz od strony północno-wschodniej z Pogórzanami („AM” 1993, s. 49).

Wcześniej wspomniałem o fragmencie książki Romana Reinfussa o wigilii łemkowskiej, Witt Kmietowicz pisze zaś o Muszyńskich czarownicach, mamunach, boginkach…

(„AM” 1993), Franciszek (Frank) Kmietowicz drukuje pisane gwarą opowiadanie o walorach folklorystycznych ( Połednica, „AM” 1995), Witt Kmietowicz wraca to tej problematyki kilkakrotnie: o Muszyńskim Weselu („AM” 1996), gdzie charakteryzuje mieszczań-

skie uroczystości weselne, Muszyńskie chrzciny („AM” 1997), o wierzeniach i obrządkach z tym aktem związanych, zwyczajach czy o Pobożności ludowej dawnych mieszczan Muszyny („AM” 2004). Tematy te podejmują też inni autorzy, jak Jadwiga Kracoń, Zwyczaje i obrzędy muszyńskie w XX wieku („AM” 2002), Wanda Łomnicka-Dulak Czarni Górale z Piwnicznej w piśmiennictwie i wspomnieniach („AM” 2005), także o obyczajach, Anna z Bujarskich-Lisowska o Zapustowych przebierańcach („AM” 2005), a Witold Wiśniowski w szkicu Bicie świni („AM” 2010) rejestruje rytuał z tym związany.

6. Sylwetki. Zasłużeni dla Muszyny

Sylwetek ludzi związanych z Muszyną, zasłużonych dla miasta i regionu, nekrologów mamy w roczniku ponad 50. Są wśród nich zwykłe biografie prostych ludzi (gospodyni domowa, kolejarz, kowal), osób duchownych (np. ks. prałat Eugeniusz Piech 1919–1987), Żydów czy tych, którzy w sposób zdecydowany przyczynili się do rozwoju miasta i regionu. Wśród nich wymienię trzy nazwiska: burmistrza Antoniego Jurczaka (1865–1945), dra Seweryna Mściwujewskiego (1880–1944) oraz Józefa Dietla (1804–1878).

O burmistrzu już w pierwszym zeszycie „Almanachu Muszyny” pisze Andrzej Staniszewski. Od 1912 do 1938 r. spełniał tę funkcję. Autor sylwetki wymienia jego zasługi dla rozwoju Muszyny, m.in. dokonanie odwiertu Antoni, zbudowanie za Popradem Ła-zienek Mineralnych, odwiert źródła Wanda, zelektryfikowanie Muszyny, wybrukowanie ulic i rynku twardą nawierzchnią. W 1995 r. wnuk burmistrza drukuje też tekst W pięć-

dziesiątą rocznicę śmierci. Ze wspomnień o Antonim Jurczaku (Andrzej Staniszewski, „AM”

1995). Podobnie Dziadka wspomina Bożena Mściwujewska-Kruk („AM” 1994). Pisze: Był krakowianinem z urodzenia (1880) i wychowania, do Muszyny zjechał, by objąć – drugą z kolei po ukończeniu Wydziału Medycyny Uniwersytetu Jagiellońskiego – posadę lekarza kolejowego. Stał się mu-szynianinem z wyboru serca, zakochany w tym cudnym zakątku Beskidów. […] Jego ambicją i marzeniem było zdobycie dla Muszyny statusu uzdrowiska, czego udało się dokonać dzięki staraniom burmistrza Antoniego Jurczaka i innych osób zaangażowanych w tę sprawę. W uznaniu dziadkowych zasług na tym polu nadano jednemu z zapopradzkich źródeł (nieczynnym obecnie) imię babci – Wanda („AM” 1994, s. 81).

Obszerną sylwetkę Józefa Dietla (1870–1878) przedstawił jego stryjeczny wnuk Jerzy Dietl Ze wspomnień rodzinnych („AM” 2001). Wśród wielu zasług doktora wskazuje też na jego działalność na rzecz wskrzeszenia i rozwoju uzdrowisk galicyjskich, m.in. Krynicy i Szczawnicy. Pisze m.in.:

51

Horyzonty literatury i kultury

[…] poprzez umiejętną popularyzację uzdrowisk wskazującą nie tylko na zalety lecznicze ich wód, ale tak-

że walory klimatyczne, krajoznawczo-turystyczne – a szerzej: zapewniające atrakcyjne spędzanie wolnego czasu – z wykazaniem ich cech dodatnich, przewyższających niekiedy uzdrowiska zagraniczne, przyczynił

się do wydatnego wzrostu popytu na usługi oferowane przez te uzdrowiska („AM” 2001, s. 11).

7. Turystyka, przyroda, ekologia

Tak jak to zostało zapisane w tytule tego podrozdziału, tematy tu przedstawione rozpa-trzymy w następującej kolejności: turystyka, przyroda, ekologia. Jako pierwsza w „Almanachu” pojawiła się turystyka. Już bowiem w dwóch pierwszych rocznikach znajdujemy artykuły na kształt przewodników turystycznych, jak Łucji Bukowskiej Dziesięć dni w Muszynie i okolicy z plecakiem. Ścieżki spacerowe i szlaki turystyczne („AM” 1991) i Kilka dni w Muszynie inaczej („AM” 1992), tekst sugerujący podróż m.in. do Starej Lubowli szlakiem cerkiewek. Do tego cyklu dołącza się Magda Małecka-Myślik, Muszyńskie wyprawy na Górę Zamkową (Basztę), do źródła Antoni, Lasu Lipowego, na Folwark („AM” 1994), Kontynuuje go Barbara Rucka Trasy turystyczno-spacerowe Ziemi Muszyńskiej. Do tekstu o znamionach przewodnika dołączono kolorowy schemat tras („AM” 1997). Ryszard Kruk w 150-lecie wydania albumu krajobrazowego Okolice Galicji [Macieja] Bogusza Stę-

czyńskiego cytuje fragmenty książki pt. Stęczyński w Muszynie („AM” 1997). Poza turystyką pieszą mamy też inne oferty: turystyka konna, trasy jeździeckie (Kazimierz Boroń).

Góry, doliny i konie („AM” 1997) czy spływ tratwami po Popradzie, dzięki funkcjonujące-mu od 1985 r. przedsiębiorstwu Popradzki Przełom – Ryszard Janowicz-Pędrak, Tratwy na Popradzie („AM” 1997). Pojawią się też teksty wspomnieniowe na temat turystycznych wypraw w tej okolicy, jak opis podróży do Wierchomli, wycieczki do bacówki przez Runek do Leluchowa, Dubnego i Muszyny – Tadeusz Petrowicz, Sentymentalna podróż do krainy młodości („AM” 1998), wspomnienia o Muszynie zamieszkałej w USA ciotki Adama Ziemianina – Stefania Buczyńska-Doroba, Miasteczko nad Popradem, opis wycieczki na halę Pisaną – Paweł Myślik, Jedna wycieczka („AM” 1999), czy wspomnienia wakacyj-ne – Ewa, Lidia, Adam Warscy Urok Muszyny („AM” 1999). W późniejszych rocznikach teksty tego typu zanikają, a coraz częściej pojawia się temat przyrody nadpopradzkiej i jej ochrony, choć jeszcze w 2010 r. znajdziemy opis trasy turystycznej Piotra Osóbki pt. Żegiestowski spacer do „Kamienia Wandy” („AM” 2010).

W „Almanachu Muszyny” znajdziemy sporo tekstów o nadpopradzkiej przyrodzie, jak np. w cyklu Ciekawostki przyrodnicze Anny Markiewicz o Bocianie czarnym („AM” 1993), Kazimierza Przybosia relacje z obserwacji ptaków w okolicach Muszyny, Komunikat ornitologa amatora („AM” 1995), o osobliwym pomniku – Czarnej Młace w lesie w Powroźniku Zbigniewa Cąplaka („AM” 1998), Świat skalny okolic Muszyny Adama Schwarz-Czarnowskiego („AM” 2001). A oto inne tematy: Rzeźba gminy Muszyna Bogdany Izmaiłow, Kazimierza Krzemienia („AM” 2001), chodzi o rzeźbę geologiczną, Antoniego Szewczyka, Joanny Śliwińskiej Środowisko przyrodnicze Muszyny czy Lucyny Rajchel, Jacka Rajchela Mofeta i źródła szczaw w okolicach Muszyny („AM” 2000) oraz 52

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

tychże: Ocalona mofeta („AM” 2006), o pomniku przyrody nieożywionej na drodze ze Złockiego do Jastrzębnika.

Kwestie ekologiczne dość wcześnie pojawiły się w „Almanachu”. Już w 1992 r. znajdziemy artykuł Anny Markiewicz, Ochrona przyrody na terenie Muszyny i okolic („AM” 1992), rejestrujący rezerwaty: las lipowy, Obrożyska, Hajnówka, Czarna Młaka, pomniki przyrody, rośliny chronione na terenach Muszyny i okolic, dwa lata później Danuta Chrostowska przypomina o powstaniu w 1953 r. Popradzkiego Parku Krajobrazowego – Muszyna w ob-jęciach Popradzkiego Parku Krajobrazowego („AM” 1994), a Piotr Osóbka pisze o Ekologii i odnawialnych źródłach energii w Dolinie Popradu („AM” 2005), Regina Wiśniowska-Wę-

glarz zaś o Ochronie przeciwpowodziowej na Sądecczyźnie („AM” 2010).

8. Sport

Problematyka sportowa nie należy do uprzywilejowanych tematów „Almanachu Muszyny”. Wręcz przeciwnie, do roku 2006 było o niej głucho. Jakie są tego przyczyny? Czy brak bardziej wyrazistych przedsięwzięć tego typu? Czy nikłe zainteresowanie problematyką ze strony autorów rocznika? Jeżeli chodzi o sport na tym terenie, to wymienić można przede wszystkim sporty zimowe, głośne już w latach 50. zawody saneczkowe na Górze Parkowej, hokej w Krynicy czy rozwijające się pod koniec XX w. narciarstwo amatorskie (Jaworzyna, Słotwiny, Kosarzyska i ostatnio Wierchomla). Myślę, że główną przyczyną nieobecności tematu były: brak szczególnych zainteresowań sportem ze strony współ-

pracujących z „Almanachem” autorów oraz brak spektakularnych sukcesów sportowych w regionie. Toteż dopiero od 2006 r. temat ten zagościł w piśmie, a to za sprawą sukcesu zespołu piłki siatkowej kobiet Muszynianka-Fakro, który wówczas zdobył Mistrzostwo Polski ( Muszyńskie „Złotka”. Europa w Muszynie). Rok później ukazują się Marii Semczyszak-Haszczakowej Wspomnienia saneczkarskiej mistrzyni świata, która odniosła sukces na mistrzostwach w Krynicy w roku 1958; urodzona w 1932 r. w Andrzejówce, mieszka w Sabinovie na Słowacji. Kolejna sportowa informacja pochodzi z roku 2009, jest to notatka Andrzeja Koszuckiego Znów w tym sezonie Muszyna w złotej koronie, informująca o tym, że Mistrzem Polski w piłce siatkowej kobiet w sezonie 2008/2009 została drużyna MKS Muszynianka-Fakro Muszyna. W ostatnim analizowanym roczniku z 2010 r. nie znajdziemy żadnej informacji sportowej. Być może stało się tak, gdyż w tym sezonie Muszynianka nie zdobyła Mistrzostwa Polski…

9. Twórczość i krytyka literacka

Rzadko zdarza się, by w czasopiśmie regionalnym o wyraźnie zakreślonym kręgu geo-graficznym literatura była tak obficie reprezentowana jak w „Almanachu Muszyny”, i to nie tylko w sensie ilościowym, ale również pod względem jakości drukowanych tekstów.

Śmiem twierdzić, że dzieje się to przede wszystkim za sprawą Adama Ziemianina, poety urodzonego w Muszynie, związanego z ziemią nad Popradem, zarówno w tekstach prozatorskich, jak i poezjach, czerpiącego z niej inspiracje. Nie jest to pismo literackie, nie posiada więc jakiejś określonej linii redakcyjnej w tym zakresie, nie preferuje określonego 53

Horyzonty literatury i kultury

stylu czy kierunku artystycznego. Drukuje obok wybitnych twórców, jak Jerzy Harasymowicz czy Adam Ziemianin, również utwory autorów mniejszej próby, często debiutujących licealistów czy wręcz amatorów rymowania. Jedynym kryterium doboru tekstów jest tutaj tematyka związana, mówiąc w uproszczeniu, z ziemią muszyńską, krajobrazem nad Popradem, świętami religijnymi czy różnego rodzaju aktualnymi sprawami, jakie podejmuje „Almanach”.

Wśród twórców wysokiej próby wymieniłem wcześniej barda Muszyny, Jerzego Harasymowicza. Już w pierwszym zeszycie B.M.-K. [Bożena Mściwujewska-Kruk] drukuje szkic Jerzy Harasymowicz – wieszcz Muszyny („AM” 1991), a w nim wiersze z tomiku Zielnik, czyli wiersze do wszystkich (1972) oraz z antologii Piękna jesteś ziemio ojczysta cytuje wiersze: Z werandy, Jesień nad Popradem, Jesienna droga do Leluchowa, Łemkowszczyzna, Popołudnie. W ocenach powołuje się głównie na sądy znakomitego znawcy tego dorobku, Kazimierza Wyki. Muszyńskie lata Jerzego Harasymowicza w interesującym eseju przypomina Adam Ziemianin („AM” 2000). On również odwołuje się do autora Rzeczy wyobraźni, przypominając jego konstatacje: „Temu regionowi kraju, a zwłaszcza ulubionej Muszynie, pozostał wierny jako poeta, organizator życia literackiego; założyciel grupy literackiej Muszyna (1957–1963) […]”. Ziemianin na podstawie wspomnień ludzi, którzy pamiętali poetę, rekonstruuje kontakty Harasymowicza z Muszyną.

Adam Ziemianin – jak się już rzekło – rodem znad Popradu – nie tylko najczęściej jako pisarz gości na łamach „Almanachu”, ale jest również przez redakcję szczególnie honorowany. Rocznik 1998 zostaje w dużej mierze poświęcony twórczości poety z okazji 50. rocznicy urodzin. Oprócz tekstów jubilata drukuje obszerny artykuł Stanisława Dziedzica Powroty do miejsc szczególnych ( O twórczości Ziemianina) („AM” 1991), również gościem honorowym pierwszych spotkań Przyjaciół „Almanachu Muszyny” jest autor Chorego na studnię.

W każdym roczniku „Almanachu” znajdziemy wiersze Ziemianina. Łącznie we wszystkich tomach notujemy 176 tekstów literackich i omówień twórczości związanej z Muszyną.

Pisarz publikuje zarówno utwory poetyckie, jak i prozatorskie, a także teksty krytycznoliterackie. Obok – wspomnianego już – o związkach Harasymowicza z Muszyną również obszerne studium Region muszyński w literaturze i poezji („AM” 1996). Teksty poetyckie Adama Ziemianina zawierają aspekty autobiograficzne, wspomnieniowe, wiążą się z ludźmi z Muszyny i krajobrazem nadpopradzkim. Potwierdzają to już tytuły wierszy z pierwszego rocznika: Niedziela w miasteczku M., Kamieniołom na Wapienniku, Wiosna pod Żegiestowem, Ulica Ogrodowa („AM” 1991). Ta tematyka powtórzy się w kolejnych tomach, np. w roku 1998: Muszyński dzień lata, Lipiec za Popradem, Niebo nad Muszyną, Przy ognisku nad Szczawnikiem, Muszyńskie podbiały, Święty Józef z Ogrodowej, List do Ogrodowej.

W tym zeszycie przedrukowano też wycinki komentarzy na temat poezji Ziemianina. Do mnie najbardziej przemawia konstatacja Józefa Barana: „Mocną stroną autora Ulicy Ogrodowej jest nadal humor, dar podglądania świata i ludzi przez dziurkę od klucza, a wszystko stopione z czystym liryzmem” („AM” 1998).

54

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

Utwory prozatorskie, opowiadania również o aspekcie autobiograficznym, wspomnieniowym, pisane niejednokrotnie z przymrużeniem oka, z humorem czy ironią drukowane systematycznie w „Almanachu” ukazały się w tomie pt. Chory na studnię, na-kładem Podkarpackiego Instytutu Książki i Marketingu (Rzeszów 2008). Notabene to samo można by uczynić z poezją. Wprawdzie te wiersze były drukowane w różnych tomikach poety, to jednak zebrane w jednym, monotematycznym byłyby ciekawą propozycją wydawniczą. Namawiam wielce redakcję „Almanachu Muszyny”, by do swoich licznych inicjatyw kulturalno-społecznych dodała nową Biblioteczkę „Almanachu”, a w niej poezję Ziemianina jako tom pierwszy. Oto parę przykładowo podanych tytułów prozy autora Chorego na studnię: Pensjonat babci Anny, Zdjęcie z małpką (o zamianie pensjonatu Józe-fa na dom kolonijny, dzieciach górników, wrogach imperialistycznych, dzieciach Stalina i powrocie pensjonatu do dawnej funkcji) („AM” 1994), Zapóźniony letnik („AM” 1995), Zegarmistrz Kalasanty („AM” 1999) czy Latawce Cezarego Sufita-Powały („AM” 2006).

Twórczość pozostałych autorów na łamach „Almanachu Muszyny” jest – jak wspomniałem – dość zróżnicowana. Rezygnuję tutaj z waloryzowania literackiego. Stwierdzam jedynie, że wszystkie te teksty – poza tematem – łączy umiłowanie tego skrawka ziemi nad Popradem. Dla ilustracji przytaczam tylko parę nazwisk i tytułów wierszy czy opowiadań: Emilia Waśniowska, okolicznościowy wiersz Żydzi („AM” 1996), Frank Kmietowicz Garby ( Baja Muszyńska) („AM” 1996), Basia Gumulak Jest takie miejsce na muszyńskim cmentarzu („AM” 2001). Niezłe wiersze Władysława Grabana, poety, grafika, fotografa, animatora ruchu kulturowego na Sądecczyźnie pochodzenia łemkowskiego: Fiołek, Zapisać słowem, Przywołana („AM” 2000), Jacka Lubarta-Krzysicy Odwiedziny Muszyny („AM” 2003), Henryka Cyganika Modlitwa górska („AM” 2005), są też wiersze po słowacku i po polsku uczniów z gimnazjum ze Starej Lubowli („AM” 2010).

10. Sztuka – muzyka, plastyka, teatr

W tej dziedzinie teksty dotyczą najczęściej zagadnień współczesnych, aczkolwiek od czasu do czasu wracają do przeszłości, np. pobytu Jana Matejki w Krynicy. Łącznie w tym dziale notujemy ich 60. Jeżeli chodzi o muzykę, to temat ten zdominowały, co jest rzeczą naturalną, festiwale kiepurowskie w Krynicy i Festiwal Muzyki Dawnej w Starym Sączu.

Dokumentują go następujące teksty: Danuta Chrostowska Festiwale kiepurowskie w Krynicy („AM” 1996), Magda Małecka-Myślik Festiwal to nasze okno na świat – rozmawia ze Stanisławem Dąbrowskim, Dyrektorem Zespołu Placówek Społeczno-Kulturalnych Starego Sącza, o XIX Festiwalu Muzyki Dawnej („AM” 1996) oraz wspomnienie Stefana Półchłopka Jak i dlaczego stworzyliśmy Festiwal im. Jana Kiepury w Krynicy? („AM” 2003).

W dziedzinie sztuk plastycznych na czoło wysuwa się twórczość malarska Nikifora. Przypomina ją Władysław Graban w szkicu Nikifor-Drowniak, w setną rocznicę urodzin artysty („AM” 1995), oraz Zbigniew Wolanin, O malarstwie Nikifora („AM” 1999), którego tekst uzupełnia kolorowa wkładka zawierająca reprodukcje obrazów z Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, a Bogdan Karski pisze Refleksje na temat fałszerstwa 55

Horyzonty literatury i kultury

podróbek prac Nikifora („AM” 2006) i Stefan Półchłopek Jak Nikifor malował mój portret („AM” 2010), konstatuje, że mistrz ze szczególną atencją odnosił się do dworców, stacji i przystanków kolejowych; tekst ilustrowany. W publikacjach tych zarysowano dość szczegółowo sylwetkę malarza i jego twórczość.

Oprócz tego sztandarowego tematu przypomniano m.in. ludową artystkę z Muszyny Złockiego, malarstwo na szkle Karola Rojny, Klub Twórczy Towarzystwa Sztuk Pięknych w Krynicy, twórczość z pogranicza (Muszyny i Starej Lubowli), konkurs fotograficzny na detal architektoniczny, przedwojenną twórczość malarza z Nowego Sącza, Bolesława Barbackiego.

O teatrze amatorskim przy parafii pod wezwaniem bł. Marii Teresy Ledóchowskiej pisze Wojciech Stańczyk Teatr na Folwarku („AM” 1995), Barbara Rucka przywołuje historię występów teatralnych w Zdroju – Teatr wraca do Krynicy („AM” 2001), Antonina Budaj w Obrazkach z kulturalnego życia Muszyny („AM” 2001) przypomina m.in. zespół

teatralny, a Jerzy Krzyś W epitafium dla aktora („AM” 2001) sylwetkę aktora scen warszawskich, Jerzego Rolanda, który spoczywa w Muszynie.

11. Onomastyka. Kwestie językoznawcze

Ciekawym epizodem w „Almanachu” są zagadnienia językoznawcze, ze szczególnym uprzywilejowaniem onomastyki. Małgorzata K. Przybosiowa, Łucja M. Przybosiówna zajęły się np. Muszyńskimi nazwami („AM” 1997), Słownikiem muszyńskich określeń uznanych za obraź-

liwe („AM” 1998), z artykułami z 1997 r. polemizuje Adam Czarnowski – Jeszcze o muszyń-

skich nazwach („AM” 1998). W tym zeszycie znajdujemy też artykuł Franka Kmietowicza

– Język dawnej Muszyny i Romana Chrystowskiego – Glosa do muszyńskiego języka. Mamy też dwa teksty profesjonalisty, a mianowicie Eugeniusza Pawłowskiego, Osobliwości regionalnego języka Muszyny i Tylicza („AM” 2001) i Słownictwo Państwa Muszyńskiego („AM” 2003) oraz dwa przyczynki Tomasza Boruckiego: O związkach nazwy Krępak z okolicami Muszyny („AM” 2000) oraz O nazwach „Bieszczad” i „Beskid” w okolicach Muszyny.

12. Aktualności

W tym dziale mieszczą się niezbyt liczne teksty (ok. 20), informujące o dniu dzisiejszym Muszyny, o jubileuszu ośrodka polskiego Związku Niewidomych w Muszynie, o złotym jubileuszu muszyńskich kombatantów, o wizycie Jana Pawła II na Sądecczyźnie w 1999 r., o 20-leciu Towarzystwa Miłośników Ziemi Muszyńskiej, o bibliotece i muzeum, spotkaniach Klubu Wyszehradzkiego czy Nagrodzie im. Szczęsnego Morawskiego dla Jerzego Leśniaka za książ-

kę Szkoła Chrobrego (1908–2008) oraz szczegółowa relacja z realizacji inicjatyw społeczno-

-kulturalnych „Almanachu Muszyny” (łącznie z reportażami fotograficznymi).

Podsumowanie

Czas na zamknięcie, czas na wnioski. Przedstawiona tu analiza pisma upoważnia do paru stwierdzeń generalnych. „Almanach Muszyny” nie jest pismem naukowym, jak np.

56

„Almanach Muszyny”– regionalne pismo pogranicza

„Rocznik Sądecki”, posiadający wieloletnią tradycję, choć tekstów par excellence naukowych zawiera sporo. Drukują w nim bowiem oprócz zainteresowanych przeszłością hob-bystów również pracownicy naukowi. Na łamy dopuszczany jest – jak wspomniałem –

każdy tekst, który dotyczy Muszyny i regionu. Jak wynika z dokonanego tutaj przeglądu, obejmują one wiele dziedzin życia z okręgu dawnego „państwa muszyńskiego”, także współczesnych. W poszczególnych zeszytach nie wyodrębnia się działów, np. spraw go-spodarczych, kultury, literatury, sztuki czy sportu. Teksty układają się jakby spontanicznie, czasem ogniskują się wokół określonych tematów, a więc wiersz Ziemianina znajdziemy np. koło artykułu na temat Nikifora czy kwestii Żydów muszyńskich, wiersze i opowiadania rozsypane są po całych rocznikach. Nie jest to pismo lokalne w rozumieniu Mariana Gieruli7. Może tylko dwa pierwsze zeszyty mieszczą się w tej klasyfikacji, pozostałe natomiast noszą wyraźne znamiona wydawnictwa regionalnego8 o ambicjach podejmowania problematyki przygranicznej, pobliskiego Spisza, budowania mostów, przyjaznych kontaktów, zwłaszcza wśród młodzieży.

„Almanach Muszyny” nie jest związany z żadną opcją polityczną, żadną partią ani orientacją ideologiczną. W tym sensie jest pismem całkowicie niezależnym, nieulegają-

cym żadnym wpływom czy sugestiom. Kieruje się zdrowym rozsądkiem, poszanowa-niem cudzych poglądów i preferowanych przez redakcję wartości. Stara się podejmować wszystkie zagadnienia, jakie proponują autorzy, a które dotyczą tzw. małej ojczyzny. Na podkreślenie zasługują – wspomniane na wstępie liczne inicjatywy społeczno-kulturalne, które spowodowały, że ze skromnego lokalnego rocznika wyrósł poważny periodyk regionalny, a poprzez działania wychodzące bezpośrednio poza jego redagowanie, przerodziło się wręcz w instytucję animującą życie społeczne i kulturalne. Szczególnie widoczne stało się to po wstąpieniu Polski do Unii Europejskiej. Redakcja nie angażuje się bezpo-

średnio w działania lokalnych władz, nie daje się wciągać w spory polityczne czy ideologiczne. Troszcząc się o sprawy regionu, zachowuje postawę europejską.

W małym, urokliwym miasteczku nad Popradem wyrósł w ciągu 20 lat periodyk, który wyraźnie określił swoje miejsce na mapie czasopiśmiennictwa regionalnego, któ-

ry – mimo skromnego podtytułu: „czyli co każdy wczasowicz, kuracjusz, gość i przyjaciel Muszyny wiedzieć powinien” – poprzez swoją zawartość trafić powinien nie tylko do su-gerowanego tutaj odbiorcy. Muszą bowiem po niego sięgać również wszyscy ci, którzy interesują się naukowo Sądecczyzną i różnymi aspektami doliny Popradu…

7

Zob. M. G i e r u l a, Prasa lokalna, [w:] Słownik wiedzy o mediach pod redakcją Edwarda Chudzińskiego, Park Edukacja, Bielsko-Biała 2007, s. 134–148.

8

Zob. E. C h u d z i ń s k i, Prasa regionalna i regionalistyczna, [w:] Słownik wiedzy o mediach…, s. 126–133.

57

1.3.

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”

Rekonesans1

Wstęp

Historia czasopiśmiennictwa nowosądeckiego sięga XIX w. Periodyczne pisma lokalne zapoczątkował tutaj pierwszy numer dwutygodnika „Szkolnictwo Ludowe”, wydany 13 stycznia 1891 r. Było to pierwsze i jednocześnie najdłużej, bo 22 lata, ukazujące się pismo w mieście. Na przestrzeni prawie 120 lat przez prasowy rynek sądecki przewinęło się około 200 tytułów. Odnotować można okresy, kiedy ukazywało się jednocześnie kilka periodyków, jak np. w roku 1902 cztery dwutygodniki: „Szkolnictwo Ludowe”, „Sądeczanin”, „Głos z Nowego Sącza” i „Gazeta Pocztowa”2.

Duże ożywienie w dziedzinie czasopiśmiennictwa obserwujemy w dwudziestoleciu międzywojennym3. Wiele inicjatyw miało jednak jedynie efemeryczny charakter (m.in. „Płomień”, „Pionier” i „Dziennik Urzędowy Starostwa i Rady Szkolnej Okręgowej w Nowym Sączu”). Ukazywały się tutaj tygodniki („Goniec Podhalański”, „Podhalański Kurier Tygodniowy”, „Głos Podhala”, „Nowiny Podhalańskie”), dwutygodniki („Nowy Związek Chłopski”, „Polak”), miesięczniki („Robotnik”, „Złoty Róg”, „Watra Podhala”), a od czerwca 1939 r. „Rocznik Sądecki”. Dysponowało też miasto pismami mniejszości narodowych: „Łemko” (od lutego 1934 r., dwutygodnik w języku łemkowskim), „Sandzer Zajtung” (od 1934 r., wydawca Aguda, skrajnie prawicowa partia żydowska). Niezależ-

nie od zmian na tym rynku, spowodowanych głównie trudnościami finansowymi, nigdy Nowy Sącz nie pozostał w tym czasie bez regionalnego czasopisma, a były okresy jak rok 1938, kiedy ukazywały się równocześnie aż trzy („Głos Podhala”, „Nowiny Podhalańskie”,

„Podhalańska Prawda”).

Pierwszym pismem, które ukazało się w Nowym Sączu po drugiej wojnie światowej był „Dziennik Ziemi Sądeckiej” (8 lutego 1945 r.), wydawany przez Wydział Informacji i Propagandy Starostwa Powiatowego, od 2 marca „Biuletyn Informacyjny Ziemi Są-

deckiej”. Później rolę prasy regionalnej przejęły dzienniki krakowskie, które uruchamiały oddziały terenowe w Nowym Sączu: od 1960 r. „Gazeta Krakowska” („Gazeta Południo-wa”), od 1966 r. „Dziennik Polski”. Od grudnia 1979 r. do marca 1990 r. początkowo jako 1

Tekst ten został wygłoszony jako referat na konferencji naukowej pt . Media lokalne, przeszłość, współczesność, przyszłość 21 listopada 2009 r. w Krakowie, zorganizowanej przez Katedrę Dziennikarstwa i Komunikacji Spo-

łecznej Małopolskiej Wyższej Szkoły Zawodowej im. Józefa Dietla.

2

Zob. J. L e ś n i a k, A. L e ś n i a k, Encyklopedia sądecka, Nowy Sącz 2000, s. 301–302.

3

Zob. K. G o l a c h o w s k i, Dzieje prasy nowosądeckiej (1891–1961), Nowy Sącz 1962.

59

Horyzonty literatury i kultury

miesięcznik, a od października 1980 r. jako tygodnik ukazywał się „Dunajec”, ilustrowany magazyn wydawany przez KW PZPR, „Czas Krakowski” (w latach 1990–1995 dziennik, od stycznia do lipca 1996 tygodnik).

Obecnie na terenie Sądecczyzny wydawane są trzy almanachy, oprócz będącego przedmiotem analizy w tym artykule „Almanachu Sądeckiego”, „Almanach Muszyny”

i „Almanach Łącki”. Podejmują one problematykę regionalną, kwestie tzw. małych ojczyzn, ale każdy z nich posiada swoje odrębne oblicze. „Almanach Muszyny”, rówieśnik

„Almanachu Sądeckiego”, wydawany pod patronatem Towarzystwa Miłośników Ziemi Muszyńskiej, jest pismem otwartym, w którym zmieści się i rozprawa naukowa na temat regionu, i wspomnienia mieszkańców tego skrawka ziemi nad Popradem, wiersze rodaków (np. Adama Ziemianina), a także dokumenty historyczne. Sporo miejsca zajmuje na łamach almanachu problematyka pogranicza górskiego i kultur4. W 2004 r. ukazał się pierwszy numer „Almanachu Łąckiego”, półrocznika wydawanego pod patronatem Towarzystwa Miłośników Ziemi Łąckiej; do 2009 r. opublikowano dziesięć zeszytów. Julian Dybiec, przewodniczący Kolegium Redakcyjnego, we Wstępie do pierwszego numeru napisał m.in.:

Najbardziej jednak zależy nam na wytworzeniu poczucia silnego związku z zakątkiem, w którym żyjemy.

Będziemy się starali wpływać na wyrobienie poczucia odpowiedzialności za przekazane nam dziedzictwo Ziemi Łąckiej.

Pismo ma charakter popularyzatorski, przypomina przeszłość oraz mówi o współ-

czesności. Korzysta ze wszystkich możliwych form publicystycznych, m.in. drukuje wspomnienia, pamiętniki, eseje, artykuły. Mocną jego stroną jest dokumentacja fotograficzna.

I

Ogólna charakterystyka „Almanachu Sądeckiego”

1. Okoliczności powstania, wydawca

Inicjatywa opublikowania pisma, którego celem będzie „budowanie tożsamości regionalnej w oparciu o bogate doświadczenia historyczne Sądecczyzny”, powstała w roku 1991, kiedy władze Nowego Sącza podjęły szereg działań w związku z przygotowanym jubileuszem 700-lecia miasta5. Zrodziła się ona w tutejszym środowisku Stowarzyszenia PAX, przekształconego w maju 1993 r. w Stowarzyszenie „Civitas Christiana”, a cztery lata później w Katolickie Stowarzyszenie „Civitas Christiana”. Według relacji Leszka Migrały, jednego z głównych pomysłodawców „Almanachu” i do dzisiaj redaktora naczelnego, pierwsze, nieformalne jeszcze zebranie redakcji odbyło się na wiosnę 1992 r. Wzięli 4

B. M ś c i w u j e w s k a - K r u k, Problematyka pogranicza gór i kultur na łamach „Almanachu Muszyny” , „Almanach Sądecki” R. XIV, nr 1/2 (50/51), s. 117–125.

5

L. M i g r a ł a, „ Almanach Sądecki” – 10 lat kwartalnika regionalnego, „Almanach Sądecki” R. XI, nr 3 (40), Nowy Sącz 2002, s. 3. Toż w rozszerzonej formie, [w:] „Sądeczanin” 2009, nr 3 – 4 (14 – 15), s. 63–65.

60

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans

w nim udział oprócz Leszka Migrały, Marek Basiaga, Stanisław Pażucha i Jacek Zaremba.

Zespół ten nie miał jeszcze sprecyzowanej koncepcji pisma, sugerowano raczej wydawanie kalendarza sądeckiego, który miał zawierać teksty historyczne, krajoznawcze, folklorystyczne, etnograficzne, przyrodnicze i literackie. Nie udało się jednak uzyskać zgody władz centralnych Stowarzyszenia na ten pomysł, w zamian za to przewodniczący Zarzą-

du Głównego Ziemowit Gawski zgodził się na wydawanie kwartalnika o tematyce regionalnej, przy założeniu, że teksty redakcyjne będzie się pozyskiwać nieodpłatnie.

Spełnienie powyższego warunku – wspomina po latach Leszek Migrała – okazało się łatwiejsze do zrealizowania, aniżeli można było tego oczekiwać. […] Godzi się przypomnieć, iż w gronie współpracowników

„Almanachu” znalazł się wówczas szereg osób znanych ze swych zainteresowań historią i kulturą regionu sądeckiego, wśród których wybijały się nazwiska Józefa Bieńka, Jerzego Gizy, Stanisława Korusiewicza i Ire-ny Styczyńskiej6.

2. Redakcja

Od początku redakcja mieściła się w budynku „Civitas Christiana”: Nowy Sącz, ulica ks. kard. Stefana Wyszyńskiego 3. Od numeru 8. z 1994 r. nadano pismu ISSN

12325910. Pierwotny skład redakcji przedstawiał się następująco: Marek Basiaga, Leszek Migrała i Stanisław Pażucha, od numeru 2. przy nazwisku Leszka Migrały dodano informację – redaktor naczelny. Zespół ten uległ zmianie w 2004 r. („AS” 46/47) i od tej pory na stronie redakcyjnej mamy następującą informację: Leszek Migrała – redaktor naczelny, Stanisław Korusiewicz, Stanisław Pażucha, Robert A. Ślusarek, Zbigniew Wolanin, Leszek Zakrzewski – sekretarz redakcji; w 2005 r. („AS” 50/51) dokooptowano Edwarda Storcha, który przyjął rolę projektanta okładek, usunięto natomiast nazwisko Marka Basiagi, który figurował w stopce redakcyjnej od pierwszej edycji „Almanachu”.

Członkowie redakcji wywodzą się spośród członków „Civitas Christiana” oraz osób związanych z tym środowiskiem. Redaktor naczelny – Leszek Migrała (1957) od 1990 r.

jest przewodniczącym Oddziału Miejskiego Stowarzyszenia w Nowym Sączu. Pracuje w Wydziale Kultury i Sportu Miasta Nowego Sącza, ostatnio jako sekretarz redakcji

„Rocznika Sądeckiego”. Ukończył studia historyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim (w 1981 r.). Stąd zapewne wywodzą się jego pasje poznawania przeszłości Nowego Sącza, historii lokalnego kościoła i architektury sakralnej, a także działalności różnych organizacji kulturalnych i turystycznych.

Stanisław Pażucha (1947), absolwent historii Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. Od 2003 r. przewodniczący Oddziału Małopolskiego „Civitas Christiana”, były prezes Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych oraz Polskiego Towarzystwa Historycznego w Nowym Sączu. Organizator rajdów górskich oraz przeglądów twórczości artystycznej osób niepełnosprawnych i nieprofesjonalnych artystów.

Zbigniew Wolanin (1956) ukończył etnografię na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1980 r. pracuje jako kustosz Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu (kierownik działu 6

Tamże, s. 4.

61

Horyzonty literatury i kultury

sztuki ludowej i nieprofesjonalnej). Autor stałej ekspozycji Nikifora w Muzeum w Krynicy. Miłośnik narciarstwa i turystyki rowerowej.

Marek Basiaga (1952) studiował filmoznawstwo na Uniwersytecie Łódzkim. Poeta, były pracownik Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej i wykładowca na UŁ (filmoznawstwo). Opublikował kilka zbiorów poezji, m.in. Dysonans (debiut 1979), Ogrody ciszy, Bez powrotu (1980), Sentymentalnie banalnie, Ulice, Pod powieką czternastolatka (1992), Kto stoi w bursztynie (1995), Tunel na końcu świata (1998), Dwie drogi (1998)7.

Stanisław Korusiewicz (1944), absolwent Politechniki Krakowskiej, Wydziału Mechanicznego. Zaangażowany w działalność PTTK, PTH i ZHP w Nowym Sączu. Pracował jako archiwista w Sądzie Okręgowym, współpracuje z archiwum Parafii św. Małgorzaty w Nowym Sączu.

Leszek Zakrzewski (1965), sekretarz redakcji. Ukończył Politechnikę Krakowską na kierunku Pojazdy Szynowe. Pracuje na stanowisku specjalisty konstruktora mechani-ki w nowosądeckiej firmie NOVITUS SA, produkującej urządzenia fiskalne. Od 2004 r.

prezes Oddziału PTH w Nowym Sączu. Od 2008 r. sekretarz Zarządu Oddziału Katolickiego Stowarzyszenia „Civitas Christiana” w Nowym Sączu.

Edward Storch (1935), absolwent Wydziału Pedagogiczno-Artystycznego Uniwersytetu Śląskiego (filia w Cieszynie). Wieloletni nauczyciel, instruktor harcerski. Członek PTTK. Przewodnik beskidzki i terenowy po Małopolsce i Śląsku, pilot wycieczek turystycznych. Od 1997 r. przewodniczący Komisji Opieki nad Zabytkami PTTK Oddział

„Beskid” w Nowym Sączu.

Robert Ślusarek (1971), absolwent Papieskiej Akademii Teologicznej (Wydział Historii Kościoła) i Akademii Muzycznej w Krakowie. Od 2007 r. dyrektor Muzeum Okrę-

gowego w Nowym Sączu. Specjalizuje się w historii sztuki sakralnej. Wiceprzewodniczą-

cy Oddziału Stowarzyszenia Katolickiego „Civitas Christiana” w Nowym Sączu.

Jak widać – są to absolwenci historii, etnografii, filmoznawstwa i innych kierunków humanistycznych i społecznych oraz technicznych. Niezależnie od wykonywanych zawodów cechuje ich zainteresowanie miastem i regionem, pasja historyczna, swoisty patriotyzm lokalny.

3. Sponsorzy

Pismo ukazuje się przede wszystkim dzięki środkom finansowym „Civitas Christiana”, Urzędu Miasta Nowego Sącza, Starostwa Powiatowego w Nowym Sączu, a we wcześniejszych okresach: Ośrodka Kultury i Edukacji „Civitas Christiana”, a także okazjonalnych reklamodawców, jak: Bank Współpracy Regionalnej, Pracownia Krawiecka Andrzeja Sa-wickiego w Nowym Sączu, Drukarnia Baad, Inco Veritas w Krakowie, Mszanie Dolnej i Białym Dunajcu.

4. Etapy rozwoju, linia redakcyjna

Pierwsze dwa numery [niedatowane] ukazały się w roku 1992. W słowie wstępnym do pierwszego zeszytu Leszek Migrała napisał:

7

Informacje do powyższych biogramów na podstawie: J. L e ś n i a k, A. L e ś n i a k, Encyklopedia sądecka…

62

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans

Stowarzyszenie PAX będące wydawcą niniejszego almanachu, nawiązując do idei regionalizmu, zgodnie z jego definicją wspiera zainteresowania śledzące odrębności kulturowe poszczególnych regionów kraju.

[…] W zamierzeniu wydawcy almanach jest skromną próbą podjęcia różnorakiej tematyki sądeckiej. Almanach dzięki otwartej formule daje możliwości publikowania wszystkim, którzy zechcą z wydawcą współ-

pracować w redakcji jego kolejnych numerów8.

Deklaracja redakcji jest – jak widać – stosunkowo skromna. Ogranicza się bowiem do trzech podstawowych stwierdzeń, że pismo rozpoczyna swój żywot w roku jubileuszu 700-lecia Nowego Sącza, że wydawcy bliskie są idee regionalizmu i małych ojczyzn oraz podkreśla otwarty charakter wydawnictwa, umożliwiający publikowanie tekstów autorom o różnych orientacjach światopoglądowych i politycznych.

Co nie oznacza z kolei – napisze później Leszek Migrała – że członkowie redakcji pozbawieni są własnych poglą-

dów, którym bliżej do treści patriotyczno-narodowych niż kosmopolitycznych oraz chrześcijańskich niż laickich9.

Pierwszy okres wydawania kwartalnika zamyka się w latach 1992–1994. Pojawienie się „Almanachu” na rynku wydawniczym odnotowały życzliwie „Czas Krakowski”,

„Dziennik Polski” i „Gazeta Krakowska”, a Michał Śliwa w „Roczniku Sądeckim” (tom XXIII) dokonał pierwszej pogłębionej analizy sześciu numerów kwartalnika: 1 i 2

(1992), 3 (1993), 4 (1993), 5 (1993) i 1 (6) 1994.

Recenzent zwrócił uwagę, że ukształtowało się pismo o wyraźnym profilu popu-larnohistorycznym, że jest ono wyrazem niezwykle ambitnych aspiracji kulturalnych sądeckiej inteligencji. Podkreślił dominację problematyki historycznej (numery 1, 3 i 5

w całości zostały jej poświęcone), wzbogaconej przez biografistykę szeroko rozumianej Sądecczyzny, portrety zbiorowe ludzi czynu niepodległościowego, rozprawy o charakterze heraldycznym i etnograficznym. Zaakcentował bogactwo i różnorodność prezentowanej problematyki historycznej, wśród której sporo miejsca zajmują zagadnienia dotąd pomijane, mało znane lub zafałszowane przez współczesną historiografię.

Jest więc „Almanach Sądecki” – konkluduje recenzent – pismem ambitnym, tworzonym w znacznej części przez miejscową, sądecką inteligencję. Spełnia ono wielce po-

żyteczną rolę w popularyzacji wiedzy o przeszłości sądeckiej „małej ojczyzny”. Rozwija i umacnia poczucie „lokalnego patriotyzmu” i tożsamości regionalnej. Rozbudza aspira-cje kulturalne i utrwala więzi społeczne10.

W pozytywnej, aprobatywnej opinii Michała Śliwy znalazły się także akcenty krytyczne, które w skrócie można ująć w następujących punktach:

– po pierwsze – uważa on tytuł za zwodny, bowiem pismo nie jest ani rocznikiem, ani antologią określonych utworów;

– po wtóre – akcentując fakt wypełnienia białych plam w historiozofii, stwierdza, że „popada się przy tym w różne skrajności i na nowo fałszuje się obraz historii Polski, zwłaszcza jej dziejów najnowszych”;

8

L. M i g r a ł a, [Słowo wstępne], „Almanach Sądecki” nr 1 [br.], s. 3.

9

Te n ż e, Na marginesie recenzji, „Almanach Sądecki” R. IV, nr 4 (13), Nowy Sącz 1995, s. 69.

10 M. Ś l i w a, „Almanach Sądecki”. Nowy Sącz 1992–1994, „Rocznik Sądecki”, t. XXIII, Nowy Sącz 1995, s. 241.

63

Horyzonty literatury i kultury

– po trzecie – sugeruje przeorientowanie jego zawartości na problematykę bardziej współczesną i rozszerzenie formuły o sprawy szeroko pojętej kultury, a w konsekwencji ukształtowanie go jako periodyku historyczno-kulturalnego.

Na uwagi Michała Śliwy odpowiedzieli w „Almanachu Sądeckim” (R. IV, nr 4/13, Nowy Sącz 1995) Leszek Migrała i Józef Bieniek, pierwszy – ogólnie na temat koncepcji pisma, drugi – szczegółowo na zarzuty postawione jego tekstom. Redaktor naczelny podkreślał, że kwestia rozszerzenia formuły wydawniczej jest trudna do zrealizowania, m.in. ze względów finansowych (brak możliwości zamawiania materiałów). À propos tendencyjności tematycznej stwierdzał, że: „redakcja nie segreguje i nie kwalifikuje materia-

łów pod względem światopoglądowym, filozoficznym czy ideowym”11. Bronił też tytułu kwartalnika, powołując się na definicję z Przewodnika literatury polskiej, według której „almanach to publikacja nieperiodyczna (niekiedy doroczna), zawierająca utwory różnych autorów zgromadzone na zasadzie więzi osobistej, tematycznej czy problemowej, bądź

też zebrane przypadkowo z punktu widzenia celów popularyzatorskich”12.

Józef Bieniek natomiast w pełnej pasji korespondencji Panu Prof. Śliwie w odpowiedzi na zarzut, że zapomniał o udziale Józefa Cyrankiewicza w głośnej ucieczce Jana Kozielew-skiego-Karskiego z sądeckiego więzienia, wyjaśnia, iż jest tylko amatorem historykiem.

W dalszej części swojej wypowiedzi podjął dyskusję merytoryczną, którą zakończył złośli-wościami pod adresem byłego premiera: „zdradził swojego Boga Jahwe, zdradził PPS w jej prolondyńskim kształcie, a po wyjściu z obozu «wlazł» w skład rządu PRL”13.

Lata 1994–1998 to drugi okres w rozwoju pisma, który charakteryzował się posze-rzeniem listy autorów (ponad 70), chociaż – jak wspomina redaktor naczelny – zespół

stałych współpracowników wzbogacił się tylko o jedną osobę (Marię Kowalską z Limanowej). Kontakt z redakcją nawiązało wtedy wiele instytucji, które uzupełniały lukę redakcyjną swoimi materiałami, a więc: Towarzystwo Tatrzańskie Oddział „Beskid”

w Nowym Sączu, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Nowym Sączu (obecnie Sądecka Biblioteka Publiczna), Popradzki Park Krajobrazowy. Swego rodzaju nowością stało się publikowanie utworów literackich i tekstów krytycznych. Kwartalnik objął bowiem patronat nad powstałym przy nowosądeckim Oddziale „Civitas Christiana” w 1996 r. Klu-bem Literackim „Sądecczyzna”.

Powoli „Almanach” utrwalał swoją pozycję jako periodyku popularnonaukowego, który lokował się pośrodku między wydawaną w Nowym Sączu prasą codzienną (dodatki do „Dziennika Polskiego”, „Gazety Krakowskiej” i „Gazety Wyborczej”) a posiadającym długą tradycję (od lat 30. ubiegłego wieku) i ambicje naukowe, „Rocznikiem Sądeckim”.

W „Dzienniku Polskim” zanotowano na marginesie recenzji jednego z numerów kwartalnika:

11 Tamże, s. 69.

12 Tamże.

13 J. B i e n i e k, Panu Prof. Śliwie w odpowiedzi, „Almanach Sądecki” R. IV, nr 4 (13), Nowy Sącz 1995, s. 71.

64

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans

Chodziło o szeroko pojętą ziemię sądecką – głównie o jej przeszłość, ale i o czasy obecne. Historia, sztuka, etnografia, ciekawi ludzie, zapomniane lub mało znane epizody z dziejów miasta i regionu – wszystko.

Ale napisane tak, aby mógł to łatwo zrozumieć uczeń, przyszły maturzysta lub człowiek, który nie ma czasu (ani zdrowia), by poszukiwać interesujących go rzeczy w ciężkostrawnych opracowaniach naukowców14.

Podobną diagnozę postawił później Józef Długosz, omawiając zawartość „Almanachu” w dziesięciolecie jego istnienia w „Roczniku Sądeckim” (Tom XXXI).

Według niego:

kwartalnik stanowi cenne uzupełnienie badań dziejów i teraźniejszości Sądecczyzny jako czasopismo popularnonaukowe. […] otwarte dla wszystkich, którzy mają swoje zdanie do powiedzenia na ten wielki temat zwany Sądecczyzną, zarówno o przeszłości, jak i teraźniejszości15.

Zarzuca autorom artykułów o ambicjach naukowych brak przypisów oraz sugeruje wprowadzenie problematyki słowackiej, względnie innych regionów przygranicznych.

Okres trzeci w rozwoju „Almanachu” zamyka się w latach 1999–2003. Odnotowujemy tutaj pewne przegrupowanie sponsorów. W związku z przekształceniem oddziału nowosądeckiego „Civitas Christiana” z wojewódzkiego na miejski nastąpiło ograniczenie budżetu pisma. W sukurs przyszły natomiast władze samorządowe Nowego Sącza, toteż aż do 45. numeru kwartalnik ukazywał się rytmicznie, cztery razy do roku. Był to okres kontynuacji linii pisma, szaty graficznej (Barbara Magierowa).

Poszerzył się jednak jego zespół stałych współpracowników o Annę Totoń i Leszka Zakrzewskiego. Lektura poszczególnych numerów pozwala też stwierdzić powolną realizację postulatu Michała Śliwy uwzględnienia tematyki współczesnej, a także historii Sądecczyzny po 1945 r.

W 2004 r. został zapoczątkowany czwarty etap w historii „Almanachu Sądeckiego”.

Zewnętrzny wyraz znalazło to w dwóch widocznych aspektach. Po pierwsze – ukazuje się on dwa razy do roku w zeszytach o podwójnej numeracji, chociaż w zasadzie nie uległa znacznemu ograniczeniu ilość przeznaczanych do druku w skali roku arkuszy (było 15–16, jest 14–15). Wpłynęły na to zapewne ograniczenia finansowe. Po wtóre – roz-szerzony został skład redakcji. Ostatni numer „Almanachu Sądeckiego”, jakim dysponuje piszący te słowa, ma następującą metrykę: r. XVIII, nr 1/2 (66/67), Nowy Sącz 2009. Do dzisiaj pismo zamieściło 720 tekstów (artykułów, materiałów, wspomnień, biogramów i tekstów) ze zdecydowaną przewagą materiałów historycznych, które łącznie z biografistyką obejmują ponad 500 pozycji, inne zagadnienia to: turystyka i krajoznawstwo, historia sztuki, geografia, etnografia, przyroda, stosunkowo rzadko ukazywały się teksty literackie, recenzje, a najrzadziej dokumenty źródłowe (cztery razy).

14 Cyt. za: L. M i g r a ł a…, s. 6.

15 J. D ł u g o s z, „Almanach Sądecki” , Rocznik I–X 1991 [?] – 2002, s. 266.

65

Horyzonty literatury i kultury

II

Analiza zawartości „Almanachu Sądeckiego”

(okres czwarty, lata 2004–2009)16

Dysponujemy już kilkoma materiałami źródłowymi na temat historii i zawartości pisma, a mianowicie wspomnianymi omówieniami Michała Śliwy (sześć pierwszych numerów), Józefa Długosza (pierwsze dziesięciolecie), a także wykazem autorów wraz z tytułami ich artykułów (numery od 1 do 39, w 40. zeszycie periodyku) oraz indeksami nazwisk za lata 1992–1994 (R. IV, nr 3/12) w opracowaniu Katarzyny Giżanki oraz Leszka Migrały za rok 1995 (R. IV, nr 4/13). Szczegółowej analizie poddaję czwarty okres wydawania pisma, tj. od r. XIII, nr 1/2 (46/47), Nowy Sącz 2004 do r. XVIII, nr 1/2 (66/67), Nowy Sącz 2009, a więc ostatnie pięciolecie.

W omawianym okresie wyróżniam na łamach „Almanachu Sądeckiego” następują-

ce działy tematyczne: historia Kościoła i architektury sakralnej wraz z biogramami osób duchownych i świętych (46 tekstów), historia szeroko rozumianej Sądecczyzny, tu także biogramy ludzi związanych z regionem (42), archeologia i muzealnictwo (2), twórczość literacka, krytyka, omówienia poezji (6), sztuka (6), sport i turystyka (5) oraz recenzje różne (2), materiały inne, które nie pomieściły się w wyodrębnionych tutaj zakresach tematycznych, jak listy i polemiki (11). Należy zauważyć, że nie dokonuję tutaj podziału według form przekazu (np. artykuł, wspomnienie), wyjątek stanowią recenzje, omawiające zresztą głównie prace historyczne. Jak z tego zestawienia wynika, w „Almanachu Sądeckim” w ostatnim pięcioleciu dominuje regionalna tematyka historyczna: 88 tekstów, w tym historia Kościoła, architektury sakralnej i biografie osób duchownych – 46

artykułów.

1. Historia Kościoła, architektury sakralnej oraz biogramy osób duchownych i świętych

Problematyka ta występuje z różnym nasileniem we wszystkich numerach „Almanachu Sądeckiego”. Wyróżnić można ze względu na stopień nasycenia poszczególnych zeszytów tymi kwestiami niejako trzy grupy. Pierwsza – kiedy pismo prawie w całości obejmuje te zagadnienia (R. XIII, nr 1/2–46/47 i nr 3/4–56/57)17. Są to materiały z sympozjum Jezuici w Nowym Sączu (w 150. rocznicę urodzin ks. Jana Sygańskiego SI), zorganizowa-nego 18 października 2003 r., na którym referaty i komunikaty naukowe wygłosili pracownicy Ignatianum, Uniwersytetu Jagiellońskiego, Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie i przedstawiciele instytucji i organizacji kulturalnych w Nowym Sączu (Muzeum Okręgowe, PTTK, „Civitas Christiana”) oraz z konferencji odbytej 18 listopada 16 Wykorzystano sugestie metodologiczne zawarte w pracach: W. P i s a r k a, Analiza zawartości pracy, Kraków 1983 oraz S. Pa m u ł y, Metoda analizy zawartości prasy i jej zastosowanie w wybranych tygodnikach, Częstochowa 1996.

17 Informacje bibliograficzne o przytaczanych artykułach w tej części artykułu podano w nawiasach bezpośrednio przy odpowiednich materiałach.

66

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans

2006 r., zorganizowanej przez „Civitas Christiana” pod hasłem Związki Świętych z Sądecczyzną. Dotyczy to m.in. Andrzeja Świerada i Benedykta, Kingi oraz Kazimierza Królewicza, a także postaci dzisiaj zapomnianych, jak pustelników Urbana i Jodoka, Agnieszki starosądeckiej, uznanych niegdyś w myśl średniowiecznej zasady per viam cultus za osoby świątobliwe, oraz z czasów nowożytnych bł. Marceliny Darowskiej, s. Julii Rodzińskiej i o. Stanisława Papczyńskiego. Teksty te wyróżniają się w „Almanachu” dobrym warszta-tem naukowym. Wszystkie bowiem zaopatrzone są w przypisy, odwołujące się do źródeł, lub w bibliografię źródłową.

W drugiej grupie trzeba umieścić te zeszyty „Almanachu”, w których historia Ko-

ścioła, sądeckiej architektury sakralnej oraz biogramy osób duchownych i świętych związanych z Sądecczyzną zajmują około 50% materiału (R. XIII, nr 3/4–48/49) oraz (R. XVIII, nr 1/2–66/67). Zawierają one m.in. teksty: Śladami świętego Kazimierza Kró-

lewicza (o. Grzegorz Antoni Wiśniowski OTM), Uwagi o wystawie „Ocalone z pożaru ko-

ścioła w Zbyszycach” w Muzeum Okręgowym w Nowym Sączu (Robert Ślusarek), Gotycki kościół parafialny pw. św. Bartłomieja w Zbyszycach (Kazimierz Fałowski) , Grobowiec ss.

Niepokalanek w Nowym Sączu (Anna Totoń) czy sylwetki księży zamordowanych przez hitlerowców – Ofiarowali życie Bogu i Ojczyźnie (ks. Jan Kudelka), o ks. Tomaszu Leśniaku z parafii w Czarnym Potoku oraz o ks. Adamie Sekule. Inne materiały w tej grupie to: Rola kapituły kolegiackiej kościoła św. Małgorzaty w życiu religijnym i kulturalnym Nowego Sącza od połowy XV do XVIII wieku (ks. Stanisław Salaterski), Św. Małgorzata Dziewica i Męczennica (legendarny topos – kult – ikonografia) – (Robert Ślusarek). Obok tych zagadnień religijno-kościelnych sporo miejsca zajmują teksty o architekturze sakralnej. Oprócz wspomnianych wyżej, np. Rzeźby dwunastu apostołów z kościoła św. Małgorzaty w Nowym Sączu (Anna Florek), Kolegiata sądecka w zainteresowaniach badawczych i konserwatorskich Stanisława Tomkowicza (Piotr Łopatkiewicz), Kolegiata sądecka w rysunkach uczestników naukowo-artystycznej wycieczki po Sądecczyźnie w roku 1889 (Tadeusz Łopatkiewicz).

W pozostałych numerach „Almanachu” problematyka ta pojawia się sporadycznie: od czterech tekstów do pojedynczego artykułu. Zainteresowania autorów skupiają się

– jak dotąd – wokół trzech kręgów: kultu (np. Krótka historia obrazu i kult Matki Boskiej Pocieszenia w jezuickim kościele pw. Ducha Świętego w Nowym Sączu – Robert Ślusarek), architektury kościelnej, tych tekstów jest najwięcej (np. Cerkwie dekanatu krynickiego –

Maria Szymczyk) czy biogramy osób duchownych ( Ksiądz prałat dr Waldemar Durda –

Wojciech Kudyba).

Wśród autorów tych materiałów można wyróżnić uczonych o poważnym dorobku w dziedzinie historii Kościoła, jak ks. prof. Bolesław Kumor czy ks. prof. Józef Marecki, autorów mniej utytułowanych, pasjonatów przeszłości, jak ks. dr Tadeusz Bukowski i Robert Ślusarek, dyrektor Muzeum Okręgowego w Nowym Sączu, a także historyków amatorów zainteresowanych dziejami Sądecczyzny. Przedstawione tutaj teksty są dość róż-

norodne w formie: od artykułów par excellence naukowych, poprzez popularnonaukowe, 67

Horyzonty literatury i kultury

wspomnienia i biogramy. Wszystkie one wpisują się w naczelne hasło kwartalnika, mogą w przyszłości być cennymi materiałami do dziejów Kościoła i architektury sakralnej na Sądecczyźnie.

2. Historia Sądecczyzny, biogramy ludzi związanych z regionem

Niewiele mniej miejsca niż omówione w poprzednim rozdziale sprawy Kościoła zajmuje w kwartalniku historia Nowego Sącza i dość szeroko rozumianego regionu. Zróż-

nicowanie tematyczne jest tutaj duże. Dominują dzieje miejscowości i instytucji sądeckich, a więc Nawojowa – uwagi na temat przeszłości (Irena Styczyńska, r. XIII, nr 1/2), Początki wsi Cieniawa (ks. Franciszek Olczak, r. XIV, nr 1/2), Limanowa i okolice w latach 1929–1945 (Władysław Bieda, tamże ), Historia Brzezin i dzieje rodziny Zarębów (Bogdan Potoniec, r. XVII, nr 1/2) czy Dwór w Marcinkowicach i jego dawni właściciele [Morawscy]

(Józef Gościej, r. XVII, nr 1/2). Jeżeli zaś chodzi o instytucje, to największym zainteresowaniem cieszyły się: Uzdrowiska sądeckie w przeszłości (wybrane zagadnienia) (Józef Fiszer, r. XIII, nr 1/2), Historia budynku Zakładu Karnego w Nowym Sączu oraz Nowosądeckie młyny wodne w XIX i XX wieku (Bogdan Potoniec, r. XVII, nr 1/2).

Drugi najczęściej reprezentowany temat historyczny w „Almanachu” w analizowanym okresie stanowią biogramy ludzi związanych z Sądecczyzną. Dotyczy to przeszłości, zwłaszcza bojowników o niepodległość, a także współczesności, członków Armii Krajowej, działaczy ludowych, ludzi zasłużonych dla regionu. Tu wyróżnić trzeba Wspomnienie o Irenie Styczyńskiej (1923–2007), przez lata współpracującej z „Almanachem” (Anna Totoń, r. XVII, nr 3/4). Irena Styczyńska związana była z przewodnictwem turystycznym, pasjonowała się poszukiwaniem śladów przeszłości Nowego Sącza i regionu. Jako technik ekonomista pracowała w Wydziale Rolnictwa Starostwa Powiatowego. W okresie okupacji hitlerowskiej działała konspiracyjnie w AK. Była też zatrudniona w sekreta-riacie PTTK oraz w Muzeum Okręgowym. W 2001 r. została Honorowym Obywatelem Nowego Sącza. W tym samym zeszycie kwartalnika Maria Giza-Podgórska publikowała Okupacyjne reminiscencje poświęcone Irenie Styczyńskiej.

Autorzy tych tekstów sięgają po różne formy wypowiedzi: od sformalizowanych biogramów upamiętniających czyjeś życie po śmierci, przez szersze charakteryzacje sylwetek ludzi zasłużonych w przeszłości dla Sądecczyzny, po wspomnienia bohaterów biogramów. Wydobywają z własnych i cudzych zasobów archiwalnych dokumenty i materiały, które dzięki temu stają się dostępne dla szerszej publiczności i mogą być użyteczne jako przyczynki do dziejów regionu. Oto niektóre przykłady: Rodzina Flisów – rozmowa z Zofią Flisówną, m.in. o Janie Flisie – prof. WSP w Krakowie (Anna Totoń, r. XIII, nr 1/2).

Wspomnienie o św. pamięci Wojciechu Szczygle (1932–2002), architekcie związanym z Nowym Sączem (Zenon Andrzej Remi, tamże), Życie i działalność Andrzeja Szurmiaka na Sądecczyźnie, działacza ludowego (Maria Kurzeja-Świątek, r. XVI, nr 1/2), Opowieść o Ja-dwidze Wolskiej i nie tylko (Andrzej Michał Korsak, tamże), Baca – rzecz o życiu i służbie Józefa Gizy (Tomasz Podgórski, r. XVII, nr 1/2).

68

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans

Mniejszym zainteresowaniem autorów cieszyła się w ostatnim pięcioleciu tematyka sądecka z dalszej przeszłości, aczkolwiek i tutaj znajdziemy parę interesujących tekstów, jak przyczynek Szlachta sądecka wobec wydarzeń związanych z bezkrólewiem po zgonie Augusta II na sejmiku powiatowym 14 lutego 1733 (Piotr Wierzbicki, r. XIII, nr 34) czy Od prehistorii Sądecczyzny do Podegrodzia (Irena Styczyńska, r. XIV, nr 3/4). Ożywiło się nieco zainteresowanie historią XX w., głównie czasami pierwszej wojny światowej, która upamiętniła się krwawą bitwą pod Gorlicami w maju 1915 r. Stąd kilka tekstów o cmen-tarzach wojennych, o udziale uczniów I gimnazjum w działaniach wojennych czy o San-decjanach w dziennikach rozkazów wojskowych (1918–1920) (Jerzy Giza, r. XVI, nr 3/4).

Dwudziestolecie międzywojenne jest stosunkowo rzadko odnotowywane. Tego okresu dotyczy m.in. tekst Kult marszałka Józefa Piłsudskiego w Nowym Sączu w okresie międzywojennym (Krzysztof Ruchała, tamże). Podobnie okupacja hitlerowska.

Również historia współczesna, dzieje Sądecczyzny po 1945 r., sporadycznie była przedmiotem analiz. Tu szkic pracownika krakowskiego Instytutu Pamięci Narodowej Armia Czerwona na Sądecczyźnie 1945–1946 (Maciej Korkuć, r. XV, nr 1/2), eksponujący rabunki, gwałty, mordy, z którym koresponduje tekst Morderstwo rodziny Mizgałów z Po-ręby Małej (Bogdan Potoniec, r. XVII, nr 3/4) czy sprawozdanie Wystawa: „Solidarność”

nowosądecka 1981–1989 (Magdalena Kroh, r. XV, nr 1/2) i opublikowane przez Jerzego Gizę listy Sandecjana Katyniana (R. XV, nr 1/2). Najbliżej problematyki historycznej są dwa teksty sklasyfikowane tutaj w dziale archeologia i muzealnictwo (m.in. materiał

o historii budowy i stanie obecnym Miasteczka Galicyjskiego oraz o gabinecie archeolo-gicznym w I Gimnazjum w Nowym Sączu i jego twórcy Stanisławie Rzepińskim), a także o architekturze, np. Architektura użyteczności publicznej Nowego Sącza w latach 1894–1914

(Edyta Ross-Pazdyk, r. XV, nr 1/2).

3. Twórczość literacka

Zwiększyła się, i to dość znacznie, w omawianym okresie ilość tekstów literackich (wiersze Stanisława Leśniaka, ks. Marcina Godawy, Tadeusza Basiagi, Wojciecha Kudyby, szkic Ignacego Fiuta Stary Sącz w dziejach poezji oraz dwie recenzje na temat poezji i prozy –

eseistyki).

Mamy tutaj również debiuty poetyckie (ks. Marcin Godawa), a także teksty autorów doświadczonych (Tadeusz Basiaga) i poezję profesorską (Wojciech Kudyba). Z satysfakcją muszę stwierdzić, iż nie ma tutaj utworów słabych, tekstów grafomańskich (co nie jest rzadkością na współczesnym rynku wydawniczym). W większości są to wiersze dojrza-

łe, wynikające głównie z osobistych refleksji na temat przyrody sądeckiej i gorczańskiej, świąt religijnych, egzystencji człowieka i wiary.

4. Sztuka

Tu m.in. Anny Totoń Jan Żaroffe – zapomniany rzeźbiarz sądecki. Biogram artysty żyjącego w latach 1888–1952 (R. XIV, nr 3/4) czy tejże, Pierwszy po drugiej wojnie światowej nowosądecki roboczy zespół artystów plastyków (R. XVI, nr 1/2), zawierający wspomnienia Ewy 69

Horyzonty literatury i kultury

Harsdorf, artystki i inicjatorki utworzenia w Nowym Sączu TPSP. W materiale pojawiają się m.in. sylwetki Marii Ritter, Zbigniewa Borowskiego, Czesława Estera. Ponadto Leszek Migrała na kanwie dwudziestolecia przypomina dzieje Towarzystwa Przyjaciół Sztuk Pięknych w Krynicy Zdroju (R. XVII, nr 1/2) oraz działalność Krynickiego Towarzystwa Fotograficznego w latach 2003–2007 (R. XVI, nr 3/4), a Zbigniew Wolanin omawia wyniki drugiego konkursu pt. Współczesna karpacka rzeźba ludowa w kamieniu (R. XVII, nr 3/4).

Jak widać, notujemy w tej materii w stosunku do okresów poprzednich znaczne ożywienie.

5. Sport i turystyka

W tej dziedzinie również stwierdzamy znaczne ożywienie. Pięć tekstów w ciągu pięciu lat, a więc średnio jeden na rok, co w porównaniu z poprzednim okresem świadczy o wy-raźnej zmianie w tej dziedzinie praktyki redakcyjnej. Tomasz Kosecki omawia Historię Szkoły Szybowcowej w Tęgoborzu w latach 1933–1954 (R. XIV, nr 3/4), Marek Ryglewicz w artykule Beskid Sądecki jakiego nie znamy (R. XVII, nr 1/2) wskazuje na szczególne walory turystyczne, krajobrazowe, przyrodnicze i klimatyczne Sądecczyzny. Przedstawia też propozycję wycieczek rowerowych w Pasmach Jaworzyny Krynickiej i Radziejowej, a Barbara Bielak Warunki rozwoju turystyki w powiecie nowosądeckim (od 1 stycznia 1999) (R. XV, nr 1/2). Leszek Migrała zajął się Początkami narciarstwa w Krynicy (R. XVII, nr 3/4). Notujemy tutaj stosunkowo szerokie spektrum tematów, ujęcia w aspekcie historycznym, ale również współczesnym. Skoro już problematyka turystyczna i sportowa na dobre zagościła w „Almanachu Sądeckim”, sugerowałbym potencjalnym autorom od-notowanie sportu tutaj ongiś ważnego jak saneczkarstwo w Krynicy. Dzisiaj to już tylko historia.

Podsumowanie

Jakie wnioski można wysnuć na podstawie analizy zawartości kwartalnika w ostatnim pięcioleciu? Otóż, na charakter pisma nadal wywiera wpływ brak stałego budżetu, który umożliwiałby prowadzenie określonej, zdecydowanej polityki redakcyjnej. Zespół zdany jest od początku niejako na dobrą wolę autorów, na wyniki ich osobistych zainteresowań problematyką regionu, na własne pasje poznawcze i reprezentowane postawy. Drukowane tutaj teksty nie są honorowane finansowo. Mimo to – jak twierdzi Leszek Migrała –

teczka redakcyjna nigdy nie jest pusta, wręcz przeciwnie, zespół redakcyjny często musi dokonywać odpowiedniej selekcji czy przesunięć materiałów do kolejnych zeszytów.

Mimo szczupłych środków finansowych w omawianym okresie wyraźnie wzrósł poziom edytorski pisma. Ujawniło się to w wyższej klasie papieru, starannej korekcie, dba-

łości o poziom naukowy artykułów (przypisy lub bibliografia), a także w większej ilości materiałów ilustracyjnych (poprawiła się także ich jakość).

Ponieważ wśród współpracowników pisma najwięcej jest osób zainteresowanych przeszłością małej ojczyzny, stąd ukształtowało się ono jako popularnonaukowy 70

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans

magazyn historyczny. Nadal publikuje się materiały głównie z przeszłości miasta i regionu. Wypełnia obszary niedostrzeżone wcześniej przez historyków, fałszowane przez historiografię, zapełnia białe plamy. Zgodnie z koncepcją wydawcy wiele miejsca poświę-

ca się historii Kościoła, architekturze sakralnej, postaciom duchownych i świętych, co oczywiście nie oznacza, że tzw. problematyka świecka jest dyskryminowana. Nie został

jednak w szerszym stopniu zrealizowany postulat Józefa Długosza, by kwartalnik bliżej zajął się problematyką spiską. Mamy wprawdzie artykuł Mirosława Števika Zamek Lubowla od XIV do XVIII wieku, (R. XVIII, nr 1/2), ale – jak dotąd – jest to jedyny przykład dotyczący tej kwestii.

Coraz częściej natomiast w ostatnim pięcioleciu sięga redakcja do zdarzeń współ-

czesnych, odnotowuje sukcesy sportu sądeckiego, rolę turystyczną Sądecczyzny, przypomina funkcjonujące tutaj zespoły artystyczne, placówki kultury. Pismo nie prowadzi w tym względzie jakiejś specjalnej kroniki, gdyż nie takie jest jego zadanie. Te funkcje wypełnia z powodzeniem „Rocznik Sądecki” i odpowiednie wydawnictwa, publikowane przez Prezydenta Miasta Nowego Sącza.

Podobna konstatacja dotyczy twórczości literackiej. I tutaj widzimy znaczny postęp w stosunku do okresów poprzednich. Dotyczy to zwłaszcza poezji. Jeżeli wolno autorowi tego artykułu coś podpowiedzieć, to sugerowałbym redakcji większą aktywność w tej dziedzinie. Nowy Sącz jest ciekawym środowiskiem intelektualnym i artystycznym, któ-

re de facto nie ma organu prasowego, który mógłby mu w tej sprawie służyć. Nie spełnia tej roli „Rocznik”, jego zadania są inne, nie spełnia tej roli również wychodząca tu prasa krakowska z sądeckimi mutacjami. Nie powstało zatem regionalne pismo społeczno-

-kulturalne. Takich zresztą ambicji nie ma wydawca ani zespół redakcyjny, zadowalając się formułą kwartalnika regionalnego o profilu popularnonaukowym. I w tej dziedzinie ma ono niewątpliwie zasługi dla miasta i regionu i jest – obok „Rocznika Sądeckiego” –

ważnym pismem regionalnym, konsekwentnie realizującym zaprogramowaną przed laty linię redakcyjną.

71

1.4.

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

1.

Proszę mi tego nie wziąć za złe, że tekst mój rozpocznę od wyznania osobistego, od przypomnienia moich kontaktów i wieloletniej przyjaźni z Marią Kownacką. Otóż autorkę Plastusiowego pamiętnika poznałem przypadkowo latem 1956 r. w mojej rodzinnej wsi, w Czarnym Potoku. Maria Kownacka odwiedziła wówczas Marię i Jana Rostockich, z któ-

rymi spotkała się wcześniej w Łącku, gdzie zbierała materiały do artykułu o Stanisławie Wilkowiczu, wieloletnim tamtejszym nauczycielu i kierowniku szkoły, pionierze sadownictwa nad Dunajcem. Jan Rostocki zaś, wówczas nauczyciel języka polskiego w liceum ogólnokształcącym w Szydłowcu koło Radomia, w latach międzywojennych był w łąckim gimnazjum uczniem ambitnego nauczyciela. W dorobku pisarki znajduje się parę tekstów, zrodzonych w wyniku tych poszukiwań. Większego szkicu o Wilkowiczu Kownacka nigdy nie napisała. Do tego zadania zobowiązała mnie przed śmiercią. Wykonałem je. W książce Powrót do korzeni zamieściłem o nim tekst pt. Zanim w Łącku zakwitły jabłonie 1.

W moich rodzinnych okolicach znalazła się pisarka w związku z pracą nad powie-

ściami Rogaś z Doliny Roztoki i Szkoła nad obłokami, do których gromadziła materiały w Rytrze, stąd zaś do Łącka, Zabrzeży, gdzie przyjaźniła się z dyrektorem szkoły Janem Bucykiem, i Czarnego Potoka droga niezbyt odległa. Moje kontakty z pisarką były wówczas nieliczne. Parę spotkań i rozmów u państwa Rostockich, którzy mieszkali u brata profesora tuż obok mojego rodzinnego domu. Jako student drugiego roku polonistyki krakowskiej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, który miał już za sobą wykład z literatury dziecięcej i młodzieżowej, byłem szczęśliwy, że mogę obcować z żywym pisarzem, z autorką, której Plastusiowy pamiętnik był moją lekturą w dzieciństwie.

Od tamtego czasu upłynęło parę lat. Ukończyłem studia, rozpocząłem pracę w internacie Zasadniczej Szkoły Zawodowej w Nowej Hucie, nauczycielską w II Liceum im.

Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie i dydaktyczną jako asystent w rodzimej uczelni.

Poszukując tematów do pracy naukowej, przypomniałem sobie o krótkim przed laty spotkaniu z Marią Kownacką. Odszukałem jej adres przy ulicy Słowackiego 5/13 m. 74 na warszawskim Żoliborzu, napisałem list i tak nawiązała się między nami korespondencja, która trwała do końca życia pisarki. Zachowało się około 250 listów i kartek pocztowych, adresowanych do mnie z różnych regionów Polski, głównie jednak z Warszawy i Łomia-nek, gdzie Kownacka miała swój letni domek.

1

B. Fa r o n, Zanim w Łącku zakwitły jabłonie. Powrót do korzeni, Kraków 2000, s. 66–75; toż, [w:] t e n ż e, Powrót do korzeni. Nowy, Kraków 2010, s. 85–94.

73

Horyzonty literatury i kultury

Całość tej korespondencji przekazałem do Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. W miarę tej wymiany myśli listy pisarki stawały się coraz cieplejsze, serdeczniejsze, intensyfikowały się też między nami kontakty bezpośrednie. W wolnych chwilach wyjeżdżałem do Warszawy na spotkania z pisarką. W domowym, uporządko-wanym archiwum w niewielkim aneksie w jej garsonierze, zapoznawałem się z materia-

łami związanymi z jej twórczością, z dokumentacją fotograficzną z licznych wyjazdów w teren oraz z bogatą korespondencją.

Kiedy w lutym 1981 r. przeniosłem się z Krakowa do Warszawy po powołaniu mnie przez Sejm na stanowisko Ministra Oświaty i Wychowania, wydawało mi się, że teraz będę częstym gościem przy ulicy Słowackiego. Stało się inaczej. Niesamowite tempo pracy i życia tamtego czasu spowodowały, że nie były to częste wizyty. Po raz ostatni spotkałem się z pisarką 29 stycznia 1982 r. Od jej przyjaciółki dowiedziałem się, że jest ciężko chora, że życzy sobie rozmawiać ze mną. Przyjechałem na Żoliborz przed południem. Następną wizytę zaplanowałem na niedzielę 28 lutego. Niestety, nie doszła ona do skutku. Wiadomość o śmierci pisarki dotarła do mnie 27 lutego 1982 r. przed południem. W trakcie gromadzenia materiałów do tego artykułu odwiedziłem Izbę Pa-mięci Marii Kownackiej, która mieści się w jej dawnym mieszkaniu w Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. Wszystko jak za dawnych lat – stary fotel, stara maszyna do pisania, figurki Plastusia, a w aneksie-archiwum materiały m.in. dotyczące jej kontaktów z Sądecczyzną2.

2.

Maria Kownacka pojawiła się na Sądecczyźnie latem 1955 r. Zawitała do Rytra nad Popradem, zamieszkała w przysiółku Mikruty naprzeciwko kościoła w domu, który jeszcze dzisiaj można tam zobaczyć. Początkowo miał to być pobyt wyłącznie wypoczynkowy.

Z czasem okazało się, że ta niezwykła okolica, krajobrazy Beskidu Sądeckiego, przyroda, bogaty folklor, legendy związane z zamkiem ryterskim i mrożące krew w żyłach opowie-

ści mieszkańców stwarzają wiele impulsów do twórczości literackiej. Nic dziwnego, że szybko pobyt nad Popradem zmienił się z rekreacyjnego na studyjny. Ogromna w tym zasługa nauczycielek miejscowej szkoły, Stefanii Laskowskiej i Marii Czechówny, miejscowej gospodyni Janowej Kluszczyny oraz byłego, wieloletniego nadleśniczego lasów ryterskich Konstantego Kowalczyka. Z ich inspiracji powstała jej pierwsza książka z Są-

decczyzną związana, a mianowicie Rogaś z Doliny Roztoki, wydana przez Naszą Księgarnię 2

Szerzej na temat moich kontaktów z Marią Kownacką piszę w książce Plastusiowa mama. Wspomnienia o Marii Kownackiej, zebrała i opracowała Mariola Prywan, Warszawa 2009, s. 78–91; toż [w:] B. Fa r o n, Powrót do korzeni. Nowy…, s. 185–200. O twórczości Marii Kownackiej pisałem w „Wychowaniu w Przedszkolu” (1967

nr 2) oraz w „Roczniku Czasopiśmiennictwa Polskiego” (1971, 2, X) Z dziejów prasy powstania warszawskiego („Jawnutka” i „Dziennik Dziecięcy”), zaś fragmenty listów pisarki do mnie opublikowałem w książce: Maria Kownacka w setną rocznicę urodzin, Agencja Wydawnicza GENS, Kielce 1994 [rzecz zawiera materiały z sesji naukowej].

74

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

w Warszawie w roku 1957, pierwodruk już w listopadzie 1955 r. zaczął się ukazywać w „Płomyczku”, był też czytany w Polskim Radiu.

Genezę tej urokliwej opowieści, która przez lata była obowiązkową lekturą w szkole podstawowej, tak charakteryzuje autorka w „Płomyczku”:

Zaczęło się wszystko od deszczu. Była to połowa lipca. Zamieszkałam w leśniczówce w Rytrze. Miałam dwa dni pogody do poznania tego przepięknego zakątka Podkarpacia. […] Pewnego popołudnia, otulona nie-przemakalnym płaszczem, wybrałam się na „kominki”, w odwiedziny do dawnego nadleśniczego tutejszych lasów – Konstantego Kowalczyka. Wiedziałam, że zna on te lasy od kilkudziesięciu lat jak własny ogródek.

Spodziewałam się więc, że usłyszę niejedną ciekawą opowieść o tutejszych stronach.

Nie zawiodłam się. Ku uciesze swoich własnych wnuczek i mojej opowiadał nam leśniczy o hodowanym w Rytrze koziołku i jego przygodach […] Tak oto dzięki temu, że latem w pewnej pięknej podgórskiej miejscowości padał przez kilka tygodni uporczywy deszcz, powstała książka Rogaś z Doliny Roztoki, którą może polubicie3.

Cytowane tutaj fragmenty wypowiedzi Marii Kownackiej ukazały się w tym piśmie dla dzieci w cyklu Maria Kownacka opowiada, stąd bezpośredni zwrot do potencjalnych czytelników w zakończeniu. Okoliczności powstania opowieści o Rogasiu wyjaśnia autorka wielokrotnie w różnych tekstach. Przytoczę tu jeszcze wyimek ze Słowa od autora pomieszczony na końcu pierwszego wydania (przedrukowany zresztą w następnych).

Brzmi on tak:

Rytro – wieś podkarpacka rozłożona malowniczo w dolinach Popradu i obu Roztok – jest nie tylko niezwykle piękna i pełna swoistego uroku, ale dzięki położeniu przy jedynym niegdyś trakcie wiodącym z południa wśród łańcuchów górskich w głąb kraju – jest wraz z pobliskim Starym Sączem po prostu prawdziwą skarbnicą pamiątek historycznych, legend i podań, niewiele dotąd znanych.

Nic też dziwnego, że urocza ta wieś, w dolinie zielonej od lasów, przywabia do siebie zarówno ptaki prze-lotne, to jest turystów i krajoznawców, którzy z plecakiem przemierzają te strony, jak też i stałych bywalców, którzy zakochani w Rytrze, spędzają tutaj całe wakacje, nieraz od dziesiątków lat, albo też osiedlają się tu na zawsze, pomnażając liczbę stałych mieszkańców4.

Ślady pobytu autorki w Rytrze znajdujemy też w dzienniczku obserwacyjnym, który znajduje się we wspomnianej Izbie Pamięci. 28 sierpnia 1956 r. zapisała m.in.: Rytro. To osiedle ukryte w górach, zabudowane starodawnie. Domy niewielkie z poczerniałego drzewa, dachy z gontu albo strzechy. Podcienia i obszerne sienie na wylot, mają w sobie jakieś prasłowiańskie dostojeństwo. Jedna z chat jest kurna. Na lewo pokój czyściutko utrzymany ze świeżą pościelą.

Z przytoczonych tutaj wyznań autorki wynika, że pisarka uległa urokowi krajobrazu nad Popradem, że zafascynowała ją przeszłość, związane z nią legendy, a także opowieści o czasach bardziej współczesnych. Mylnie wprawdzie tutaj określa tę krainę, nazywając ją Podkarpaciem (choć w tekście jest prawidłowa nazwa). W następnej powieści Szkoła nad obłokami (1958) powróci do właściwej nomenklatury: Beskid Sądecki. Stanowiąca fabułę Rogasia z Doliny Roztoki opowieść nadleśniczego Konstantego 3

Maria Kownacka opowiada, „Płomyczek” 1956, nr 18 (31 V), s. 554–555.

4

Cyt. za M. K o w n a c k a, Rogaś z Doliny Roztoki, Warszawa 1975, s. 83.

75

Horyzonty literatury i kultury

Kowalczyka o przygarniętym przez ludzi koziołku przedstawiała się mniej więcej tak.

Przypomniała ją po latach mieszkająca w Rytrze Anna Stawowczyk, córka nadleśnicze-go5. Historia prawdziwego Rogasia sięga czasów sprzed drugiej wojny światowej. Wy-

łowione z nurtu Popradu zwierzę wychowało się w domu nadleśniczego Konstantego Kowalczyka i nosiło imię Jacek.

Takie biedne, ledwie żywe tato przyniósł do domu na Roztoce i oswoił – powiada Anna Stawowczyk.

Koziołek zaprzyjaźnił się z ludźmi i psami. Spał na kanapie, zjadał dziennie po kilkanaście żółtek. Był do-mownikiem i traktowany był jak domownik. Pamiętam, jak przyjechał pewnego razu z wizytą hrabia Adam Stadnicki z Nawojowej, który miał w Rytrze swoje włości. Jacek włożył mu pyszczek do talerza. Chcieliśmy wymienić nakrycie, ale hrabia zaprotestował: „Taki on przecie czyściutki… nie trzeba” – uśmiechnął się i jadł ze smakiem dalej. Po trzech latach Jackowi wyrosły rogi i stał się agresywny. Ojciec zdecydował, że trzeba go wywieźć do lasu. Zrobił, jak postanowił, tyle że zanim tato wrócił spod Radziejowej, to Jacek już był w domu6.

Z barwnej opowieści Anny Stawowczyk wynika, że Rogaś odchodził do lasu i wracał

do wsi, zakradał się do zagród, zjadał pozostawione przez gospodarzy produkty, aż w koń-

cu przepadł na dobre. Od czasu do czasu krążyły po wsi opowieści, że ktoś go widział

w lesie, nad potokiem, koło zagród.

Maria Kownacka, wykorzystując autentyczną opowieść nadleśniczego, wyraźnie ją zbeletryzowała. W książce Rogasiowi ryś zabił matkę, znalazł go stary drwal Jan Pogwizd, a wychowała wielodzietna rodzina leśniczego Kluski. Nie analiza fabuły ani określenie walorów dydaktycznych są jednak przedmiotem mojego tutaj zainteresowania, a umo-cowanie tej opowieści w krajobrazie sądeckim. Autorka poświęca Rogasia pamięci Józefa Włodarskiego, „serdecznego przyjaciela dzieci, opiekuna i miłośnika przyrody”, bowiem jej książka jest właśnie tej problematyce poświęcona.

Raz po raz jawią się w narracji Kownackiej nazwy nadpopradzkich lasów, autentyczne nazwy gór i potoków, szkice flory i fauny tych okolic. Rozpoczyna opowieść od zdań: Urodził się w nieprzebytych gąszczach stoku góry Radziejowej, tam, gdzie opada ona gwałtownie ku huczą-

cym po kamieniach w dole Małej i Dużej Roztokom Ryterskim (s. 5)7.

Przytoczmy jeszcze parę przykładów:

Kwitnące łąki leśnych polan w Beskidzie Sądeckim!… Czyż może się z nimi równać najwspanialszy ko-bierzec wschodniego króla z baśni? Przyziemne ich runo jest zwarte, utkane z mchów, stokrotkowych ro-zetek, liści pierwiosnka i babki, wyżej pną się różowoliliowe, koronkowe guziczki jarzmianki, powiewne dzwoneczki, czerwone i białe koniczyny, złocienie, firletki, a jeszcze wyżej chwieją pióropuszami mietlice, kostrzewy, wiechliny i drży za najlżejszym podmuchem wiatru delikatna drżączka (s. 11).

Po przeciwnej stronie polany, w osłonie potężnego wykrotu powalonej jakimś huraganem jodły, rozpościerał się gęsty kobierczyk rumieniejących w słońcu poziomek. Ponęta nieprzeparta dla każdej sarny (s. 11).

5

I. K a m i e ń s k a, Jak Jacek został Rogasiem, „Gazeta Krakowska”, 10–11 listopada 2005.

6

Tamże.

7

Wszystkie cytaty wg przytoczonego wyżej wydania. W nawiasach podano stronę.

76

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

Cytowane fragmenty zwracają uwagę barwnym, wręcz poetyckim opisem leśnego poszycia ryterskich okolic, niezwykłą ilością szczegółów, nazw roślin. Kownacka rejestruje również odmiany drzewostanu, np.:

Zielone zbocza i szczyty Makowicy i Radziejowej, pokryte puszystą pierzyną bukowego lasu, zaczęły stroić się w czerwień, purpurę, brąz i złoto, jakby malarz zmieszał całe ogromne bogactwo ognistych barw na swojej palecie (s. 27).

Nie ujdzie uwagi autorki żaden element nadpopradzkiej przyrody:

Nad łańcuchami gór dniem i nocą ciągnęły na południe ptasie hufce. Na jakiś znany tylko ptakom przelot-nym znak – ruszyły równiutkie trójkąty bocianów, zwarte chmurki drobnych ptaków śpiewających, skośne klucze dzikich gęsi i tysiące innych skrzydlatych koczowników (s. 27).

Fragmentów poświęconych ptakom Doliny Roztoki mamy w książce więcej (i kukułka, i sójki, i sroki, i inne).

Znajdziemy w książce Kownackiej opisy pór roku na Sądecczyźnie. Czego znakomitym przykładem jest choćby rysunek zimy, która w tym górzystym terenie jest z jednej strony urokliwa, piękna, ale jednocześnie uciążliwa dla ludzi i zwierząt.

Górska zima zjawia się znienacka i zaskakuje świat niespodziewanie. Zaledwie wędrowne ptaki zdążą opu-

ścić te strony, ciągnąc na południe, a czarne, słonecznoplamiste salamandry zdołają naznaczyć sobie zbiórkę pod sklepieniem korzeni starego dębu czy jodły na masowe zimowe leże — już jeden mocniejszy halny wiatr ogałaca bukowe lasy z ich przepysznego w kolorach, jesiennego przyodziewku. W ślad za halnym trop w trop podkrada się zima w dolinę Popradu (s. 29).

Zima na Podkarpaciu to nie przelewki! (s. 30).

I opis wiosny:

Wiosna nawiedziła na dobre dolinę Popradu. Pewnego majowego rana kukułka po raz pierwszy zakukała w brzozowym gaju. W bukowym lesie odezwał się melodyjny flecik wilgi, korony starych jaworów nad rzeką wypełniły się ptasim świergotem, a wezbrana Roztoka ze swoją srebrną piosenką spieszyła ku Dunajcowi (s. 54).

Przerwijmy mnożenie przykładów. Przytoczone pozwalają bowiem określić stosunek pisarki do Sądecczyzny. Jak widać, autorka ujmuje przyrodę nadpopradzką w kategoriach poetyckich, wręcz lirycznych, legitymuje się przy tym znajomością ogromnej liczby szczegółów we wszystkich ich odmianach. Nie mają te opisy jednak w sobie nic z optyki obiektywnego obserwatora, płyną – jak widać – z serca, autorka demonstruje w nich stosunek emocjonalny. Nie ogranicza się do przypominanych tu opisów przyrody, przytacza autentyczne pieśni, piosenki z okolic Rytra, opowieści o Kacprze Waligórze, co to szczególną siłą się legitymował i wilka za ogon „młyńcem około siebie” puścił, przywo-

łuje autentyczne nazwy topograficzne, nazwy miejscowości (Rytro, Barcice, Stary Sącz).

Opowieść o Rogasiu z Doliny Roztoki zamyka Kownacka apostrofą do młodych czytelników, zachęcając ich do poznania Beskidu Sądeckiego:

Może wy, jeżeli kiedy w radosnej włóczędze krajoznawczej – z plecakiem, lornetką i aparatem – zawędru-jecie w lasy radziejowskiego zbocza nad Roztoką czy na Makowicę, za Zamkową Górę nad Popradem 77

Horyzonty literatury i kultury

i napotkacie na leśnej ścieżce kozła z białą łatą na prawym boku, to bądźcie pewni, że to właśnie on – Rogaś –

ocalony przez drwala Jana Pogwizda i wykarmiony cumelkiem przez dzieci gajowego Kluski z Rytra (s. 81).

3.

Szkoła nad obłokami (1958) powstała niejako przy okazji gromadzenia w Rytrze materiałów do Rogosia z Doliny Roztoki. Dotyczy ona placówki oświatowej, która funkcjonowała na Niemcowej od 1937 do 1961 r.; była to najwyżej położona w Polsce szkoła (1026 m n.p.m.). Zorganizowano ją, by dzieciom z przysiółków oddalonych od Piwnicznej o ponad 7 km umożliwić naukę. Mieściła się ona w prywatnym budynku Nosalów. Po wojnie naukę wznowiono w 1946 r., do szkoły uczęszczało wówczas około dziesięciu uczniów.

W czasach, kiedy Kownacka zainteresowała się Niemcową, uczyło tam dwóch nauczycieli: Edward Grucela (1952/1953 i 1955–1957) oraz Mieczysław Łomnicki (1953–1955)8.

Maria Kownacka w artykule Narodziny książki, czyli jak powstała „Szkoła nad obłokami” , pomieszczonym w „Płomyczku”, szczegółowo relacjonuje okoliczności, w jakich narodziła się ta powieść. Oddajmy na chwilę głos pisarce:

Kiedy w Rytrze pisałam Rogasia z Doliny Roztoki, doszło do moich uszu, że gdzieś wysoko, w paśmie Beskidu Sądeckiego, bez żadnej komunikacji kołowej, jest szkoła, bodajże najwyżej położona w Polsce, bo na 1027 m nad poziomem morza.

Mieczysław Łomnicki, nauczyciel tej szkoły, stały mieszkaniec Piwnicznej, udzielał mi ciekawych informacji o życiu tamtejszych ludzi i tej niewielkiej szkoły, założonej tam, po raz pierwszy w dziejach dopiero, po ostatniej wojnie9.

Po powrocie do Warszawy Kownacka utrzymywała stały kontakt korespondencyj-ny z Łomnickim. W archiwum pisarki znajdują się obszerne materiały nadsyłane przez niego i Edwarda Grucelę na Żoliborz na temat ciężkiej pracy pedagoga w tych górskich warunkach, starych obyczajów, wierzeń tamtejszych ludzi, gwary. Są też opisy niezwykłych przygód, jakie ich spotkały w tej pedagogicznej pracy. Niektóre z owych opowieści trafiły na karty książki prawie bez zmian, jak choćby ta o uratowaniu ze śnieżnych zasp dwojga uczniów (rozdział pierwszy Kurniawie w gardziel). W dokumentach pisarki znalazły się też kopie jej listów, w których zwraca się z prośbą o podanie różnych szczegółów dotyczących przeszłości regionu, starych legend, opisu ciekawych zdarzeń. Prosi o materiały do książki, przesyła szczegółowy wykaz tematów, o jakie jej chodzi, np. obrzędy, zagadki itp. Nauczyciel w liście datowanym Piwniczna-Niemcowa 5 kwietnia 1956 realizuje sugestie pisarki.

Pod materiałem tym widnieje odręczny dopisek autorki: „Materiał wykorzystany w 100%

w Szkole nad obłokami (ocalenie prof. Skorupki przez chłopaków z Niemcowej)”. Podpis: MK 8 marca 1976 r. W tekście listu tytuł dopisany przez autorkę Przygoda na szlaku.

8

Historię szkół „nad obłokami” w okolicach Piwnicznej opisała M a ł g o r z a t a K o t a r b a w artykule Do szkoły pod górę, czyli kilka słów o szkołach w Beskidzie Sądeckim, „Gazeta Górska” 2011, nr 10 (71), s. 34–37.

9

M. K o w n a c k a, Narodziny książki, czyli jak powstała „Szkoła nad obłokami” , „Płomyczek” 1959, nr 17 (1–15

maja).

78

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

Odnajdujemy też list Marii Kownackiej z 5 stycznia 1957 r. z kolejnymi prośbami o materiały do drugiego tomu Szkoły nad obłokami, który jednak nigdy nie został napisany.

Czerwiec następnego lata – pisze dalej Kownacka – zastał mnie już w Rytrze. W tym czasie Łomnicki poszedł do wojska (nauczyciele w Niemcowej muszą być młodzi, bo któż inny zdołałby pokonać tę wyżynę zimą?!), a miejsce jego zajął tymczasowo kolega, również mieszkaniec Piwnicznej, syn znanego miejscowe-go stolarza, Edward Grucela10.

Latem 1956 r. Kownacka wraz z nauczycielem Grucelą wyruszyła na polanę na swoje pierwsze spotkanie z dziećmi. W jej archiwum znajduje się album fotograficzny pt. Niemcowa na zdjęciach, pod fotografiami oryginalne komentarze pisarki. Oto parę wybranych przykładów: „Nikt tak nie opowiada jak dziadek Adam Nosal”, „Na niemcow-skiej wyżynie (z nauczycielem Adamem Grudą)”, „Kurna chata Nowaków na Poczekała”,

„Szkoła w domu Nosali”, „Ważne sprawy do omówienia”, „Na drągu wisi huśtawka butli po occie…”, „Budny i Okoń w budzie z pnia bukowego”, „Zośka Potok (z Trześniowego Gronia) przy pasionce”.

Przypomniałem wybrane komentarze autorki do zdjęć z Niemcowej, gdyż album ten stanowi ważny materiał, z którego pisarka korzystała podczas pracy nad powie-

ścią w Warszawie. Notabene stanowi on unikatowy dokument bytowania chłopskiego w przysiółkach Piwnicznej w latach 50., rzeczywistości, której wraz z wyludnieniem polan pod Przehybą i Radziejową już nie ma.

Oto wyprawa na Niemcową w optyce Marii Kownackiej:

Kiedy po długotrwałych deszczach zabłysnęło wreszcie słońce – wyprawa nasza, składająca się z czterech osób, pod przewodnictwem Edwarda wyruszyła z uroczego domu Grucelów przy ul. Ogrodowej, opisa-nego na samym początku książki. Nieśliśmy ze sobą lornetkę i dwa aparaty fotograficzne. Grafik, przyszły ilustrator książki, dźwigał w potężnym plecaku szkicowniki, farby i ołówki; a ja gruby brulion, notes do pod-patrywania, długopis, parę swoich książek, „Płomyków”, „Płomyczków”, piłkę do siatkówki, dwa kilogramy cukierków i… lalkę!… Wszystko to jako zadatki przyjaźni z dziećmi z wyżyny. (Do głowy mi nie przyszło wtedy, że owa skromna lalusia odegra jakąś rolę w książce). […]

A więc lasami, pełnymi rozśpiewanego ptactwa, polanami leśnymi, rozkwieconymi łąkami, poletkami owsa, kamienistymi zboczami, stromo to „połogo” – pięliśmy się wytrwale ku górze, całe siedem kilometrów, a im wstępowaliśmy wyżej, tym Poprad w dole szerszym zakolem nas opasywał.

Był to ten szlak, który podczas kurniawy odbywa nauczyciel Grucela w pierwszym rozdziale książki11.

10 Tamże. E d w a r d G r u c e l a w liście z 23 lutego 1956 r. tak prezentuje Kownackiej swoją nauczycielską drogę: „Po ukończeniu Liceum Pedagogicznego w Starym Sączu w 1952 zostałem skierowany do tut. szkoły.

Początkowo, kiedy przybyłem tutaj zdawało mi się, że zostałem skazany za jakieś przestępstwo na zesłanie.

Jednak po bliższym poznaniu tutejszych ludzi, ich życia, a przede wszystkim ich przywiązania i umiłowania tej górskiej krainy, zacząłem inaczej patrzeć na to moje «nieszczęście». Zrozumiałem rolę nauczyciela na takiej odciętej od świata «wyspie górskiej», która jedynie pięknymi widokami śnieżnych Tatr i wonnością lasów świerkowych dziękuje człowiekowi za to, że się może przed nim pochwalić swym pięknem. Życie górali niem-cowskich, to życie nieprzeciętnych ludzi. […]

Po rocznym pobycie w Niemcowej tak się przywiązałem do niej, że będąc w wojsku (w Marynarce Wojennej), stale wspominałem okres w niej przebyty. Po powrocie do cywila, pomimo propozycji przez Wydz. Ośw. innego (może lepszego) miejsca, postanowiłem wrócić na Niemcową”.

11 Tamże.

79

Horyzonty literatury i kultury

Przytoczyłem obszerne fragmenty relacji Kownackiej z wyprawy na Niemcową, gdyż są to ważne informacje na temat warsztatu pisarskiego autorki. A więc szacunek dla dokumentu z życia, poznawanie miejsc przyszłej akcji powieściowej, wielostronne reje-strowanie rzeczywistości (aparat fotograficzny, notatnik, szkicownik). Jednocześnie dają one świadectwo stosunku pisarki do poznawanej Sądecczyzny, podkreślają jej emocjonalny stosunek do przyrody, relacjonowanej tutaj przez podkreślanie wielu topograficz-nych szczegółów w poetyckim wręcz ujęciu. Kownacka skrupulatnie opisuje pobyt na Niemcowej, wizytę w domostwie Nosalów pod ich nieobecność, stróżów Bodrego i Biel-ka w budzie wydrążonej z buka. Zwraca uwagę na każdy szczegół, jak wisząca na żerdzi

„chusianka”, w której zamiast lalki znalazła ubraną w szmatki butelkę po occie. Motyw ten znajdzie się w powieści. Pisarka wybrała się na wyżynę w poszukiwaniu śladów dawnej kultury materialnej. Do napisania powieści na ten temat namawiał ją grafik Witold Chomicz, z którym odbywała tę wyprawę. Szkoła nad obłokami miała być książką o ochronie zabytków kultury, świadectw dawnej kultury materialnej ludu, a nie powieścią o ochronie przyrody. Już po ukazaniu się powieści autorka narzekała, że dzieci jakość tej jej intencji, tego przesłania nie zauważają. Tymczasem Kownacka z zapartym tchem zapoznaje się z tymi śladami przeszłości.

Kiedy przestąpiłam próg domu, wydawało mi się, że czas cofnął się o trzysta lat. Potężne „sąsieki”, staro-

świeckie skrzynie na zboże, trójnożne żeleźniaki – sagany z epoki kurnych chat, drewniane, rzeźbione „jach-telki” do noszenia wody ze źródła, „stępy” do miażdżenia ziarna, ławy i stołki z „saszki” (rozwidlonej gałęzi), wyrzynane misternie „ślufanki” (podnoszone ławy do spania, w których trzyma się pościel) i „police” (pół-

ki) – wszystko to prawiło o zastygłej, starej kulturze tego zakątka odległego od świata12.

W cytowanym tekście Kownacka wskazuje wprost na konkretne inspiracje, na źró-

dła poszczególnych rozdziałów, a więc w rozdziale Wyżyna górą wykorzystuje opowieści chłopców o sporządzaniu nart, a dziewcząt o wykonywanych ręcznie zabawkach, relacje gawędziarki Wielochowej o przygodach z wilkami i o tym, jak sobie Potoki z Trześniowego Gronia radzą bez rodziców, opowieści o tym, jakim dobrodziejstwem jest dla nich szkoła na tym pustkowiu.

W książce starałam się oddać najwierniej wszystko, co mi się wydało godne ukazania, kładąc nacisk na popularyzowanie i ochronę zabytków przeszłości, reszta – to jak w każdej książce – kompozycja, oparta na faktach z życia13.

Poprzez przywołane tutaj słowo „kompozycja” podkreśla Kownacka literacki charakter powieści Szkoła nad obłokami, aczkolwiek zbudowanej – jak podkreśla – na materiale wziętym wprost z życia, którego dostarczali jej wspomniany prof. Akademii Sztuk Pięknych z Krakowa Witold Chomicz, grafik zafascynowany kulturą materialną ludu Są-

decczyzny i profesor Wiktor Arvay, znawca przeszłości Rytra i okolic. W dokumentacji Kownackiej znajdują się Materiały o Rytrze w opracowaniu prof. Arvaya, liczące 21 stronic 12 Tamże.

13 Tamże.

80

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

maszynopisu. Ważnymi informatorami pisarki byli też wspomniani nauczyciele szkół

ryterskich i na Niemcowej, a także wszyscy miejscowi, nieraz przypadkowo napotkani rozmówcy. Autorka sięgała też do opracowań naukowych, np. do Bogumiła Pawłowskiego (PAU 1925), Geologiczne stosunki Sądecczyzny, odwiedzała Muzeum Etnograficzne w Krakowie. Jednym słowem, do napisania powieści o szkole w Niemcowej przygotowywała się bardzo starannie. Świadczą o tym również zachowane w archiwum autorki notatki, szkice, wątpliwości i problemy, o których rozwiązanie prosiła swoich interloku-torów, wykazy zwierząt (dziki, bociany, wilki, jelenie, sarny), słownictwo gwarowe, spis nazw miejscowych (Poczekaj, Na Złotą, Wyżna Polana, Trześniowy Groń, Psiarka), imiona psów (Łyska, Bodry, Kundys, Muraś), nazwiska dzieci, a także np. taki wypis ze Słownika geograficznego „Niemcowa 1026 m. Szczyt w Beskidzie Zach. u źródeł Małej Roztoki.

W dziale Dunajecko-Popradzkim na płn.-zach. graniczy gm. Piwniczna. Wody połudn.

wsch. i południa wysyła do Popradu. Pomiędzy przełomami Dunajca i Popradu piętrzy się pasmo Radziejowej (1265 m), a na wsch. od Popradu między Żegiestowem i Krynicą pasmo Jaworzyny (1116 m)”.

Szkoła nad obłokami otrzymała pierwszą nagrodę w konkursie Naszej Księgarni na książkę dla dzieci i młodzieży, została przychylnie przyjęta przez krytykę. Na przykład Wanda Gumplowiczowa w „Życiu Szkoły” podkreśla, że postaci dzieci „namalowane są z wielką znajomością ich psychiki”, akcentuje aspekty humanistyczne powieści, umiłowanie przyrody, zwierząt, propagowanie folkloru, etnografii, archeologii, zwraca uwagę na walory poznawcze.

Akcja powieści – pisze – jest prosta, nieskomplikowana, a jednocześnie ciekawa. Autorka opowiada o wędrówkach małych góralczyków do szkoły nieraz przez zaspy śnieżne, o ich nauce, o pracy i zabawach w domu, o kontaktach z turystami wędrującymi przez „zielony szlak”. Opisuje wesołe przedstawienie kukiełkowe w szkole i międzyszkolne zawody narciarskie na zakończenie pierwszego półrocza14.

Recenzentka zwraca uwagę na walory dydaktyczne powieści, podkreśla, że „ukazując umiłowanie Sądecczyzny przez jej mieszkańców, budzi w młodym czytelniku patriotyzm regionalny, chęć poznania, zbadania najbliższej okolicy”. Jednocześnie przybliża twardy świat gór i życie tamtejszych mieszkańców, ich gwarę, pieśni, podania, baśnie, tań-

ce, dawne zwyczaje, relikty przeszłości (kurna chata).

Podobnie – jak w przypadku Rogasia z Doliny Roztoki – i tutaj nie będę rozpatrywał

walorów literackich Szkoły nad obłokami, struktury fabuły, dość prostej zresztą, jak pisze Gumplowiczowa, czy aspektów edukacyjnych książki. Skupię się natomiast na jej powią-

zaniach z krajobrazem sądeckim, opisach przyrody, topografii, autentyczności postaci, elementach tutejszego folkloru, historii i na naczelnym jej przesłaniu – ochronie zabytków kultury materialnej.

Powieść Kownackiej mocno została osadzona w krajobrazie Beskidu Sądeckiego.

Autorka ze skrupulatnością reportera opisuje okolicę. Już pierwszy rozdział rozpoczyna 14 W. G u m p l o w i c z o w a, Szkoła nad obłokami, „Życie Szkoły” 1959, nr 5, s. 67–70.

81

Horyzonty literatury i kultury

się od ścisłej lokalizacji akcji: „Jest w Beskidzie Sądeckim miasteczko Piwniczna, a w nim taka cicha, wąziutka uliczka Ogrodowa, która skręcając w bok od rynku, wiedzie stromą skarpą, zakolem w dół, otwierając niespodziewanie widok na szerokie pola i rozległą dolinę Popradu” (s. 3)15. To stąd podąża na nartach do Niemcowej Edward Gruda (w rzeczywistości Grucela), po drodze mijając Wyżną Polanę, polanę Psiarki, by dotrzeć do chałupy Potoków, gdzie mieściła się szkoła, „przytulona jak jaskółcze gniazdo do stromego zbocza Trześniowego Gronia”. Kownacka subtelnie, można powiedzieć, wręcz poetycko, maluje sądecki krajobraz. Zmieniający się jak na impresjonistycznych obrazach pod wpływem zjawisk atmosferycznych:

Nigdzie pogoda nie zmienia się tak szybko jak w górach.

Już w następną noc północne wichry cofnęły się, chmury jak płachty materii zaczęły pękać, ustępować na boki, a na głębokie, szafirowe niebo wysypały się gwiazdy niczym groch z przetaka.

Słońce wychynąwszy w porannym rozjarzeniu zza wschodniego łańcucha gór, wyzłociło szczyty i doliny, a śnieg posypało pyłem tęczy.

Wiatry przywarowały gdzieś tak grzecznie, że z gałęzi drzew obrzmiałych podmuchami śniegu, najdrobniej-szy pyłek się nie otrząsnął.

Wszystko trwało w takiej ciszy, blasku i spokoju, że trudno było uwierzyć we wczorajsze zaspy i harce zamie-ci – dopóki ktoś nie spróbował zapuścić się w drogę wymoszczoną przez zamieć.

Cała drobniejsza zwierzyna przyczaiła się gdzieś po kryjówkach, bo nawet jelenie zapadały się w śnieg po-wyżej grzbietu. Jedynie chyba dzik potrafiłby się przedrzeć przez te śniegowe zatory (s. 14–15).

Przytoczyłem tutaj większy fragment opisu przyrody w Szkole nad obłokami, który świadczy o sposobie pisarskiego spojrzenia na ten skrawek Sądecczyzny. Autorka nie tai emocjonalnego stosunku do nadpopradzkiego krajobrazu, wykazując się przy tym ogromną wiedzą, znajomością szczegółów. Wspomniane wcześniej zabiegi dokumenta-cyjne zaowocowały tutaj w pełni.

Kownacka z całą skrupulatnością rejestruje nazwy topograficzne miejscowości, przysiółków, szczytów, dolin i rzek Beskidu Sądeckiego. Padają nazwy: Szczawnica, Radziejowa, Przehyba, Kamienny Groń, Rogacz, Poczekaj, hala Wyżna Polana, Polana Psiarka, Strusie, Męczennice, Trześniowy Groń, Wysoka Polana, Rytro, Młodów i oczywiście Niemcowa. W tej dokładności topograficznej autorka wydaje się bliska pisarzom z kręgu naturalizmu czy piewcy Gorców i Podhala, Władysławowi Orkanowi, w którego utworach obserwujemy podobne zjawiska.

Kolejnym symptomem takiego naturalistycznego podejścia do materii literackiej są w powieści Kownackiej autentyczne nazwiska bohaterów literackich. Jedynie nauczy-cielowi Gruceli zmieniła nazwisko na Gruda, jak wyznaje – na jego prośbę. Spotykamy więc w utworze rodzinę Potoków: są Franek, Ludwik, Jasiek, Zośka, dziadek Adam Nosal, Teresa Nosalówna, nauczycielka z Rytra Laskowicka [Laskowska], Józek Maślanka, Włodek Wielocha i inni. Dzisiaj z pespektywy lat ten zabieg dokumentacyjny nie ma 15 Cyt. za: M. K o w n a c k a, Szkoła nad obłokami, Warszawa 1986. Pozostałe cytaty wg tego wydania. W nawiasach podano stronę.

82

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

większego znaczenia, wówczas jednak, w latach 50., nobilitował on tych ludzi, podnosił

ich godność. Dzięki Kownackiej stali się postaciami literackimi.

Autorka Szkoły nad obłokami wykorzystuje elementy tutejszego folkloru dla konstrukcji fabuły. I tak rekonwalescent Siwa Bródka, poszukujący w okolicy śladów dawnej kultury materialnej, trafia do domu Nosalów w zapusty, kiedy to obowiązkowo piecze się na oleju na ten dzień racuchy, a kobiety i dziewczęta przędą na kołowrotkach len czy wełnę, zaś dziadek opowiada mrożące krew w żyłach opowieści o Wilkołaku. Z dokład-nością etnografa maluje Kownacka tutejsze zwyczaje świąteczne, chodzenie po kolędzie z gwiazdą i turoniem oraz towarzyszące tym obrzędom przyśpiewki i muzykę. Autentyczność tego materiału nie budzi zastrzeżeń. Mamy opisy medycyny ludowej, kiedy Nosalo-wa opatruje chorego Kozią Bródkę, stawiając mu bańki, pojąc naparem z maliny, kwiatu lipowego, rumianku i innych drobnych, mieszanych ziół. Podobnie jest z opisem turonia: Turoń z krowią paszczą ziejącą w środku czerwienią, z łbem obitym zajęczą skórką, wysokimi uszami, krowimi rogami i wspaniałym, końskim ogonem, odziany kożuchem kudłami do góry, obracał się na miejscu, kłapiąc groźnie paszczą, pozberkując dzwonkiem u brody i postukując mocno o podłogę drewnianą nogą (s. 60).

Jak widać, Kownacka dba o szczegóły, z naukową wręcz dokładnością relacjonuje przebieg obrzędu (rozdział pt. Turoń). Narratorem starych opowieści o zbójnikach, któ-

rzy tu kiedyś wśród nieprzebytych lasów ukryli się w grocie Kryjomiec, a zamieszkiwali stale lisie i zbójeckie jamy, czyni dziadka Nosala. To on opowiada o tym, jak w dawnych czasach w leśnym jarze na Bagniskach stał kościół ufundowany przez zbójników, który zapadł się pod ziemię, bo za zrabowane pieniądze był wzniesiony. Prezentuje lokalne pieśni i tańce w wykonaniu uczniów i chóru szkolnego, a wszystko kończy takim komentarzem Siwej Bródki:

„Gdzież to szukać w kraju takich skarbów starej kultury, jak nie tutaj, w tym Beskidzie Sądeckim…” (s. 76).

Z postacią Siwej Bródki – Łukasza Skorupki wprowadza Kownacka kwestie dziedzictwa kulturowego. To on właśnie zwraca uwagę na konieczność zachowania śladów dawnej kultury materialnej.

„A pamiętajcie, pamiętajcie, Franku, co wam mówiłem! Budując nowy dom, to, co już wam służyć nie może, przekażcie do muzeum! Niech to nie zaginie, niech świadczy o dawnym życiu człowieka na tej ziemi” (s. 88). Ujawnia się tutaj dość natrętny dydaktyzm. Kownacka jakby nie dowierza przedstawionym faktom, dokumentom tej kultury.

Wcześniej pisze: „Stare, sędziwe, trzystoletnie domostwo, pod okapem z gontów, kryło nieprzebrane skarby – po jatach, kącinach i sąsiekach. Zalegały tam latami stare sprzęty i naczynia, używane od pradziadów – rzezane stępy do miażdżenia ziarna, jaktelki, buklicz-ki, nosacze i trójnożne kotliczki pamiętające czasy kurnej chaty, a opisane dokładnie przez profesora Skorupkę w czasie jego pobytu pod tym dachem” (s. 88). Gdzie indziej (rozdział pt. Oko w oko z basiorem) mamy szczegółowy opis kurnej chaty Nowaków („o szerokim, spadzistym dachu, przycupniętym do śnieżnej gładzizny jak kwoka wysiadująca 83

Horyzonty literatury i kultury

kurczęta”). Kownacką – jak widać – zafascynowały napotkane na polanach nad Rytrem i Piwniczną ślady dawnej kultury materialnej chłopów. Ta bojowniczka o ochronę przyrody podejmuje tutaj nowy temat walki o zachowanie śladów dawnej kultury ludu, wy-rażonej w architekturze, sprzętach, pieśniach, opowieściach i legendach. Inna sprawa, czy w realizacji artystycznej całkiem udany?

Rogaś z Doliny Roztoki i Szkoła nad obłokami, pisane w latach 1955–1958, utkane z autentycznego materiału, ze wspomnień mieszkańców Rytra, przeżyć nauczycieli i dzieci z Niemcowej pod Radziejową stanowią wszakże samodzielne, autonomiczne obrazy literackie. Operują kompozycją. Zdołała w nich autorka uniknąć groźnego niebezpieczeństwa, które w takich wypadkach czyha na pisarza dziecięcego. Korzystając szczodrze z materiałów folklorystycznych, nie ograniczyła się jedynie do zarejestrowania obrazków rodzajowych, lecz stworzyła własne, oryginalne – podkreślmy to jeszcze raz – sytuacje i sceny. Umiejęt-ne, ze znajomością rzeczy stosowanie stylizacji gwarowej w Szkole nad obłokami, dyskretne wprowadzenie obrzędów i piosenek ludowych, każe zestawić nazwisko Kownackiej z takim

„ambasadorem” folkloru w literaturze dziecięcej jak Janina Porazińska. Wprawdzie w koncepcji autorki Szkoła nad obłokami miała być książką – jak już wspomniałem – poświęco-ną zagadnieniu ochrony zabytków, to jednak – w moim przekonaniu – więcej ona mówi o przyrodzie, folklorze i twardym bytowaniu dzieci wiejskich na ryterskich polanach.

Co z zarejestrowanego przez Kownacką świata pozostało do dzisiaj? Nie ma „szkoły nad obłokami”. Na ruinach obejścia Nosalów zamontowano pamiątkową tablicę. Władze gminy Rytro w 2004 r. wytyczyły Rogasiowy szlak na południowo-wschodniej stronie pasma Radziejowej, żyją jeszcze niektórzy bohaterowie nadpopradzkich opowieści Kownackiej. W folderze Rytro. Parafia i gmina w Dolinie Popradu, wydanym w roku 2011, cytuje się fragment z Rogasia z Doliny Roztoki, a w 2012 r. wójt gminy Władysław Wnętrzak z tamtejszą Gminną Biblioteką Publiczną za pośrednictwem Stowarzyszenia „Perły Beskidu Sądeckiego” planują realizację projektu pt. Wakacje z lekturą, dzięki któremu zamie-rzają wydać Rogasia z Doliny Roztoki, Szkołę nad obłokami wraz z płytą promującą region.

4.

Pasja wychowania dziecka przez kontakt z przyrodą, która dominuje w prozie i poezji Kownackiej, znalazła szczególne ujście w dwutomowym dziele pt . Głos przyrody (1963), przygotowanym wspólnie z Marią Kowalewską. Książka skomponowana na wzór gazety z kroniką wydarzeń, reportażami, wieściami z kraju i oryginalnymi utworami o przyrodzie ojczystej (m.in. Marii Dąbrowskiej, Wojciecha Żukrowskiego i Jana Kucharskiego), wprowadza dziecko w zagadnienia fenologii, czyli pór roku. Nawiązuje tutaj Kownacka do koncepcji Leśnej gazety W. Bianki, z tą wszakże różnicą, że nie wprowadza np. przy-krych motywów polowań, akcentując nade wszystko kwestie ochrony natury. Pogłębia-niu wiadomości o przyrodzie ma służyć cały zespół chwytów, jak: konkursy, zagadki, tur-nieje czy ankiety. Mimo tak różnorodnych form praca nie jest zlepkiem przypadkowo 84

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

zestawionych fragmentów, przeciwnie, przyciąga przejrzystą konstrukcją, trafnym doborem materiałów i dużą znajomością rzeczy, o ile nie brać pod uwagę drobnych problemów, o których nawet nauka nie wypowiedziała się jednoznacznie.

Pobyt Marii Kownackiej na Sądecczyźnie podczas pracy nad Rogasiem z Doliny Roztoki i Szkołą nad obłokami znalazł swoje odbicie również w Głosie przyrody. Teksty pisarki ukazują się tutaj bądź to pod jej imieniem i nazwiskiem, bądź pod pseudonimem Obieży-

świat w cyklu Reportaż Obieżyświata. Przy czym poszerza się tutaj zakres penetracji regionu o Pieniny i Tatry. W tekście Obieżyświata pt. Groźne spotkanie czytamy: Jadę w Pieniny – w zaczarowany świat przyrody, gdzie w skałach stojących na straży Dunajca gnieździ się władca-puchacz, gdzie po ścianach skalnych przytulony do nich wachlarzykami skrzydeł płomieniście czerwony ptak-pochmurnik, gdzie nad barwnymi kilimami bujnych łąk, w zaciszu nasłonecznionych skałek szy-buje witeź naszych motyli – apollo o witrażowych skrzydełkach16.

Materiał ten poświęcony jest w całości obserwacjom fauny w Pieninach i okolicy.

Wśród nich nocnej wyprawie na Zamek Czorsztyński dla łowów motyli, pokrzyżowej przez deszcz, ale z przygodą ze żbikiem napotkanym na trasie. W notatce Maleńki gryf z Krynicy rejestruje pisarka spotkanie z występującymi w lasach Sądecczyzny salamandrami (I, s. 186–187). Sporo obserwacji przyrodniczych mamy w Notatkach na kolanie w cyklu Pa-trzysz, ale czy widzisz; każda z nich jest opatrzona datą i nazwą miejsca, a więc 24 czerwca, Szczawnica, Pieniny (makolągwa), 13 lipiec, Niemcowa („Kamionki”, kępy kamieni poro-

śnięte jagodami), 24 sierpień, godz. 17, Rytro (ptaki na usypisku kamieni pod szczytem Zamkowej Góry), 26 sierpień, Rytro (bociany), 3 wrzesień, Szczawnica, zbocze Huliny (chomik czy piżmak?) (I, s. 260–261). Kolejne obserwacje z Pienin w cyklu Na własne oczy pt. Konop-ny jarmark (o sikorkach buszujących w konopiach) (III, s. 25) czy o srokach napotkanych na drodze podczas powrotu z wąwozu Homole czy na kładce nad Grajcarkiem (II, 26). Mamy też Reportaż Obieżyświata z Tatr pt. Niedźwiedzie ucztowanie (Dolina Pięciu Stawów, okolice Roztoki, spotkanie z niedźwiedzicą, tekst bogaty w opisy tatrzańskiej przyrody) (II, 59 – 61).

W cyklu Śpiewki i zaśpiewanki publikuje Pieśń zapustnych spyrcorzy z turoniem i Oracyję spyrcorzy. To powrót do materiałów zdobytych podczas prac nad Szkołą nad obłokami.

Wśród opowieści Obieżyświata znajduje się tekst Suśnie dymią, który rozpoczyna się od zdań: „Malowniczą drogą nad Dunajcem dojechałem z Krościenka do Łącka. Już na łąckim rynku otoczyły mnie dorodne jabłonie, wystrojone w pyszne jabłka” (II, s. 13). Dotyczy on zanikłego już w tych okolicach zwyczaju suszenia śliwek węgierek. Dla Kownackiej opis suszarni śliwek, spotkanie z tutejszym sadownikiem to tylko pretekst do przypomnienia pioniera sadownictwa nad Dunajcem, Stanisława Wilkowicza, kierownika szkoły w Łącku.

Dzięki kontaktom autorki Rogasia z Doliny Roztoki z Sądecczyzną w tej ważnej w dorobku pisarki książce, w swoim czasie niezwykle popularnej wśród młodych czytelników, znalazło się sporo informacji o florze i faunie Sądecczyzny. Warto podkreślić, że pole 16 Cyt. za: Głos przyrody, opracowały M. Kowalewska, M. Kownacka, Warszawa 1981, tom I, s. 168–169. Pozostałe cytaty wg tego wydania. W nawiasach podano tom i stronicę.

85

Horyzonty literatury i kultury

obserwacji zostało tutaj znacznie rozszerzone. Poza dolinę Popradu (Niemcowa, Rytro), na Krynicę, Szczawnicę, Pieniny, Zamek Czartoryskich, Tatry i na końcu okolice Łącka nad Dunajcem. Dzięki tekstom Kownackiej rozsianym po różnych działach Głosu przyrody wiedza o przyrodzie Sądecczyzny dociera do młodych czytelników w całej Polsce.

5.

W 1958 r. Maria Kownacka odwiedziła Annę i Jana Bucyków w Zabrzeży koło Łącka. Nie była to przypadkowa wizyta. Jan Bucyk był tutaj kierownikiem szkoły od 1942 r., a jego żona nauczycielką. Oboje poza pracą dydaktyczną wykazywali duże poczucie społecz-nikowskie. Wspólnie z mieszkańcami wsi przygotowali widowiska teatralne, a podczas wycieczki szkolnej w 1955 r. do Krakowa, gdzie w Teatrze Groteska obejrzeli spektakl Cudowna lampa Alladyna, zafascynowali się ostatecznie tą formą sztuki. Po powrocie do Zabrzeży postanowili utworzyć stały teatr kukiełkowy. Przedsięwzięcie to szybko zyska-

ło rozgłos. Spektakle tego teatru, który później przybrał nazwę „Bajdurka”, zarejestrowa-

ła Polska Kronika Filmowa, Telewizja Polska, posypały się nagrody i wyróżnienia, m.in.

I miejsce na powiatowych eliminacjach Szkolnych Zespołów Artystycznych w Nowym Sączu w 1956 r. za sztukę Marii Kownackiej Miała babuleńka kozła rogatego.

Autorkę Plastusiowego pamiętnika zainteresowała działalność teatralna obojga pedagogów, postanowiła rzecz zbadać na miejscu. Toteż lato następnego roku spędziła również w Zabrzeży, zresztą wracała tutaj wielokrotnie, m.in. w 1969 r. wspólnie ze Stanisławem Iłowskim, dziennikarzem i animatorem kultury, w 1971 r. i w następnych latach.

We wspomnianym już wcześniej dzienniczku obserwacyjnym czytamy:

10 lipca 1958 roku:

Potok Kamienica pędzi ku Dunajcowi. Brzegi jej porasta przeważnie olszyna. Prawdziwy ptasi raj…

19 lipca 1958 roku:

Widziałam zimorodka!!! […]. Od tygodnia straszliwe upały. Zrezygnowałam z dalszych wycieczek. Siedzę w upatrzonym miejscu w rozwidleniu starej wierzby pod domorosłą zaporą z faszyny […]. Na środku kamienistej wysepki, na której lądują siwe i żółte pliszki, nagle niebieska błyskawica przeleciała z biegiem rzeki.

Zaparło mi dech… Zimorodek! Nie zdążyłam chwycić za lornetkę. Przeleciał. Trudno. Nie wróci.

Podczas pierwszego tutaj pobytu Kownacka napisała w kronice teatru: Jesteście wspaniałym zespołem, przykładem dla całego kraju – oby tak dalej. Zasługujecie w pełni na to, aby przekazywać światu swój własny przebogaty folklor i swoich cichych, a wspaniałych bohaterów. Podaję Wam pomocną rękę, marzę o tym, że O Bidzie i złotych jabłkach – poruszy za Waszą sprawą ludzkie serca17.

Zafascynowana historią Stanisława Wilkowicza Kownacka napisała specjalnie dla teatru „Bajdurka” sztukę, osadzoną w tamtejszych realiach. Całość wzbogaciła 17 Cyt. za: B. B u c y k, Anna i Jan Bucykowie, „Almanach Łącki” 2009, nr 11, s. 60. Biogram Jana Bucyka publikuje M. K u r z e j a - Ś w i ą t e k w kwartalniku „Małopolska”, tom VII, Kraków 2010, s. 353–355.

86

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

opowieściami sędziwego Antoniego Siekierki o wielkiej nędzy, jaka panowała w przeszłości na tych terenach. Jan Bucyk, autor Uwag inscenizacyjnych do sztuki, tak ją scharakteryzował:

Widowisko O Bidzie i złotych jabłkach ma niejako dwa wątki. Jeden o Bidzie, która się okociła w dzikiej ja-błoni i gnębi ludzi, opartej na baśni pochodzącej ze wsi Zabrzeż koło Łącka w powiecie nowosądeckim.

Drugi wątek, realny, o pracy nauczyciela Stanisława Wilkowicza, kierownika szkoły w Łącku nad Dunajcem, działającego na Ziemi Łąckiej przed pięćdziesięciu laty, krzewiącego kulturę sadowniczą18.

Widowisko nie legitymowało się największym kunsztem artystycznym, ma ono jednak specjalne znaczenie dla ziemi łąckiej. Toteż Witold Kochański napisał w „Teatrze Ludowym”:

Sztuka Kownackiej nie odznacza się wysoką wartością artystyczną. Ale też nie o nią autorce chodziło, ale o opracowanie bezpretensjonalnego, a równocześnie wartościowego wychowawczo obrazka scenicznego, przygotowanego dla mało wybrednego widza. I to się jej całkowicie powiodło19.

Widowisko O Bidzie i złotych jabłkach wykonano po raz pierwszy 23 listopada 1958 r.

przez zespół kukiełkowy dzieci ze szkoły podstawowej w Zabrzeży i zespół młodzieży szkolnej i pozaszkolnej z Łącka z okazji Dnia Nauczyciela i nadania szkole podstawowej w Łącku imienia Stanisława Wilkowicza. Barbara Bucyk wspomina też o wystawieniu sztuki w domu kultury w Nowym Sączu oraz o napisaniu przez Kownacką, również dla zespołu „Bajdurka”, widowiska Orzeszek.

W Archiwum Marii Kownackiej znajduje się fotograficzna dokumentacja pobytów nad Dunajcem. Są to dwa albumy fotograficzne podpisane: Zabrzeż (nr 1) i Zabrzeż (nr 2).

W pierwszym mamy podane daty, a więc: lato 1959–1960. Materiał ten jest – w moim przekonaniu – bardzo wartościowym dokumentem minionych lat, dokumentuje życie wsi na przełomie lat 60. i 70. ubiegłego wieku, prace polowe, zatrzymuje w kadrze krajobraz, który radykalnie uległ zmianie, działalność teatru szkolnego. Wszystkie fotografie są zaopatrzone w odręczne komentarze autorki. Oto parę przykładów: „sianokosy”, „powrót z sianokosów”, „Dunajec”, „słynne sady sądeckie założone przez Stanisława Wilkowicza”,

„pierwszy dzień szkoły”, „powrót ze szkoły”, „piękny zwyczaj występu «Bajdurki» w sąsiedniej wsi”, „montowanie szopki na łące”. W albumie fotograficznym Zabrzeż 2 zachowało się trzydzieści zdjęć rodzajowych z różnych lat, podpisanych: „dziewczynki miejscowe sa-morzutnie przynoszą mi śliwki jako autorce” (1968), „od strony lewej: J. Bucyk, kierownik szkoły w tej wiosce”, „M. Kownacka, żona J. Bucyka”, „Maria Kownacka” (1959), „M. Kownacka i Wanda Terlecka w okolicy Zabrzeży nad Dunajcem koło Łącka” (1957).

18 J. B u c y k, Uwagi inscenizacyjne, [w:] M. K o w n a c k a, O Bidzie i złotych jabłkach, Warszawa 1960, s. 31, (Biblioteka Teatrów Ludowych). W moim archiwum domowym zachowało się to wydanie sztuki z dedykacją:

„Panu Bolesławowi Faronowi ten utwór o Jego stronach rodzinnych – przekazuję z wdzięcznością – autorka, M. Kownacka, Warszawa 23. VI. 1964 r.”.

19 W. K o c h a ń s k i, Nowe widowiska regionalne, „Teatr Ludowy” 1960, nr 6, s. 376–377.

87

Horyzonty literatury i kultury

6.

Wspomniałem na wstępie o fascynacji Marii Kownackiej Stanisławem Wilkowiczem, o jej kontaktach z Janem Rostockim, pedagogiem, który pochodził z Czarnego Potoka.

Podczas pobytu pisarki w Łącku i okolicy powstało kilka tekstów publicystycznych, w których autorka rejestrowała przemiany społeczne w tym regionie w wyniku rozwoju sadownictwa i raz po raz przypominała postać ambitnego nauczyciela. Rozrzut czasopism, w jakich ukazywały się te artykuły pisarki, jest dość znaczny, od „Szkoły i Domu” (1957), przez „Gospodynię Wiejską” (1957), „Płomyk” (1958), po „Życie i Nowoczesność” (1971). Jak z tego zestawienia wynika, autorce zależało na dotarciu do szerokiego grona czytelników, bo i do społeczności wiejskiej, do nauczycieli i innych pracowników oświatowych, a także, a może przede wszystkim, do dzieci. Jednym z pierwszych artykułów na temat Wilkowicza jest tekst zamieszczony w czasopiśmie

„Szkoła i Dom” z 1957 r. pod charakterystycznym tytułem Uwierzmy w człowieka 20. Ma on charakter informacyjny i interwencyjny zarazem. Autorka przypomina w skrócie działania kierownika szkoły w Łącku, a więc zobowiązywanie dzieci do zbierania pe-stek dzikich jabłoni i grusz, wspólne hodowanie w przyszkolnym ogródku sadzonek, nagradzanie nimi uczniów. W konsekwencji popularyzowanie sadownictwa w tej okolicy na początku XX w. Pisze:

Urocze sądeckie podgórze, otwarte ku południowi, przytulone do stóp wysokich gór, chroniących je od wiatrów, było poorane w rozliczne kotliny i doliny zaciszne i obfitowało w południowe zbocza o na-słonecznieniu najsilniejszym w kraju. Gleba była tu gliniasta, zboża rodziła „żabie po oczy”, ale każdego musiała uderzyć wyjątkowa obfitość – dzikich grusz, jabłoni i śliw samosiejek, rodzących cierpki, dziki owoc – jedyna pociecha ówczesnego pokolenia dzieci. […] Kiedy Stanisław Wilkowicz w roku 1898

przybył do Łącka, pojął w lot, że jest to teren nadający się idealnie pod sady; podnoszące dziesięciokrot-nie rentowność z gleby21.

Pisarka przypomina różne akcje nauczyciela, a więc obdarowywanie sadzonkami nowożeńców, wręczanie ich przy okazji rozmaitych uroczystości rodzinnych, takich jak np. chrzciny. Rezultat: „Dziś okolica Łącka – to jeden wielki sad – nieprzebrana skarb-nica owoców dla całego kraju”. Kownacka poza zachwytem nad przeobrażeniem tutejszych wsi, poprawą sytuacji materialnej rolników, zmianami w krajobrazie, wypowiada również parę gorzkich zdań pod adresem mieszkańców tych terenów. Przypomina, że zamożna wieś Czarny Potok od lat nie może wybudować nowej szkoły, że nie ma tu elek-tryczności ani odpowiedniej drogi, że w Łącku nie zatroszczono się, by utrwalić pamięć Wilkowicza, choćby przez nadanie jego imienia tamtejszej szkole, że „tuła się tutaj kątem u ludzi niemłoda synowa i chora wnuczka Wilkowicza”. Tekst kończy się apelem o zainteresowanie się tą okolicą jako świetnym terenem letniskowym. Wspominając o różnych dobrach natury, jakie tu można otrzymać, kończy: „Nie mówię o obfitości nabiału, jaj, 20 M. K o w n a c k a, Uwierzmy w człowieka, „Szkoła i Dom” 11 lutego 1957, s. 16.

21 Tamże.

88

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

drobiu. Wszystko to razem może wyrównać z czubem braki w komunikacji i brak światła elektrycznego”.

W podobnym duchu utrzymany jest tekst Błogosławione „pesteczki” , opublikowany w piśmie „Gospodyni Wiejska”22. Aczkolwiek nieco inaczej skonstruowany zawiera powtórzone wprost całe fragmenty z artykułu Uwierzmy w człowieka, a także nowe stwierdzenia. Przypomina więc przywołaną w Głosie przyrody suszarnię śliw i proces suszenia owoców, odnosząc się do braku drogi dojazdowej do Czarnego Potoka, zwraca uwagę na marnowanie się owoców, transportowanych po wyboistej drodze i „zarzynanie” koni:

Zamożna wieś – pisze – jaką jest Czarny Potok, gdzie kurne chaty zastąpiły zamożne domy pod blachą i dachowicą, nie może się zdobyć własnymi siłami na żadne inwestycje. Czyżby dobrobyt demobilizował

siły społeczne?23.

Protestuje przeciw projektowi budowy zapory wodnej na Dunajcu, który zagroziłby Pieninom i zniszczył sady w Łącku.

Dla młodych czytelników przeznaczony jest materiał Złote jabłka ojca Wirgiliusza, drukowany w „Płomyku”24. Mocno zbeletryzowany tekst nawiązuje do działań Stanisła-wa Wilkowicza, o których była już mowa w poprzednich artykułach. Różni się on jednak tym, że podaje tutaj autentyczne nazwiska uczniów kierownika szkoły łąckiej z Czarnego Potoka. Wszystko za sprawą wspomnianego już Jana Rostockiego, który dostarczył Marii Kownackiej opowiadanie pod tym samym tytułem25. Pisarka dokonała w nim niewielkich zmian stylistycznych i redakcyjnych.

Autor był – jak już wspomniałem – uczniem szkoły w Łącku. Po ukończeniu polonistyki na Uniwersytecie Jagiellońskim do wybuchu drugiej wojny pracował jako nauczyciel w Chełmie Lubelskim. Okupację spędził w rodzinnym Czarnym Potoku, po wojnie zorganizował prywatne gimnazjum w Łącku, które po paru latach zostało zlikwidowane, a on sam przeniesiony do liceum ogólnokształcącego w Szydłowcu koło Radomia, gdzie spędził resztę życia. Do rodzinnych stron stale wracał, spędzał tu każde wakacje. Jego tekst razi dzisiaj nadmiernym dydaktyzmem, nieco pozytywistyczną aurą. Wiele ówczesnych konstatacji zweryfikował czas. Dzisiaj sady łąckie to nie te, o których pisali Rostocki i Kownacka. Ich materiały to jednak ważny dokument czasów z początku XX w. i lat 50.

Autorka Głosu przyrody kończy materiał bezpośrednim zwrotem do czytelników: Czekamy na pomyślną wieść z Łącka o tym, jak uczczono pamięć Stanisława Wilkowicza. Czy może szkołę nazwano jego imieniem, czy wmurowano tablicę poświęconą jego pamięci?26.

22 M. K o w n a c k a, Błogosławione „pesteczki” , „Gospodyni Wiejska” 1957, nr 20, s. 5.

23 Tamże.

24 M. K o w n a c k a, Złote jabłka ojca Wirgiliusza, „Płomyk” 1958, nr 6, s. 165–168.

25 Od Marii Kownackiej przed śmiercią otrzymałem rękopis J a n a R o s t o c k i e g o, Złote jabłka ojca Wirgiliusza, który po latach opublikowałem w „Almanachu Łąckim” 2009, nr 10, s. 24–28.

26 Tamże.

89

Horyzonty literatury i kultury

Artykuł w „Płomyku” został ilustrowany zdjęciami z Czarnego Potoka, wykonanymi przez Marię Kownacką. Warto je tutaj przypomnieć po ponad 50 latach, a więc fotografia Jana Rostockiego z psem na drodze do przysiółka Karczyska z widokiem na Czarny Potok, Maria Kownacka w sadzie jabłoniowym, skup owoców w Czarnym Potoku (na zdjęciu owoce w małych, prymitywnych paczkach, w worku), fotografia podpisana przez autorkę: „Chłopcy z krainy sadów sami robią sobie rowery” – przedstawiająca drewniany pojazd, a w tle widok na górę Szkiełek. Stanowią one znakomitą ilustrację do tekstu, a dzisiaj po latach świadectwo tamtych czasów.

Jakby kontynuacją i zwieńczeniem wypowiedzi Kownackiej są dwa artykuły Boży-dara Sosienia Jak to było w Łącku w „Płomyku” i Łącko w sadach tonie w „Głosie Nauczycielskim”27. Pierwszy rozpoczyna się od stwierdzenia:

Pamiętacie opowiadanie Marii Kownackiej O złotych jabłkach ojca Wirgiliusza zamieszczone w 6. numerze

„Płomyka”? Takich opowiadań i artykułów p. Kownacka napisała dużo. Zamieszczone w różnych pismach

– wszystkie zmierzały do jednego celu: przypomnienia mieszkańcom owej wsi, która dzięki jabłoniom i gruszom biedę od siebie odpędziła, że jej dobroczyńcą był nieżyjący już, tutejszy nauczyciel Stanisław Wilkowicz, że pamięć o nim nie może zaginąć28.

Tekst Sosienia opowiada o tym, jak zostały zrealizowane postulaty pisarki, a więc nadanie w roku 1958 w Dniu Nauczyciela nowej szkole w Łącku imienia Stanisława Wilkowicza czy opracowanie wspólnym wysiłkiem jego biografii. Szczegółowo charakteryzuje przebieg uroczystości ku czci ambitnego kierownika szkoły z występem teatru

„Bajdurka” z Zabrzeży ze sztuką Marii Kownackiej O Bidzie i złotych jabłkach w reżyserii Jana Bucyka. Tekst jest bogato ilustrowany zdjęciami starej i nowej szkoły, scenami z życia dzieci przygotowujących występ. W „Głosie Nauczycielskim” natomiast na podstawie Kroniki szkolnej, wspomnień uczniów autor rekonstruuje sylwetkę Stanisława Wilkowicza, cytuje tekst tablicy pamiątkowej ku jego czci i przypomina przebieg akademii w dniu nadania imienia. Zamknięciem niejako tego tematu jest list Marii Kownackiej do „Życia i Nowoczesności”29, nawiązujący do artykułu Zagadka nowosądecka, w którym ponownie przypomina postać Wilkowicza i walczy o kultywowanie jego pamięci.

7.

Czas na wnioski. Czas na podsumowanie. Kontakty Marii Kownackiej z Sądecczyzną stanowią ważny element jej biografii. Przyjechała tutaj najpierw w poszukiwaniu ciszy i spokoju, po prostu na wypoczynek. Szybko jednak okazało się, że tutejszy krajobraz, ludzie tak ją zafascynowali, że poczęła szukać inspiracji do twórczości literackiej. Najczę-

ściej przebywała tu w latach 1955–1958; najpierw było Rytro, później Zabrzeż, Łącko 27 B. S o s i e ń, Jak to było w Łącku, „Płomyk” 1959, nr 13, s. 392, t e n ż e, Łącko w sadach płonie, „Głos Nauczycielski” 1958, nr 52.

28 Tamże, s. 392.

29 „Życie i Nowoczesność” 1972, nr 137, s. 1 i 4.

90

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem

i Czarny Potok. Wracała nad Dunajec jeszcze niejednokrotnie w latach 60. i 70. Później ulubionym przez nią miejscem stała się Rabka, gdzie spotkała ciekawe dla siebie środowisko dziecięce u Józefy Krogulskiej, wieloletniej dyrektorki przedszkola. Listy pisarki z tego okresu publikuje Mariola Pryzwan w książce Plastusiowa mama 30.

Z pobytu autorki nad Popradem i Dunajcem zrodziły się trzy utwory. Opowieści Rogaś z Doliny Roztoki i Szkoła nad obłokami oraz widowisko teatralne O Bidzie i złotych jabłkach, a także teksty w Głosie przyrody oraz artykuły publicystyczne. Kownacką – jak się już rzekło – zafascynował krajobraz Beskidu Sądeckiego, tutejsza przyroda, folklor (w tym gwara), przeszłość, ślady dawnej kultury i ludzie, ich życie, a zwłaszcza egzystencja dzieci w trudnych górskich warunkach. Wszystkie te doświadczenia przetworzyła 30 Plastusiowa mama. Wspomnienia o Marii Kownackiej…, s. 112–135. O pobycie Marii Kownackiej w Rabce, Zabrzeży i innych miejscowościach Sądecczyzny napisał ostatnio To m a s z K o w a l i k w „Almanachu Łąckim” 2012, nr 16, W 30 lat po śmierci Marii Kownackiej. Tworzyła dla dzieci, szkół i nauczycieli. Historię Rogasia z Doliny Roztoki oraz Szkoły nad obłokami wspomina E l ż b i e t a K o z ł o w s k a - Ś w i ą t k o w s k a ( Serce i uśmiech. W 100-lecie urodzin Marii Kownackiej, Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa, Warszawa 1996). W 1957 r. F r a n c i s z e k P u l i t podczas pobytu Marii Kownackiej w Czarnym Potoku przeprowadził z pisarką rozmowę, którą podaję tutaj z niewielkimi skrótami; „Dziennik Polski” 1957, nr 199, s. 3

(Wyd. AB):

„W Czarnym Potoku przebywa znana pisarka Maria Kownacka, której książki dla dzieci zdobyły sobie dużą popularność w naszym kraju. […]

– Czuję się naprawdę dobrze w górach i jestem zachwycona pięknymi sadami tych terenów – mówi Maria Kownacka – Dziwię się, że „polska Szwajcaria”, z której płynie żyła złota w postaci tysięcy ton owoców rocznie, nie posiada dobrej drogi i światła elektrycznego.

– Przebywała Pani ostatnio w Szczawnicy – czy można się dowiedzieć, z czym ten pobyt był związany?

– Pobyt mój w Szczawnicy pozostawał w ścisłym związku ze zbieraniem materiałów do broszury na temat ochrony przyrody i zabytków. Jako członek Ligi Ochrony Przyrody muszę z przykrością stwierdzić, że nasilenie ruchu turystycznego w Parku Pienińskim czyni z niego… ogródek jordanowski. Moim zdaniem, punktowanie GOT powinno zależeć nie od długości przebytych tras, lecz od ilości i jakości zebranych spostrzeżeń w postaci małej kroniki wycieczkowej, opisu zabytków, folkloru i sztuki ludowej oraz zdjęć i rysunków.

– Prosiłbym Panią o zdradzenie tajemnicy, co nowego wydaje Pani w tym roku?

– Nasza Księgarnia ma wydać Rogasia z Doliny Roztoki. Książka ta jest owocem mojej zeszłorocznej włó-

częgi doliną Popradu, a jej treścią historia szkoły podstawowej w Rytrze. Szczególnie dużo miejsca poświę-

ciłam w niej moim kochanym dzieciom, dla których piszę. Dodam do tego jeszcze, że drugi tom Rogasia pt.

Szkoła nad obłokami zamierza wydać Spółdzielnia Wydawnicza „Wspólna Sprawa” prawdopodobnie wiosną przyszłego roku.

– Ciekawy jestem, co stanowi treść tej ostatniej pozycji?

– Życie dzieci góralskich, które w swych wędrówkach przez lasy do szkoły w zimowej porze narażone są często na niebezpieczeństwo dzików i wilków. Akcja książki dzieje się we wsi Niemcowa pow. Nowy Sącz, położonej na wysokości 1027 m n.p.m. (jest to najwyżej położona szkoła w Polsce).

– Pani, zdaje się, interesuje się ostatnio sadownictwem w okolicach Łącka. Czy będzie to temat nowej książki?

– Zdradzę tajemnicę, że pracuję wraz z prof. Janem Rostockim nad monografią książki o Stanisławie Wilkowiczu, dyrektorze szkoły ludowej w Łącku w latach 1898–1922, założycielu miejscowych sadów.

«Łącko i okolica zawdzięcza swe sady pracy i wysiłkom cichego, ale niezmordowanego pracownika na niwie społecznej Stanisława Wilkowicza, kierownika miejscowej szkoły – pisze prof. Rostocki – On to uczył dziatwę sadownictwa, wszczepiał wśród ludności zamiłowanie do tej gałęzi gospodarki i po całej okolicy rozsyłał najlepsze odmiany drzew owocowych, które są bogactwem wszystkich wsi leżących nad Dunajcem».

– Bardzo dziękuję za rozmowę i życzę miłego pobytu w Czarnym Potoku”.

91

Horyzonty literatury i kultury

w materię literacką, przekazując wiedzę na temat regionu młodym czytelnikom. Jej spo-

łecznikowska postawa, rodem jakby z pozytywizmu, ujawniła się w utworach literackich, powstałych w wyniku pobytu na Sądecczyźnie, a także, a może przede wszystkim, w pu-blicystyce, kierowanej zarówno do młodych, jak i starszych odbiorców. By użyć dzisiejszych określeń, stwierdzić można, że autorka Rogasia z Doliny Roztoki odegrała i odgrywa nadal istotną rolę w promocji Sądecczyzny31.

31 Tekst referatu wygłoszonego w dniu 19 czerwca 2012 roku na Ogólnopolskiej Konferencji Naukowej nt.

Sądecczyzna w literaturze polskiej, historiografii i mediach w Miasteczku Galicyjskim w Nowym Sączu.

92

1.5.

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

Jacek Malczewski zawsze i słusznie uchodził za malarza bardzo literackiego.

Kazimierz Wyka

1.

Kazimierz Wyka był badaczem wszechstronnym. Poza podstawową dyscypliną naukową, jaką była dlań historia literatury, wzbogacona przez krytykę literacką, krytykę teatralną, zajmował się filmem, sztuką, procesami kulturowymi, uprawiał twórczość eseistyczną i par excellence literacką. Jego dość liczne „wypady” w dziedzinę sztuki odnotował m.in.

Mieczysław Porębski w szkicu Kazimierz Wyka jako badacz sztuki, przywołując na wstępie oświadczenie krytyka z książki Wędrując po tematach, gdzie w szkicu Wacław Taranczewski i jego wyobraźnia napisał:

Spisuje te uwagi ktoś, kto nie jest historykiem sztuki ani też nie jest krytykiem plastycznym. Ktoś zatem nie będący fachowcem w sensie zawodowego przygotowania do odbioru dzieł malarskich oraz umiejętności ukazywania tych dzieł na tle towarzyszących im zjawisk plastycznych […]1.

Tę „niefachowość” ocenia krytyk sztuki dwojako: z jednej strony występuje tutaj pewna niedogodność; Wyka bowiem nie zwraca się jako fachowiec do fachowców, a więc zamkniętego kręgu, by nie rzec „klanu”, ale z drugiej jest tu „trochę dogodności”, pozwala to bowiem przełamać ten zamknięty krąg, dotrzeć do szerszej publiczności.

Jak zawsze, tak i w tym wypadku sprawą nadrzędną – pisze Porębski – była dla Wyki całość naszego życia kulturalnego, naszej tradycji, że żaden z jego elementów nie był dla niego mało, mniej ważny od innych2.

Zwracał on jednocześnie uwagę, że „Wyka należał do tego typu zanikającego badacza”, dla którego kształt literacki tekstu nie jest tylko „argumentem”, ale pełni „funkcje konstytutywne”.

Zanim Kazimierz Wyka zajął się twórczością plastyczną Jacka Malczewskiego, miał

już sporo wypraw w sferę sztuki. Pisał m.in. o Janie Matejce ( Matejko i Słowacki), o Tadeuszu Makowskim, o Stanisławie Wyspiańskim jako o poecie, dramaturgu i malarzu, o Ty-tusie Czyżewskim czy Stanisławie Ignacym Witkiewiczu. Mniej interesował go warszaw-sko-łódzki abstrakcjonizm „Bloku”, Strzemińskiego, grupy „a.r”. W tym względzie również krytyk nasz był bardzo krakowski. Toteż Jacek Malczewski mieścił się w tej optyce Wyki 1

K. Wy k a, Wędrując po tematach, t. 3 Muzy, Wyd. Literackie, Kraków 1971, s. 191.

2

M. Po r ę b s k i, Kazimierz Wyka jako badacz sztuki, [w:] Kazimierz Wyka, praca zbiorowa, red. H. Markiewicz i A. Fiut, Kraków 1978, s. 122.

93

Horyzonty literatury i kultury

znakomicie. „Książka Thanatos i Polska – napisał Porębski – nie była przyjęta przez środowisko historyków sztuki bez zastrzeżeń. Uważano, że więcej w niej propozycji i pomysłów aniżeli scalającego je wywodu. Jak gdyby propozycji i pomysłów mogło być kiedykolwiek za dużo”3.

2.

Książka Kazimierza Wyki Thanatos i Polska, czyli o Jacku Malczewskim ukazała się w 1971 r.

w Wydawnictwie Literackim w Krakowie. Do jej podjęcia dojrzewał krytyk długo, bodaj-

że przez cały okres jego refleksji nad Młodą Polską. Ostateczny zaś impuls dała mu zorga-nizowana w salach Muzeum Narodowego w Poznaniu wielka monograficzna wystawa na przełomie 1968/1969 zaopatrzona w katalogu w rzeczową monografię artysty. Uzasadniając wybór tematu, pisze Wyka:

Niemało jest powodów, które nie ośmielają, bym napisał o Jacku Malczewskim. Ale są powody, które onieśmielają.

Przede wszystkim ośmiela i zachęca samo malarstwo Malczewskiego. Dużo spędziłem godzin i niejeden dzień na wielkiej wystawie, którą od listopada 1968 do lutego 1969 można było oglądać w salach Muzeum Narodowego w Poznaniu. Cały łańcuch płócien obecnych w owych salach potrafiłbym odtworzyć i powtó-

rzyć, jak on narastał podczas zwiedzania, pełen nieoczekiwanych nawet u Jacka Malczewskiego i znakomitych niespodzianek4.

Była to ostatnia książka Wyki. Pisał ją od listopada 1968 do grudnia 1969 r., a więc tuż przed jubileuszową sześćdziesiątką. Zmarł nagle cztery lata później, w styczniu 1975 r.

Krytyczne zainteresowanie Thanatosem i Polską okazało się dość duże. Pisali o niej przede wszystkim historycy i krytycy literatury, krytycy sztuki, a nawet filozofowie. Najwięcej wystąpień na temat tej książki mamy tradycyjnie tuż po jej ukazaniu się (1971, 1972), a także epizodycznie po śmierci autora w roku 1975.

Odnotujmy wybrane głosy. Piotr Kuncewicz w recenzji Malczewski jeszcze żywy 5

zwraca uwagę, że jednym z większych niebezpieczeństw profesjonalizacji prac filologicznych jest ich hermetyczność badawcza.

Kazimierz Wyka – konstatuje – jest znakomitym rzecznikiem tendencji odmiennej. […] W istocie rzeczy jednak literatura była dla Wyki zawsze po prostu częścią o wiele rozleglejszej tkanki zjawisk kulturalnych albo też historio- czy człowiekotwórczych. Zwłaszcza zaś malarstwo Malczewskiego wyjątkowo konsekwentnie łączy się z jego innymi pracami6.

Podkreśla to, co jeszcze wielu krytyków podniesie, że mniej eseista uwagi poświęca warsztatowi malarskiemu autora Krajobrazu z Tobiaszem, że zajmuje go nade wszystko 3

Tamże, s. 130.

4

K. Wy k a, Thanatos i Polska, czyli o Jacku Malczewskim, Wyd. Literackie, Kraków 1971, s. 5. Wszystkie pozosta-

łe cytaty wg tego wydania. W nawiasach podano strony.

5

P. K u n c e w i c z, Malczewski jeszcze żywy, „Miesięcznik Literacki” 1971, nr 12, s. 128–129.

6

Tamże, s. 128.

94

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

wartość tematyczna tych płócien. Nie widzi w tym mankamentu, wręcz przeciwnie –

konsekwencję metodologiczną wynikającą z przyjętej metody ikonograficznej. Podkre-

śla „osobisty stosunek autora do opisywanego przezeń dzieła, człowieka, epoki”, walory stylu, co ułatwia kontakt z czytelnikami. Dla Kuncewicza „jest to jedna z najpiękniejszych książek Kazimierza Wyki, taka, którą specjalista i niespecjalista mogą czytać z niekłama-nym podziwem”.

Kompetentne omówienie pracy zamieścił w „Nowych Książkach” Wiesław Juszczak, który w tekście pt. Książka o poecie głębokim przypomniał sąd Stanisława Witkiewicza z 1904 r. w „Krytyce”, w którym akcentuje on poetyckość natury Malczewskiego.

Toteż „medium wybrane przezeń do komunikowania jego wizji trudno uznać za najwła-

ściwsze”7 – pisze recenzent. Narzeka na zapóźnienie metodologiczne historii sztuki, na to, że Malczewskiego badacze opisują starymi metodami, przeciwstawia im historyków literatury, którzy „dysponują aparatem niepomiernie bardziej czułym”. Książkę Wyki traktuje jako ostrzeżenie dla badaczy sztuki:

Odebrałem tę książkę Wyki przede wszystkim jako gorzką lekcję dla historii sztuki w ogóle, dla studiów nad Malczewskim w szczególności. […] jej znaczenie bardziej zasadza się na tym, co jako metodę i zakresy powiązań proponuje – niż na tym, co ostatecznie wiążąco w interpretacjach poszczególnych obrazów ustala i do końca spełnia8.

Mówi o „barokowym” zagęszczeniu, o „nadmiarze”, o dygresjach, które „często odbiegają daleko od rygorów tematu”, a jednocześnie o tym, że książka jest zarazem pełna precyzji i pełna ostatecznych dowolności, wolna od motywacji psychologiczno-biograficznych. Jednym słowem, „dzieło trzeba czytać aż po krańce powikłanych skojarzeń”.

Otrzymaliśmy tutaj pełną aprobatę dla przyjętej metody i zachwyt nad jej realizacją.

Marek Gumkowski9 uważa natomiast, że Thanatos i Polska to „nie tylko wynik pracy badawczej, lecz również, a może przede wszystkim, próba przewartościowania pewnej postawy naukowej” („awantura, przygoda intelektualna, słowem coś niefrasobliwego”).

A więc postawę autorską Wyki wyznacza napięcie między żartem a powagą, zabawą a namysłem, „awantura erudycyjna” (literatura, nauka, religia). Autor konfrontuje cytaty: „na-puszcza więc Wyka cytaty na cytaty, myśli na myśli, teorie na teorie”.

Istnieją przede wszystkim – pisze Gumkowski – trzy sprawy, które niewolą naukowca-humanistę i zmuszają go –

często nieświadomego – do wyrzeczenia się w dziele własnej osobowości: Temat, Kontekst Kulturowy, w jaki się go wpisuje, oraz Metoda Naukowa. Wyka próbuje za pomocą ironicznego dystansu rozluźnić te potrójne więzy10.

Idea i archetypy to tytuł recenzji Aleksandra Wilkonia11, którą rozpoczyna od wyja-

śnienia tytułu książki Wyki. Sygnalizuje, że badacza ciekawi „przede wszystkim świat idei 7

W. J u s z c z a k, Książka o poecie głębokim, „Nowe Książki” 1972, nr 1, s. 186–187.

8

Tamże.

9

M. G u m k o w s k i, Wyka o Malczewskim, „Teksty” 1972, nr 1, s. 187.

10 Tamże, s. 186–187.

11 A. W i l k o ń, Idee i archetypy, „Życie Literackie” 1972, nr 10, s. 3.

95

Horyzonty literatury i kultury

i symboli kultury, w których się Malczewski obracał”. To przesunięcie badań „w sferę znaczeń, a nie tekstów estetycznych” uważa za uzasadnione. Podkreśla, że książka ustala rolę i miejsce Malczewskiego w epoce Młodej Polski, nazywa ją pracą z pogranicza historii literatury i malarstwa. Stawia też pytanie, czy literackość Malczewskiego nie stanowi tej wartości, która najszybciej się dezaktualizuje. To daje recenzentowi asumpt do przedstawienia własnych zastrzeżeń wobec malarstwa autora Zatrutej studni z perspektywy twórczości współczesnej (wymienia Andrzeja Wróblewskiego).

Na inne aspekty studium Wyki kładzie nacisk Helena Zaworska. Tytuł jej tekstu Eros spętany, czyli o Jacku Malczewskim 12 i motto: „Jak klejnot drogi, twoje ciało w coraz to inną wprawiam ramę” (z listu Jacka Malczewskiego do Marii Balowej) wyraźnie wskazują na zakres jej zainteresowań krytycznych. Zwraca uwagę na dwoistość natury malarza, na związanie losu narodowego z losem własnym (spadek po XIX w.), na secesyjną fascynację erotyką, na połączenie Erosa i Polski, na „awanturę intelektualną”, która pozwoliła Wyce zespolić w jednej książce różne spojrzenia na sztukę, i wreszcie na „próbę […] indywidualnej własnej odpowiedzi na wizję świata, zaproponowaną przez artystę”. Esej Zaworskiej stoi jednak obok pracy Wyki, nie podejmuje z nią dialogu, a tylko rozwija jeden wybrany motyw, motyw erosa.

Na zakończenie tego skrótowego przeglądu wybranych opinii, które ukazały się tuż po opublikowaniu Thanatosa i Polski, przypomnę jeszcze spór, jaki rozgorzał między Jackiem Woźniakowskim a Włodzimierzem Burzyńskim na łamach „Tygodnika Powszech-nego” i „Znaku”13. Początek wymianie zdań dał Woźniakowski artykułem Awantura z archetypem, w którym po przypomnieniu książek o Malczewskim: Adama Heydla (1932), Jadwigi Puciata-Pawłowskiej (1968), Andrzeja Jakimowicza (1970), tekstu Agnieszki Ławniczakowej (1968, w katalogu poznańskiej wystawy w Muzeum Narodowym, Jacek Malczewski) dobrał się do pracy Wyki:

Profesor Wyka napisał uczoną gawędę o ikonografii Jacka Malczewskiego. Sam nazwał swoją książkę „awanturą intelektualną” (s. 13). Niecodzienność takich tematów w dziejach gawędy tym dobitniej ujawnia pod piórem Wyki swoiste cechy tego gatunku literackiego. Wywód płynie niespiesznie, zwija się w ozdobne meandry, rozgałęzia się w dygresję, pęcznieje niespodziewanymi dopływami, pieni się wesoło na progach i pozwala przez żyłkowatą odblaskami powierzchnię wypatrywać skarby na głębiach14.

Po tej poetyckiej na poły charakterystyce Thanatosa i Polski następuje cały szereg konkretnych zarzutów: a to, że autor igra uczonymi terminami, barwnie inkrustuje tekst dydaktycznymi wyjaśnieniami ikonologizmów czy jungizmów (pojęcie jungowskich archetypów pozostawia w sferze wieloznacznych cytatów), część odniesień uważa za wiedzę wobec malarza nieużyteczną, przerastającą swój przedmiot. Uważa, że Wyka 12 H. Z a w o r s k a, Eros opętany, czyli o Jacku Malczewskim, „Literatura” 1973, nr 26, s. 4 i 5.

13 J. Wo ź n i a k o w s k i, Awantura z archetypem, „Tygodnik Powszechny” 1971, r. 25, nr 38, s. 6. Następnie: W. B u r z y ń s k i, Jakiej filozofii Polacy potrzebują? , tamże, s. 117–122. Odp.: J. Wo ź n i a k o w s k i, Szczelina, tamże, s. 122–125; W. B u r z y ń s k i, List otwarty do Jacka Woźniakowskiego…, s. 213.

14 J. Wo ź n i a k o w s k i, Szczelina…

96

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

rozpatruje ikonografię Malczewskiego w trzech płaszczyznach: narodowej (rozszyfrowa-nie znaków), historycznej i archetypicznej. Najwyżej ceni drugą: „Wyka wiąże tu symbolikę Malczewskiego z epoką Młodej Polski (uważając go za jej prekursora) i szerzej sięga

– od Słowackiego do Leśmiana”. Atakuje natomiast trzecią – sama archetypiczność w niczym nie stanowi o wartości dzieła.

Włodzimierz Burzyński nazwał wypowiedź Woźniakowskiego „wydziwianiem”, zamiast „chwalić tak rzadki w obecnej humanistyce umiar, z jakim korzysta on z cudzo-ziemskiego dorobku i równie dziś nieczęstą staranność, z jaką nawiązuje do polskich źró-

deł”15. Odpiera zarzuty o gawędzie i odstępstwie od „ważnych aksjomatów naukowych”.

Burzyński w całości akceptuje metody Wyki. „Zwięzłe opisanie epoki, uwydatnienie jej przełomów, zestawienie Malczewskiego z rówieśnymi mu przedstawicielami innych sztuk pozwala Wyce zobaczyć, jak malarstwo to towarzyszy przemianom okresu […]”.

Uważa wręcz, że Thanatos i Polska jest wędrówką po obszarach egzystencji i obszarach historii – jest więc demonstracją humanistycznego myślenia, próbką filozofowania, podkreśla osobisty stosunek Wyki do przedmiotu.

Jacek Woźniakowski odpowiada w tym samym numerze „Znaku” tekstem pt. Szczelina. Zgodnie z regułami polemiki sugeruje, że albo on o książce Wyki niejasno się wyraził, albo Burzyński artykuł przeczytał nieuważnie. Skupia się zatem na wyjaśnieniu swoich tez i wytknięciu autorowi błędów. Dyskusja kończy się Listem otwartym do Jacka Woźniakowskiego Włodzimierza Burzyńskiego16. Nie wnosi on jednak wiele nowego do sprawy poza próbą odparcia zarzutów zwrotami: „Przy zapoznaniu się z pozostałymi zarzutami opadają mi ręce. Stawiając je, naciąga Pan mój tekst na potęgę” czy „ja myślę o szeregowych pracownikach nauki, a Pan o przedstawicielach humanistycznej elity”. „Pan zamknięty w swym krakowskim azylu, nie musi na szczęście spotykać – zabierających ustawicznie głos na najrozmaitszych uniwersytetach […]”.

W pośmiertnej księdze wspomnieniowej poświęconej Kazimierzowi Wyce znalazły się jeszcze dwa szkice nawiązujące do ostatniej książki badacza, a mianowicie Stefanii Skwarczyńskiej Thanatos i – ostatnia rozmowa, oraz Janiny Garbaczowskiej W czasie przeszłym 17 . Pierwsza z nich bardzo wysoko ceni Thanatosa i Polskę. Używa epitetów: „wielka książka”, „książka osobliwa”, „godna dostojeństwa finału”. Zwraca uwagę, że wyraziły się w niej dwie stałe właściwości pisarstwa naukowego Wyki: „właściwość ogarniania wszystkich sztuk i wszystkich zjawisk kultury” wraz z czasem i ludźmi oraz „właściwość aktywi-zowania wszystkich dyscyplin humanistycznych dla oświetlenia i oceny badanego przedmiotu”. Szczególnie podkreśla sygnaturę personalno-autobiograficzną. „Zaiste – pisze – nie ma chyba drugiej książki, która byłaby równocześnie tak naukowo i tak w pełni osobista”.

Na osobisty aspekt dzieła zwraca też uwagę druga autorka wspomnienia, wskazując na tematy (m.in. Kraków, Polska, modernizm), które łączą malarza i krytyka.

15 W. B u r z y ń s k i, tamże.

16 Tamże.

17 Kazimierz Wyka, praca zbiorowa, red. H. Markiewicz i A. Fiut…, s. 313 i 325 .

97

Horyzonty literatury i kultury

Przypomina słowa Wyki: „[…] biografia przekraczającego sześćdziesiąty rok życia człowieka postawiła przed Jackiem Malczewskim – Thanatos. Już nie jako metafizyczną konieczność gatunku ludzkiego, lecz bliski, bo własny”. I tu komentarz, że książka ukazała się w roku, w którym autor tych słów również przekraczał sześćdziesiątkę. Przypomina finał książki, zestawienie Malczewskiego i Wyspiańskiego jako miłośników Polski i jej krajobrazu. „Elementem krajobrazu najważniejszym – pisze – jest tu Salwator, z któ-

rego w roku 1929 szedł pogrzeb malarza w stronę miasta i na który w roku 1975 iść będzie pogrzeb Kazimierza Wyki”.

Na zamknięcie tej części rozważań przypomnę jeszcze sąd Leonarda Neugera z artykułu Sarmatyzm oświecony (O sztuce pisarstwa krytycznego Kazimierza Wyki) 18. Omawiając różne wcielenia krytycznie autora Rzeczy wyobraźni, mówi o jego postawie: podmiot krytyczny – dysponentem innych głosów. Uważa, że „skrajną konsekwencją takiego procederu krytycznego jest esej «workowaty», który składa się z przypadkowych glos do tekstu rozmijających się z nim”.

Tak zdarzyło się w późnych esejach Wyki – pisze – pochodzących z lat 70., gdy zafascynowany był krytyką mitograficzną. Teksty takie pozostawiają niedosyt merytoryczny, robią wrażenie interpretacji chybionych, przechodzących „obok” dzieła19.

Wśród przykładów wymienia Thanatosa i Polskę.

3.

Kazimierz Wyka bardzo wysoko ceni towarzyszącą wystawie w Poznaniu monografię Jadwigi Puciata-Pawłowskiej Jacek Malczewski 20. Uważa wręcz, że świadczy ona o wyjściu sztuki Malczewskiego ze stanu pozornej śmierci. Przywołując recenzentów tej pracy, Wiesława Juszczaka i Jacka Sempolińskiego, tłumaczy się, że chociaż rzadko ich cytuje, to z wielu ich propozycji skorzystał, gdyż „chodzi o to, żeby mój głos był indywidualnym głosem w chórze, a nie strojonym do wspólnego sądu” (s. 6). Uważa, że przytoczony tutaj jako motto sąd o literackości malarstwa autora Thanatosa to przyczyna z jednej strony wielkiego sukcesu u współczesnych, z drugiej jednak „pogłębia [ona] częściowo cień, jaki otoczył z kolei jego malarstwo”. Powodzenie wynikało także z ogromnej płodności twórcy. Popularnością twórczości Malczewskiego, faktem, że jego obrazy trafiły niemal pod strzechy, tłumaczy swoje nim zaciekawienie jako „niefachowca” w dziedzinie sztuki. Powiada: „miejsce Jacka Malczewskiego nie jest jedynie w obrębie historii malarstwa 18 L. N e u g e r, Sarmatyzm oświecony ( O sztuce pisarstwa krytycznego Kazimierza Wyki), „Ruch Literacki”

1979, r. 20, z. 4, s. 259–272.

19 Tamże, s. 261. Nadto o książce K a z i m i e r z a Wy k i Thanatos i Polska pisali: B . L . [B o l e s ł a w L u -

b o s z], Wyjście z czyśćca, „Poglądy” 1971, r. 10, nr 24, s. 1230–1231; B. S o w i ń s k a … przygoda z Malczewskim, „Życie Warszawy” 1971, r. 28, nr 188; S t. S t a n u c h, Thanatos, czyli śmierć, „Dziennik Polski” 1971, r. 27, nr 163, s. 3.

20 J. P u c i a t a - Pa w ł o w s k a, Jacek Malczewski, Ossolineum, Wrocław 1968. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

98

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

polskiego. Nie stanowi on zawodowej własności znawców i badaczy tej dyscypliny artystycznej” (s. 8). Lokuje dorobek malarza wśród generacji Młodej Polski i żywotnego po niej spadku.

Może więc tworzyć jakąś – uważa – wspólną własność naszego całego klanu, klanu humanistów. Byle humaniści przestali nareszcie wierzyć, że fachowość i specjalizacja to ich wysokie wyróżnienie, a nie po prostu

– konieczne kalectwo (s. 8).

Innym przykładem przynależności dzieł malarza nie tylko do historii sztuki jest –

według niego – film Andrzeja Wajdy Brzezina, oparty na opowiadaniu Jarosława Iwaszkiewicza, inspirowany płótnami Malczewskiego (polskie krajobrazy, Thanatos, motyw zatrutej studni itp.). Akcentując literackość malarstwa Malczewskiego, stwierdza – „moż-

na w nim napotkać wiele złej literatury”. Ambicją krytyka jest dowieść, że tzw. literackość nie oznacza pożyczki zaczerpniętej przez sztukę malarską u jej sąsiadek – muz.

[…] Jacek Malczewski był przerażająco uzdolnionym rękodzielnikiem. Oznacza zaś owa literackość wspól-ną tych wszystkich muz i malarstwa pożyczkę, wspólne zaczerpnięcie ożywczej wody ze źródeł ludzkiej egzystencji, ze zbiornicy filozoficznych i metafizycznych pytań oraz odpowiedzi (s. 9).

Ową literackość uzasadnia też jego zaciekawieniem folklorem, nie teoretycznym, ale praktycznym. Adolf Dygasiński jako twórca Godów życia, domowy wychowawca artysty, mógł tu być inspiratorem. A o tym u współczesnych badaczy głucho, są nieczuli na te aspekty dorobku Malczewskiego. Inaczej u dawniejszych.

Pracując nad tą książką, sporo przeczytałem z dawniejszych studiów i rozpraw o Jacku Malczewskim. Zakła-dałem początkowo, że te lektury staną się użyteczne celem tzw. osadzenia sztuki Malczewskiego w jej epoce.

Okazało się co innego. Twierdzę, że dawniejsi badacze Malczewskiego i wielbiciele lepiej i celniej odczuwali pewne trwałe i dzisiaj żywotne znamiona jego sztuki, z tzw. literackością włącznie, aniżeli niejeden ze współ-

czesnych historyków sztuki (s. 10).

Za takie autorytety uważa: Leona Pinińskiego, Tadeusza Szydłowskiego, Stanisława Witkiewicza, a także monografię Adama Heydla Jacek Malczewski, człowiek i artysta 21.

Kazimierz Wyka, wyjaśniając swoją odwagę jako „niefachowca” zajmowania się kwestiami z dziedziny historii sztuki, twórczością malarza, którego twórczość jest

„dwuznaczna, przekorna, perwersyjna”, ale zawsze serio, choć ambiwalentna, stwierdza, iż jego propozycja musi być „swego rodzaju awanturą intelektualną”. Podkreśla przy tym, że „słowu awantura należy tutaj nadać jego pierwsze znaczenie francuskie: przygoda, ale nie odejmując mu jednocześnie posmaku widocznego w polskim cza-sowniku – «ale się zaawanturował»” (s.13).

Toteż rozważania te Wyka-krakowianin kończy kupletem z szopki krakowskiej w Ja-mie Michalika, gdzie dzisiaj w szafce z rekwizytami minionej epoki znajduje się marionet-kowa figura Jacka Szymbolewskiego (Malczewskiego), w której usta włożono taki tekst: 21 A. H e y d l, Jacek Malczewski. Człowiek i artysta, Wydawnictwo Literacko-Naukowe (Wojciech Meisels), Kraków 1933.

99

Horyzonty literatury i kultury

Ni to pies, ni to bies,

Raz po razu zmieniam stan,

To w pirogu, to znów bez,

To profesor, to znów Pan.

Na Zwierzyńcu, czy też w Tyńcu,

Husarz, dziwka, krowa, chłop,

Wszędzie golę me symbole,

A ty zgaduj alboś czop (s. 14).

Krakowskość Wyka-podmiot krytyczny manifestuje w książce o Malczewskim (również w innych szkicach) często. Będzie o tym jeszcze mowa w toku niniejszych rozważań. „A ty zgaduj alboś czop” – sformułowanie z kabaretu to swoiste, nieco kokieteryj-ne odniesienie Wyki również do potencjalnego czytelnika jego wyznań o sztuce autora Zatrutej studni. Służy ono uzasadnieniu przyjętej tu perspektywy spojrzenia na jego dorobek, „workowatości” eseju – jak chce Neuger.

Jerzy Kwiatkowski w szkicu O krytyce literackiej Kazimierza Wyki, który powstał

znacznie wcześniej niż książka o Malczewskim, zwraca uwagę na synkretyzm jego krytyki, podkreśla, że nie jest on encyklopedycznie uniwersalny, że uwzględnia w równych proporcjach różne metody badawcze, wykazując zdecydowaną niechęć do krytyki psy-choanalitycznej.

Inaczej mówiąc – pisze Kwiatkowski – rezerwa w stosunku do psychoanalizy pozwala Wyce, po pierwsze: być krytykiem synkretycznym, a nie eklektycznym; po drugie: być krytykiem w pełnym tego słowa znaczeniu wartościującym w sposób specyficznie literacki22.

Sformułowania Kwiatkowskiego – jak wspomniałem – wypowiedziane parę lat przed powstaniem Thanatosa i Polski całkowicie ta książka potwierdza. O malarzu, o jego dziele pisze Wyka, historyk i krytyk literatury, posiadający ogromną erudycję w tym zakresie, usiłujący wpisać to malarstwo w ciąg kulturowy Młodej Polski. Uważając artystę za jednego z przedstawicieli pokolenia twórców przełomu wieków, wskazuje na jego udział

w budowaniu wspólnej idei epoki. W tej perspektywie obrazy Malczewskiego stanowią jakby rozwinięcie narodowych dramatów Stanisława Wyspiańskiego czy niektórych opowiadań Stefana Żeromskiego.

Wyka jako badacz Młodej Polski nie mógł nie rozpocząć swej pracy od rozważań na temat neoromantyzmu i formacji Młodej Polski, którą traktuje jako „szeroką formację naszej kultury”. Tworzą ją Jan Kasprowicz, Stefan Żeromski, Stanisław Wyspiański, Jacek Malczewski, Ksawery Dunikowski, Mieczysław Karłowicz, Edward Abramowski, Stanisław Brzozowski, Szymon Askenazy, a więc przedstawiciele pisarzy, malarzy, rzeźbiarzy, kompozytorów, myślicieli-filozofów. Jednocześnie jako badacz zafascynowany problematyką pokolenia sytuuje Malczewskiego na tle jego rówieśników. W tym kontekście jawi się artysta jako „pierwszy neoromantyk formacji Młodej Polski”.

22 J. Kw i a t k o w s k i, O krytyce literackiej Kazimierza Wyki, [w:] Z problemów literatury polskiej XX wieku, t. 3, Literatura Polski Ludowej, red. tomu A. Brodzka, Z. Żabicki, Warszawa 1965, s. 399–429.

100

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

Dwa są tego dowody: […] jego stosunek do dziedzictwa romantyków, a Słowackiego specjalnie i związany z tym łańcuch obrazów. Drugi dowód to wynikająca z romantycznego irredentyzmu Malczewskiego jego współbieżność z Żeromskim jako piewcą powstania styczniowego i z tego samego źródła wynikające nawroty do Słowackiego po roku 1905 (s. 17).

W tym sensie malarz wyprzedza neoromantyzm, o czym świadczą płótna nawiązu-jące do Słowackiego i Anhel ego: Śmierć wygnanki (1882), Śmierć Ellenai (1883).

„Poprzez dzieło Słowackiego – pisze Wyka – widział młody Malczewski realistycz-nie prawdę życia narodowego” (s. 18). Ponowny powrót do tego poety nastąpił w latach 1907–1914: trzykrotna wersja Śmierci Ellenai (1906–1907), Eloe z Ellenai (1908–1909), Eloe (1909), Eloe unosząca Ellenai (1910). To już inny Malczewski. Jest w tych obrazach radość z samego malowania.

Drugim pisarzem, który koresponduje w tej materii z artystą, jest Stefan Żeromski jako epik powstania styczniowego i jako wielbiciel Artura Grottgera ( Przy żniwie, 1892).

W tym sensie uważa krytyk Malczewskiego za neoromantycznego prekursora. A potwierdzeniem tego ma być „nowe użycie folkloru jako tworzywa artystycznego”, jego przeobrażanie z folkloru ludowego w folklor baśniowy. To zaś prowadzi do kolejnej para-leli literackiej z Bolesławem Leśmianem. Według Wyki wyobraźnia Malczewskiego dzia-

łała w sposób ukształtowany przez folkloryzm, „umiał komponować po malarsku w sposób zgodny z zasadniczą konstrukcją baśni ludowej” (s. 31). Dowodów na przynależność do generacji modernizmu krytyk zafascynowany teorią pokoleń znajdzie więcej; m.in.

obraz Kobieta w szynelu – Młoda Polska (1908), który zapowiada kryzys epoki. Ów akces do formacji miał aspekt ideowy, programowy oraz oznaczał „przystąpienie do wspólnego języka artystycznego”.

„Jacek Malczewski to twórca serii malarskich o charakterze ikonograficznym i zawartości mityczno-archetypicznej. Krócej: to twórca serii ikonograficzno-archetypicznych” (s. 42). Krytyka interesują poszczególne serie, a więc Faun-Syrena-Chimera, Thanatos, Zatruta studnia. „Znak symboliczny «studnia»” – według Wyki – w służbie mitu o wodzie życia daje się „wyrozumieć tylko wtedy, skoro go nakierować na najdawniejsze pokłady wierzeń ludzkich” (s. 65). Inne serie to: Tobiasz, „twory i istoty angelologiczne”, których genezy dopatruje się w literaturze polskiej, a przede wszystkim w twórczości Juliusza Słowackiego, i wreszcie portrety i kryptoportrety, autoportrety i kryptoautoportre-ty. Portrety w związku z ich masową produkcją zestawia z twórczością Witkacego; o au-toportretach zaś powie, że były one nie tyle wyrazem narcystycznej postawy autora, co kompleksów, które powodowały przyodziewanie się w coraz to nowe maski.

4.

Wielu autorów omówień książki Wyki zwracało uwagę na osobiste aspekty jego studium, na osobisty stosunek krytyka do artysty, na metakrytyczną warstwę Thanatosa i Polski. Przyjrzyjmy się zatem tym kwestiom. W jaki sposób ujawnia się w tekście podmiot 101

Horyzonty literatury i kultury

krytyczny? Włodzimierz Maciąg na określenie postawy Kazimierza Wyki jako krytyka literackiego używa określenia – gospodarz23. Jerzy Kwiatkowski zwraca uwagę na dwuwar-stwowość krytyki w wykowskim rozumieniu: „Życie ze stanowiska potrzeb sztuki” i „sztuka ze stanowiska potrzeb życia”24. „[…] im dzieło późniejsze, tym silniejszy na ogół dające wyraz osobowości, co jednak wcale nie znaczy: mniej nastawione na poznanie” – napisał

Jerzy Kwiatkowski w artykule O sztuce pisarskiej Kazimierza Wyki 25. Konstatacja krytyka odnosi się również do książki Wyki o Malczewskim, jest to bowiem – jak wspomniałem

– ostatnia praca krakowskiego uczonego wydana drukiem. W końcowym piętnastoleciu działalności krytycznej autora Łowów na kryteria widzi Maciąg wyraźne przesunięcie zainteresowań z problematyki współczesnej na kwestie szeroko rozumianej kultury.

Wyka zajmuje się teraz – napisał – tematami różnych dziedzin literatury i sztuki […] historyk literatury, historyk kultury, obserwator przemian świadomości społecznej, tropiciel znaków kulturowych […] przemawia teraz częściej niż krytyk literacki […]26.

Jego zdaniem Kazimierz Wyka ma ambicje wiązania zjawisk kulturowych na szerszym planie historii, a dogodną formułą wyrażania tych treści staje się eseistyka nasycona historiozofią. Neuger w pisarstwie autora Thanatosa i Polski dostrzega m.in. swoisty liryzm – „sferę osobistego zwierzenia”.

W omawianej książce Wyka raz po raz manifestuje swoją osobistą postawę, wyraźnie kreuje podmiot krytyczny, podejmuje bezpośrednią niejako rozmowę z czytelnikiem. Tych metakrytycznych wypowiedzi, komentarzy mamy w pracy o Jacku Malczewskim sporo. Tu ograniczę się do paru przykładów, aczkolwiek w toku dotychczasowych rozważań niejednokrotnie wypadło już odwoływać się do owych metakrytycznych wypowiedzi krytyka.

Spojrzymy na nie jednak z innej perspektywy. Zastanowimy się, jaki wyłania się z nich obraz podmiotu krytycznego. Kazimierz Wyka stara się jednoznacznie wyjaśnić czytelnikowi postawę metodologiczną. Piąty rozdział książki Seria Faun i Seria Thanatos rozpoczyna od słów: Przekład metodologiczny podaję od razu w formie konkluzji końcowej. Trochę to wbrew tokowi każde-go dowodzenia. Czasem należy jednak wbijać drogowskaz myślowy już na początku drogi przebywanej wspólnie z czytelnikiem, by ten nie sądził, że autor zaplątał się gdzieś na manowce i nie wie, w którą stronę się kieruje (s. 42).

Mówiąc o Jacku Malczewskim jako twórcy serii malarskich o charakterze ikonograficznym i zawartości mityczno-archetypicznej, stwierdza, iż tutaj należy szukać „narzędzi interpretacyjnych”, „przy ich interpretacji od pytań skomplikowanych lepsze będą przy-toczenia skrótowe i proste” (s. 43) – uprzedza potencjalnego odbiorcę swojego tekstu.

Owa rozmowa z czytelnikiem trwa przez całą książkę o Malczewskim, czasem te fragmenty wyodrębniają się w dłuższe dygresje, stanowiąc wartość samą w sobie.

23 W. M a c i ą g, Gospodarz. Kazimierz Wyka jako krytyk literacki, [w:] Kazimierz Wyka…, s. 29–51.

24 J. Kw i a t k o w s k i…, s. 405.

25 Te n ż e, O sztuce pisarskiej Kazimierza Wyki, [w:] Kazimierz Wyka…, s. 179.

26 W. M a c i ą g…, s. 51 i 52.

102

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

W toku analizy serii Zatruta studnia daje o sobie znać wspomniana wcześniej postawa podmiotu krytycznego – krakowianina, który jak nikt inny zna topografię tego miasta i wykorzystuje tę wiedzę w swoich eseistycznych wynurzeniach. Tytuł szóstego rozdzia-

łu brzmi: Ulica Księcia Józefa Poniatowskiego 29, a więc dom, w którym artysta mieszkał, obok klasztoru Norbertanek, nad Wisłą w Krakowie. Stąd pejzaże Malczewskiego: Wisła, Krajobraz znad Wisły, Tryptyk z portretem. Wyka zwraca uwagę na dokumentaryzm tych płócien. „Gdyby wolno było – powiada – portret w tym tryptyku wymienić na zatrutą studnię, oto, gdzie ona została wydrążona: ulica Księcia Józefa 29” (s. 55). Do krakowskich realiów wraca w rozdziale XVII ( Salwator i Kościół Franciszkanów), zestawiając Malczewskiego i Wyspiańskiego oraz opisując ostatnią drogę autora Tobiasza. To już nie tylko demonstracja znajomości planu miasta, lecz również własne wspomnienia z roku 1929: Kondukt z trumną Jacka Malczewskiego spływał z wolna wśród śpiewów od Salwatora. U wylotu Zwie-rzynieckiej na Planty przeciął szlak Słowackiego, kiedy dwa lata wcześniej; wśród nieustannego i ulewne-go deszczu, jego niewielka czarna trumna, wymiaru cennej szkatuły, niesiona była na Wawel. Jesienią roku 1929 byłem na drugim roku studiów uniwersyteckich. Z dostępnych w Krakowie obrazów Malczewskiego trochę się orientowałem, kogo wnoszą do kościoła Franciszkanów w trumnie okrytej biało-czerwonym sztandarem (s. 164–165).

Przypomina wcześniejszy o dwa lata pogrzeb Słowackiego. „Te dwie narodowe ma-nifestacje, jak przystało na pamięć młodego krakowianina, tuż obok siebie w tej pamięci się ułożyły” (s. 165). Warto zwrócić uwagę na słowa klucze tej wypowiedzi, a więc „pa-mięć, wspomnienie młodego krakowianina”, i co więcej przedstawiciela pokolenia: „moje pokolenie pamięta te lata” (s. 165).

Kiedy zbyt zapędzi się w swoich wywodach w anegdotę, kiedy Zatrutej studni nadaje sens domowy, biograficzny, przywołując Marię Balową, przerywa narrację zwrotem:

„Bądźmy wszakże naukowi…” (s. 59). To tylko na chwilę, gdyż VII rozdział ( Zatruta studnia) znowu rozpoczyna od rozmowy z czytelnikiem.

Gdzie więc leży naprawdę zatruta studnia? By odpowiedzieć, konieczna jest wędrówka daleka i okrężna.

Czytelnika, prosząc o cierpliwość w ciągu owego wędrowania, zaręczam, że doprowadzi ono z powrotem w pobliże zatrutych studni położonych blisko domostwa przy ulicy Księcia Józefa 29 (s. 61).

Kiedy przywodzi przykłady rozlicznych dowodów archetypicznych, tyczących żywej wody, znowu przerywa rozumowanie:

Pora zaprzestać wyliczać świadectwa tyczące się żywej wody i strzegących jej potworów. Wypada je teraz możliwie ściśle dopasować do konstrukcji archetypiczno-ikonograficznej ciągu Zatruta studnia. Zanim to nastąpi; nawróćmy do postrzeżenia już uczynionego (s. 69).

Wyka – jak widać – często nawiązuje bezpośredni kontakt z czytelnikiem, określa kompozycję swojej pracy, demonstruje metodę badawczą. Prowadzi go wręcz za rękę po labiryncie rozumowania, objaśnia swoje kroki, kieruje uwagę również na okoliczność budowania dyskursu. Czasem odnosi się wrażenie, że krytykowi zależy nie tylko na przekazaniu wyników swoich dociekań, ale przede wszystkim na ujawnieniu sposobu 103

Horyzonty literatury i kultury

dochodzenia do nich. Jako „swojak” (określenie Maciąga) dopuszcza adresata do komity-wy, wyraża przekonanie o jego przygotowaniu do percepcji swojego tekstu, nie wywyższa się, aczkolwiek demonstruje przed nim niezwykłą, zwłaszcza historyczno-literacką erudycję. Krytyk dzieli się z czytelnikiem swoimi dylematami, koniecznością zmian postawy metodologicznej „Nakazuje to wprowadzić inne aniżeli dotąd narzędzia interpretacyjne”

(s. 74), nie narzuca swojego zdania, np.: „Ktoś inny będzie skłonny pewne z tych płócien

[ Z powrotem (1898), Śmierć (1902), Ukojenie (1911), Powrót w rodzinne strony (1911), Po-wrót na noszach (1918)] zaliczyć do serii Thanatos. Nie będę o to wszczynał sporu” (s. 75), wskazuje możliwość różnych interpretacji, nie jest krytykiem ortodoksyjnym; przy okazji omówienia istot angelologicznych powiada: „można [je] wyjaśniać w sposób etnologicz-no-komparatystyczny bądź folklorystyczny” (s. 87), gdzie indziej tłumaczy: „wiele spraw wypadanie pominąć” (s. 87). W swych deklaracjach Wyka daleki jest od obiektywizmu naukowego, hermetycznej terminologii, nie tai swych osobistych gustów i priorytetów.

Zapytany, które z tych obrazków najbardziej preferuję jako zjawisko malarskie i wyraz liryki wspomnienia, odpowiadam: Anioł i pastuszek (1903).

Leonard Neuger uważa – jak sadzę – słusznie, że wszystkie role, w jakie wciela się Wyka-krytyk, wszystkie maski, jakie nakłada, dają się sprowadzić do dwóch przecinają-

cych się osi.

Na jednej występują cechy utożsamiające podmiot krytyczny z jego generacją, czy szerzej: ze zbiorowym adresatem tego pisarstwa. Na drugiej – cechy indywidualne, własny koloryt osobowości, biografia indywidualna, prywatność. A krzyżują się te osie, ponieważ na obie naniesione są te cechy, które dają się wzajemnie rzutować. W prywatności Wyki przegląda się jego generacja, czy szerzej: w generacji, w społeczności odnajduje się Wyka27.

5.

Esej Wyki o Malczewskim wyrósł z fascynacji w owym czasie krytyką mitograficzną.

Ujawnia się zatem tutaj swoista dwujęzyczność tekstów krytyka, który przywołując inne głosy, staje się niejako ich dysponentem, rozdzielającym role. „Dzieło literackie, czy szerzej obiekt staje się przedmiotem «ostrzału» z różnych pozycji, ale żadna z nich nie może zdobyć sobie wyłączności”28. Przyjęta tu metodologia taką postawę ułatwia beż żadnych ograniczeń.

Jest w książce o Malczewskim rozdział XII ( Znak, archetyp, mit), w którym autor omawia przyjętą przezeń metodę badawczą. Pada tutaj, bo paść musiało, nazwisko Gustawa Junga i jego szkoły teorii archetypu. Wyjaśnia zresztą to słowo z greckiego jako

„prawzór”, odwołuje się do Adama Schaffa, Stanisława Ossowskiego, Mieczysława Wal-lisa i Mieczysława Porębskiego, wypowiadających się na temat pojęcia „znaku”. Dorobek 27 L. N e u g e r…, s. 260.

28 Tamże.

104

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim

twórczy Malczewskiego posiada w tym względzie dwojaką wymowę. „Przy użyciu zapro-ponowanych terminów – pisze Wyka – daje się ono zrozumieć w sposób spoisty i ujaw-niający jego wewnętrzną logikę” (s. 119). Krytyk sytuuje malarstwo Jacka Malczewskiego w szerokim kontekście, zwłaszcza literackim. Daje tu o sobie znać jego wieloletnie do-

świadczenie historyka i krytyka literackiego, jego erudycja w tym zakresie. Niektórzy recenzenci książki profesora pytali, czy Malczewski znał te teksty. Myślę, że dla przyjętej tu metody badawczej nie jest to istotne. Nie chodzi bowiem o wyjaśnienie „wpływów i za-leżności”, lecz o określenie jego miejsca w procesach kulturowych; o to, co malarz wnosi do kultury polskiej. Najobszerniejsze są w książce Wyki konteksty literackie i to zarówno te, z których Malczewski bezpośrednio czerpał inspirację, jak i te, które sytuują malarstwo autora cyklu Tobiasz w szeroko rozumianym procesie kulturowym. Lokując Malczewskiego w gronie artystów Młodej Polski poza kontekstem malarskim (Chełmoński, Witkiewicz, Gierymski, Wyczółkowski, Fałat, Ślewiński), przywołuje kontekst literacki, jego stosunek do romantyków, a zwłaszcza autora Anhellego (neoromantyzm) i Żeromskiego jako piewcy powstania styczniowego (irredentyzm), Leśmiana jako pisarza-folklorysty.

Czasem skojarzenia literackie Wyki są bardzo odległe, jak przy serii Faun, odwołanie do strofy Kochanowskiego („A faunowie skaczą leśni”). Znajdziemy w książce Wyki i bliższe Malczewskiemu odniesienia: a to do Wesela Wyspiańskiego, a to do Wiosny Lucjana Rydla czy Kazimiery Ił akowiczówny, a nawet Adolfa Dygasińskiego ( Gody życia) i Tadeusza Micińskiego, zaś w przypadku obrazów o Tobiaszu do wiersza Stanisława Herakliusza Lubomirskiego ( Tobiasz wyzwolony).

Erudycja Wyki daje o sobie raz po raz znać także w przywołaniach innych tekstów: Biblii, Talmudu, prac naukowych ( Kultura ludowa Słowian, Kultura ludowa Polesia Rzeczyc-kiego Cz. Pietkiewicza). Wykaz bibliograficzny tych prac zająłby kilka stronic. Znajdą się tutaj i Kolberg, i Pan Tadeusz Mickiewicza, i trzecia część Dziadów, i Pawlikowska-Jasnorzewska. Odwołuje się też do innych znawców twórczości malarza, przytaczając taki np. fragment z Wiesława Juszczaka:

Jedną z godnych opłakania konsekwencji jest obrona Malczewskiego przed Chimerą „literatury” w malarstwie, podjęta po to, by go ocalić dla malarstwa „czystego”. W tym celu zdolni jesteśmy zakłamać się, byle twierdzić, że anegdota nie odgrywa u niego żadnej roli albo roli ważnej, albo że jest tam może, lecz nic nas nie powinna obchodzić, nie powinna interesować nas, nie powinniśmy się zniżać do tego, by zwrócić na nią uwagę29.

Wyka uważał za Stanisławem Witkiewiczem, że w osobowości Malczewskiego walczy malarz z poetą, toteż dokonując analizy jego twórczości, sytuował go w szerokim kontekście literackim i raz po raz ową literackość płócien malarza akcentował.

29 W. J u s z c z a k…, s. 130.

105

1.6.

Mecenas i przyjaciel

Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza

1.

Andrzej Kaliszewski w książce Książę z Kraju Łagodności (O twórczości Jerzego Harasymowicza) 1 nazwał Kazimierza Wykę „jedynym mecenasem” i „prawdziwym przyjacielem”

poety. Jest w tym sformułowaniu wiele racji. Zresztą autor Cudów w licznych wywiadach, m.in. w telewizyjnym z cyklu Rozmowy z pisarzami z lat 60. ubiegłego wieku, które prowadził Aleksander Małachowski, potwierdził tę zażyłość z krytykiem, stwierdzając, że Kazimierz Wyka „wybronił go przed krytykami”, którzy niejednokrotnie, zwłaszcza w początkowym okresie, atakowali go nieraz bezpardonowo. Przypomnijmy też, że autor Rzeczy wyobraźni, kończąc recenzję drugiego tomu poezji Jerzego Harasymowicza Powrót do kraju łagodności (1957), stwierdził:

Byłbym zapomniał dopisać: z wszystkich prawdziwych debiutów roku 1956 (a nie pozornych i opóźnionych, jak Białoszewskiego i Jachimowicza) najbardziej stawiam na Jerzego Harasymowicza2.

Tej wysokiej ocenie twórczości autora Cudów będzie Wyka wierny do końca swojego życia. Wspomniany Kaliszewski mówi o prywatnych seminariach u profesora, których Harasymowicz był pilnym uczestnikiem:

„Ten, łagodnie mówiąc – pisze – niemajętny, zbuntowany przeciw konwenansom młodzieniec w zadziwiającym tempie połykał bibliotekę równie nieszablonowego krytyka i uczonego”. Przypomina też, że obaj zaliczali się do zdeklarowanych kibiców Cracovii.

Harasymowicz zresztą uważał, że tylko dwóch, trzech krytyków rozumiało jego poezję.

Oprócz autora Rzeczy wyobraźni zaliczał do nich jeszcze Jerzego Kwiatkowskiego.

Jak wyglądały bezpośrednie kontakty poety z wybitnym krytykiem, owe prywatne seminaria, trudno dzisiaj dokładnie stwierdzić. Aczkolwiek na podstawie zachowanych dokumentów i wspomnień można je częściowo zrekonstruować. W poszukiwaniu materiałów na ten temat odbyłem rozmowę z córką profesora, Martą Wyką, w dniu 22 maja 2013 r., która tak scharakteryzowała te relacje:

O przebiegu spotkań Jerzego Harasymowicza z moim ojcem wiem stosunkowo niewiele. Jako młoda dziewczyna nie interesowałam się tym szczególnie. Pamiętam, że do naszego mieszkania przy ul. św. Teresy przychodziły dwie dziwne postaci: Jaś Stoberski – prozaik i Jerzy Harasymowicz – poeta. Odbywały się 1

A. K a l i s z e w s k i, Książę z Kraju Łagodności (O twórczości Jerzego Harasymowicza), Kraków 1988, s. 7.

2

K. Wy k a, W krainie łagodności – smutno, „Życie Literackie” 1957, nr 33. W przedruku w Rzeczy wyobraźni z 1959 r. wypadł cytowany fragment w nawiasach.

107

Horyzonty literatury i kultury

te spotkania w cztery oczy w gabinecie ojca. Jedno pamiętam, że były one częste. Harasymowicz wpadał

niezapowiedziany o różnych porach, rano i wieczorem, niejednokrotnie dwa razy w ciągu dnia. Zachodził

zawsze z jakimiś rękopisami w ręku. Domyślałyśmy się, że były to jego wiersze, które przynosił do oceny.

Z opinią ojca liczył się bardzo. Drugim krytykiem, który życzliwie towarzyszył mu, był Jurek Kwiatkowski.

Z nim również Harasymowicz często się spotykał, rozmawiał. Później, po śmierci ojca w 1975 roku i ten kontakt się urwał. Kwiatkowski przestał pisać o Harasymowiczu, ba, nawet jego nazwiska nie wymieniał

w swoich tekstach krytycznych. Jaka była przyczyna tego rozstania, trudno mi stwierdzić. Wracając do wizyt poety w naszym domu, to były one ułatwione z dwóch co najmniej powodów, mieszkał on przy ul. Łobzow-skiej 10, skąd na ul. św. Teresy było parę kroków; ojciec był osobowością bardzo otwartą, chętnie utrzymywał kontakty z młodymi, zdolnymi poetami czy krytykami3.

Dysponujemy też ikonograficznym potwierdzeniem tych spotkań. Otóż w „De-kadzie Literackiej” z 31 marca 2000 r. (nr 2/3), poświęconej Kazimierzowi Wyce w 90. rocznicę urodzin jako ilustracja do tekstu profesora Zapiski 1972, znalazło się zdję-

cie z archiwum rodzinnego Kazimierz Wyka i Jerzy Harasymowicz, a na nim na pierwszym planie Kazimierz Wyka, studiujący jakiś rękopis, za nim, nieco z tyłu Jerzy Harasymowicz z założonymi rękoma, wpatrujący się w ingerencje profesora w tym tekście. Pora zapewne letnia, gdyż obaj występują w jasnych koszulach z krótkimi rękawami. W tle ogromna biblioteka i mnóstwo rozrzuconych książek, na biurku teczki z rękopisami czy maszynopisami, a obok na stoliku pokaźna figura jakiegoś świętego. Harasymowicz stoi jak uczeń z zatroskaną miną, oczekujący na werdykt swojego profesora.

W archiwum domowym Marii Harasymowiczowej zachowała się kartka pocztowa wysłana przez profesora do jej męża z Paryża, datowana 31 stycznia i 1 lutego 1959 r., przedstawiająca Moulin Rouge nocą, a zaadresowana na Łobzowską 10. Oto jej treść: Drogi i Miły Panie Jurku!

Kawałek nadrealistycznego szaleństwa neonowego, które Pana wierszowi jest równe, przesyłam w upo-minku. Wieża melancholi w opinii „Wiadomości” lond. otrzymała trzecią lokatę wśród wszelkich książek krajowych anno 1959. Gratuluję!

Do Krakowa wracam razem z wiosną, proszę takową ładnie przygotować.

Kazimierz Wyka

Ten krótki tekst krytyka wskazuje na bliskie jego relacje z poetą. Potwierdza to rozpoczynający korespondencję zwrot: „Drogi i Miły Panie Jurku!”, ale Wyka nie zapomina o swej mentorskiej roli, toteż „nadrealistyczne szaleństwo neonowe” ulicy Pigalle porównuje do poezji Harasymowicza i jednocześnie informuje go o sukcesie Wieży melancholi w plebiscycie londyńskich „Wiadomości”. Mamy tu więc i element motywacyjny.

Znajdziemy też wśród dokumentów Marii Harasymowiczowej obszerne fragmenty rękopisu wstępu Kazimierza Wyki do Zielnika, czyli wierszy dla wszystkich. Pascha Chrystusa. Poemat wielkanocny pt. O poezji Jerzego Harasymowicza, notowane charakterystycznym dlań charakterem pisma na odwrocie korespondencji do niego przychodzącej, zarów-no prywatnej, jak i urzędowej. Także takie drobiazgi jak kartka-gryps do żony z notatką 3

Cytowana rozmowa nie była autoryzowana.

108

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza

„rankiem jestem u Kazia”, a w podpisie Jerzy, przy czym „J” zapisane w kształcie ukraiń-

skiego trójzęba.

O stosunku Harasymowicza do swojego mentora świadczą wiersze dedykowane Kazimierzowi Wyce. Jest ich siedem. Warto zauważyć, że nikt inny nie doczekał się w ca-

łym dorobku poety tylu adresów co profesor w ciągu kilkunastu lat ich znajomości. Oto ich tytuły4: Balkon z wakacji („Dziennik Polski” 1972, nr 234), Kraków – poemat ( Przejęcie kopii, Kraków 1958), Lichtarz ruski („Tygodnik Powszechny” 1964, nr 4), Niebo z Janem Chrzcicielem („Świat” 1957, nr 50), Parasole („Współczesność” 1959, nr 24). Tu dedykacja rozszerzona: „Kazimierzowi Wyce, który jest świętym wszystkich czarnych parasoli Krakowa”. Procesja ze świeczką ( Wieża melancholi , Kraków 1958) i Wigilia świętego Jana ( Podsumowanie zieleni, Warszawa 1964).

Najbardziej wyraziście relacje z Kazimierzem Wyką sformułował Harasymowicz we wspomnieniu w dziesiątą rocznicę śmierci profesora, pt. Takich ludzi nie ma i nie będzie…

Oto szczegółowy opis ich spotkań:

Kazimierz Wyka… Cóż, mogę powiedzieć tylko na temat mych spotkań z Nim, których było bardzo wiele i które, sam nie zdawałem sobie wtedy dokładnie z tego sprawy, położyły fundament pod moją poezję.

Przychodziłem do „Kazia” rano i wieczorem i jakoś zawsze był czas na przyjęcie mnie, na czytanie mych wierszy, których, jak to debiutant, przynosiłem całe sterty. Profesor cierpliwie wysłuchiwał i cierpliwie tłumaczył – to dobre, to „bramka z voleja”, to strzał tuż obok słupka, to ciężko wywalczony remis. To były oceny poszczególnych wierszy. Terminologia sportowa brała się stąd, że chodziliśmy razem na mecze Cracovii, której byliśmy kibicami. Nad tapczanem profesora Kazimierza Wyki królował Franciszek Józef z prawdzi-wymi orderami. Kiedyś wpadłem do Wyki chyba o jedenastej wieczorem. Kaziu już w pidżamie wskazał na cesarza – „Franek już śpi, chyba czytanie przeniesiemy na jutro…”.

Bywało tak, że to, co napisałem rano, wieczorem czytaliśmy z Profesorem. Wyka był zupełnie pozbawiony wszelkiej celebry, był naturalny no i bardzo mądry i dowcipny5.

To bardzo ważne wyznanie poety. Pozwala ono bowiem określić wkład krytyka w formowanie się jego osobowości poetyckiej. Z tych słów wynika, że profesor dokonywał przede wszystkim selekcji przedstawionych wierszy, że słabsze odrzucał, dyskwalifi-kował, zaś młody poeta liczył się ze słowem swojego mentora. Stwierdza dalej, że „tacy ludzie jak Wyka nauczyli mnie, że najważniejsza dla poety jest wyłącznie poezja”, nauczyli go „pracy, pracy i tylko pracy”, według słów Wyki „okopywania ziemi wokół drzewa własnego talentu”. Rola krytyka wyrastała wyraźnie poza zakres doradztwa poetyckiego, miał

on niebagatelny wpływ na osobiste losy Harasymowicza, który konstatuje: „Dzięki takim ludziom jak Kazimierz Wyka młodość moja wyszła z chuligańskiego zaułka, moje dzia-

łania dostały skrzydeł, moje życie nabrało sensu”. Mocne słowa. Wskazują one bowiem nie tylko na rolę profesora wobec kształtowania się warsztatu poetyckiego debiutanta, na 4

Podaję tylko informację o pierwodrukach.

5

J. H a r a s y m o w i c z, Takich ludzi już nie ma i nie będzie…, „Gazeta Krakowska” 1985, nr 16. Kazimierz Wyka we wstępie do Zielnika… wspomina o wspólnej wyprawie z Harasymowiczem na tereny połemkowskie:

„W pewien słoneczny i suchy dzień marcowy roku 1972 znaleźliśmy się z poetą na obejściu cerkwi-kościoła w Powroźniku” (s. 21).

109

Horyzonty literatury i kultury

jego wpływ na życie osobiste poety, ale jednocześnie charakteryzują osobowość Kazimierza Wyki, jego bezceremonialność, otwartość na kontakty z młodymi, bezinteresowność.

Harasymowicz wskazuje także na teksty, które ostateczny kształt uzyskały dzięki wydatnej pomocy profesora:

Sądzę, że udało mi się napisać dwie rzeczy, które nie tylko zadowoliły Profesora, lecz z których się cieszył, i które też powstawały przy Jego wielkiej życzliwej pomocy. Są to poematy Wawel i Lichtarz ruski. Jemu zresztą dedykowany.

Jemu, który nauczył mnie całkowitej duchowej niezależności, która tak mi się przydaje współcześnie w mym dojrzałym życiu poety6.

Toteż uważa, że takich ludzi jak Wyka już nie ma, że po jego odejściu i Estreichera Kraków już nie będzie taki sam, czyli nie będzie „prawdziwą stolicą polskiej kultury”, wraz z nim „zanikła też polska krytyka”. Z tych słów wynika też, że Harasymowicz bardzo wysoko cenił rolę Wyki w tworzeniu intelektualnego i kulturalnego środowiska w Krakowie, jego pozycję jako krytyka literackiego.

2.

Dla bibliograficznego porządku przypomnijmy wypowiedzi Kazimierza Wyki o twórczości Jerzego Harasymowicza. Pierwszy tekst nosi tytuł Urzeczony i ukazał się w czasopiśmie „Ziemia i Morze” (1957, nr 16). Jest to recenzja pierwszego tomu poezji pt. Cuda (Warszawa 1956). Został przedrukowany w zbiorze szkiców Rzecz wyobraźni (Warszawa 1959 oraz Rzecz wyobraźni, wydanie drugie rozszerzone, Warszawa 1977). W tym samym roku w „Życiu Literackim”, nr 33 drukuje Wyka szkic W krainie łagodności smutno, omówienie drugiego zbioru poezji Powrót do kraju łagodności (Kraków 1957). Przedruk w Rzecz wyobraźni (1959 i 1977) jako rozdziały VII do XI bez tytułu, pod wspólnym tytu-

łem z pierwszego szkicu Urzeczony. Z kolei mamy Notatki o zbieraniu głosów („Twórczość”

1958, z. 8). Jest to recenzja przedstawień w Teatrze 38, na które złożyły się: Krzysztofa Kamila Baczyńskiego Serce jak obłok oraz spektakl pt. Jubileusz, składający się z utworów Tadeusza Boya-Żeleńskiego ( Słówka), Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego ( Wit Stwosz) i Jerzego Harasymowicza ( Kraków). Przedruk w Rzecz wyobraźni (1959, 1977).

W „Twórczości” drukuje w roku 1958 (z. 9) recenzję poezji Jerzego Harasymowicza Przejęcie kopii (Kraków 1958), pt. Ponowny debiut. Przedruk w Rzecz wyobraźni (1959, 1977).

Obszerny szkic Jerzy Harasymowicz – przeszły i obecny ukazuje się w książce Debiuty poetyckie 1944–1960. Wybór i opracowanie Jacek Kajtoch i Jerzy Skórnicki (Warszawa 1972).

Przedruk w Rzecz wyobraźni, wydanie drugie rozszerzone (Warszawa 1977) oraz w nieco skróconej i znacznie zmienionej formie w: Jerzy Harasymowicz Zielnik, czyli wiersze dla wszystkich. Pascha Chrystusa. Poemat wielkanocny (Kraków 1972). Nadmienić jeszcze wypada, że w zbiorze pastiszy Kazimierza Wyki Duchy poetów podsłuchane (Kraków 1959) znalazł się wiersz: Jerzy Harasymowicz, Kaptur zakonnicy, a artykuł O wierszu Jerzego 6

Tamże.

110

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza Harasymowicza „Budjak” w tłumaczeniu Ostapa Lajośkyjego w „Naszej Kulturze”, dodatku do „Našeno Slova” (1961, nr 12).

Poza wymienionymi tutaj tekstami podstawowymi o poezji Jerzego Harasymowicza Wyka niejednokrotnie przywoływał jego nazwisko przy okazji omawiania twórczo-

ści innych autorów. Oto kilka wybranych przykładów z drugiego rozszerzonego wydania Rzeczy wyobraźni (Warszawa 1977). Pisząc o debiucie Zbigniewa Herberta Struna światła, stwierdza, iż każe się on wiele spodziewać, gdyż poeta ten posiada własną wyobraźnię, „a nie tylko [jest to] gorzki narrator ideologicznej noweli poetyckiej, w przeciwieństwie do Harasymowicza i Białoszewskiego”7. Przy okazji omawiania debiutu poetyckiego Stanisława Grochowiaka Ballada rycerska ( Barok, groteska i inni poeci) konstatuje, że autor Cudów jest najwybitniejszą indywidualnością we współczesnym nurcie groteski (s. 194). W kontek-

ście Świata niestworzonego Leszka Elektrowicza ( Echo katastroficzne) powtarza swoją tezę z W krainie łagodności – smutno, że Harasymowicz to uczestnik pokolenia, a „próba sentymentalizmu jest w istocie obroną przed rozczarowaniem w imię prostych wartości” (s. 219).

Wyka widzi analogię między poezją Aleksandra Wata a swego podopiecznego ( Super flu-mina Babylonis), a zwłaszcza w przypadku wiersza Senika. „Takie zaś zbieżności – wyjaśnia

– pomiędzy przedstawicielami zupełnie różnych pokoleń i szkół poetyckich należą do podstawowych cech obecnej sytuacji poezji” (s. 354). W Notatkach o zbieraniu głosów uradowało go, że „w Teatrze 38 fragment Wita Stwosza Gałczyńskiego łączył Boya z Harasymowiczem”

i że poemat o Krakowie jest kontynuacją jakiejś wizji średniowiecznego Krakowa, choć z Gałczyńskim nie ma nic wspólnego” (s. 366). W refleksjach na temat współczesnej poezji ( Podzwonne i powitanie) po śmierci 31 maja 1957 r. Leopolda Staffa przypomina debiuty:

„Jerzy Harasymowicz, Stanisław Grochowiak, Bohdan Drozdowski, inni debiutanci, jeszcze nieokreśleni w swoich możliwościach” (s. 375). Ponownie do tych debiutów powraca w szkicu Białoszewskiego obroty, donosy i szumy: „W pokoleniu tym nastąpiły debiuty pozorne i debiuty rzeczywiste. Rzeczywistymi były debiuty tych poetów, którzy – jak Grochowiak czy Harasymowicz – liczyli podówczas niewiele ponad dwadzieścia lat” (s. 581).

Z przytoczonych tutaj odwołań do autora Przejęcia kopii wynika, że wśród debiutów 1956 r. wyróżniał go zdecydowanie, choć zdawał sobie sprawę z jeszcze niedookreślonego warsztatu poetyckiego. Był po prostu Harasymowicz dla niego ważnym zjawiskiem na mapie powojennej poezji polskiej. Stąd tak liczne odwołania do jego dorobku przy omawianiu innych autorów czy tendencji we współczesnej liryce.

3.

Leonard Neuger w szkicu Sarmatyzm oświecony ( O sztuce pisarstwa krytycznego Kazimierza Wyki) zauważył, że „teksty literackie nie są nigdy przez Wykę traktowane czysto przed-miotowo. Zawsze w «pamięci» krytyka pozostaje człowiek – autor, członek owej grupy 7

K. Wy k a, Rzecz wyobraźn i, wyd. drugie rozszerzone, Warszawa 1977, s. 185. Pozostałe cytaty wg tej edycji.

W nawiasach przy tekście podano stronę.

111

Horyzonty literatury i kultury

towarzyskiej”8. Natomiast Włodzimierz Maciąg, zastanawiając się nad tym, co wzbudziło zainteresowanie krytyka w bogatej fali poezji popaździernikowej, dochodzi do wniosku, że „to chyba przede wszystkim, że poezja ta nawiązała łączność z wartościami kilka lat wcześniej «odgórnie» zakwestionowanymi albo odrzuconymi, że się nimi umiała po-służyć, umiała je wykorzystać dla wyrażania nowych i niemożliwych wcześniej do przewidzenia doświadczeń społecznych i osobistych…”9. Wśród poetów mieszczących się w tym kręgu zauważa też Jerzego Harasymowicza, który – jak pisze – „jest tak silnie zwią-

zany z wyobraźnią Gałczyńskiego, z dziecięcymi wizjami Makowskiego, z romantyzmem i barokiem, a potem z nadrealizmem, secesją i Wyspiańskim”10. Maciąg akcentuje też to, że autor Rzeczy wyobraźni „stawał się krytykiem i przyjacielem kolejnych pokoleń pisarzy polskich, poetów w pierwszym rzędzie, w ten sposób szukał swoich miar i kryteriów”11.

Podmiot tego referatu jest tego najdobitniejszym dowodem. Zwraca też uwagę Maciąg na swego rodzaju umiejętność prognozowania rozwoju twórczości poetów, zarysowania perspektyw, na fakt, że krytyk w tym zakresie rzadko się mylił, a czasem jak w przypadku Jerzego Harasymowicza bywał wręcz proroczy.

Sformułowane tutaj sądy badaczy warsztatu krytycznego Kazimierza Wyki potwierdza już jego pierwszy tekst o debiucie Jerzego Harasymowicza, o tomiku Cuda, ogłoszony pt. Urzeczony i zaopatrzony w motto: „Ja Władca Łagodności | chrzciciel drobnych muszek…”. Rozpoczyna go od rozprawienia się z licznymi recenzjami, jakie ukazały się po opublikowaniu Cudów, których autorzy z wielką skrupulatnością wyznaczyli antenatów tej poezji, a więc: Gałczyński (Kwiatkowski), poeci baroku – Morsztyn i inni (Głowiń-

ski), Ił akowiczówna, Czechowicz, z malarzy Makowski i Wojtkiewicz (Matuszewski), Mickiewicz, Iwaszkiewicz, Apollinaire, symboliści (Szmidt)12. Wśród tych wypowiedzi krytycznych jedynie recenzję Jerzego Kwiatkowskiego uważa za najlepszą i najsubtelniej-szą, natomiast Szmidta określa jako: „ktoś czupurny i surowy z Wrocławia”, a jego diagnozy kwituje ironicznym stwierdzeniem: „Ładne pojęcie o mechanizmie twórczości, naprawdę z pieluszek krytycznych”.

Wyka, wychodząc z przekonania, „że w każdym z tych skojarzeń jest jakieś ziarno racji”, dowodzi, iż „suma owych ziaren nie daje mąki i chleba”. Broni poezji Harasymowicza przed określeniem jej „jakimś erudycyjno-eklektycznym zlepkiem”. Uważa wręcz, że główny problem wyobraźni Harasymowicza wyraża się w tym:

8

L. N e u g e r, Sarmatyzm oświecony ( O sztuce pisarstwa krytycznego Kazimierza Wyki), „Ruch Literacki” 1979, z. 4, s. 263.

9

W. M a c i ą g, Gospodarz. Kazimierz Wyka jako krytyk literacki, [w:] Kazimierz Wyka, praca zbiorowa, red.

H. Markiewicz i A. Fiut, Kraków 1978, s. 50.

10 Tamże.

11 Tamże, s. 48.

12 J. Kw i a t k o w s k i, Jest Gałczyński, „Życie Literackie” 1957, nr 3; M. G ł o w i ń s k i, Poezja kontrastów. Jerzy Harasymowicz, „Cuda” , Warszawa 1956; „Twórczość” 1957, nr 3; R. M a t u s z e w s k i, Baśnie o dzieciach, gilach i zającach, „Nowa Kultura” 1957, nr 7; J. P. [J u l i a n P r z y b o ś], Szczęśliwy debiut [rec. Cudów], „Przegląd Kulturalny” 1957, nr 6; A. S z m i d t, Pisk z pieluszek, „Nowe Sygnały” 1957, nr 9.

112

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza Droga po meandrach fantastycznej mapy rzeczywistości, przez wielu poetów i malarzy przebyta już droga

– w tej urzekającej poezji zostaje jakoś podjęta na nowo i po swojemu przebyta. Podjęta od jej pradawnego początku, zanurzonego w baśniowym doświadczeniu człowieka13.

Oryginalności poezji Harasymowicza będzie Wyka bronił we wszystkich swoich tekstach, wskazując na jej swoiste aspekty. Będzie to zatem w Cudach „baśń animacyjno-

-antropomorfizacyjna”, w której wyróżnia niejako dwa bieguny: baśń bardzo naiwną, pro-stoduszną, dosłowną oraz bardziej udatną i dowcipną, „kiedy jest bardziej aluzyjna aniżeli dosłowna”. Zgadzając się z Jerzym Kwiatkowskim, że liryka Harasymowicza bliska jest poezji Gałczyńskiego, zauważa jednak, że autor Niobe nie idzie tak daleko w animizacji i an-tropomorfizacji. „Zresztą – powiada – rzeczy i przedmioty są u Gałczyńskiego, jak w dawnej martwej naturze – realne, dotykalne i zwykłe” (s. 197). W tym upatruje odmienność poezji autora Cudów, gdyż „widzenie najbardziej pierwotne łączy się u niego z widzeniem całkowicie nowoczesnym” (s. 197–198). Dają tutaj znać o sobie zainteresowania autora Rzeczy wyobraźni filmem, gdyż Harasymowiczowską fantastykę kształtów i kolorów wywodzi z filmu rysunkowego. Na dowód przytacza takie wiersze jak: Jesienne zające, Wiek niewinności, Sąd, Styczeń, Gile, Szachy. Podobnie jak Julian Przyboś14 najwyżej u Harasymowicza ceni jego prozę poetycką, nawiązującą do utraconego dzieciństwa ( Zima).

Po antropomorficznym pokładzie wyobraźni wyróżnia pokład drugi, a mianowicie „warstwę poezji dziecięcej i jej gotowych rekwizytów”, których źródeł doszukuje się w książeczkach obrazkowych, elementarzach baśniowych, rysunkach dla dzieci, kartkach ze świątecznymi życzeniami. „Angelologia i eschatologia – powiada – przedszkolnego ka-techizmu”. W tym eksploatowaniu dzieciństwa widzi dwie warstwy, z jednej strony charakterystyczne dla dzieciństwa kompleksy (utracona wiara, rozbity dom rodzinny, pierwsza miłość i pierwsza zazdrość), z drugiej ucieczka w marzenia, we współczucie, liryzm.

Przy czym wyżej ceni „ciemną stronę uczuciowości poety” niż „prosty katechizm dziecięcego zdumienia”.

Harasymowicz – pisze Wyka – ze śmiałością dziecka-odkrywcy kroczy od punktów początkowych wszelkiej poezji. Urzeczony kroczy i ostro widzący. Przecina poetyki i wzory już istniejące. Nie zna skrupułów w ich odkrywaniu na nowo. Nie odczuwa. Nie odczuwa lęków w ich kojarzeniu. I właśnie na tym polega jego oryginalność (s. 203).

Język krytyczny autora Rzeczy wyobraźni jest żywy, bogaty, nierzadko operuje on metaforą czy porównaniem. Tak jest też w szkicu o Cudach, gdzie wyobraźnię poety zestawia z odkrywką geologiczną, która ukazuje przekrój przez warstwę ziemi. Wyróżnia więc u Harasymowicza i przekrój przez obnażoną podświadomość, i nowoczesną metaforę, i gęstą miazgę animistyczną, i precyzyjne mechanizmy w prozie poetyckiej, i pokłady fan-tazjotwórstwa. Zauważa przy tym, że „odkrywka jest naturalna. Sama narosła”.

13 K. Wy k a, Urzeczony. Cyt. za: t e n ż e, Rzecz wyobraźni, Kraków 1959, s. 196. Kolejne cytaty wg tego wydania, w nawiasach przy tekście podano stronę.

14 J. P r z y b o ś, Szczęśliwy debiut…

113

Horyzonty literatury i kultury

Do indeksu antenatów przywoływanych przy okazji Cudów dołącza – jak się zdaje

– bardzo trafnie dwa nazwiska malarzy: Chagalla i Nikifora. Pierwszy – to „próba nadrealistycznego liryzmu skojarzonego z dziecinnym urzeczeniem”, drugi – sąsiad z najbliż-

szej ojcowizny, którego również charakteryzuje „pójście w poprzek wielkiej tradycji, za głosem własnego urzeczenia”. Widzi też pewne pokrewieństwa, zwłaszcza w prozie, do utworów Juliana Przybosia ( Ścięcie jaworu).

Włodzimierz Maciąg w cytowanym już szkicu o warsztacie krytycznym Wyki okre-

ślił go słowem „gospodarz”. Ta gospodarska postawa widoczna jest również w recenzji Cudów. Pod koniec rozważań zadaje bowiem pytanie, co niezależnie od uwikłań w tradycję jest u poety najbardziej własne? Wyróżnia trzy aspekty: erotykę, ciemne marzenie i prozę. „To właśnie mówi o zaledwie napoczętych możliwościach tego poety”. Wspólnym piętnem poezji miłosnej Harasymowicza jest romantyczny i barokowy konceptualizm, choć w żadnym stopniu nie jest on stylizacją, lecz „naturalnym odkryciem urzeczonego dziecka”. Uważa, iż „ciemne marzenie” nie pozwoli Harasymowiczowi pozostać na sta-

łe w świecie kolorowych zajączków i dobrotliwych gili. Najwyżej ceni prozę poetycką, jak Wawel, Z czasów 1655–1660, Dzieciństwo, Prawdziwy portret autora, Babcia. Ceni ją za zwięzłość, zwartość, szeroki wachlarz możliwości uczuciowych od kpiny i żartu po kry-staliczne wzruszenie.

Jak prawdziwy gospodarz, zatroskany rozwojem swojego gospodarstwa, formułuje na koniec „drogowskazy dalszego rozwoju autora Cudów”. Przypomnijmy je w maksymalnym skrócie. Po pierwsze – zachęca poetę, by nie porzucał gilów, zajączków, śniegów podleśnych, jemiołuszek i jarzębin, po wtóre – uważa, że nie należy na tym przestawać,

„trzeba wyjść wyżej”, po trzecie – Harasymowicz „zbyt mało wytwarza przedmiotów koniecznych”, a pracuje wciąż w instynkcie i psychice podświadomej.

4.

Szkic o drugim zbiorze poezji Harasymowicza Powrót do kraju łagodności (Kraków 1957) zatytułował Wyka W krainie łagodności – smutno. Wprawił on krytyka, podobnie jak innych, w pewne zakłopotanie. Sam poeta uściśla topograficznie „krainę łagodności”, a więc Muszyna nad Popradem. Wyka zaś dokonuje wręcz poetyckiego opisu dróg prowadzą-

cych do tego miejsca:

Do kraju tego prowadzą z Krakowa różne rzeczywiste drogi, zanim za Starym Sączem, zanim gdzieś od Rytra nie przytulą się do siebie i nie ścisną we wstążkę trójdzielną i odtąd nierozłączną – z drugiej strony z Tatr przybywający Poprad, rzeczny Janosik, łagodniejszy od swego harnasiowatego krewniaka Dunajca –

Poprad, linia kolejowa i szosa (s. 209).

Wyka stawia pytanie, skąd się wzięła w poezji Harasymowicza ta droga sielanki i „czy oznacza [ona] po prostu powtórkę marzenia o utraconym dzieciństwie, wszech-obecnego w Cudach?”. Zauważa cofanie się „antropomorfizacyjnej ornamentyki” na rzecz

„poezji opisowej sielanki”. „Sztaluga Watteau ustawiona nad Popradem. Rysunek zamiast 114

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza ornamentu” (s. 211). Przy czym opis Harasymowicza stanowi jedynie wstęp do liryki,

„do ciemnego niepokoju”:

I w tym właśnie – konstatuje Wyka – dostrzegałbym istotny sens i wagę drugiego zbioru Harasymowicza.

Sielanka nad Popradem i kraina łagodności, mająca rozpostrzeć swoje granice aż po Gauguina wyspę Noa-

-Noa (bardzo wonna) – to raczej pozór tematyczny. Naprawdę zaś dokonywa się w tym zbiorze edukacja uczuć poety: przestają być dziecinne, stają się młodzieńcze. Takiej edukacji towarzyszy zazwyczaj mutacja.

To znaczy głos się załamuje i powraca do porzuconego rejestru. Mutacja na kartach Powrotu do kraju łagodności pojawia się również (s. 212).

Nowe osiągnięcia poety dostrzega wybitny krytyk w wierszach erotycznych i tekstach tzw. ciemnego marzenia. Erotyk Biała srebrna błękitna porównuje do Krzysztofa Baczyńskiego Biała magia, Promienie, Z wiatrem, a to pod piórem Wyki najwyższa ocena.

Ciemne marzenie zaś odczytuje z krajobrazowych wierszy poety, jak choćby Zmrok: Powoli, powoli szarzeją gniazdka połemkowskich wsi,

już ledwo widać, jak cerkiewki czarne pisklę łebek unosi

i w żółty dziób chwyta poprzecznie dwie wielkie ćmy,

i ile ma głów jeden koń, nie wiadomo, na mostku wśród osin.

Broni Harasymowicza przed posądzaniem o tani sentymentalizm. Postawę taką tłumaczy doświadczeniami jego generacji: „Jego pokolenie znużone jest ideami i nieskłonne wierzyć w poglądy i systematy” (s. 214). Harasymowicz posiada bezpośredni kontakt z czytelnikami, utorowany nie przez krytykę, a przez własną „antyoschłość”. „Tak więc «sentymentalizm» Harasymowicza pozostaje w związkach przeciwstawnej genezy z wiecowatą poezją b. pryszczatych, a także jest jakąś formą odpowiedzi poetyckiej np. dla Bohdana Drozdowskiego” (s. 214).

Jak widać, ocena pierwszych tomów Jerzego Harasymowicza jest pogłębiona, umocowana w szerokim kontekście literackim, ale jednocześnie w kontekście rzeczywistości realnej, w jakiej wzrastało pokolenie poety. Na tle licznych omówień debiutu autora Cu-dów wyróżnia się głęboką znajomością warsztatu poetyckiego, przeżyć generacji, wielostronnym spojrzeniem. Toteż zgodzić się trzeba ze stwierdzeniem Andrzeja Kaliszew-skiego w przywoływanej już książce, że:

Te dwa szkice Wyki są czymś więcej niż próbą solidnej analizy. Emanuje z nich, nawet dziś, po latach, jakiś intymny, a zarazem poważny stosunek krytyka do poezji i jej twórcy; stosunek wynikający z wielostronne-go, głębokiego rozumienia literatury i jej życiowych uwarunkowań (14).

5.

Zbiór poematów Jerzego Harasymowicza Przejęcie kopii (Kraków 1958) przekornie traktuje jako „ponowny debiut”. Zabieg ten ma mu ułatwić procedury interpretacyjne, które na końcu pozwolą określić ewolucję twórczości. Warto podkreślić jej oryginalny charakter nie tylko – jak powiada – „na tle rymowanej sieczki”, której sporo zauważa 115

Horyzonty literatury i kultury

wśród młodych i najmłodszych poetów, ale oryginalny również w kontekście własnego dorobku:

Tych sześć poematów – pisze – to sześć rozmaitych przygód z jednym, który dla Harasymowicza obiektywnie istnieje, partnerem jego poezjotwórstwa – sześć przygód z własną wyobraźnią i własną psychiką (s. 217).

Porzuca więc dostępne w badaniach literaturoznawczych kategorie formalne, gatunkowe, kategorie społeczne, by skupić się na kategorii dokumentu psychicznego jako jedynym kluczu umożliwiającym zrozumienie tej poezji.

Horyzontem Harasymowicza i tym, co się na nim wyświetla, nie podmiot liryczny rządzi, lecz – powtarzam

– „ja” autorskie, „ja” osobiste, „ja” psychiczne (s. 219).

Wśród sześciu poematów wyróżnia dwa: wstępny Przyczynek do wstępnego odkry-wania jako utwór programowy oraz końcowy poemat Kraków, bo „najwięcej mówi o za-sadach poezjotwórstwa Harasymowicza”. Uważa go zresztą za najwyższe osiągnięcie w Przejęciu kopii. Z kolei dokonuje szczegółowej analizy pozostałych czterech, określa-jąc je mianem „poematów fantastycznych”; co wyraża się w ich fabule i uroku skojarzeń ( Przejęcie kopii, Jar, Kat i Czarny dom).

„Poematy Harasymowicza – stwierdza Wyka dobitnie – jak u nikogo z debiutantów po roku 1945, przeszły przez szkołę nadrealistyczną i na pewno przy jego nazwisku termin ów będzie się wielokrotnie odmieniać i powtarzać” (s. 222). Krytyk nie poprzestaje na tym określeniu. Drąży materię poetycką wierszy Harasymowicza i dochodzi do wniosku, że nie jest to nadrealizm rodem z dwudziestolecia (Wat, Ważyk).

Autor Przejęcia kopii zaprezentował bowiem „różną materię wyobrażeniową, materię skojarzeniową”, którą cechuje szczególny aspekt polski, katalog terminów jakby wzięty z zielnika Wyspiańskiego, zaś fabuły, zwłaszcza w Jarze, „to przemienione w słowa kom-pozycje Jacka Malczewskiego”.

Wyka, niestrudzony badacz Młodej Polski, zafascynowany tą epoką, z ogromną ra-dością powitał w Przejęciu kopii elementy secesji, modernizmu, które wyciągnięte z lamusa rekwizytów, tzw. trwałych wartości, „otrzepane z kurzu”, „poddane prawom luźnego skojarzenia”, nabierają życia. Stąd więc nadrealizm Harasymowicza ma własną, polską twarz, któ-

rą trudno określić ściśle w kategoriach literaturoznawczych, toteż zamiast kolejnego „izmu”

proponuje tego typu postawę ironicznie nazwać grochowiaki czy harasymuszki.

[…] jeżeli w stanowisku nadrealistycznym najważniejszy jest zapis niekontrolowanego potoku skojarzeń, to o rzeczywistym, konkretnym wyglądzie owego zapisu wcale nie owa zasada ogólna decyduje, lecz obecne w psychice składniki, ich pochodzenie, ich nieświadome dziedzictwo i podglebie. W przypadku Przejęcia kopii: jest ten debiut świadectwem polskiej drogi poprzez nadrealizm do…? (s. 228–229).

Szczególną uwagę poświęca Wyka w tym szkicu poematom: Przyczynek do nowego od-krywania oraz Kraków, skupiając się na tym ostatnim, jemu zresztą dedykowanym. Pierwszy żartobliwie zostawia Jerzemu Kwiatkowskiemu, gdyż jego właśnie dedykacja dotyczy.

116

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza Przyczynek to nie program; Kraków to nie opis – powiada – są to natomiast skojarzeniowe etiudy wyobraźni wokół sytuacji poetyckiej harasymuszek i grochowiaków, wokół dzielnic i przedmieść Krakowa tak rozsy-panych, jakby plan miasta pocięty został na kawałki i rozrzucony (s. 230).

Krytyk zdaje sobie sprawę, że po tekstach Wyspiańskiego, Czyżewskiego, Gałczyń-

skiego znaleźć nowy sposób na opisanie zaczarowanego miasta nie było łatwo. Harasymowiczowi się to udało, gdyż spojrzał na Kraków z perspektywy doświadczeń swojej generacji. Generacji, która „pod spiralami odrzutowców; pod radioaktywnymi deszczami”

swoje lęki i marzenia artykułuje w trzech krakowskich piwnicach artystycznych. Toteż w poemacie Kraków ściśle spotykają się „narodowy zielnik z Wawelem”.

Na końcu Wyka wyjaśnia, dlaczego nazwał Przejęcie kopii powtórnym debiutem.

Mianowicie baśniowy, antropomorfizacyjny, dziecinnie naiwny ton Cudów i Powrotu do kraju łagodności złudził wielu krytyków, m.in. Juliana Przybosia, który doradzał poecie, by nauczył się rymować i przerzucił na twórczość dla dzieci.

Błoński i bodaj tylko ja – zauważa – przeczuwaliśmy, że ten baśniowy naskórek szybko się złuszczy, że wyskoczą spod niego kompleksy dojrzewania, trwogi rzeczywiste i one dopiero powiedzą, jak naprawdę wygląda „ja” psychiczne rządzące w tym autorze. Dlatego, panowie recenzenci, przestańcie przy nim opowiadać o swobodnej baśni, o kropelkach rosy, o krasnalach pod liśćmi łopianu etc., etc. W Przejęciu kopii naskórek odpadł już definitywnie (s. 236).

Przewiduje duże możliwości poetyckie młodego autora, sugeruje zwiększone wymagania intelektualne, których zresztą wyraźne świadectwa znajduje w omawianym cyklu. Wyka uważa, że młoda poezja, której Harasymowicz jest przedstawicielem, zdecydowanie wyprzedza współczesną prozę czy dramat. Tym przekonaniem zamyka tekst Ponowny debiut.

6.

Ostatni szkic o autorze Budowania lasu pt. Jerzy Harasymowicz – przeszły i obecny wydrukował Wyka w 1972 r. w książce Debiuty poetyckie 1944–1960. Wiersze, autointerpretacje, opinie krytyczne, opracowanej przez Jacka Kajtocha i Jerzego Skórnickiego (Warszawa 1972). Antologia ta ma dość szczególny charakter, gdyż autorzy wierszy sami dokonali wyboru tekstów i jednocześnie publikują coś na kształt poetyckiego credo czy samooceny. Wypowie-dziom tym towarzyszy szkic krytyczny oceniający dotychczasowy dorobek danego poety.

Zgromadzono zatem materiał prezentujący twórców debiutujących po drugiej wojnie światowej do tzw. pokolenia „Współczesności” włącznie, a więc dwudziestu trzech autorów od Tadeusza Różewicza po Mariana Grześczaka. Twórczość Harasymowicza prezentowana jest tutaj przez następujące teksty: Wielkanoc, Prawdziwy portret autora, Droga przez las, Trój-ca zimowa, Zielony majerz, Wyprzęgnięty tramwaj Europy. Obowiązywała tu bowiem zasada: trzy utwory z początków twórczości, trzy ostatnie. Niezwykle charakterystyczne jest tutaj wyznanie autora Lichtarza ruskiego. Wychodzi od stwierdzenia, że niechętnie bierze udział

w tego typu przedsięwzięciach i wyraźnie dystansuje się od pokolenia „Współczesności”.

117

Horyzonty literatury i kultury

Tymczasem dla mnie, w moim systemie wartościowań najważniejsza jest i pozostanie poezja. Jestem może ostatnim w Polsce poetą romantycznego chowu. Nie napisałem w życiu ani jednej litery służebnej. Sympatyczna jest władza ludowa, ale dla mnie najważniejsza jest władza poezji. Mój fantastyczny świat jest dla mnie o wiele bardziej realny niż rzeczywistość i tylko on mnie naprawdę obchodzi. Za swoje osiągnięcie uważam ożywienie epiki, ożywienie poematu, który wielu chciało już odesłać do lamusa. W drobnych wierszach gubię się, zaczynam nie pisać, ale malować. Po prostu w poemacie czuję się marszałkiem swojej wyobraźni, a w wierszu tylko porucznikiem15.

Wspomina dalej m.in. o wątku ukraińskim i łemkowskim w swojej poezji. „W ogó-

le interesują mnie wszelkiego rodzaju mniejszości narodowe żyjące na marginesach, jak właśnie Łemkowie czy Żydzi” (s. 401), dalej o poezji miejskiej, o Krakowie, o Madonnach wyrosłych z fascynacji średniowieczną sztuką ludową.

Zatrzymałem się przez chwilę nad prezentacją antologii Kajtocha i Skórnickiego, gdyż jej koncepcja rzutuje na zakres i formę szkicu Kazimierza Wyki o Harasymowiczu. Nie jest to bowiem – jak w przypadku omawianych dotąd tekstów typowa recenzja pojedynczego czy kilku tomików, lecz próba spojrzenia syntetycznego, ujmowane-go tutaj w układzie dychotomicznym: poeta przeszły i obecny. Powoduje to, że autor operuje również sądami wcześniej sformułowanymi, skracając je do maksymalnych rozmiarów, większą uwagę skupiając na tym, co nowe dotąd przezeń nieinterpretowa-ne, na członie „obecny”. Osią kompozycyjną szkicu Wyki jest wspomniana opozycja.

Tekst dotyczy następujących tomików poezji: Cuda (1956), Powrót do kraju łagodności (1957), Wieża melancholi (1958), Przejęcie kopii (1958), Mit o święty Jerzym (1960), Ma się pod jesień (1962), Podsumowanie zieleni (1964), Budowanie lasu (1965) oraz Wy-bór wierszy (1967). Nie obejmuje on tomów: Madonny polskie (1969), Wybór poezji (1971) oraz Znaki nad domem (1971), gdyż prace redakcyjne nad tym tomem zostały zakończone w roku 1969.

Kazimierz Wyka ponownie akcentuje przynależność Harasymowicza do generacji 1956 r., przywołując nazwiska Mirona Białoszewskiego, Stanisława Grochowiaka, Zbigniewa Herberta. Zwraca uwagę, że na tle tego pokolenia autor Cudów znalazł własną drogę. Chociaż mało się troszczy o selekcję publikowanych tekstów, to cieszy się uznaniem czytelników; natomiast krytycy i recenzenci, zwłaszcza warszawscy, go nie rozpieszczają.

Krytyk zauważa wyraźną ewolucję warsztatu poetyckiego Harasymowicza: od animacji do baśni, baśni dość oryginalnej, gdzie elementy rzeczywiste przeplatają się z „rze-czywistymi tylko w sensie baśniowym”. Dostrzega u poety obecnego większą oszczęd-ność i ekonomikę słowa. Konstatując rozwój autora w kontekście Powrotu do kraju łagodności, stwierdza:

Dawny Harasymowicz swoje marzenia o kraju łagodności podawał w tonacji ciepłej i naiwnej. Obecny czyni to w sposób gorzki, ale o ileż bardziej przejmujący, kiedy nazwie samego siebie niedźwiedziem, daremnie przez wiosnę obudzonym i wyciągniętym z legowiska (s. 408).

15 Debiuty poetyckie 1944–1960. Wiersze, autointerpretacje, opinie krytyczne, wybór i oprac. J. Kajtoch, J. Skórnicki, Warszawa 1972, s. 400. Pozostałe artykuły wg tego wydania. W nawiasach przy tekście podano stronę.

118

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza W poezji obecnego Harasymowicza, niczym dwa koncentryczne i poszerzające jej zakres kręgi, wstąpiła historia i wstąpiło pogranicze dwu plemion słowiańskich (s. 406).

Szczególnie wysoko ceni wiersze poświęcone Łemkom i Łemkowszczyźnie, krwawej historii dwu plemion słowiańskich, a także wiersze zamknięte w drugim kręgu koncen-trycznym, w przeszłości Polski, której tu poeta zaledwie dotknął.

Niejednokrotnie zwracano uwagę na to, że Wyka jest krytykiem krakowskim, szczególnie uczulonym na urodę tego miasta i jego historyczną przeszłość oraz kulturotwór-czą rolę. Mocno ten aspekt akcentował np. w książce o malarstwie Jacka Malczewskiego.

Toteż z satysfakcją odnotował tutaj, że temat Krakowa rozgościł się pod piórem poety od poematu Kraków z Przejęcia kopii, przy czym jest to perspektywa i historyczna, i współ-

czesna, anno domini 1968. Wprawdzie miał on poprzedników jak Tytus Czyżewski ( Lajkonik w chmurach) czy Konstanty Ildefons Gałczyński ( Zaczarowana dorożka), to jednak

„na podobnej notowanej taśmie dokręcił on nowe sekwencje, nowe i tamtym poetom niedostępne serie migawek krakowskich” (s. 409). Kraków Harasymowicza to nie tylko Wawel, Kościół Mariacki i Sukiennice, ale przede wszystkim ludek krakowski, gdyż jawi się tutaj autor jako poeta przedmieścia i miejskiego folkloru. Stąd więc niedaleko do wo-dewili Konstantego Krumłowskiego czy Stefana Turskiego. Sygnalizowaną krakowskość Wyka manifestuje wprost:

Trzeba być bardzo rdzennym krakowianinem, by wiedzieć, co po krakowsku w tekstach poety znaczy mi-glanc, a co to są mlaskoty (muzykanci w orszaku poprzedzającym Lajkonika) i gdzie te mlaskoty mają ulicę własną o tej nazwie. Na Zwierzyńcu ją mają (s. 410).

Krytyk akcentuje tutaj rzecz rzadką u Harasymowicza – humor, zwykły i kpiarski,

„a także, jeżeli nie całkiem czarny, to czarniawy”. W nim mieści się – zdaniem Wyki – „kpina z tzw. małej stabilizacji i jej rekreacyjnych ideałów”. Mamy więc zatem wyraźne umoco-wanie poezji Harasymowicza o Krakowie nie tylko przeszłości, ale również żywej, gorącej jeszcze współczesności.

Syntetyczny charakter szkicu Harasymowicz – przeszły i obecny, podsumowanie do-tychczasowego dorobku poetyckiego pozwala Wyce dostrzec jeszcze jeden istotny wątek, a mianowicie „kreację mitu o samym sobie”, co wiąże się z szukaniem krainy łagodności i próbą ucieczki na wyspę szczęśliwą. Tylko że ucieczki przed swoim ja nie ma. Potwierdza to mit o świętym Jerzym. Mit o świętym Jerzym odczytuje krytyk jako „opowieść o jednostce samotnej pośród ludzi, skłonnej obcować tylko z własnymi marzeniami, przyrodą i elementami kultury”. Przekonanie to określa autor bardzo trafną metaforą: Dlatego rdzeń poezji Harasymowicza, który łączy jej wszystkie kręgi i słoje, wykonany został z ciemnego i tajemniczego drewna. Kora lśni blaskami, rdzeń od korzeni, ciągnie samotnicze soki (s. 413).

Wypowiedzi Wyki o poezji autora Cudów mimo upływu lat nie straciły na swojej aktualności, nie zdeprecjonowały się, ujawnił w nich bowiem autor nie tylko znakomitą, głęboką znajomość twórczości poety, realiów, w jakich ona powstawała, kontekstu 119

Horyzonty literatury i kultury

kulturowego i społecznego, jakiego brakowało innym krytykom, zwłaszcza warszawskim, z którymi nierzadko polemizuje. Toteż jego recenzje, szkice o poezji Harasymowicza nie mogą być pominięte przez kolejne generacje badaczy poezji współczesnej. Położył on –

jakby powiedział Stanisław Pigoń – mocne podstawy, założył solidne przyciesie pod tę budowlę.

Artystycznym, literackim komentarzem do twórczości Jerzego Harasymowicza jest wiersz Kazimierza Wyki: Jerzy Harasymowicz: Kaptur zakonnicy, pomieszczony w tomie pastiszy Duchy poetów podsłuchane.

Józef Baran w trzecim tomie dziennika Spadając, patrzeć w gwiazdy cytuje list Anny Kamieńskiej, z którego przytaczam dwa zdania o Harasymowiczu: „Harasymowicz był

świetny na początku, a teraz została mu tylko piękna biała głowa jak dmuchawiec. Tak go widziałam na wieczorze na Karmelickiej”16.

Jeżeli poetka ma rację, to okres świetności twórczej autora Cudów przypadł na czas, w którym żył Kazimierz Wyka, na lata ich przyjaźni, kiedy profesor dokonywał – co sam autor zaświadcza – solidnej selekcji dopuszczanych do druku wierszy.

16 J. B a r a n, Spadając, patrzeć w gwiazdy, Poznań 2013, s. 203.

120

1.7.

Ziemi przypisany

1.

2 października 2014 r., popołudnie. Ślęczę nad jakimś tekstem przy biurku w moim mieszkaniu w Krakowie, gdy nagle odzywa się sygnał telefonu komórkowego. Na ekranie wyświetla się informacja: „Zbigniew Regucki”. Odbieram chętnie, gdyż Zbyszek dzwoni rzadko, najczęściej z ważnymi wiadomościami, a to, że przeczytał jakiś mój artykuł lub recenzję o książce, a to, że w najbliższym czasie odbędzie się ważne spotkanie w Stowarzyszeniu Kuźnica, a to, że odwiedził w Domu Pomocy Społecznej Juliana Kawalca. Uru-chamiam telefon i słyszę w słuchawce głos Reguckiego, radykalnie odmieniony. Zwykle radosny, pełen temperamentu, tym razem spokojny, wyciszony: „Mam dla ciebie smutną wiadomość… Julek nie żyje. Dwa dni temu zmarł Julian Kawalec”.

Mimo że zdawałem sobie sprawę z podeszłego wieku pisarza, wiadomość ta mnie zaskoczyła. Od pewnego czasu przebywał w Domu przy ulicy Helców 2, odwiedzałem go kilka razy w roku. Byłem u niego przed wakacjami, bodajże w czerwcu, wybierałem się ponownie 11 października na kolejną rocznicę jego urodzin. Podczas ostatniej wizyty spotkałem go na korytarzu, przed jego pokojem – nr 6 na trzecim piętrze. Schludnie ubrany siedział na krześle przy stoliku w towarzystwie pensjonariuszki młodszej co najmniej o dwadzieścia lat. „Jeszcze się mną kobiety interesują” – zażartował, spoglądając na mnie.

Jak zwykle zapytał, czym się aktualnie zajmuję, o mojego brata Stanisława, sadownika, którego odwiedzał w latach 70. w Czarnym Potoku na Sądecczyźnie, o ordynującego tam dra Andrzeja Stępniowskiego, z którym jako dziennikarz przeprowadzał wówczas wywiad.

Kiedy z kolei ja poruszyłem parę kwestii, odpowiedział z nietajonym smutkiem: „Wiesz, nic mi się już nie chce, nie czytam, nie piszę, nie oglądam telewizji… Czas spędzam na rozmowach z mieszkańcami Domu i personelem. Próbowałem nawet napisać o pielęgniar-kach opowiadanie pt. Żołnierki, wskazujące na ich dowódczą rolę w tej instytucji”.

Był w miarę sprawny, poruszał się przy pomocy tzw. balkonika. Odwiedzała go rodzina – córka, wnuk. Te ostatnie wizyty bardzo sobie cenił, często o nich wspominał. Odwie-dzali go nie tylko koledzy ze Związku Literatów Polskich, ale i ze Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, głównie Józef Baran, który w ostatnim dzienniku Spadając, patrzeć w gwiazdy, we fragmencie zatytułowanym: Po dziewięćdziesiątce jestem alkoholikiem tak zapamiętał jedno z tych spotkań:

Dziś po południu odwiedziłem w domu Pogodnej Jesieni przy ulicy Helców wybitnego pisarza, 92-letniego Juliana K.

– Masz tam coś? – pyta Julian.

121

Horyzonty literatury i kultury

– No pewnie – mówię i wyciągam manierkę z drogocennym płynem.

– Po dziewięćdziesiątce stałem się alkoholikiem, ale umiarkowanym – śmieje się i konspiracyjnym gestem przywołuje najbliższego sąsiada, Marka, staruszka na wózku inwalidzkim, któremu też każe nalać do kub-ka żołądkówkę.

Oczywiście musieliśmy uważać na kręcące się w pobliżu pielęgniarki…

Twarz Juliana jest gębusią siedemdziesięciolatka, bez zmarszczek. […]

– Chodzi mi po głowie taka myśl [powiada Kawalec], którą chciałbym kiedyś spożytkować literacko, choć nie wiem, czy jeszcze coś potrafię…, że ten, kto pomaga drugiemu w jego nieszczęściu i przez jakiś czas współdźwiga z nim krzyż, może być dzięki temu szczęśliwy… […] Julian stosunkowo nieźle się czuje wśród pensjonariuszy, umie z nimi rozmawiać, jest lubiany, znany, czytane są przez głośnik fragmenty Jego powieści, a na stoliku leży dyplom i piękna statuetka dla „wybitnego obywatela Rabki”, którą otrzymał od burmistrza tego miasta.

Dodam, że Julian Kawalec posiadał tam dom, w którym często przebywał, w ostatnim okresie życia sporo pisał o tym regionie Polski, m.in. wzruszającą opowieść Harfa Gorców (1999) czy wybór utworów Czerwonym szlakiem na Turbacz (2009).

Jako historyk literatury i czytelnik interesowałem się twórczością autora Ziemi przy-pisanego od jej narodzin. Pierwsze teksty krytyczne o niej począłem pisać dość późno, bo dopiero w latach 90. XX w. Od tej pory też pogłębiła się nasza znajomość, by nie rzec – przyjaźń. Przyjaźń, która utrwalała się podczas kolejnych wyjazdów ze Stanisławem Kaszyńskim w latach 90. ubiegłego wieku na spotkania autorskie na Kujawy, na zebraniach krakowskiej Kuźnicy, na wieczorach Związku Literatów Polskich, wreszcie na prywatnych pogawędkach w kawiarni przy Krupniczej 22 czy w Klubie Dziennikarzy

„Pod Gruszką”. Pisałem o jego wierszach, o opowiadaniach z początku XXI w., wreszcie artykuł w księdze zbiorowej pt. Juliana Kawalca pieśń o starości, o jego senioralnej liryce i prozie. Wygłosiłem esej o tym dorobku na promocji Czerwonym Szlakiem na Turbacz, która odbyła się 14 listopada 2009 r. w Domu Pomocy Społecznej przy ulicy Helców 2, i laudację z okazji Honorowej Nagrody „Kowadła”, jaką Stowarzyszenie Kuźnica przyzna-

ło mu 27 czerwca 2012 r. „za zasługi, a zwłaszcza niezależność myśli”1. Toteż nie uniknę w tym pożegnalnym tekście o wybitnym polskim pisarzu, ongiś niezwykle popularnym, czytanym, tłumaczonym na wiele języków, dzisiaj raczej zapomnianym, pewnych odwo-

łań do sądów wcześniejszych.

Na 95. urodziny, przed trzema laty Leszek Konarski przeprowadził z pisarzem rozmowę, którą drukował tygodnik „Przegląd” (2011, nr 41). Ponieważ była to bodaj-

że ostatnia publikowana wypowiedź Juliana Kawalca, warto przypomnieć tutaj jej fragmenty. Kiedy dziennikarz wspomniał o nurcie chłopskim, do którego przed laty Henryk Bereza zaliczył Kawalca obok Wiesława Myśliwskiego czy Tadeusza Nowaka, a później dodano jeszcze nazwiska Mariana Pilota i Edwarda Redlińskiego, i o ówczesnej nagrodzie literackiej „Nike” dla Mariana Pilota za powieść Pióropusz, autor Tańczącego jastrzębia odpowiedział:

1

Zob. „Zdanie” 2012, nr 155.

122

Ziemi przypisany

– Wszyscy już jesteśmy matuzalemami, literackimi dinozaurami. Myśliwski ma 79 lat. Pilot – 75, Redliń-

ski – 71. Wkrótce odejdziemy.

– I co będzie? – [pyta Konarski].

– Koniec pisarzy nurtu chłopskiego. Zabraknie świadków tamtych czasów, nie będzie też wsi. Wyschnie źródło, z którego czerpaliśmy tematy. Jesteśmy chyba jednym z ostatnich krajów w Europie, w którym są pisarze zajmujący się problemami wiejskimi. To właśnie dzięki tej egzotyce polskiej wsi moje książki zostały przetłumaczone na 25 języków, na wszystkich kontynentach.

W dalszej części rozmowy ujawnia, jakie zasady wyniósł z rodzinnego chłopskiego domu:

– Tymczasem ja od dziecka wychowywany byłem w kulcie pracy na roli, która dawała chleb. Ten chleb był dla mnie zawsze symbolem chłopskiego trudu i mojej miłości do matki Ziemi. […] Pokazywanie tego chłopskiego trudu dzisiejszej młodzieży jest konieczne ze względów wychowawczych. Praca na roli była nabożeństwem. Wtedy mówiło się, że ziemia rodzi, teraz natomiast produkuje. Chłop stał się producentem.

[…] Mój ojciec tak samo często spoglądał na wschodzące zboże i patrzył w niebo. Dla rolnika pogoda ma kolosalne znaczenie i od niej zależy urodzaj, czy zboże będzie rosło, czy dojrzeje. Ważne są zarówno ziemia, jak i niebo.

Lektura tych słów wskazuje na to, że sędziwy pisarz był jednym z ostatnich strażni-ków tradycji, piewcą wsi, która odchodzi w zapomnienie, apologetą tradycyjnych warto-

ści, stanowiących fundament chłopskiej postawy. Okazuje się jednak, że nie był on ślepy na otaczającą go rzeczywistość, na przemiany, jakie dotknęły tę sferę gospodarki i tę warstwę społeczną. Zwierza się dalej:

– Trudno, cywilizacji nie powstrzymamy i do wszystkiego musimy się przyzwyczaić. Będzie Ranczo z Wil-kowyjami zamiast Siedlikowa i Wrzaw. Tematyka wiejska nie zaniknie. Każdy średnio zdolny pisarz potrafi napisać powieść z akcją rozgrywającą się na wsi. Tej literaturze zabraknie tylko autentyczności.

2.

Julian Kawalec urodził się we wsi Wrzawy pod Tarnobrzegiem 11 października 1916 r.

w rodzinie chłopskiej. Jego rodzice: Józef Kawalec i Stanisława z Bobków uprawiali rolę na niezbyt obszernym gospodarstwie. Dzieciństwo spędził w rodzinnym domu wraz z liczną rodziną. Podobnie jak to było w przypadku Władysława Orkana, na uzdolnieniach młodzieńca wyznała się jego matka i to ona właśnie troszczyła się o jego edukację. Po ukończeniu szkoły parafialnej przyszłego pisarza skierowano do gimnazjum humanistycznego w Sandomierzu, w którym przebywał w latach 1927–1935. Po maturze podjął studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim (1935–1939). Na uniwersytecie wstąpił do Polskiej Akademickiej Młodzieży Ludowej „Wici”. Podczas okupacji niemieckiej przebywał w rodzinnej wsi, brał udział w tajnym nauczaniu i w działalności konspiracyjnej BCh. W lipcu 1944 r. po wkroczeniu na tereny wschodnie Armii Czerwonej został korespondentem wojennym Polskiej Agencji Prasowej w Lublinie. Później przebywał krótko w Łodzi, Bydgoszczy, Gdańsku. W maju 1945 r. powrócił do Krakowa. Podjął przerwane przez wojnę studia polonistyczne na Uniwersytecie Jagiellońskim.

123

Horyzonty literatury i kultury

Jeszcze w tym samym roku uzyskał absolutorium i rozpoczął pracę jako dziennikarz oraz reporter. Związał się z dwoma krakowskimi gazetami: najpierw z „Echem Krakowa” (od 1946), później z „Gazetą Krakowską” (od 1948).

Debiutował w 1948 r. opowiadaniem pt. Śmierć Baśki w dodatku literackim „Echa Krakowa” – „Echo Tygodnia” (nr 353). W latach 1950–1956 pracował w rozgłośni Krakowskiej Polskiego Radia, a w czasie budowy Nowej Huty w tamtejszym radiowęźle. Pracę dziennikarską kontynuuje w latach 1956–1966 w redakcji tygodnika społeczno-politycznego „Wieści”, tu w okresie dziesięciu lat, od 1957 r. opublikował liczne fragmenty powie-

ści, opowiadania i teksty publicystyczne, zamieszczał je też w „Życiu Literackim” z przerwami od 1955 do 1989 r. W 1962 r. wstąpił do Związku Literatów Polskich i – mimo różnych zawirowań w środowisku pisarzy – pozostał wierny tej organizacji do końca życia.

Również w następnych latach wykazuje dużą aktywność zawodową i pisarską. Od 1967 do 1976 wiąże się z dziennikiem „Chłopska Droga”, z pismem tym będzie zresztą współpracował aż do 1995 r. Zaś jego utwory literackie znajdą się w ważnych pismach kulturowo-społecznych, jak: „Tygodnik Kulturalny”, „Kultura”, „Miesięcznik Literacki”

czy „Nowa Wieś”. Nie ogranicza się do pracy dziennikarskiej i twórczości literackiej. Od 1978 r. działa np. w Społecznym Komitecie Odnowy Zabytków Krakowa, wcześniej został członkiem polskiego PEN Clubu i Stowarzyszenia Kultury Europejskiej, w latach 1987–1989 był prezesem krakowskiego oddziału ZLP, członkiem Narodowej Rady Kultury (1986–1989).

Julian Kawalec odbył wiele podróży zagranicznych, m.in. do Skandynawii, spotykał

się z czytelnikami w tych krajach, szczególnie zainteresowanych literaturą o problematyce wiejskiej. Podczas mojej pracy w Wiedniu na stanowisku dyrektora Instytutu Polskiego przyjechał nad Dunaj, rozmawiał tam z austriackimi tłumaczami jego twórczości z Instytutu Tłumaczeń i Tłumaczy Uniwersytetu Wiedeńskiego oraz tamtejszą Polonią.

W Tulln odwiedził dr Dorotę Müller-Ott, tłumaczkę jego prozy i organizatorkę zespołu tłumaczy literatury polskiej.

Bibliografia jego utworów jest liczna: ponad 40 książek, głównie prozatorskich, wiele publikacji w edycjach zbiorowych. Wspólnie z żoną, Ireną Wierzbanowską-Kawalec, zrealizował dziesięć słuchowisk radiowych, m.in.: Ziemi przypisany – I pr. PR 1967; Tań-

czący jastrząb – I pr. PR 1969; Szara aureola – II pr. PR 1974; Przepłyniesz rzekę – II pr.

PR 1982. Siedem jego utworów było adaptowanych na scenę – np. Stary, głupi i Anioł czy w Teatrze Telewizji – Szarość niepokorna. Trzy teksty zostały sfilmowane: Głos ma prokurator (wg Ziemi przypisany), Wezwanie, Tańczący jastrząb.

Za swoją pracę zawodową, twórczość literacką i działania społeczne otrzymał liczne nagrody, wyróżnienia i odznaczenia. Nie sposób wszystkich wymienić w tym okoliczno-

ściowym tekście. Przypomnę zatem jedynie niektóre, jak np.: Nagrodę Ministra Kultury I Stopnia za całokształt twórczości, wielokrotne nagrody czytelników Złoty Kłos, Nagrodę Państwową II stopnia, Nagrodę Państwową I stopnia, Nagrodę Ministra Kultury i Sztuki 124

Ziemi przypisany

I stopnia za całokształt twórczości oraz tytuł honorowy „Zasłużony dla Kultury Narodowej”, a w 2005 r. nagrodę im. Jarosława Iwaszkiewicza za całokształt twórczości literackiej.

Otrzymał wiele odznaczeń państwowych, m.in. Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1986), Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (2000).

3.

Julian Kawalec debiutował w roku 1957 r. jako prozaik tomem opowiadań pt. Ścieżki wśród ulic (nie licząc debiutu prasowego), trzy lata później wydał kolejny zbiór małych form narracyjnych Blizny, zaś w 1962 r. pierwszą powieść pt. Ziemi przypisany. Do roku 1992 był autorem ośmiu tomów opowiadań (nie licząc Opowiadań zebranych), jedenastu powieści, reportaży i paru sztuk scenicznych (napisanych we współpracy z Ryszardem Smożewskim). O ówczesnej pozycji i randze pisarza decydowała proza z najgłośniejszymi powieściami, jak Ziemi przypisany (1962), Tańczący jastrząb (1964, przez wiele lat lektura szkolna), Przepłyniesz rzekę czy opowiadaniami: Zwalony wiąz (1962), Czarne światło (1965), Wielki festyn (1974), Gitara z rajskiej czereśni (1990). Od pierwszych tomów Kawalec został życzliwie przyjęty przez krytykę literacką. Wśród wybitnych polskich epików wsi, jak Tadeusz Nowak czy Wiesław Myśliwski, znalazł swoje miejsce. Wyróżniały go m.in. sentymentalny stosunek do wsi dzisiaj już odchodzącej, ubogiej, ze wszystkimi atrybutami wiosek sprzed drugiej wojny światowej, kult chleba, źdźbła, dylematy mieszkań-

ców wsi przemieszczających się masowo po wojnie do miasta oraz język. Można w nim było znaleźć ślady chłopskiej mowy (może jego matki?), echa chłopskich modlitw, pieśni kościelnych. Proza ta niejednokrotnie miała rytm i tonację poetycką.

Podczas spotkania z nauczycielami w Tarnowie 22 stycznia 1976 r. autor Ziemi przy-pisanego powiedział:

Istotne jest to, gdzie się człowiek urodził, choć nie wszyscy tak twierdzą. Już kołyska się liczy i to, jaką ziemię ujrzał wokół siebie: czy zielony liść, czy ziemię ukamieniowaną miastem. Dziecko wiejskie najpierw poznaje matkę, potem ziemię z perspektywy rozścielanej płachty. A matka okopuje, bo ziemniaki i inne rośliny są okrutne i wymagające. Wtedy ja poznawałem sobie świat. Mogę powiedzieć, że ja wieś wziąłem w siebie, ona mocno się we mnie ostała. W ten sposób temat jest częścią składową duszy pisarza.

Wyznanie doniosłe, wyznanie bardzo ważne. W sposób obrazowy mówi o roli świata zewnętrznego wobec pisarza, który potem buduje jego wnętrze. Ta zapamiętana z dzieciń-

stwa wieś, rzeczywistość wiejska tkwiła w świadomości czy podświadomości autora do koń-

ca jego życia, ona modelowała jego świat literacki, wyznaczała akcenty, wartości i proporcje.

Wyobraźnia pisarska Kawalca zderzyła się z przemianami społecznymi w Polsce po drugiej wojnie światowej. Postanowił więc zarejestrować zjawisko dramatycznego przebiegu procesu emancypowania się chłopów, określić przyczyny i zagrożenia zeń wynikające. Teraź-

niejszość jest u Kawalca zdeterminowana przez historię, przez przeszłość. W pierwszym tomie opowiadań pisarz jawi się jako naiwny optymista exodusu chłopów ze wsi do miasta, by w późniejszej twórczości rozważać komplikacje tego procesu, dramaty wewnętrzne 125

Horyzonty literatury i kultury

jednostek, trudności w adaptacji w warunkach miejskich. Krytycy literatury twierdzili, że pierwsze tomy opowiadań Kawalca są swego rodzaju próbą przechodzenia od publicystyki do literatury, „obrabianiem” tematu wiejskiego, poszukiwaniem własnej nuty. Jest w tych sądach ziarenko prawdy, gdyż Kawalec podejmuje różne tematy, m.in. domu jako ostoi wartości rodzinnych, ostoi, której podstawowe filary tworzą ojciec i matka, ukazuje sylwetki chłopskich bohaterów, a w konsekwencji zbiorową chłopską mentalność. W miarę upływu lat jego opowiadania stają się obszerniejsze, zmienia się technika narracyjna, perspektywa kreacji bohaterów z czysto socjologicznej, uwarunkowanej okolicznościami zewnętrznymi na psychologiczną, odzwierciedlającą chłopskie wnętrze. Naturę – by rzec górnolotnie –

jego duszy. „Kawalec tworzy jak gdyby hipotezy literackie – zauważył Henryk Bereza – na temat świata wewnętrznego, na temat treści uczuć i świadomości prostych ludzi, którym obca jest umiejętność analizowania swojego świata wewnętrznego”2.

Anna Marzec zauważyła w książeczce Proza Juliana Kawalca, że pisarz „tropi wielkość lub małość człowieka w jego dramacie. Dokonuje tego w opowiadaniach, których pierwsze tomy są jakby praformą jego prozy, a ostatnie – świadectwem dużych możliwo-

ści dysponowania wypróbowaną strukturą, uprawianą na przemian z powieścią” 3.

Wspomniana już pierwsza powieść Kawalca, Ziemi przypisany, spotkała się z życzliwym przyjęciem czytelników, uznaniem krytyki, okazała się dojrzałą narracją, chyba obok Tańczącego jastrzębia najlepszą książką pisarza. Z ciekawym chwytem narracyjnym, kiedy prowadzący dochodzenie prokurator Andrzej Tabor wobec zbrodni Wojciecha Trepy konfrontuje własne życie z postępowaniem oskarżonego.

Kawalec odrzuca literackie wzorce wsi i chłopa – zauważył Stanisław Burkot – jakie przyniosła literatura z przełomu XIX i XX wieku, dociekliwie drąży psychikę wiejskich bohaterów. Nie określa jej ani metafizyczne wręcz przywiązanie do ziemi, ani nadzwyczajna siła i prawość duchowna. U podstaw odrębności leżała dawna bieda, która rodziła z jednej strony pazerność i chytrość, a z drugiej – oszczędność i pracowitość. […] Interesują go nie tyle „wychodzący ze wsi”, ile starzy ludzie przeżywający przemianę jako własną klęskę, rozpoznający we współczesności zaprzeczenie naturalnego ładu – szacunku dla pracy, dla ziemi, dla chleba4.

To niezwykle trafne określenie odrębności pisarskiej autora. U Kawalca rzeczywiście aspekty socjologiczne stanowią drogę do „rozpoznań psychologicznych i egzy-stencjalnych”.

W Tańczącym jastrzębiu ukazał pisarz bohatera przezwyciężającego przypisanie do ziemi, wskazał dialektykę zmagań teraźniejszości z przeszłością, miejskiej i wiejskiej przestrzeni obyczajowej, dwóch kultur, dwóch modeli życia. Był to proces skomplikowany, pełen dramatycznych sytuacji. Kawalec postanowił sprawdzić zyski i straty wynikające z awansu społecznego, zajął się konsekwencjami moralnymi wynikającymi z tego procesu. Bilans nie jest jednoznaczny.

2

Zob. H. B e r e z a, Związki naturalne. Szkice literackie, Warszawa 1978.

3

Zob. A. M a r z e c, Proza Juliana Kawalca, Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1983, ss. 144.

4

S. B u r k o t, Literatura polska 1939–2009, PWN, Warszawa 2010, s. 284.

126

Ziemi przypisany

Krytyka literacka niejednokrotnie zawężała interpretację prozy autora Tańczącego jastrzębia, widząc w nim piewcę dziejowej sprawiedliwości, gdy tymczasem jego twórczość jest częściej świadectwem kosztów awansu społecznego niż jego wyłączną apo-teozą. Takim świadectwem owej względności są Wezwanie czy Szukam domu. Również kolejne powieści, jak Szara aureola, Przepłyniesz rzekę, Oset, podejmują tematy toposu wsi, losu chłopa, dziejów prowadzących do pełnej emancypacji. W Szarej aureoli ukazuje np. paradoksalną sytuację, kiedy po 1945 r. ludzie pragnący ziemi, popełniający przez nią zbrodnie, zostali zaskoczeni, gdy „nagle podsunięto im pod nosy całe obszary, a oni się bali brać”.

Zasygnalizowałem tutaj w maksymalnym skrócie niektóre zagadnienia prozy Juliana Kawalca z lat 60., 70. i 80. Trudno kusić się w okolicznościowym tekście o jakąś pełniejszą syntezę. Jedno jest pewne, był autor Tańczącego jastrzębia wrażliwym obserwatorem wsi polskiej na przestrzeni kilkudziesięciu lat, ukazywał bohaterów chłopskich w różnych uwarunkowaniach społecznych, obyczajowych, moralnych.

4.

W latach 90. ubiegłego wieku prozaik Julian Kawalec przeobraził się w poetę. Doświadczony autor opowiadań i powieści postanowił zmierzyć się z nową dlań formą pisarstwa, z poezją. W 1992 r. ukazuje się Kochany smutek 5, o którym Józef Baran napisał w Słowie na powitanie poety:

Poezja Juliana z tomiku Kochany smutek zachowuje pewne cechy prozy Kawalca. Jest treściwa, brzemienna w treści czysto fabularne. Nade wszystko zaś – nie zdradza szarego koloru życia, sytuuje się blisko powsze-dniości, zwyczajności, zgrzebności, tuż nad ziemią. […] są to raczej wiersze „obciążone” powinnością, wiersze samarytańskie, pochylone nad człowiekiem starym, pokrzywdzonym przez los i historię6.

Drugi tomik poezji Te dni moje 7 kontynuuje doświadczenia poetyckie debiutanckiego tomu. Podobnie jak tam naczelnymi toposami jest starość, problemy egzystencjalne i przyroda. Nie jest to jednak powielanie tych samych tematów i tej samej formy. Ewokując swój świat, chłopskie doświadczenia, czerpiąc z ukształtowanych przed laty wyobrażeń prozaika, stara się Kawalec nadać im większy stopień liryzmu, głębiej rzeźbić w słowie. Nieodłącznym elementem Kawalcowej problematyki egzy-stencjalnej jest cierpienie, którego odebrać człowiekowi nie sposób, ono uszlachetnia,

„hartuje”. „Nie okradaj nas z męki”, napisał w wierszu Do zwiedzającego wystawę rzeźb Igora Mitoraja.

W roku 1996 ukazuje się tom prozy poetyckiej Dom 8, zawierający teksty wcześniej opublikowane. Rozpoczyna je i kończy utwór bez tytułu:

5

Zob. J. K a w a l e c, Kochany smutek, [wiersze], Miniatura, Kraków 1992, ss. 64.

6

J. B a r a n, Słowo na powitanie poety, [w:] J. K a w a l e c, Kochany smutek…

7

Zob. J. K a w a l e c, Te dni moje, [wiersze], Agat-Print, Kraków 1994.

8

Te n ż e, Dom, [wiersze], Oficyna Konfraterni Poetów, Kraków 1996, ss. 64.

127

Horyzonty literatury i kultury

Wziąłem pod rękę dom | Zgrzybiałego starca | w słomianym kapeluszu na bakier | Poszedłem z nim na spacer | Żeby mu pokazać mury | i nagie place bez drzew… || Wszędzie go biorę z sobą | Wielu się dziwi |

Niektórzy się śmieją… | Niektórzy mówią z przyganą | Po co tego staruszka dźwigam…

Przytoczyłem tutaj dwie próbki tekstów Kawalca, które tworzą jakby ramę tomiku Dom, by potwierdzić, iż niczym nie odbiegają one od sygnalizowanych dwóch poprzednich. Ten sam typ nieco fabularyzowanej poezji, opowiadanie wierszem.

Inaczej ma się rzecz z pozostałymi fragmentami tego zbioru. Składają się bowiem na nie wyimki z już publikowanych utworów prozatorskich, które w sumie dają liryczną opowieść o domu w imię stwierdzenia: „dom to nie są tylko ściany”. Teksty te utwierdzać muszą w przekonaniu, że Kawalec-prozaik był w pewnym sensie także poetą, ale również i w tym, iż Kawalec-poeta nie przestał być prozaikiem. To przeświadczenie utrwala Harfa Gorców (1999), którą teoretyk literatury będzie pewnie kwalifikował jako opowieść. W tym lirycznym opowiadaniu narratora – starego pisarza z Czerwonego Szlaku wiodącego z Rabki na Turbacz jest tak dużo liryzmu, że całe jego fragmenty mogłyby się znaleźć w następnych poetyckich tomikach: „A więc na Czerwonym Szlaku rośnie i potężnieje bukowa harfa Gorców. Wygrywa na niej sła-wetny muzykant idący od Tatr, halny wiatr”9.

Ostatni tom Juliana Kawalca Powrót z nieba i inne utwory 10 posiada wszelkie cechy twórczości senioralnej. Stanowi kontynuacje prozatorskich i poetyckich doświadczeń z lat 90., a więc w nowy, XXI w. wszedł sędziwy pisarz z bagażem doświadczeń z końca wieku poprzedniego. Oto wybrane przykłady: Kocham was dzieci, adresatem są tutaj najmłodsi, na których „czyha życie”. Przed nimi wszystko jest otwarte, a przede wszystkim czas i starość, co „skrada się na czworakach”. Powtarzają się też motywy pacyfistyczne, znane z wcześniejszych wierszy ( Wy z duszą). W pełnym retoryki opowiadaniu, z gorzką apostrofą „wy z duszą” padają słowa: „syn jednej matki zabija syna drugiej matki”. Mamy też tutaj par excellence teksty senioralne, jak Przeprowadzka do dzieciństwa, w których autor nie chce zaakceptować swojego statusu starego człowieka. Antropomorfizacja wierzby i rozmowa z nią ułatwia te powroty w przeszłość. A co z niej wyczarowuje pamięć: ciepło, matczyną chustę, chleb, źdźbła, rolniczy trud. Jest też opowiadanie, gdzie adresatem była matka, która jakby z tamtego świata pyta narratora o jego drogę po jej śmierci. Wśród wyznań notuje pisarz i takie: „Wciąż grzebię się w tej starzyźnie, grzebanie w starzyźnie to jest moje pisanie, staram się ocalić rzeczy, które nie powinny się zestarzeć, które potrzebne są do poprawienia – a może powiedzieć – oczyszczenia z brudów dziś i teraz”. Wśród nawrotów do dzieciństwa są oczywi-

ście dwie babcie reprezentujące różne sposoby myślenia ( Dwie babcie, dwa światy). I tu pojawia się słowo klucz widoczne w zwrotkach „starość przyszła”, „teraz w starości – to 9

Zob. Te n ż e, Harfa Gorców, Stowarzyszenie Twórcze Krakowski Klub Artystyczno-Literacki, Kraków 1999, ss. 176.

10 Te n ż e, Powrót z nieba i inne utwory, Stowarzyszenie Twórcze Krakowski Klub Artystyczno-Literacki, Kraków 2008, ss. 182.

128

Ziemi przypisany

dziwne – widzę je wyraźniej”. A więc starość i pamięć, wspomnienie tworzą niejako jej nieodłączny atrybut.

Oczywiście, nie wszystkie wiersze i opowiadania w tym tomie utrzymane są w tej konwencji. Mamy tu prozę – by tak rzec – interwencyjną i moralną czy moralizatorską.

Pisarz jest bowiem wrażliwy na wszelkie zło, drażni go współczesna cywilizacja, która gubi wartości, dla której człowiek pojedynczy niewiele znaczy, drażni go współczesne słownictwo, korupcja. Stara się zrozumieć dzisiejszy świat, ale go nie akceptuje. Dla Kawalca sprawdzone wartości tkwiły przede wszystkim w tym, co tradycyjne, co posiada głęboko wrośnięte korzenie. Współczesność, nowoczesność, cuda najnowszej techniki go po prostu przerażały, aczkolwiek z telefonu komórkowego od czasu do czasu korzystał. Są też opowiadania bardzo osobiste, jak te o zbawiennym wpływie alkoholu na samopoczucie człowieka. Pisze o tym nieśmiało, jakby z zawstydzeniem, nie tak jak Jerzy Pilch, który w alkoholizmie widzi sposób na życie. W opowiadaniu Tak się trochę pozwierzam pisze: „nieco dłużej pomyślałem o wódce i doszedłem do wniosku, że dobrze, gdy ona jest, ale ode mnie zależy, czy stanie się przyjacielem czy wrogiem”. Ten sam motyw powraca w Rozmowie z łóżkiem, w którym na bezsenność dobry okazuje się kielich.

Także w innych tekstach prozatorskich, do jakich powrócił Kawalec pod koniec lat 90. i później, takich jak W żółtym kolorze (1998), Czerwonym Szlakiem na Turbacz (2009), pozostaje w tym samym kręgu tematycznym późnej starości, w niektórych opowiadaniach ta tematyka się nawet zagęszcza, kwestie z nią związane artykułuje pisarz jeszcze dobitniej. We wspomnianej Harfie Gorców narrator poszukuje w swej wędrówce na Turbacz miejsca na umieranie:

Dość już ćwiczyłem umierania na ciepłym zboczu w pobliżu harfy Gorców. Ufny w dobroć nagiej ziemi i jej trawiastej pościeli, szydziłem, o jak namiętnie szydziłem z wszelkich łóżek znajdujących się w domu11.

Pieśń Kawalca o starości, jego anatomia starości zawarta w utworach z końca XX

i początku XXI w. jest wszechstronna, wpisana w biografię pisarza. Znajdziemy tutaj i problem zaniku sił fizycznych, obumieranie organizmu, relacje między pełnią sił fizycznych, młodością a człowiekiem starym i charakterystyczne dlań nawroty we wspomnieniach do dzieciństwa i młodości, kwestie niedostosowania do nowoczesności, w końcu kategorię śmierci. Wobec tej ostatniej pisarz zachowuje raczej postawę stoicką, traktuje ją jako naturalną i nieuchronną, która dotyka tak przyrodę, jak i człowieka. Buntuje się jednak przeciw bezsensownemu zadawaniu śmierci w czasie wojen, rewolucji czy aktów terro-rystycznych. Kawalec nie bronił się przed starością, jak to czynił Miłosz, ani nie zohydzał

jej jak Aleksander Wat. Autora Harfy Gorców przed pesymizmem i zgorzknieniem wieku starczego ratował swoisty antropomorfizm przyrody, zespolenie człowieka z naturą. Jej prawami zdawał się tłumaczyć los człowieka.

11 J. K a w a l e c, Harfa Gorców…, s. 29.

129

Horyzonty literatury i kultury

5.

10 października 2014 r., w wigilię kolejnej rocznicy urodzin Juliana Kawalca, przed dniem, w którym ukończyłby 98 lat, w Sali Pożegnań na krakowskim Cmentarzu Rakowickim zebrała się rodzina, córka, znajomi i przyjaciele pisarza, by pożegnać wybitnego, zasłużonego dla polskiej literatury Twórcę. Jego prochy spoczęły w rodzinnym grobowcu.

130

1.8.

Poezja małej ojczyzny

chyli się słońce nad Wawelem stodoły

i zapada nad ojczyzną-ojcowizną

już dotyka głowy mojego ojca

Rejtana stojącego u wrót

z tomu Na tyłach świata

Borzęcin. Tak brzmi tytuł prezentowanego tutaj zbioru poezji Józefa Barana. Ponieważ nie jest to zbyt częste, by pisarz nadawał swoim utworom po prostu nazwę miejscowości, w której się urodził, zastanówmy się przez chwilę nad funkcją tytułu w dziele literackim.

Otóż Stanisław Jaworski w Podręcznym słowniku terminów literackich (Kraków 2001) tak definiuje to pojęcie: „nazwa nadana tekstowi przez autora (lub wydawcę), stanowiąca ważną sugestię sposobu czytania jako istotna informacja o zawartości” (s. 222). W dalszej części swej wypowiedzi mówi, że może on zawierać wskazanie znaczenia tekstu, często symboliczne lub metaforyczne, ocenę przedstawionego świata lub zjawiska”, „wskazanie na pewną tradycję i/lub podejmuje z nią polemikę”. Poprzestajemy na wymienionych tutaj funkcjach tytułu dzieła literackiego, gdyż w moim przekonaniu w całości one wy-czerpują istotę nazwy, jaką Józef Baran określił swój wybór wierszy. Borzęcin – nazwa wsi i gminy. Na dostępnych portalach można przeczytać m.in. takie informacje: „Gmina Bo-rzęcin położona jest wśród licznych, bogatych w zasoby fauny i flory lasów na równinie Kotliny Krakowsko-Sandomierskiej, nad rzeką Uszwicą, w kierunku północnym od trasy E4 pomiędzy Brzeskiem a Tarnowem. Około 8,5 tys. mieszkańców zamieszkuje na powierzchni 103 km2”. Wśród zabytków wymienia się m.in. kościół pw. Narodzenia NMP

w Borzęcinie Górnym z XVII w., odbudowany w 1854 r., powiększony i rozbudowany w stylu eklektycznym w latach 1912–1917 przez Jana Sas-Żubrzyckiego. Wieś Borzęcin należała do powiatu pilznieńskiego, województwa sandomierskiego, podczas rozbiorów wchodziła w skład Galicji pod zaborem austriacko-węgierskim. Gmina szczyci się zasłu-

żonymi dla Borzęcina czterdziestoma sześcioma obywatelami. Brak w tym wykazie wybitnego polskiego dramaturga, nowelisty, eseisty Sławomira Mrożka, który tutaj się urodził. Wśród wspomnianych czterdziestu sześciu zasłużonych znajduje się czterech ludzi pióra, jeden rzeźbiarz i jeden malarz. Wśród pisarzy: oprócz Józefa Barana – odnotowano także Jana Baranowicza (właściwie Jana Barana), Anastazję Staśko, artystkę ludową, popularnego w międzywojniu autora – Pawła Staśko; Jana Martyńskiego – rzeźbiarza, Stanisława Łasińskiego – artystę malarza z XIX w.

Chociaż Józef Baran zarówno w wypowiedziach oficjalnych, jak i w rozmowach prywatnych zawsze podkreśla, że jego twórczości nie można jednoznacznie zaszufladkować, 131

Horyzonty literatury i kultury

że nie jest pisarzem nurtu chłopskiego jak Tadeusz Nowak, Julian Kawalec czy Wiesław Myśliwski, że nie jest poetą krakowskim, mimo że w Krakowie spędza większą część swojego życia, a jest natomiast twórcą uniwersalnym, podejmującym tematy ogólnoludzkie, egzystencjalne, to jednak w jego dorobku łatwo zauważyć głęboki związek ze środowiskiem jego dziedzictwa, z miejscem urodzenia, ze wsią Borzęcin. Toteż kiedy dowiedziałem się, że szykuje wybór poezji pod tytułem Borzęcin, uznałem, że jest to bardzo interesujące, ważne, pożyteczne przedsięwzięcie. Inicjatywa ta bowiem wpisuje się w pielęgnowany w niektórych państwach Zachodu kult małych ojczyzn, który staje się szczególnie ważny w postępującej współcześnie globalizacji, unifikacji kulturowej za sprawą aktywnych w tej dziedzinie mediów. Kiedy przez parę lat pod koniec ubiegłego wieku zajmowałem się promocją polskiej kultury w Austrii, miałem możliwość zauważyć, jak bardzo tam dba się o tożsamość kulturową poszczególnych regionów. Prawie każda większa miejscowość posiadała własne muzeum i szczyciła się wywodzącymi z niej postaciami kultury, pisarzami, plastykami, muzykami, gromadziła pamiątki, organizowała ekspozycje, utrwalała pamięć swoich zasłużonych odpowiednimi tablicami. Sądzę więc, że zbiór wierszy Józefa Barana pt. Borzęcin będzie taką tablicą, która utrwala wiedzę o poecie w Borzęcinie, a Borzęcin na mapie Polski. Lepszego znaku towarowego nie mogła sobie gmina zafundować. Uważam, że jest to znakomita forma promocji, działająca w obie strony – i miejsca urodzenia poety, i jego twórczości.

Wybór ten wyraźnie ułatwi czytelnikowi tekstów Józefa Barana rekonstrukcję jego osobowości poetyckiej, inspiracji artystycznych, wśród których – śmiem twierdzić – kraj lat dziecinnych odgrywa naczelną rolę, wraca więc i w poezji uzależnienie od tej tematyki, w reportażach z podróży (nostalgia), w dziennikach.

Prezentowane w tym tomie wiersze i fragmenty dzienników ujęte są w układzie chronologicznym. I tak z tomu Nasze najszczersze rozmowy (1974) znalazło się tutaj czterdzieści wierszy, z: Dopóki jeszcze (1976) – jedenaście, Na tyłach świata (1971) – siedem, W błysku zapałki (1979) – jeden, Pędy i pęta (1984) – sześć, Skarga – osiem, 115

wierszy (1994) – czternaście, Dom z otwartymi ścianami – dwanaście, Dolina ludzi spokojnych (2001) – pięć, Taniec z ziemią (2006) – dziewiętnaście, Rondo (2009) – dziesięć, Nowe wiersze – dwanaście i fragmenty z dzienników Koncert dla nosorożca (2005), Przystanek marzenie (2008) i Spadając, patrzeć w gwiazdy (2013).

Czy z przywołanego tutaj zestawienia można wysnuć jednoznaczne wnioski dotyczące częstotliwości pojawiania się tematu rodzinnych okolic w poszczególnych fazach twórczości autora? Jakichś jednoznacznych – nie. Nie da się tutaj wytyczyć np. wyraźnej linii wznoszącej czy opadającej. Mimo to pewne konstatacje się jednak narzucają. Najwięcej tekstów, bo czterdzieści, pochodzi z debiutanckiego tomiku, potem w latach 80. ta liczba spada do kilku, by w latach 90., gdy twórca osiągnął już pewien wiek i stabilizację poetycką, te liczby wzrosły do siedemnastu, czternastu, dwunastu, w 2006 – do dziewiętnastu czy w Nowych wierszach – dwunastu. Wynika z tego, że najsilniej tematykę związaną 132

Poezja małej ojczyzny

z krainą lat dziecinnych Józef Baran eksploatował w początkowej fazie twórczości, potem mamy kilkunastoletnie spowolnienie i ponowny do niej powrót, mniej więcej od połowy lat 90. ubiegłego wieku aż do dzisiaj.

Skoro jesteśmy w kręgu rozważań statystycznych, odnotujmy jeszcze dwie kwestie: częstotliwość pojawiania się nazwy Borzęcin w tytułach utworów oraz – ile razy okre-

śla nią autor miejsce powstania wiersza. Otóż nazwa miejsca urodzenia poety w tytułach wierszy występuje dość rzadko; cztery przypadki: Lipcowa niedziela w Borzęcinie, Bukolika borzęcka, Pierwszolistopadowy dialog z borzęckimi mogiłami i Niedziela w Borzęcinie. Znacznie częściej pojawia się Borzęcin jako informacja o miejscu powstania utworu wraz z datą.

Dwadzieścia trzy wiersze zostały w tę notę zaopatrzone. Warto je tu przytoczyć, a więc: Legenda o śpiących domach (Borzęcin 1969), Pastorałka przewrotna (Borzęcin 1970), Krót-ka rozprawa z filozofem w barze pod Uszwicą (Borzęcin 1985), Życie w zenicie (Borzęcin 1985), Śmierć wujka Bacha – wyprawiacza ptaków (Borzęcin, maj 1991), Pochyla się ku jesieni ziemia (Borzęcin 30 VIII 1990), Baśń podjesienna (Borzęcin 1958/1990), *** [nie przyjeżdżaj tu gdzie] (Borzęcin 1991), Ballada przed pierwszą komunią (Borzęcin 1990), Porwanie domu (Borzęcin 1993), Wspomnienie wieczornej letniej burzy (Borzęcin, lipiec 1996), Nawoływania (Borzęcin 1998), Tutaj (Borzęcin 1997), Mała kosmogonia lipcowa (Borzęcin, czerwiec 2002), A wody płyną i płyną (Borzęcin, lato 2002), Dzień jak co dzień (Borzęcin 2003), Symfonia (Borzęcin, 1 maja 2008), Rozmowa z ptaszkiem w słońcu (Bo-rzęcin, lipiec 2007), Uczę się od mrówki (Borzęcin, 26 maja 2006). Przypomnienie tych faktów wydaje się istotne, gdyż informują czytelnika o tym, że miejsce urodzenia poety, wspomnienie domu, rodziców i krewnych, przyroda inspirują go do sięgnięcia po pióro, są nieustannym bodźcem wywołującym doznania estetyczne. Częstotliwość, z jaką pisarz sygnalizuje bezpośredni związek z rodzinną miejscowością, ma istotne znaczenie dla in-terpretowania tego dorobku.

O twórczości Józefa Barana miałem okazję pisać kilkakrotnie, zarówno o jego poezjach, jak i dziennikach. Wiele sądów wówczas wypowiedzianych mogę powtórzyć również dzisiaj, po lekturze tomu Borzęcin. Na przykład w Przedsłowiu do książki Pod zielonym drzewem życia (Kraków 2002) konstatowałem: „Twórczość Józefa Barana jest bardzo przyjazna człowiekowi, nie przestrzega go przed zagrożeniami współczesnej cywilizacji, katastrofą ekologiczną czy innymi niebezpieczeństwami. To raczej pogodna pieśń o życiu, o życiu oswojonym. Ma ona w sobie coś ze stoickich wierszy Jana Kochanowskiego”.

W późniejszym szkicu o poezjach Józefa Barana Wyprawa po złote runo (2003) pisałem: Dolina ludzi spokojnych to powrót do korzeni, do borzęcińskiej atmosfery, to zespół wierszy, który ongiś powodował, że uważano Barana za poetę nurtu chłopskiego. Do tej tematyki nawiązują tytuły takich wierszy, jak: Ziemia, Dom, Rodzinne żniwa, Saga o krainie moich ojców, Litania do chleba, Apokalipsa domowa, Śni mi się mama. Pojawia się tutaj charakterystyczna dla tej problematyki leksyka, a więc ojciec, matka, wuj, siostra, brat, ziemia, jabłonka, stodoła, dom, burza… Wprowadza poeta w świat arkadii swego dzieciństwa, arkadii, w której jest miejsce na urodziny wnuka, śmierć matki, dziadka […]. Józef Baran nie wyrzeka się swego rodowodu, jego przodkowie, jak widać, raz po raz goszczą w tej poezji, Borzęcin, miejsce urodzenia, również, 133

Horyzonty literatury i kultury

ale zarówno zakres jego zainteresowań poetyckich, jak i metaforyka, i leksyka daleko wybiegają poza krąg podtarnowskiej wsi.

Zanim przejdę do szczegółowych rozważań nad istotą zawartych w tomie Borzęcin wierszy, przytoczę jeszcze sąd znakomitej aktorki, wielbicielki poezji naszego poety, Anny Dymnej, która we Wstępie do Wyprawy po złote runo (Kraków 2003) wypowiedziała się niezwykle trafnie o warsztacie poetyckim Barana:

Niczego nie kalkuluje i nie udaje. Umie patrzeć na świat i dostrzega zjawiska, fakty, istoty, rzeczy, które innym umykają, które dla innych w ogóle nie są godne zauważenia. Jest delikatny i nieśmiały, ale czasem bardzo odważny w wyrażaniu uczuć. Patrząc na zwykłe rzeczy – odkrywa i nazywa sprawy najważniejsze.

Kilkoma słowami umie boleśnie dotknąć ziemi i sięgnąć gwiazd, w kropli zobaczyć wszechświat, w borzę-

cińskim sadzie odkryć prawdziwe szczęście.

Po debiucie Józefa Barana w 1974 r. krytycy mieli spore trudności w zakwalifikowa-niu tej poezji. Najłatwiej było umieścić ją we wspomnianym nurcie chłopskim namasz-czonym przez Henryka Berezę. Sugerowali to i Jerzy Kwiatkowski, i Zbigniew Bieńkowski, i Henryk Czubała, aczkolwiek już wtedy pojawiły się głosy, że jest w niej „sporo rzetelnej, dobrej roboty poetyckiej” (Jerzy Kwiatkowski), że „umie trafić do serc ludzkich” (Artur Sandauer), że „wieś jest dla Barana punktem wyjścia w świat” (Leonard Neuger). Jakub Ciećkiewicz sugerował natomiast, że osobowość poety kształtowała się na granicy trzech światów: wiejskiej, patriarchalnej rodziny z głęboko zakorzenionymi zasadami etycznymi, robotniczego środowiska i inteligenckiego świata literatury i sztuki. Przy czym ten ostatni z jednej strony stwarzał dystans wobec wsi, z drugiej wyposażał autora w narzę-

dzia umożliwiające poetyckie powroty. Powroty te obecne w całej twórczości Barana mają dwie fazy: pierwsza (trzy kolejne tomiki) sentymentalna, nostalgiczna i druga, obejmująca dojrzały okres twórczości, bardziej zracjonalizowana, wsparta doświadczeniem życiowym, czasem wręcz ekstremalnym (choroba) i zdobytą wiedzą o świecie, bardziej uniwersalna. Stanisław Stabro w najobszerniejszym, jak dotąd, szkicu Odys zakorzeniony –

o poezji Józefa Barana wprowadza nadto motyw wędrówki przez niejako trzy kręgi: ze wsi do miasta i z miasta w świat z nieustannymi powrotami. Stąd metaforyczny tytuł szkicu Odys zakorzeniony.

Krytycy poezji Józefa Barana wielokrotnie zwracali uwagę na funkcję domu w przestrzeni poetyckiej tej liryki, domu, który symbolizuje trwałość, jest oazą, do której się wraca, stałym punktem. Wierszy tej kwestii poświęconych mamy w tomie Borzęcin sporo.

Pochodzą one zwłaszcza z trzech pierwszych książek, aczkolwiek w następnych też się pojawią, ale już w nieco innej optyce. Podobnie funkcje domu akcentował Julian Kawalec w prozie poetyckiej pod takim tytułem. Przy czym autor Tańczącego jastrzębia bierze go metaforycznie na plecy i wędruje z nim przez życie, Baran temu „środkowi świata”

wyznacza wiele funkcji: ciągłości pokoleń ( Sztuka dom, Spotkanie – przyjście na świat wnuka i odejście dziadka), gdzie indziej jest on symbolem ciepła domowego z nieodłącznym atrybutem w postaci kota ( Bajka o kotach), życiowego bezpieczeństwa ( Dom II), 134

Poezja małej ojczyzny

ostoją tradycji ( Litania do chleba, Wieczerza wigilijna, Szopki), staje się też elementem rytmu przyrody ( Legenda o śpiących domownikach). Przychodzi wszakże w życiu podmiotu lirycznego moment, w którym opuszcza tę oazę spokoju, symbol bezpieczeństwa: „gdy wywieziony zostałem w półkoszkach | z ojcowskiego ogrodu | bo skusiłem się na zakaza-ne jabłko wiadomości” ( Ballada o dwu braciach). W Drabinie zaś „musiałeś odejść | z wę-

zełkiem podróżnym | i nie było dla ciebie powrotu | bo drabinę | po której się wspiąłeś |

ktoś odsunął na zawsze” i w Bo kto „kto tyle razy | tak jak ja | wykraczał z koła ojcowizny |

zakreślonego o północy | święconą kredą przez pradziada | ten już ni razu | ten ni razu | nie zazna spokojnego kąta”. Toteż „dziś dom | to już mała szkatułka dzieciństwa z zabytkowy-mi rodzicami | odnajduję ją w każde wakacje | ukrytą między drzwiami”.

Mimo tych pesymistycznych konstatacji bohater liryczny będzie do krainy lat dziecinnych wracał, będzie utrwalał więzy rodzinne, kontemplował przyrodę, znachodził

w kontekście z nią ukojenie, będzie się ona mu jawić jako „transcendentny kosmos”. „Na-wiązana ponownie – pisze Stanisław Stabro – przez bohatera więź z prywatną, regionalną

«małą ojczyzną» ma go duchowo odrodzić i oczyścić zarazem”. Swoją tożsamość utrwala bohater liryczny poprzez konstruowanie mitu rodzinnego, przywołując w licznych wierszach dzieje członków rodziny z różnych pokoleń, a więc: dziadka, babuni, brata, siostry, wuja, na czele z postaciami ojca i matki. Im poświęca najwięcej wierszy, oni będą wracać w tekstach o domu, będzie śledził ich proces starzenia się, aż do odejścia. Znaczenie tych postaci sygnalizują już liczne tytuły wierszy: Nasza kwoka, nasza matka poranna, Kościół

mojej matki, Ojciec jest dziś generałem, Ojciec w szpitalu, Moja mama nie wie co to smutek, Śni mi się mama, Mama opowiada o swoim dzieciństwie, Patrzą na mnie zewsząd oczy Matki, Dwie twarze ojca, Psalm ojcowski, Pożegnanie mamy, Wyznania Mamy.

W patriarchalnej chłopskiej kulturze ojciec wykonuje żmudną pracę, by zabezpieczyć byt rodzinie na „wyspie szaleńców | zesłanych na ciężkie roboty” ( Saga o krainie moich ojców). Jest niekwestionowanym autorytetem, przewodnikiem duchowym, patronem wtajemniczeń we wszystkie aspekty życia. Wyłania się z tych tekstów postać wręcz spiżo-wa . Ojciec jest dziś generałem: „ojciec jest dziś generałem | na równym jak stół | placu zagonów | odbywa przegląd | piechoty łanowy dziesiątków”. Legenda o śpiących domownikach:

„generał ojciec z mapą pola | na której | zaznacza strategię | przyszłorocznych zasiewów”.

Ta militarna metafora pełni tutaj wyraźną funkcję nobilitującą. Zwykłe czynności rolnicze zostają tutaj podniesione do rangi zarządzania armią. W tradycji wiejskiej bowiem wojsko, szarża, a zwłaszcza generalska zawsze były wysoko cenione. W wierszu Dwie twarze ojca pojawia się temat przemijania, podobnie w tekście Ojciec w szpitalu, ale spotykamy go też przy codziennych czynnościach gospodarskich „ojciec zapina stodołę na | ostatni skobel” ( Dom I).

Postać matki pojawia się w tych tekstach znacznie częściej w całkiem innej tonacji.

To postać, w której skumulowały się miłość i poświęcenie, swoista mądrość życiowa, zdy-stansowana wobec doświadczeń syna wyniesionych spoza społeczności wiejskiej. Jest 135

Horyzonty literatury i kultury

swego rodzaju westalką strzegącą jak mitologiczne boginie domowego ogniska, gwaran-tuje stabilność rodziny, jest opoką. Poprzestając na małym, ma też swoje marzenia, wyobrażenia o szczęściu. W wierszu Nasza kwoka, nasza matka poranna: „zrywa się z gniazda

| skoro tylko ranne zorze | przypina do myśli skrzydła miłości”. W Kościele mojej matki podejmuje kwestie jej sfery duchowej, gdzie jej teatrem jest kościół, filharmonią chór ko-

ścielny, a książka do modlenia zastępuje poezję. Z czasem pojawiają się w tej poezji tony nowe, wiersze o starości matki: Moja mama nie wie co to smutek „choć krzyżyków siedem dźwiga”. Ten tekst rozpoczyna serię wierszy o jej sędziwych latach przez znakomity wiersz Samotna maratonistka, Mojej 95-letniej mamie, Taka jesteś daleko, Mamie na 97 urodziny, po Pożegnanie Mamy (19 maja 2013 – moja mowa na pogrzebie mamy w Borzęcinie, w samo południe, piękny dzień).

Osobną, mocną warstwą tej liryki jest przyroda, Natura pisana z dużej litery. Jest ona przyjazna człowiekowi, oswojona. Napisałem wcześniej, że „przyroda i uczucia w wierszach Barana zespalają się w jedno, tworzą nierozerwalną całość”, a także: „Autor mocno stąpa po ziemi, nie ucieka w kosmos, nie odwołuje się do wyimaginowanych lasów i łąk, lecz do krajobrazów zapamiętanych z dzieciństwa, z którymi współżyje do dnia dzisiej-szego”. To moje przekonanie podważył Stanisław Stabro w przywoływanym już szkicu.

Po lekturze tekstów w tomie Borzęcin muszę przyznać mu rację, kiedy pisze: „W wielu utworach to kosmiczna właśnie więź z przyrodą, z porami roku, odradzaniem się we-wnętrznym bohatera, związanym z owym uniwersalnym rytmem, mitem, rytem, wysuwa się na plan pierwszy”. To prawda, że poeta mocno stąpa po ziemi, że krajobraz borzęcki go inspiruje, że kontakt z przyrodą stron rodzinnych wyzwala doznania poetyckie, ale jednocześnie je uwzniośla, uniezwykla, nadaje im inny wymiar. Borzęcin, jego przyroda stają się w tych wierszach częścią kosmosu. Na dowód przytoczę choćby parę tytułów: Bukolika borzęcka, Baśń podjesienna, Krótka adoracja królewskiej lipy („cóż mówić o kosmosie”), Lipowy tren, Majowe zaklęcia, Kolejny obrót lata wokół słońca, Mała kosmogonia lipcowa, Epi-fania wiosenna.

Nie miejsce tutaj na szczegółową charakterystykę liryki Józefa Barana. Myślę, że tych parę sugestii interpretacyjnych wystarczy. Zgromadzone tutaj teksty skupione są wokół

jednej osi: Borzęcin, a zatem zagęszczenie w jednym tomie wybranych motywów z jednej strony zniekształca perspektywę, robi wrażenie, że poeta jest autorem jednego tematu, z drugiej pozwala wyraźniej dostrzec aspekt autobiograficzny tej twórczości. Aczkolwiek od razu trzeba zastrzec, że to obfite czerpanie ze źródeł autentycznych zostaje poddane gruntownej obróbce poetyckiej, poeta nadaje mu głębszy sens, pozwalający na refleksję na temat życia, przyrody, kosmosu. W poezji Barana Borzęcin, dom, rodzina, natura podlegają sakralizacji, uwzniośleniu, nabierają aspektu egzystencjalnego.

Zwracałem dotąd uwagę na warstwę tematyczną tomu, podkreślić jednak pragnę, że jest to po prostu dobra poezja, poezja w trakcie ewolucji, ulegająca zmianie w jej rozwoju. Autor coraz częściej pogłębia metaforyzację szczegółu, nadając mu ogólnoludzkie 136

Poezja małej ojczyzny

znaczenie, egzystencjalne. Operuje mistrzowską metaforyką, umiejętnie rzeźbi w słowie, mocno trzymając się konkretu, znakomicie obdarza go szerszym wymiarem, Borzęcin staje się punktem centralnym w kosmosie. Twórczość Barana, aczkolwiek osobna, orygi-nalna mieści się w polskiej tradycji liryki czarnoleskiej, poezji Leśmiana czy prozie Bru-nona Schulza (widoczne tu i ówdzie autoironia, elementy groteski).

Józef Baran jest nie tylko znakomitym poetą, ale również od pewnego czasu prozaikiem. Zamieszczone w tomie Borzęcin fragmenty trzech dzienników, a mianowicie z Koncertu dla nosorożca (2005), Przystanku marzenie (2008) i Spadając, patrzeć w gwiazdy (2013), są tego najlepszym dowodem. Tę formę literackiej wypowiedzi tak scharakteryzował autor w pierwszym dzienniku: „Moje pisanie dziennika kojarzy mi się niekiedy z czynnością zapamiętaną z dzieciństwa i polegającą na ubijaniu w beczce gołymi stopa-mi zszatkowanej kapusty… Kapustę się soliło warstewkami, dodawało kopru, marchwi, nawet jabłek. W dzienniku myśli, obrazy, sceny, nastroje… przyprawiam, ubijam, zagęszczam i zagęszczam…”. Niezwykle trafne, metaforyczne określenie czynności pisarskiej autora dziennika, utworu sylwicznego, składającego się z wielu warstw.

W Borzęcinie Baran wypreparował z tej beczki wspomnień jedną warstwę, tę, któ-

ra dotyczy kraju dzieciństwa. Nic więc dziwnego, że tutaj nazwa Borzęcin powraca raz po raz: „Pięć dni w Borzęcinie”, „uciekam na trzy dni do Borzęcina”, „I znów na ojcowym zastodolu w Borzęcinie”. Powroty tutaj mają dla poety istotne znaczenie, pozwalają się odrodzić, zrzucić z siebie miejską powłokę. „Jutro uciekam na trzy tygodnie do Borzę-

cina między ptaki, zwierzęta, drzewa. Może dojdę do siebie, to znaczy przestanę żyć po-wierzchniowo”. Te powroty do arkadii pełnią też wobec narratora wiele innych funkcji.

Pozwalają mu obcować z naturą. „Uspokojenie w lesie, skąd oderwałem się kiedyś jako wolny atom. Między kuzynkami: brzozami, choinkami, korczyną… Szukam jeszcze na mchu swoich śladów. Próbuję sobie przypomnieć język, którym się posługiwałem przed tysiącami lat z naturą. Natura ciągnie Barana do lasu”. Szczególnie regenerujące są te powroty po dalekich podróżach: „…I znów na ojcowskim zastodolu, w Borzęcinie. Prosto z Ameryki […]”. „[…] Spadając z nieba zaryłem nosem w ziemię między kapusty buracza-ne liście i maminy zielony groszek. Czuję jak serce «rośnie» i wypuszcza, jak w przyspie-szonym filmie listki”.

Tu odbywają się kolejne spotkania z matką, rozmowy z nią o życiu, o starzeniu się, o przemijaniu, na tutejszym cmentarzu żegna ją na zawsze. Tu odżywają wspomnienia ze szkolnych lat, tu konfrontuje się z prostymi ludźmi jak Głupi Janek, formułując równocześnie refleksje na temat życia, tu rejestruje z nostalgią upływający czas jak w Elegii o stodole: „Ten widok kojarzy mi się z bramą cmentarną na równinie Borzęckiej, której wizytówką jest trupia czaszka i napis «Memento mori». Przez dziurę po «wrotniach»

stodoły jak przez Łuk Triumfalny widać na przestrzał las i pola, i łąki, i przelatujące przez nią trzepoczące słońcem motyle. I ścieżkę prowadzącą do drogi, którą kiedyś wyjechałem w świat”. Kontakt z rodzinną przyrodą wywołuje w świadomości narratora stany jedności 137

Horyzonty literatury i kultury

z naturą: „Czasem, gdy jadę na rowerze po borzęckich drogach i dróżkach, czuję się na-tchniony, poczuciem, że staję się jednością ze wszystkim co Mnie Otacza i Przenika. Że jestem wreszcie na Jego Obraz i Podobieństwo – o wiele bardziej niż w kościele, gdzie usiłuję się nudzić na mszy, w tłumie drobinek ludzkich, mrówek bożęckich, w ciasnocie mrocznych murów…”.

Lektura wybranych tutaj wyimków dzienników Józefa Barana upoważnia do stwierdzenia, że pisarz niezależnie od tego, w jakiej formie się wypowiada, nie przestaje być po-etą. Nawet fraza tej prozy jest mocno nasycona metaforyką, niezwykłymi skojarzeniami i ważnymi, egzystencjalnymi stwierdzeniami i pytaniami. Teksty te jeszcze raz potwierdzają to – jak istotną rolę odgrywa w dorobku pisarskim Józefa Barana jego mała ojczyzna.

138

1.9.

Bronek z Obidzy

Może i jest w tym trochę racji, że gdzie bym nie był, o czym gadał

zawsze do gór słowem powracam, góralską nutką dopowiadam

Wniebogłosy

1.

Kiedy zastanawiałem się nad tytułem tego tekstu, po krótkim namyśle doszedłem do wniosku, że najtrafniej będzie go nazwać Bronek z Obidzy. Tak mi się bowiem przedstawił Bronisław Kozieński, kiedy spotkaliśmy się pierwszy raz przed laty w Limanowej na imprezie Poetyckie Ogrody, na którą zmobilizował mnie nieżyjący już redaktor Radia Alfa, Ryszard Rodzik, i pod takim pseudonimem Kozieński drukuje swoje tomiki poezji. Przyznać muszę, że bardzo mi ta formuła literackiego pseudonimu odpowiada, bowiem kryje w sobie bogatą treść. Po pierwsze – Bronek – zdrobnienie imienia Bronisław sugeruje, że jest to ktoś bardzo bliski, bezpośredni, bez dystansu, po prostu „swój chłop”. Pochodzę z okolic niezbyt odległych od miejsca urodzenia Kozieńskiego. U nas też się mówiło Józek z Wolicy, Władek z Jastrzębia czy Bronek z Karczysk o kimś, kogo się znało, traktowało jak swojego. Tak się też przedstawiali młodzi ludzie w bezpośrednich kontaktach. Po wtóre –

sygnalizuje miejsce pochodzenia autora. Obidza – to miejscowość położona w Beskidzie Sądeckim, w gminie Łącko, między Dunajcem a zboczami Radziejowej, w malowniczych górskich dolinach, wyrzeźbionych przez rwące potoki, wśród których największy nosi nazwę Obidzki Potok. Atrakcją turystyczną jest tutaj wodospad w przysiółku Majdan; miejsce walk partyzanckich z drugiej wojny światowej Przystop, oddalony od Jazowska i Dunajca o około 7 km. W Obidzy stacjonowali w roku 1944 partyzanci radzieccy pod dowództwem mjr Iwana Zołotara. Dzisiaj miejscowość ta liczy około 1500 mieszkańców, posiada własną parafię. Niegdyś uboga wieś, podobnie jak mój rodzinny Czarny Potok, teraz wygląda zasobnie. Schludne obejścia, nowe domy, gospodarstwa, w których uprawiają rolę w trudnych górskich warunkach głównie ludzie starsi, gdyż młodzież podejmuje najczęściej prace sezonowe za granicą i budowlane w kraju. Dzięki tym wyjazdom powstają nowe obejścia, wieś pięknieje. Inaczej niż w Czarnym Potoku, gdzie o dobroby-cie decydują nowoczesne sady, głównie jabłoniowe, które dzisiaj zajmują każdy skrawek uprawnej ziemi. Przypominam tu fakty, gdyż są one – w moim przekonaniu – ważne, istotne dla zrozumienia fenomenu poezji tego autora.

Bronek z Obidzy urodził się 18 września 1963 r. w Obidzy. Jego rodzice Eugeniusz Kozieński i Maria z domu Lizoń posiadali niewielkie dwuhektarowe górskie 139

Horyzonty literatury i kultury

gospodarstwo. Ojciec zmarł we wrześniu 2015 r. Bronisław po ukończeniu tamtejszej szkoły podstawowej został skierowany przez ojca do zasadniczej szkoły zawodowej w Starym Sączu, do której uczęszczał w latach 1979–1981, uzyskując uprawnienia stolarskie.

Od roku 1982 do 1984 odbył obowiązkową służbę wojskową w Rembertowie. Po powrocie z armii podejmował w najbliższej okolicy prace stolarskie (m.in. w Czarnym Potoku, Wolicy), wykonywał głównie modne wówczas boazerie w nowo budowanych domach.

W 1986 r. rozpoczął własną działalność gospodarczą. Po roku 1990, kiedy otworzyły się możliwości podejmowania pracy na Zachodzie, wyjeżdżał do robót budowlanych do Da-nii, Francji, Niemiec, Norwegii i Szwecji.

Mieszka na osiedlu Smalarkówka nad Obidzkim Potokiem, który podczas burz zamienia się w groźną, rwącą rzekę. Dwupiętrowy okazały dom zbudował sam. Zamieszkuje w nim z żoną Krystyną, z synami Łukaszem i Mateuszem oraz z wnukami Bartkiem i Julią. Jednemu synowi stawia – jak się tutaj mówi – nowy dom. Przez potok wybudował własnymi siłami kładkę, która ułatwia mu kontakt ze wsią położoną po drugiej stronie rzeki.

Gdy odwiedziłem go w lipcu 2015 r., spędziliśmy nieco czasu w jego domu na rozmowie o najnowszych tekstach, które napisał na początku miesiąca. Z kolei udaliśmy się do przysiółka Majdan nad urokliwy wodospad, położony w dolinie osiemset metrów od głównej drogi i do gospodarstwa jego rodziców. Witają nas serdecznie. Rześka mimo sę-

dziwego wieku matka i ojciec, widać, że po przebytych chorobach, oraz młodszy o 15 lat brat poety, który pracuje na budowach na Śląsku. Gospodarstwo trzyma mocno w ręku –

jak widać – matka. Niestraszne są dla niej górskie zbocza, na których uprawia zboże, ziemniaki i inne produkty. Podczas rozmowy wracają wspomnienia z dawnych lat. O tym, jak się zbierało latem runo leśne, oddawane do sklepu bądź sprzedawane na rynku w Starym Sączu, dzięki czemu można było uzupełnić skromny budżet domowy, o wyjazdach furmanką do 20 km po siano dla zwierząt, o ciężkiej pracy ojca w tutejszych lasach, które okalają wieś.

2.

Na moje pytanie skierowane do Bronka, gdzie przy tak pracowitym życiu, przy zajęciach zdominowanych przez pracę fizyczną, przy trudach związanych z przemieszczaniem się za pracą za granicą, czas na pracę twórczą, na pisanie, opowiada następującą anegdotę: Pisać zacząłem po czterdziestce. Miało to miejsce w Norwegii w Trondheim. Odrzuciłem alkohol, który mi od czasu do czasu towarzyszył. Koledzy oddawali się różnym rozrywkom po pracy, ja przeczytałem już wszystkie dostępne w języku polskim książki, gazety, zacząłem więc zapisywać na kartach z worków po ce-mencie swoje myśli, doznania, przeżycia, obserwacje, które opublikowałem po powrocie do kraju w Drukarni Goldruk w Nowym Sączu, jako: Orły nad Sokolicą. W którym to było roku, trudno dokładnie ustalić, gdyż wydawca nie umieścił na tomiku daty edycji. Może 2009?

Pierwsze wydanie swoich poezji Bronek z Obidzy zaopatrzył następującym komentarzem: 140

Bronek z Obidzy

Przedstawiał się nie będę, wszak jest to wydanie dla znajomych. Powiem tylko, iż każdy z czytających powinien coś znaleźć dla siebie, jak również o sobie. Znajdzie tu osoby, jak np. Cygan z Maszkowic czy Józef Kuraś. Poczyta o powstańcach z Ukrainy. Znajdzie wiele regionów, najwięcej jest jednak o górach i dlatego jedna trzecia tekstu jest napisana gwarą. Czy ta gwara jest dobra? Ocenicie, jest, jaka jest.

Wybaczcie, ale nie ma tu prawie nic o świętach, choince czy śniegu. Powód tego jest prozaiczny, w tym okresie jeszcze nie pisałem. To, co tu jest, zostało napisane na przełomie 5 miesięcy. Tych, co będą zainteresowani dalszym ciągiem, zapraszam przed Internet. Zacząłem pisać na Sympatii (tylko przez wzgląd, iż mam bloga), poznałem tam wiele wartościowych osób i to one właśnie skłoniły mnie do wydania tomiku.

Znajdziecie mnie tam pod Nickiem – luki172. Jestem też znany na kilku portalach poetyckich, zapraszam.

Mój telefon 018 44 77 58, e-mail: kozienski8@vp.pl

bronek…

Przytoczyłem w całości to wyznanie poety, gdyż wydaje mi się ono ważne dla określenia początków tej twórczości, jej genezy. Wynika z niego, że Bronek z Obidzy począł funkcjonować najpierw w mediach elektronicznych, w Internecie, oprócz Sympatii, na portalach poetyckich (m.in. pisarze.pl, Pol Cafe, Poezja Polska, Fabryka Librorum). Tu zdobył dużą po-czytność, wyróżnienia, nagrody, tą drogą trafił do szerokiego grona miłośników poezji. Jego wiersze są czytane, komentowane. Jest zapraszany na spotkania autorskie. Miały one miejsce m.in. w Łącku, Nowym Sączu, Krakowie, Warszawie. Dzisiaj jest obecny w obu obiegach czytelniczych – i w Internecie, i w książkowym. Jest bowiem autorem czterech tomów. Poza wspomnianymi Orłami nad Sokolicą wydał również w nowosądeckiej Drukarni Goldruk Nie szkoda gadać (2010) oraz w Krakowie (2014) w Wydawnictwie Agharta tom Strefa ciszy, zbiór czwarty pt. Wiklinowe ptaki w krakowskim Wydawnictwie Edukacyjnym (2015).

Debiutancki tomik został wydany własnym sumptem w dość amatorskiej formie.

Bez daty i miejsca edycji, bez informacji o wydawcy i ISBN-ie. Te dwie ostatnie noty uzupełniono później, odpowiednią wklejką. Te niedoskonałości edytorskie nie rzutują oczywiście na jakość zamieszczonych tu tekstów. Niezależnie od skromnej zapowiedzi autora, trzeba stwierdzić, że Orły nad Sokolicą sygnalizują pojawienie się ciekawego zjawiska poetyckiego. Tak je określił poznański poeta Jerzy Beniamin Zimny: Poezja, która ocala to, co znika, ginie bezpowrotnie, mocno związana z człowiekiem, regionem, kulturą środowisk – jest poza podejrzeniem. Nie ważne, jakim uderza słowem, ważne, że słowem stąd, z wczoraj przede wszystkim, na dziś, i na uchowanie w przyszłości nieodgadnionej1.

Przy czym autor broni się przed zaszufladkowaniem go do kategorii poetów regionalnych, poetów „małej ojczyzny”. Podejmuje bowiem poza doświadczeniem i emocjami wyniesionymi z dzieciństwa, młodości, z krajobrazu Beskidu Sądeckiego, Pienin, Tatr i Gorców również tematy szersze, a więc – życia, śmierci, wyborów moralnych. Konfrontuje miejsca swojej pracy zarobkowej, tamtejsze przemysłowe krajobrazy ze swoimi górskimi. Toteż stwierdził w metapoetyckim wyznaniu:

Pewnie jest w tym racja, że moje słowa, myśli, a co za tym idzie i tematy, najczęściej związane są z górami, stronami, gdzie najczęściej przebywam. Nie trzeba mi szukać pomysłów, obrazów u innych, mam to zawsze 1

Cyt. za „Almanachem Łąckim” 2010, nr 13, s. 38.

141

Horyzonty literatury i kultury

pod ręką z racji dorobku życiowego, w którym i alkohol pozostawił swoje piętno. Także śmierć bliskich miała wpływ na pewien rodzaj wrażliwości, bez której w poezji obejść się niepodobna2.

Potwierdza to Halny, wiersz pisany gwarą, choć autor się od tego odżegnuje, utrzymany jest w młodopolskiej atmosferze wierszy Kazimierza Przerwy-Tetmajera, prezentuje modernistyczny nastrój, halny zwiastun śmierci. Oto jego fragmenty: Rysy i Gerlach wbiuł pazury

jak łrzeł cai się do skłoku

złowiescy holny pełon mroku

skszydłomi okrył całe głory

[…]

łod wieków tak się halny bawi

godajo ze to zwiastun śmierci

bło kiedy zniknie w głorski perci

zawdy żałobę płozostawi

Inny tekst, którego tytuł Wsi spokojna nawiązuje do pieśni Jana Kochanowskiego, dotyczy rzeczywistości współczesnej. To scena obrazkowa na wsi pod sklepem, kioskiem z piwem, gdzie wsparte przez pieniądze unijne „równo leży chłopstwo płokotem”. Ostra, pisana gwarą satyra na pijaństwo na wsi, charakterystyczne nie tylko dla okolic nad Dunajcem. Aluzji literackich w tym tomiku znajdziemy więcej, bo i „sen nocy letniej” w wierszu Deszcz nocy letniej, i „nie wpaść na dzień do Tomaszowa” w Okręcie wspomnień czy „jak Alicja przemierzamy baśnie” w wierszu Raj utracony. W pierwszym tomie Bronek z Obidzy nie eksploatuje zbytnio najbliższej okolicy – Obidzy, Dunajca. W jego przestrzeni poetyckiej pojawiają się nieodległe Pieniny, Tatry (poza wspomnianym Halnym, Krzyż Gie-wontu), Podhale ( Ludźmierska Pani). Doświadczeniami wyniesionymi z „małej ojczyzny”

inspirowane są wiersze o charakterze refleksyjnym, jak Orzeszek (pokora, poprzestawanie na małym), Ostatnie granie czy Karuzela życia („przez życie ze spuszczoną głową | cichutko bez dobosza | kroczymy zatłoczoną drogą z palcem na ustach cicho-sza”). Podobne źró-

dło mają wiersze o przyrodzie, np. Ś wiyca czy ogarek, nawiązujący do tradycji tutejszych zachowań podczas burzy:

błysk i pieron trafluł w drzewło płosed płomruk ku dolinie

dziadek zrobiuł krzyż na cole rusoł szybkło ku chałpinie

babcia gromnicke wyjoła płomień w dłoniak utuluła

trwłożnie płosła do łokionka drżącom renkom płostawiuła

Zew natury zaś to nostalgiczna pieśń o przyrodzie:

płynie po górach pieśń wajdeloty

sławiąca piękno lasów, strumieni

2

Tamże, s. 39.

142

Bronek z Obidzy

przybrana tchnieniem wielkiej tęsknoty

osuszająca lody z kamieni

Wskazuje ona na dużą wrażliwość poety na zjawiska przyrody, która inspiruje do przemy-

śleń, refleksji o życiu, trwaniu.

Orły nad Sokolicą są wielotematyczne. Potwierdzają one możliwości artystyczne autora, wyznaczają niejako kwestie, które będzie rozwijał w następnych tomach.

Wśród tematów ważnych trzeba jeszcze wymienić wiersze egzystencjalne, jak Pod szczytem, Dwa światy. Pierwszy zawierający refleksję o możliwości realizacji zamiarów, drugi natomiast o żywych i umarłych, wiersz inspirowany listopadowym świę-

tem zmarłych:

świeża jedlina przybrana kwiatem

o jednej porze w środku jesieni

przychodzi lato w miasta z kamieni

łącząc świat żywych ze zmarłych światem

[…]

zapłoną ogniem polskie cmentarze

mrok nocy ciemnej świeca odgoni

i jak latarnia przy morskiej toni

zbłąkanym duszom drogę wskaże

Epizodycznie pojawiają się też teksty o tematyce politycznej. Przy tym trzeba od razu powiedzieć, że nie mają one charakteru agitacyjnego. Autor nie prezentuje jakichś zdecydowanych postaw czy poglądów. Kwestie te traktuje raczej jako możliwość wyra-

żenia swej pacyfistycznej postawy czy dylematów moralnych. Charakterystyczny w tym względzie jest utwór o pamiętanym jeszcze w tych okolicach Józefie Kurasiu „Ogniu”, którego oddziały po wojnie docierały do nieraz odległych od jego podhalańskiego gniazda, górzystych wiosek na Sądecczyźnie czy w limanowskim. Przy czym w wierszu Woda i Ogień autora interesuje nie tyle sama walka o wolność – jak się dzisiaj mówi „żołnierzy wyklętych” – co dylematy moralne wynikające z zabijania:

przepłukać wodą sczerniałą duszę

po rozgrzeszenie stanąć w szeregu

i dalej:

przed dwoma przyjdzie stanąć sądami

pierwszy nie będzie ciągnął się długo

Pan go oceni czyim był sługą

ludzie go sądzić będą latami

W podobnym tonie utrzymana jest Pieśń banderowca, nawiązująca do walk band UPA po wojnie w Bieszczadach. Przywołuje tutaj sotnie spod znaku tryzuba i generała 143

Horyzonty literatury i kultury

Waltera Świerczewskiego. Całość kończy refleksja, „czy pamięć o nich wraz z lasem zgi-nie | jak wypalony popiół z mielerzy”.

Najbardziej dynamiczny charakter z tego cyklu ma wiersz Patriota, w którym Bronek z Obidzy deklaruje się jako pacyfista, przeciwnik wojny. Utwór ma częsty w wierszach politycznych (casus Władysława Broniewskiego) formę odezwy skierowanej do żołnierza amerykańskiego. Tytuł wiersza Patriota można zrozumieć dwuznacznie: co ona zrobiła dla ciebie o to się pytać nie godzi

lecz co ty dla niej zrobiłeś – to Amerykę obchodzi

czy byłeś ścigany przez Wietkong jak jeleń przez myśliwego

czy to ty byłeś myśliwym polując na skośnookiego

czy zgrzytał ci w zębach ze złości pustynny Iracki piasek

ile wylałeś krwi z potem spod przeciwgazowych masek

czy września jedenastego kiedy dwie wieże płonęły

dalej wierzyłeś w cel misji czy twe nadzieje runęły

[…]

gdy jeszcze raz kraj cię spyta co możesz zrobić dla niego

odpowiedz – czego chcesz Ameryko od żołnierza kalekiego

Są wśród tekstów Orłów nad Sokolicą wiersze z wyjazdów ich autora do Norwegii ( W cieniu wielkiej skały), Warszawy ( Warszawski dzień), tekst o Nikiforze ( Łemko) i znakomity wiersz bez tytułu [****] o Chrystusiku przydrożnym.

Bogdan Lichy w komentarzu do wiersza Cień włóczykija napisał o poezji Bronka z Obidzy:

Bronka nie można traktować jako par excellence poetę języka, ale jako poetę fenomenu językowo-kulturowego. Nie reprezentuje on folkloru góralskiego in extenso, ale zamieszkuje „osobowość tatrzańską”. Bronek chodzi po schematach kulturowych, reżyserując nowy schemat. […] Ale w granicach odbioru schematu kulturowego, wiersze Bronka intuicyjnie są liryką współczesnej tradycji, dobrem zaktualizowanego normo-typu, popartym przez dobro, które wyraża sam język polski w swoim charakterze3.

To bardzo trafne stwierdzenie, bardzo wnikliwa obserwacja. Język Bronka jest prosty jak mowa tutejszego ludu, ale jednocześnie jest jak ta mowa bogaty, posiadający głębokie metafory. To prawda, że ta poezja to swoisty fenomen „językowo-kulturowy”, że trzeba ją rozpatrywać inaczej niż poezję czysto lingwistyczną. Rozpoczynał Bronek z Obidzy od wierszy pisanych tamtejszą gwarą. Nie jest ona czysta, gdyż mieści w sobie elementy podhalańskie, język górali łąckich czy elementy gwary lachowskiej, po-degrodzkiej. Nadto istnieją spore trudności w jej transliteracji czy transkrypcji. Kiedy sugerowałem mu, by od niej odchodził, gdyż niezależnie od jej hybrydyczności obecnie zanika pod wpływem współczesnych mediów, zwłaszcza telewizji (nawet jego rodzice rozmawiali ze mną czystą polszczyzną), przekonywał mnie, że nie mam racji, gdyż jest to 3

Tamże, s. 70.

144

Bronek z Obidzy

dobro kulturowe, które trzeba utrwalić. W ogóle posiada on wyraźnie skrystalizowane poglądy na swoją twórczość, broni swojego stanowiska. Uważa na przykład, że w pierwszym tomie jest parę wierszy, których się wstydzi, których dziś by nie napisał. Ta wysoka samoświadomość to dobra cecha, ustrzeże autora przed popadaniem w samouwielbie-nie, co nieraz nawet u dojrzałych poetów prowadzi do wierszy nietrafionych, płytkich.

Orły nad Sokolicą – jak już stwierdziłem – są spontaniczną, interesującą zapowiedzią narodzin poety, który próbuje swych sił nie tylko przy pomocy topora i piły, lecz również pióra i komputera.

3.

Napisałem wcześniej, że Bronek z Obidzy nie eksploatuje w pierwszym tomie zbytnio doświadczeń i przeżyć wymienionych z najbliższej okolicy. Inaczej jest w książce Nie szkoda gadać. Tutaj poeta mocno się trzyma rodzinnej ziemi, najbliższego otoczenia. Stąd czerpie pomysły do wierszy, liryczne inspiracje. I to niezależnie, czy pisze o tamtejszym krajobrazie, o przysiółkach Obidzy, czy wymienia nazwy okolicznych wsi: Skrudzinę, pasma górskie: Małe Pieniny, Wąwóz Homole, rzekę Dunajec. Zapuszcza się też w Gor-ce (Ochotnica), Tatry (Orla Perć, Krywań). Jak widać, przestrzeń poetycka nie uległa tu zasadniczej zmianie, z tym że miejsca lat dzieciństwa, młodości i obecnego pobytu odgrywają teraz znacznie ważniejszą rolę. Przypomina mi w tym względzie poezję Józefa Barana, dojrzałego dziś twórcy z Krakowa, który w swych wierszach i prozie stale wraca do Borzęcina, wsi położonej koło Brzeska w Małopolsce. Wydał ostatnio nawet wybór wierszy pt. Borzęcin. Podobnie Adam Ziemianin, też zamieszkały w Krakowie, w twórczo-

ści czerpie podniety z rodzinnej Muszyny i jej okolic. Chociaż pisanie Bronka z Obidzy to również twórczość o „małej ojczyźnie”, to jednak jest ona inna w swej strukturze, wynika z osobistych doświadczeń, operuje własnym językiem. O ile język wymienionych poetów jest językiem inteligentów, to język Bronka ma bezpośredni związek z mową jego dzieciństwa, łącznie z elementami tutejszej gwary.

O postawie Bronisława Kozieńskiego, m.in. w drugim tomie poezji, napisał Krzysztof Kwasiżur na portalu pisarze.pl:

Na szczęście ten poeta, wymyka się prostym definicjom – sam tworząc wiersze proste, bezkompromiso-we, a czasem nawet bezpardonowe, gdy pisze na tematy mało popularne […] Bronisław Kozieński tworzy uczciwą poezję i na pewno nie jest mięczakiem. Mówi swoją prawdę bez ogródek, bez owijania w bawełnę, mając świadomość, że ból, który zadaje czytelnikowi, jest bólem oczyszczającym. […] Zbiór Nie szkoda gadać Bronisława Kozieńskiego pełen jest tej pierwotnej dzikości ujarzmionej jedynie talentem autora.

Postawione tutaj tezy dokumentuje w całej rozciągłości lektura tego tomu, który w znakomitej części osadzony jest w rodzinnym krajobrazie, mówi o tutejszych ludziach, pracy, zawodach, a wśród nich o robotniku leśnym ( Rębacz, Powrót rębacza, Do gehenny od rębacza). Te pieśni o drwalu to nie tylko afirmacja pracy fizycznej, lecz również wnikliwe refleksje o życiu, samotności, starości:

145

Horyzonty literatury i kultury

Od trzech własnych morgów słońca, przeciętych braterską więzią,

Szedł, by z ósmym krzyżem, w końcu spocząć za wsią na gałęziach.

Wziąłem jego worek zgrzebny, i co po nim pozostało,

Z wielu rzeczy niepotrzebnych poskładałem jedną całość.

( Do gehenny od rębacza)

Koresponduje z nimi wiersz Gehenna nasycony elementami autobiograficznymi, mówiący o ciężkiej pracy ojca w lesie oraz własnej na kamienistej ziemi i o przywiązaniu do swej krainy. Oto fragmenty:

Najpierw ojciec wycinał korzenie,

nosił kłody, jak snopy ze zbożem,

mówił: las to Boże stworzenie;

chyba zdaniem tym chciał się ukorzyć.

[…]

Rozgrzebałem tej ziemi niemało,

często tępą motyką na słonku,

ciągle nowe kamienie zbierając,

by miedzowy mur złączyć na końcu.

[…]

Nie zamienię swych pól w aresowe,

choćbym zebrać miał runo bezcenne,

wolę sobą być w wólce głodowej,

niż Jazonem na swojej Gehennie.

To ważna, harda deklaracja, określenie własnej postawy, wsparta metaforyką mitologiczną. W podobnym tonie utrzymane są dwa teksty w formie przesłania do wnuka: Naucz mnie słuchać i Naucz mnie mówić. To czysta liryka, lekcja poetyckiego przeżywania przyrody, którą tutaj reprezentuje wiatr, strumień nad wodospadem, jastrząb, stado dzikich gęsi, ze świetnymi metaforami: „czy słyszysz w wietrze grającą ciszę?”, „czy słyszysz z wody muzykę czystą?”. Raz po raz powraca w tych tekstach Obidza, jak w wierszu Wszystko po staremu, w którym nawiązuje do przeniesionych krajobrazów z młodości, przemijania, zmiany perspektywy z oddalenia.

A naszą klasę jak nasionka,

pękniętej szyszki wiatr rozsypał

by z czasem na innych zagonach

wyrosły w nowych Londyńczyków

Powracają w tych tekstach terminy ciesielskie, stolarskie: „pion”, „poziom”, „topór”, jak w wierszu o przemijaniu Sęk na popiół. To tylko woda jest swoistym hymnem na temat najbliższej rzeki Dunajca:

146

Bronek z Obidzy

Flisackim wiosłem zbełtana,

wąskim przełomem przedziera,

zatacza się, jak pijana,

i spragnionej dłoni wyziera.

Wierszy o przyrodzie jest w tym zbiorze więcej. Wskazują one na niezwykłą wrażli-wość poetycką autora, operują wyszukaną metaforą, niebanalnymi skojarzeniami, jak ten fragment Z wiosną nam do twarzy:

Zaś słowa w zdania powiązane,

jak snopy przeplecione ostem,

niczym rycerze pokonani,

skoszone w polu, gdzie wyrosły.

Przednówek zaś – wiosenna pora roku, o której z innej perspektywy (socjalnej) pisał

poeta Gorców, Władysław Orkan, to okazja, by ją przypomnieć – gdy głód zagląda do garnków, a którą przepędza dopiero lato, i przywołać charakterystyczne dla społeczności wiejskiej postaci: Kubę Kulasa, Michała Ślepego, oraz zakończyć niejako dwoma pointa-mi: drwiącą i demoniczną:

Dobry Boże strzeż od zguby, gdy się zmienią na boisku,

by nie celowali w czuby, zamiast w snopy na klepisku.

I drugą napisaną kursywą:

Wyczyszczone z mąki żarna, przedmuchane z plew sąsieki

Na miedzowym drzewie czarna wrona zamyka powieki

Ten motyw odchodzącej wsi powraca w wierszu Trzech bez mała, dwóch z kawałkiem o dziadach odpustowych, utrzymany w konwencji ironicznej, satyrycznej, świadczącej o dużych możliwościach poetyckich autora, o zmianach nastroju, atmosfery wiersza; od lirycznego, czułego na uroki przyrody do sarkastycznego, ironicznego, wieś i ta stara, i współczesna dla Bronka z Obidzy to nie tylko okazja do wzruszeń, ale także możliwość gorzkiej, nieraz zjadliwej refleksji. W tym względzie jest on samodzielnym, niezależnym od konwencji poetą. Krzysztof Kwasiżur napisał po prostu, że są to wiersze „bezkompro-misowe”, „bezpardonowe”, pełne „pierwotnej dzikości”, że autor nie rozpieszcza czytelnika, że ta postawa ma znaczenie „oczyszczające”.

Bronek z Obidzy nie jest obojętny na dewastację przyrody. Tu zagrzmi gorzko: „Śla-dy opon na polanie, szkoda, że nie stóp kosiarzy” – powie to w tekście Śpiew ziemi, gdzie po nostalgicznym opisie pracy kosiarzy na hali padają takie słowa: Muszę to powiedzieć z żalem, gdy mgła zniknie w leśnym jarze,

ujrzysz poranioną halę, lecz nie spotkasz tu kosiarzy.

Znajdziesz węże rozjechane przez quady, jak źdźbła trawy

powplatane w piktogramy w księżycowym krajobrazie.

147

Horyzonty literatury i kultury

Rozmaitość wierszy w tomie Nie szkoda gadać jest ogromna, są tam wiersze i o wiejskim opowiadaczu ( Nie szkoda gadać), i wspomnienia z dzieciństwa ( Klarnecista), i powroty w strony rodzinne ( Powroty) oraz związane z tym niepokoje, i aluzyjny Ojciec dyrektor, ulokowany na bacówce nad Homolami.

Osobna grupa to wiersze refleksyjne, jak Babie lato w scenerii tatrzańskiej, gdzie pod Krywaniem „spadają liście kolorowe, szeleszcząc pieśń o przemijaniu”, czy Boso o budze-niu się dnia „dzieciątka bosego” i jego zamykaniu przez mrok, jak również Rozczochrane myśli o zbawiennej funkcji wiatru, dzięki któremu zapylają się łąckie sady.

Podobnie jak w pierwszym tomie pojawiają się w Nie szkoda gadać teksty wspomnieniowe, pisane z perspektywy zagranicznej ( Kiedy przekwitną kasztany): Dziś czekam na francuskiej plaży, by wrócić kiedyś tam nad ranem, znowu z plecakiem pełnym wrażeń, kiedy przekwitną tu kasztany.

Czy jak w nostalgicznej Sosence:

nad fiordem dzisiaj znowu obrazy tęskne maluję

lecz mewim teraz skrzydłem zmącone niebo faluje,

ech! skrzydła mieć u ramion, jak mewy, wrony latać,

znów spocząć pod sosenką i znów się z cieniem jej zbratać

Strofy te nie wymagają komentarza. Są jednoznaczne. Potwierdzają słowa Bronka z Obidzy, że gdziekolwiek by nie był, zawsze do stron rodzinnych wraca. Mamy też wiersz o sezonowych robotnikach za granicą ( Wieże Krak-Bau):

W Tuluzie budzik głośno dzwoni, w Montpellier kryzysowy ranek.

Ruszamy, by w dzień nie roztrwonić, co w nocnych snach wybudowane.

Są w tym tomie cztery wiersze o tematyce wojennej: Łowcy jeleni (o partyzantce mjr. Zołotara), Mostar (o wojnie na Bałkanach), Krzywe karabiny (pacyfistyczny): a krzywe karabiny sam pozamieniam w kwiaty,

łuski zaś na dziewczyny,

pola bitewne – w chaty

i Pod Turbaczem (o partyzantach spod Turbacza „pousuwanych z ksiąg pamięci”).

Drugi tom poezji Bronka z Obidzy z jednej strony podejmuje tematy wcześniej zasygnalizowane, zmieniając jednak radykalnie propozycję, z drugiej zaś wskazuje na dojrzewanie poety, jego rozwój. Język autora, prosty jak zawsze, staje się coraz bardziej metaforyczny, również metrum wiersza jest urozmaicone. Barbara Faron w monografii Łącko i gmina łącka zauważa:

Poetyka Bronka z Obidzy wyraźnie ewoluuje, czego dowodzą nie tylko wyróżnienia (np. wiersz Wniebogłosy okrzyknięty w styczniu 2010 r. wierszem miesiąca na jednym z portali), ale coraz bogatsza gama środków stylistycznych. Sposób ujęcia tych samych tematów oraz budowy tekstów także się rozwijają, 148

Bronek z Obidzy

od przeważających w pierwszym tomiku czterowierszowych wierszy stroficznych występujących obok wierszy ciągłych, po najnowsze utwory charakteryzujące się większą różnorodnością kompozycyjną, składniową czy interpunkcyjną. Co jednak jest ważne, poeta nie metaforyzuje na siłę i nie udziwnia tekstów niezrozumiałymi wygibasami […]4.

Bronek z Obidzy po prostu jest sobą. Nie stara się stroić w cudze piórka, mówi oryginalnym, własnym językiem.

4.

Tom Strefa ciszy, nagroda główna w konkursie Portalu Literackiego Fabrica Librorum, został już profesjonalnie wydany. Duża w tym zasługa Elżbiety Jachny z Krakowa, któ-

rej autor dziękuję za „motywację i organizację, wydania tej książki”. Okładkę zdobi grafika Marka Żuławskiego o dość tajemniczej aurze (w poprzednich tomach były zdjęcia z Obidzy i Francji). Książka posiada umieszczony na końcu (po raz pierwszy) spis treści, a także inne istotne informacje bibliograficzne, jak notę o wydawcy, o drukarni, kto dokonał wyboru wierszy (autor) i oczywiście ISBN. To może zadecydowało, że cytowany już Krzysztof Kwasiżur napisał na portalu pisarze.pl:

Następny jego tomik – Strefa ciszy już tej dzikości jest pozbawiony, bardziej ułożony, wysublimowany, mia-

łem wrażenie, że w doborze wierszy do tej książki uczestniczyły osoby trzecie i to bardziej dla nich powstał

tomik, niejako wymuszony […] Ale dzięki temu przekonujemy się, że Bronisław Kozieński potrafi także pisać poezję nierymowaną, intelektualizującą, introwertyczną.

Ludzie, urzeczeni nieposkromioną urodą dzikiego mustanga, chcąc mieć to piękno dla siebie, pozbawili go dzikości, ale nie szlachetności! I mnie osobiście urzekła ta tischnerowska prostota słów prosto od człowieka – do człowieka, bez woalu i przeładowania stylem.

Przyznać muszę, iż ja również podczas lektury Strefy ciszy miałem wrażenie, że wiersze te odbiegają nieco w swej fakturze, nastroju, tematyce od poprzednich. Pytanie, czy to wynika tylko z faktu, że ktoś wspomagał autora przy doborze tekstów, czy świadczy o ewolucji warsztatu pisarza, czy są jakieś inne, ukryte przed czytelnikiem powody takiego odbioru Strefy ciszy. Kiedy dzieliłem się z Bronkiem z Obidzy tymi wątpliwościami, odpowiedział krótko: „Następny tom Wiklinowe ptaki będzie inny, lepszy, bardziej drapieżny”.

Liczne są w tym tomie wiersze osobiste, refleksyjne, mocno osadzone w rodzinnych realiach, korespondują z nimi obrazki rodzajowe z najbliższych okolic. Takim wierszem jest Szelest, zaczynający się od słów „szelestem będę, kiedy przejdę”, a kończący się „więc chociaż przejdę, pozostanę”, czy Buty szeroko sznurowane, w którym konfrontuje możli-wości dorastających chłopców ze wsi z ich kolegami z miasta, Saska Kępa – deklaracja o odrzuceniu nałogów, alkoholu, papierosów. Tego typu tekstów jest tutaj więcej – De-lirium (o pijaństwie), Do wiatru (spowiedź alkoholika). Nie zabrakło, bo zabraknąć nie mogło, wiersza Daje krzepę, krasi lica na temat popularnej w Łącku śliwowicy. Połączył tu 4

B. Fa r o n, Łącko i gmina łącka, Nowy Sącz 2012, s. 518.

149

Horyzonty literatury i kultury

dwa tutejsze archetypy: napis z ulotki na lokalnym alkoholu z opowieścią tutejszych kobiet, „że nikt za dziada się nie spowiada”, co stworzyło swoisty klimat tego tekstu, mocno osadzonego w realiach Łącka, Maszkowic i Obidzy. Powraca tutaj także motyw drwala ( Ekosystem):

Najpierw rozkażą ci uśmiercać, a potem pieprzą

o kochaniu. Jeszcze powiedzą Piotrze, Piotrze,

róbcie to tak, by nie bolało

Dwie strony Dunajca to nostalgiczna opowieść o muzyce góralskiej i cygańskiej („Gó-

ralskie basy, cygańskie skrzypce pośrodku szumią | wody Dunajca, tak jak się wiersze na kartkach pisze | albo układa nuty do tańca”), o żyjących obok siebie dwóch społeczno-

ściach. Wśród wierszy bardzo osobistych, lirycznych wymienić trzeba Kołysankę dla Julki, Urodzony w 63, czy Zły II. Pierwszy bardzo ciepły, subtelny liryk adresowany do wnuczki

„Dobry anioł dziś ciebie usypia”, drugi – podobnie jak u Tadeusza Różewicza – odnosi się do generacji pięćdziesięciolatków („Nam, których urodzono w izbach, często pod strzechą | krytą słomą, dziś nie potrzeba szklanych domów, lecz ścian | gdzie szept jest głosem dzwonu”), trzeci – adresowany do taty, mamy, Doktora S. – dotyczy egzystencji.

Stosunkowo dużo, w porównaniu z poprzednimi tomami, zgromadził autor tekstów zrodzonych podczas swojej pracy za granicą. Przy czym znacznie rozszerza się ich geografia: od Zagłębia Ruhry, Dortmundu, przez Norwegię (Nidaros), po Danię (Faxe). Dominuje w nich swoista nostalgia, tęsknota za rodzinnym krajobrazem, konfrontacja okręgów przemysłowych z bliskimi mu górami. Twardy góral w tych tekstach okazuje się czułym, wrażliwym obserwatorem miejsc, krain, w których wypadło mu wykonywać ciężką pracę zarobkową. Przypomnę niektóre teksty: Westfalia (rekwizyty budowy, dźwig i aluzje do pieśni o zbójniku „jak Janicek wisiał”) i następująca refleksja: nad skalnym Podhalem oberwanie chmury

nawet samo niebo zeszło nad turnice

kiedy się wypłacze, słonko spuści sznury

i podepnie syćko jak pod szubienicę

W podobnym tonie utrzymane są wiersze Dortmund-Germania, Dortmund-Germania (strefa) czy teksty Na południe (pod Nidaros):

Nam nie chodziło chyba o nic, lepsze kontrakty, białe grudnie

w końcu ten kraj to też nie koniec, znajdziemy drogę na południe.

Może tam u nas jest inaczej, dobry czy zły kawałek nieba,

lecz tam nadzieje mogą płakać, pociechy mają prawo gniewać

Wierszy z tytułem na południe jest więcej, jak Na południe (wyspa): Wszystko w tym kraju było inne, a może my zbyt eksportowi,

braliśmy całą tę równinę, jakoś dziecinnie – na różowo.

150

Bronek z Obidzy

Czy Na południe (tunel):

Dzisiaj żegnamy się z tym lądem, samolot czeka na lotnisku,

nie nam oceniać, nie nam sądzić, my przybyliśmy tu dla zysku,

lecz pewnie lepiej do kontraktów dopisać dzień w te szare noce,

zamiast nadgodzin i dodatków, obrazów pozbawionych ocen

Całość tego cyklu zamyka utwór pt. Trzecia zmiana.

Epizodycznie powraca w tym tomie do tematów pacyfistycznych, które tutaj reprezentują dwa teksty: Oko za oko – o dwóch fotografiach żołnierzy, czy O jeden dzień, wiersz świadczący o tym, że Bronek z Obidzy umie rzeźbić w słowie, posiadł sztukę kondensacji tekstu. Oto on w pełnym brzmieniu:

O jeden dzień

założyłaś się o jutro

że nie będzie nigdy wojny

i wygrałaś

Jutro przyjdę aby zabrać ci ten dzień

Najmniej trafiają mi do przekonania wiersze dotyczące Rosji, Uralu, Kaukazu, jak Fiodor z tajgi, Skrzydła oligarchów. Kiedy zapytałem poetę, skąd ten temat, czy zna Rosję, tajgę, Ural, odpowiedział, że nie. Ma tylko doświadczenie osobiste. W Magnitogorsku zginął jego szwagier. A tak po prostu chciał się zmierzyć z nową problematyką. Trzeci tom poezji zaopatrzył w taki komentarz:

Strefa ciszy, która w dalszej części przechodzi w mroczną, to wybór pięćdziesięciu kilku tekstów z ponad setki napisanych w przeciągu blisko czterech lat. Jeżeli trafi do kogoś i, co ważne, zainteresuje, mam nadzieję, że niedługo jakieś wydawnictwo poskłada i wyda resztę, według mnie trochę lepszych wierszy. Póki co zapraszam.

Bronek z O.

5.

Czwarty tom poezji Wiklinowe ptaki ukazał się we wrześniu 2015 r. w Wydawnictwie Edukacyjnym w Krakowie.

Wiersz Wniebogłosy z tomu Nie szkoda gadać rozpoczyna Bronek z Obidzy w nastę-

pujący sposób:

Może i jest w tym trochę racji, że gdzie bym nie był, o czym gadał, zawsze do gór słowem powracam, góralską nutką dopowiadam.

Potwierdza to w całej rozciągłości najnowszy, czwarty tom poezji, o którym Tomasz Sobieraj, redaktor naczelny „Krytyki Literackiej”, napisał do mnie: Dziękuję za książkę Bronka z Obidzy. Jest znacznie ciekawsza od stosów tomików naszych rodzimych, uznanych i nagradzanych wierszopisów […]. Do tego pisze z sensem i w ogóle ma o czym pisać, nie 151

Horyzonty literatury i kultury

nudzi, nie ciamka, nie memła. Rzadkość. Prawdziwy oryginał. […] Takich jak on należy objąć specjalną ochroną.

Spotkał się z żywą recepcją krytycznoliteracką. Pisali dotąd o nim: Józef Baran5, Leszek Żuliński6, Barbara Faron7 oraz Bogusław Kołcz8. Myślę, że niezwykle trafnie ujął istotę tej poezji Leszek Żuliński:

[…] Bronek jest juhasem w dżinsach, który w dzień hula po połoninach, a wieczorami zanurza się w esen-cję tajemnic, przeznaczeń i morałów. Jego „ludowość” nie jest kluczem do tajemnic epistemologicznych i aksjologicznych. Jest wizją jakiejś życiowej matrycy, tej, o której coraz częściej zapominamy.

O ile w pierwszych dwóch tomach wierszy Bronka można było tu i ówdzie zauważyć echa poezji Jana Kasprowicza czy Kazimierza Przerwy-Tetmajera (niezależ-

nie od tego, czy było to świadome nawiązywanie do twórczości Młodej Polski, czy przypadkowe zbieżności), wykorzystywanie gwary, to omawiane tutaj teksty są już całkowicie niezależne. Podejmują tematy ważkie, operują językiem, może trochę chropowatym, językiem własnym, wyrosłym z mowy tutejszego ludu. Cechuje go z jednej strony ogromna prostota, z drugiej charakterystyczna dla języka wsi głęboka metaforyka.

Podmiot liryczny jawi się tutaj jako osobowość niezależna, niepodatna na żad-ne ograniczenia, wpływy. Oceniając poprzednie wiersze, jakiś krytyk nazwał go „nie-okiełznanym mustangiem”. Rzeczywiście, Bronek z Obidzy wyraźnie akcentuje swoją osobność. W wierszu Niepokorny napisze np.: „Gdy mi powiedzą: zostań, pójdę, kiedy poradzą: idź, zostanę, | kiedy zaś każą żyć, to umrę, a kiedy umrzeć, wtedy wstanę”.

Podobnie w tekście Niebieskim o ostatnim szlaku człowieka: nie zmienię trepów na półbuty,

koszuli na wyprasowaną,

twarzy nie zrobią mi na smutno

i rąk nie złożą w jedno amen.

Owa niepokorność ujawni się nawet w wierszu o motywach religijno-obyczajowych Na pasterce mu grali. Nie ma w nim śladu folklorystycznego sentymentalizmu. Aniołek w żłóbku ma „wycięty otworek na sercu, by zmieściła się każda złotówka, […] a pieniążki brzęcząc miały uśpić małego Jezuska”.

Góry są wszechobecne w poezji Bronka z Obidzy i to niezależnie, czy kreśli nastrój pór roku, czy dnia, czy kreśli krajobrazy, czy zjawiska przyrody (deszcz, mgły), czy opisuje sceny rodzajowe, czy pisze o kwestiach ostatecznych. Zawsze do gór powraca. Teksty osadzone w rodzinnym krajobrazie w okolicach Obidzy, Rytra, Łącka, Zabrzeży, Maszkowic, 5

Zob. „Dziennik Polski” 2015, nr 255, 31 października–1 listopada.

6

Zob. „Gazeta Kulturalna” 2015, nr 11 (231), 2 listopada.

7

Zob. „Almanach Łącki” 2015, nr 23.

8

Zob. „Almanach Sądecki” 2015, nr 3/4.

152

Bronek z Obidzy

Podhala, Tatr są również najmocniejsze w tym tomie. Bronek ma o czym pisać. Materii dostarcza mu życie, życie pełne fizycznego trudu. Umie je obserwować, analizować, ująć w skrócie metafory, spiąć rytmem, rymem, o którym powie bez fałszywej skromności:

„Kiedyś rym mną rządził, teraz ja nim rządzę”. Ten z konieczności lapidarny przegląd poezji z Wiklinowych ptaków zakończę fragmentem wiersza Pokolenia: Choćby mi przyszło tylko wzrokiem wdrapywać się po stromych graniach, ostatnią drogę skryć powieką – kłaniam się szczytom, zboczom – kłaniam, za to, że mogłem kiedyś z bliska ujrzeć, jak w głaźnych rumowiskach kamień wyrasta na kamieniu, podobnie ludzkim pokoleniom.

Lektura pisarstwa Bronka z Obidzy upewnia mnie w przekonaniu, że jego najgłębsze teksty zrodzone są z bezpośredniej obserwacji, z własnych doznań i przeżyć, wśród których te wyniesione z „małej ojczyzny” są najbardziej przekonujące. Autor nie powiedział jeszcze ostatniego słowa, jest na początku swojej drogi twórczej. Jaki będzie jego rozwój, trudno dzisiaj wyrokować, jedno jest pewne, że na naszych oczach narodził się nowy, dobry poeta.

153

1.10.

Poezja Alicji Tanew1

Przyznać muszę, że na temat poezji wypowiadam się rzadko. Jako krytyk literatury raczej piszę o prozie narracyjnej. Toteż o twórczości poetyckiej Alicji Tanew będę mówił

nie tyle jako profesjonalista, co jako zwykły czytelnik. Zresztą Lidia Bogaczówna w słowie wstępnym do tomu Krople z innego snu (Kraków 2011) napisała: „Wiersze Alicji nie podlegają analizie, one są do poruszania emocji, do wyśpiewania, do zawstydzenia, do

«milczenia»”. Ponieważ „wyśpiewać” ich nie umiem, w paru zdaniach powiem, co jako czytelnik o nich myślę.

Ale najpierw kilka słów o naszej dzisiejszej bohaterce. Alicja Tanew realizuje się co najmniej w czterech dziedzinach: po pierwsze – jako absolwentka wydziału prawa Uniwersytetu Jagiellońskiego wykonuje zawód radcy prawnego, zawód wymagający szczegółowej znajomości zmieniających się na naszych oczach ustaw, paragrafów, ale jednocześnie znajomości psychiki ludzi, swoistej wobec nich empatii, po wtóre – od czasów studenckich komponuje i śpiewa. Debiutowała w studenckim kabarecie „Sowizdrzał”

w Krakowie. Jej Romans na pół rosyjski zdobył pierwszą nagrodę w telewizyjnej Giełdzie Piosenki w 1972 r. Lista jej osiągnięć w tej dziedzinie jest długa, m.in. Piwnica pod Bara-nami, telewizyjne „Spotkania z Balladą” czy współpraca z Radiem Kraków; po trzecie jest organizatorką życia kulturalnego w Krakowie. Funkcjonująca od paru lat Scena ATA przy ulicy Czarnowiejskiej 93 to miejsce interesujących spotkań z pisarzami, z piosenkarzami, z malarzami. W ostatnim czasie miałem okazję wziąć udział w promocji tomu wierszy Józefa Barana Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy oraz w spotkaniu z redakto-rem Mieczysławem Czumą, który zaimponował słuchaczom barwną gawędą o swoich podróżach m.in. do Kalifornii i na przylądek Gułag. Niewiele jest takich miejsc w Krakowie, gdzie bez specjalnych dotacji, w wyniku inicjatywy jednej osoby odbywają się systematycznie ważne zdarzenia kulturalne; po czwarte – Alicja Tanew jest poetką. Debiutowała w zlikwidowanym po przemianach w latach 90. „Życiu Literackim”, tygodniku kulturalnym odgrywającym w Krakowie po drugiej wojnie światowej ważną rolę wobec tutejszego środowiska artystycznego. Młodszym przypomnę, że w piśmie Władysława Machejka przez lata pisała i redagowała osobną rubrykę Wisława Szymborska, późniejsza laureatka literackiej Nagrody Nobla (1996). Wiersze swoje Alicja Tanew publikuje w antologiach i czasopismach literackich, np. w „Akancie” czy „Gazecie Kulturalnej”. Jej książkowy debiut przypada na rok 1994, wtedy bowiem ukazuje się tom poezji Zamienię kurtkę na miłość, następne to: Zbieranie przecinków (2007), Krople z innego snu (2011) 1

Tekst ten został wygłoszony w dniu 26 kwietnia 2016 r. w Klubie Dziennikarzy „Pod Gruszką” podczas promocji IV wydania tomu poezji A l i c j i Ta n e w Zamienię kurtkę na miłość.

155

Horyzonty literatury i kultury

i Szkice na wietrze (2014). A zatem w czasie dwudziestu lat – cztery tomy poezji. Czy to dużo, czy mało? Otóż sadzę, że w sam raz. Na tle współczesnego „wysypu” poezji (znam autorów, którzy raz w roku publikują płody swojego pióra). Poeta powinien oszczędzać słowo, cenić je, zasiadać do biurka, dziś do komputera, tylko wtedy, kiedy naprawdę ma coś nowego, oryginalnego do powiedzenia. Skoro wspomniałem przed chwilą nazwisko Szymborskiej, to przypomnę, że w chwili, gdy otrzymywała Nobla, była autorką tylko 220 wydrukowanych wierszy.

W moim dzisiejszym wystąpieniu skupię się wyłącznie na dorobku poetyckim autorki, na wymienionych wyżej czterech tomach poezji, pozostałe dziedziny działal-ności poetki pozostawiam specjalistom od tych innych jej dokonań. Nie powiem też o licznych wyróżnieniach i nagrodach. O tym możecie państwo poczytać w Internecie.

Przypomnijmy w skrócie, co krytycy pisali o tej poezji. Janusz M. Paluch o Kroplach z innego snu (2011):

Próżno w tych wierszach dostrzec strach codzienności, dramaty wszechświata czy smutek, a nawet żal. Ale jest tęsknota do piękniejszego piękna i miłośniejszej miłości. Ucieka w sny, by sączyć kropla po kropli abra-zje innych snów, odpychając histerycznie wtłaczającą ją do szeregu codzienności.

Kalina Izabela Zioła w „Gazecie Kulturalnej” (czerwiec 2015, nr 96/2016) o Szkicach na wietrze (2014):

Dużo w tych wierszach smutku, dużo miłości, i to wszechogarniającej, do świata, do ludzi, do przedmiotów i miejsc. Dużo tęsknoty za czymś i za kimś, może niejednym.

Jan Tulik o trzech pierwszych tomach w „Gazecie Kulturalnej”. Lipiec 2013

(nr 7/2013):

U Alicji Tanew miłość bywa szalenie zmysłowa i tkliwa, lecz i nieco drapieżna, podszyta racjonalnym przeczuciem.

Niezależnie od różnic w interpretacjach wierszy Alicji Tanew jedno jest wspólne w tych ocenach. Wszyscy piszą o tej liryce ze swoistym patosem, w charakterystycznym uniesieniu. Czyżby ta poezja wywoływała tak wysokie tony u jej interpretatorów?

Sprawdźmy! Pierwszy tom poezji Alicji Tanew Zamienię kurtkę na miłość (1994) zaopatrzył wstępem, pt. Miłość, czyli Tanew, Jan Poprawa:

Czytałem wiersze – pisze – Alicji Tanew wielokrotnie. Wpierw zdawały mi się bezwstydne. Później – szczere. Po kolejnej lekturze pomyślałem: to kobieta mądra. Aż odczuwałem podziw i zazdrość, jak prawdziwe są jej poetyckie wyznania…

A cóż w poezji ważniejszego, nad prawdę człowieka.

Zamienię kurtkę na miłość składa się z sześciu części: Z miłości, Do róż y, Niepokój, Rzeczywistość, Cisza, Tobie nic. Wymieniam je tutaj, gdyż określają one kompozycję tomu, który jest jedną wielką pieśnią o miłości od tytułowego wiersza Zamienię kurtkę na miłość po Cóż nie przyniosłam ci wiersza. Mamy tu wyznania jak u Gałczyńskiego ( Kocham cię w słońcu), wiersze pełne cielesności ( Mówię do ciebie), bliskie żywiołowości Kazimierza 156

Poezja Alicji Tanew

Przerwy-Tetmajera z wiersza Lubię kiedy kobieta…, pojawia się on, nieczuły ( Jesteś jak za-wrót głowy), on, który wraca ( Wróciłeś). Kłębi się w tym tomie burza uczuć, zmieniają się nastroje podmiotu lirycznego, towarzyszą im zmieniające się pory roku, przyroda ( Znów jesień owinęła drzewa). Piękne uczucie, miłość, jawi się tutaj jako jedna wielka szarpanina, męka. Tak o miłości może pisać tylko dojrzała kobieta.

Krótkie, nieco przewrotne słowo wstępne do drugiego tomu poezji Zbieranie przecinków (drugie wydanie 2015) Michał Zabłocki zatytułował Alicja Tanew jako szczyt postmodernizmu, a w nim napisał m.in.:

Alicja Tanew cofa bieg historii. Tworzy coś, co można by określić mianem estetyki retro, ale jest w tym tak autentyczna i przekonująca, że aż odkrywcza. […] Era Alicji Tanew dopiero nastanie, a poezja nastroju obroni się w każdej epoce.

Jako historyk literatury polemizowałbym z tezą, że poezja Alicji Tanew to „szczyt postmodernizmu”. Rozumiem, że jest to skrót myślowy, swoista metafora. Autor – są-

dzę – świadom jest faktu, że wiersze te bliższe są poezji kobiecej Młodej Polski, może Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej, choć erotyczne, dalekie jednak do zmysłowej erotyki Kazimierza Przerwy-Tetmajera, a nie postmodernistycznej, destrukcyjnej literatury.

„ Zbieranie przecinków – pisze anonimowy autor posłowia, może sama autorka – jest kolejną próbą rozliczenia się z codziennością, pomiędzy wnikliwe podpatrzenie i refleksję wpisuje przecinki na radość życia i dystans do rzeczywistości”. Tom składa się z czterech części: Zbieranie, W olszynach, Jesienna chwila. Każdej z nich podporządkowane są wiersze na temat życia, wspomnianej tęsknoty, zawodu, żalu w kontekście przyrody, pory roku czy czasu.

Przecinek – jak wiadomo – to znak interpunkcyjny oddzielający poszczególne czę-

ści składniowe zdania od siebie. U Alicji Tanew Zbieranie przecinków to: Życie

zbieranie przecinków

które oddzielają mnie od Ciebie

jak życie

Podmiot liryczny interesują tu przede wszystkim relacje między ludźmi, a zwłaszcza między kobietą a mężczyzną. Znajdziemy tu zatem sporo erotyki, wierszy miłosnych w tradycyjnym tego słowa znaczeniu, z właściwymi dla tej sfery uczuć atrybutami. Nie ma tu śladu charakterystycznej dla młodych współczesnych poetów erotyki fizjologicz-nej, jest natomiast sporo subtelnych doznań, przeżyć:

jeszcze tylko na rzęsach powieszę firanki

żeby nikt nie mógł podglądać

moich myśli

rozebranych ze złudzeń

– napisze np. w wierszu W marzeniach.

157

Horyzonty literatury i kultury

Alicja Tanew operuje w swych wierszach takimi kategoriami jak: tęsknota, miłość, marzenie, złudzenie, bicie serca, skurcze pamięci, przeszłość, wspomnienie, oczekiwanie, pocałunek, miłość ulotna, żal, pragnienie, oczekiwanie, przemijanie, melancholia. Wspomniałem wyżej, że ta liryka bliska jest poezji Młodej Polski czy Pocałunkom Marii Pawlikowskiej-Jasnorzewskiej. Zestawione tu wybrane z niej terminy potwierdzają tę tezę.

A zatem – jak napisał Michał Zabłocki – retro, retro odświeżone…

Wspomniana już Lidia Bogaczówna, rekomendując Krople z innego snu (2011), trzeci tom poezji Alicji Tanew, porównuje ją do Alicji z Krainy Czarów. Podobnie jak tamta: błądzi i przeżywa przygody w świecie, którego już nikt nie widzi. Równolegle dojrzewa w niej wybujała kobiecość, dzięki której poznaje smaki miłości […] Wreszcie poznaje liście, drzewa, kwiaty, słońce, a już blisko Boga. A jak już się Boga pozna, to jest się wreszcie gotowym na cierpienie. Życie bez niego nie byłoby pełne.

To wiedza, którą warto się dzielić.

Zacytowałem duże fragmenty tego słowa wstępnego, gdyż z dotychczasowych przedmów wydają mi się najtrafniejsze. Również w tym tomie znajdziemy się w kręgu doznań i przeżyć kobiety dojrzałej, kobiety oczekującej prawdziwej miłości, kobiety cierpiącej z jej powodu. Mamy tu nieodzowne atrybuty kobiecości: lustra, marzenia senne, tęsknotę. Więcej niż w poprzednich tomach pojawia się motywów muzycznych ( Zapis nutowy, Konkurs chopinowski, Marzenie wyśpiewane, W muzycznych przestworzach).

W tekstach tych dokonuje się swoista kontaminacja miłości i muzyki, życiowej pasji autorki. Przykładem jest Erotyk III:

Powoli

za zasłoną rzęs

obejmowała mnie muzyka snu

majowy anioł grał na fortepianie

nocny blues pożądania

tańczyłam

nie dotykając Twoich dłoni

w nadziei

że rano zauważysz

kiście gwiazd w wazonie

i mnie

na obłoku

Ostatni, jak dotąd, tom wierszy Alicji Tanew Szkice na wietrze (2014) zaopatrzony został aż w dwa słowa wstępne, a mianowicie Jacka Zielińskiego z zespołu Skaldowie oraz Jana Jakuba Należytego. Pierwszy stwierdza, że: „Najpiękniejsze to te najbardziej osobiste i ten dla mnie najbliższy Piwonie. Dlaczego? Bo najbardziej chwyta za serce, a to chwyt przecież najcelniejszy”, drugi zaś konstatuje: „Alicja Tanew żyje między paragrafem 158

Poezja Alicji Tanew

a przenośnią, między sceną a dźwiękami, pisze wiersze i piosenki, które sama śpiewa. Jak w piosenkach bywa zalotna, przewrotna, kokieteryjna i zabawna, tak w wierszach zalot-ność i kokieterię zastępuje wyrozumiały smutek, który bierze się ze zrozumienia, a zrozumienie z mądrości, a mądrość z doświadczenia”.

W Szkicach na wietrze znajdujemy się w tej samej co w poprzednich tomach scenerii zakochanej, dojrzałej kobiety, podążamy za jej myślami, wspomnieniami, uniesieniami i rozczarowaniami. Ale z satysfakcją muszę zauważyć, że paleta doznań się rozszerza, że autorka wychodzi z zaklętego kręgu On i Ona. A to w stronę sztuki ( Dziewczyna z perłą z obrazu Vermeera), a to wariacje na temat Kamila Cypriana Norwida ( Inwokacja zmyślona), a to trzy wiersze dedykowane Emilowi Zegadłowiczowi ( Trzy razy poecie). Wierszy dedy-kowanych tutaj sporo. Bo i Kalinie Izabeli Ziole z Poznania ( Srebrna gondola), Krystynie Koneckiej ( Ponad snami), Pawłowi Kruszyńskiemu ( Speszona zachwytem), Andrzejowi Sikorowskiemu ( Z wyobrażeń zachłannych) czy Jackowi Zielińskiemu ( Mogłabym). Odnotować muszę wiersze z podróży: Byłam tam (Haiti 1988), Tamtym przelotom (Ateny) czy teksty dedykowane rodzicom: Mamie ( Przez daty co się w sobie pomyliły, Z umykają-

cych snów), Ojcu ( Jest inaczej czyli lustro w brązowej oprawie), Babci Katarzynie ( W codzienności, Piwonie, Z tamtych lat), Córkom ( Do córki, Piwonie, Do trzech córek) i wreszcie wiersz pod znamiennym tytułem: Wczoraj ukończyłam 70 lat i świeci słońce. Odnotowuję te teksty z niekłamaną radością, gdyż okazuje się, że Alicja Tanew z równą zręcznością porusza się po innych tematach, co w swym sztandarowym temacie – miłości. Potwierdza tym samym, że umie wyjść poza swe skryte wewnętrzne doznania, zauważyć otaczający świat, innych ludzi, czerpać z bogatej skarbnicy życia, ze swoich doświadczeń. Ponieważ – jak sądzę – Alicja Tanew nie powiedziała jeszcze ostatniego poetyckiego słowa – sugerował-

bym, by tą drogą kroczyła nadal, gdyż jestem przekonany, że temat miłości wyeksploato-wała do dna… Aczkolwiek, kto wie…

159

1.11.

„Lubię czuć drewno”

Tekst ten rozpocznę od dygresji lingwistycznej. W różnych publikacjach na temat tego twórcy zauważyłem, że ich autorzy nie odmieniają jego nazwiska. Piszą więc: Jerzego Jakubów, Jerzemu Jakubów itp. Moje zaś wyczucie językowe każe mi, jak to jest w przypadku polskich nazwisk, również je odmieniać. Miałem kolegę, który nazywał się Mieczysław Stefanów. Nikt nigdy nie wpadł na pomysł – ani w pismach urzędowych, ani w tekstach o nim, ani w prywatnych rozmowach – by nie odmieniać jego nazwiska. Zawsze mówiło się i pisało Mieczysława Stefanowa, Mieczysławowi Stefanowowi itp. Takiej zatem formy będę używał w tym artykule.

Jerzego Jakubowa poznałem dość późno, bo w lipcu 2006 r. w Zakopanem. Uda-

łem się tam na obchody kolejnej rocznicy śmierci Władysława Hasiora. Na zakończenie tych uroczystości, wśród których miało miejsce wręczenie nagrody imienia zakopiań-

skiego artysty, w restauracji Halit u wejścia do Doliny Kościeliskiej odbyło się spotkanie towarzyskie na cześć laureata tego zaszczytnego wyróżnienia. Otrzymał je Jerzy Jakubów.

Ponieważ wszyscy zebrani chcieli z nim zamienić choć słowo, nie było okazji do dłuższej konwersacji. Parę zdań o nauce w szkole Kenara w Zakopanem, o znajomości z Hasiorem, o fascynacji drewnem jako materią sztuki i jako sztuką samą w sobie. To tyle. Tam miałem okazję poznać żonę grafika, Mariolę Jakubów. Wyróżniała się na tle nielicznych na przyjęciu kobiet urodą, niebanalnym strojem i długimi do pasa włosami oraz tym, że umiała bez końca opowiadać o artystycznych pasjach swojego męża, o urodzie Sudetów i Rudaw Janowickich.

Następne moje spotkanie z artystą miało miejsce na początku marca 2007 r. w Krakowie. Wtedy bowiem odbyła się jego wystawa grafiki w Galerii Exlibris na krakowskim Podgórzu. Wziąłem udział w wernisażu. Od Jerzego Jakubowa otrzymałem w prezencie drzeworyt z cyklu Romska droga krzyżowa. To niewielkich rozmiarów głowa Chrystusa wypełniająca całą przestrzeń z aureolą czerwonego koloru. Historycy sztuki, duchowni, zwykli zjadacze chleba zwracali uwagę, że w tym cyklu brak podstawowego rekwizytu chrystusowej męki – krzyża. Fakt ten wytłumaczył znakomicie, broniący tym samym koncepcji artysty, Krajowy Duszpasterz Romów, ks. Stanisław Opocki z Limanowej, któ-

ry napisał: „Krzyż niewidoczny – to nie brak Krzyża. Ta nieobecność krzyża jest wyrazem naszej obojętności na cierpienie drugiego”1. Drzeworyt artysty wisi w moim wiejskim mieszkaniu, wzbudzając zainteresowanie odwiedzających mnie znajomych, często zadających właśnie pytanie o brak krzyża na grafice przedstawiającej mękę Chrystusa.

1

Cyt. na podstawie: L. L. P r z y c h o d z k i, Misterium tożsamości. Jerzego Jakubów droga do gór i ludzi, Jelenia Góra 2007, s. 93.

161

Horyzonty literatury i kultury

Po tym krakowskim spotkaniu mój kontakt z artystą się urwał. Nastąpiła dłuższa przerwa. Radykalnie, można rzec, wręcz rewolucyjnie zmieniła się sytuacja w sierpniu 2014 r., kiedy to wraz z kilkuosobową grupą krakowskich i sądeckich znajomych postanowiliśmy odbyć wędrówkę szlakiem zamków dolnośląskich, planując na tej trasie również Kowary i wizytę w pracowni Jerzego Jakubowa.

Zwiedzanie Kowar rozpoczynamy od kościoła parafialnego pod wezwaniem imienia Najświętszej Marii Panny. Zamknięty. Ale tuż obok kościoła, przy placu Franciszkań-

skim mamy pierwszy kontakt z Jerzym Jakubowem. To kilkumetrowa figura św. Franciszka z Asyżu, wyrzeźbiona w piaskowcu, przedstawiająca postać w habicie franciszkańskim, przepasanym charakterystycznym dla tego zakonu sznurem, z dobrotliwie wyciągnięty-mi przed siebie dłońmi, chyba do Boga, a może do ludzi?

Z kolei udajemy się na ulicę 1 Maja. Tu podziwiamy barokowe i rokokowe fasady od-restaurowanych kamienic wybudowanych w stylu klasycystycznym. Przy ulicy 1 Maja 1

zwraca naszą uwagę klasycystyczny ratusz, a jak się dowiadujemy z turystycznej ulotki, zbudowany w 1789 r., przebudowany w XIX w. Wchodzimy do owalnego holu, zwraca-my uwagę na polichromię, herb Kowar. Kiedy zamierzamy opuścić ratusz, podchodzi do nas młoda pracownica urzędu i powiada: „Nie widzieliście państwo jeszcze naszej sali obrad Rady Miejskiej. Zapraszam na pierwsze piętro”. Jak spod ziemi zjawia się mężczyzna w dojrzałym wieku, pyta o cel naszej wizyty. Na wieść, że interesuje nas sala obrad, za chwilę przychodzi z kluczami, otwiera pomieszczenie i z pasją opowiada historię ratu-sza, objaśnia detale owalnego pomieszczenia, alegoryczne wizje na suficie symbolizujące ważne zawody miasta: górnictwo, kowalstwo i zielarstwo. Prowadzi nas do Izby Tradycji Miasta Kowary, gdzie wyeksponowana jest przede wszystkim historia tamtejszego gór-nictwa. Opowiada o planach rozwoju miasta, ma wizję stworzenia tu ośrodka sportów narciarskich… Na moje pytanie, czy jest przewodnikiem, czy pracownikiem magistra-tu, słyszę odpowiedź: „Jestem burmistrzem, nazywam się Mirosław Górecki”. Zainteresowało go nasze zaciekawienie Kowarami. Kiedy się dowiedział, że idziemy z wizytą do kowarskiego artysty, ucieszył się. „To mój przyjaciel – rzekł – pracuje w Warsztacie Terapii Zajęciowej w Kowarach jako instruktor plastyki i terapeuta”. Wskazuje nam drogę do Wojkowa, dziś ulica Wojska Polskiego 24a. „Po drodze koniecznie zobaczcie Park Miniatur Zabytków Dolnego Śląska na terenie dawnej fabryki dywanów”. Przy pomocy nowoczesnej nawigacji i rad burmistrza bez trudu trafiamy do starej kuźni w Wojkowie, w której mieszka artysta.

Na progu domu witają nas grafik, jego żona i młodszy syn Jakub, absolwent Liceum Plastycznego w Cieplicach i Wydziału Inżynierii Dźwięku w jakiejś prywatnej uczelni we Wrocławiu. Rzut okiem na wkomponowany w tutejszy krajobraz, w zbocze Rudaw Janowickich dom. Zdziwienie, że ze starej kuźni można było wygospodarować pokaź-

ną powierzchnię mieszkalną. Ślady przeszłości to XIX-wieczne kowadło, w niewielkim ogrodzie kuta furtka, granitowe obramowanie studni, kamienne słupki… A pod ścianą 162

„Lubię czuć drewno”

niezliczona ilość suszących się grzybów, które latoś w tutejszych lasach obrodziły. O technice ich wspólnego z mężem zbierania, porozumiewania się specjalnymi sygnałami dźwiękowymi dowiadujemy się od pani Marioli.

Wchodzimy do środka. Tu, na parterze, przy suto zastawionym stole prowadzimy niekończącą się gawędę o historii rodu Jakubowów, ich sielskiej i dramatycznej przeszłości na Kresach Wschodnich, o repatriacji w 1945 r. i o osiedleniu się w Kotlinie Jeleniogórskiej.

Gospodarz opowiada o swojej drodze artystycznej, o drewnie jako materiale twórczym, o jego miłości do niego, którą wyniósł z tradycji rodzinnej. Wspomina o osobistych kontaktach w młodości z artystą grafikiem Józefem Gielniakiem, o jego radach i korektach po-czątkowych prób rycia w drewnie (1969–1972), o pobycie pod Tatrami w zakopiańskim Państwowym Liceum Sztuk Plastycznych im. Antoniego Kenara, o kontaktach z Władysławem Hasiorem, spod którego wpływu rychło się wyzwolił. Trzeba przyznać, że Jerzy Jakubów narratorem jest znakomitym. Potrafi nie tylko opowiadać o sztuce, ale również definiować swój warsztat, określać artystyczny światopogląd, którego idee czerpie – jak powiada – z judeo-chrystianizmu. Fragmenty niektórych wypowiadanych sądów odnajduję w przeprowadzonym z nim wywiadzie Lecha L. Przychodzkiego w 2007 r. Niektóre, by nic nie uronić z ich precyzji, przywołam w tym tekście, jak choćby ten: Ja uprawiam drzeworyt wzdłużny, próbowałem również technik metalowych, gipsorytu, monotypii. […]

Lubię czuć drewno, lubię czuć bagaż minionych epok, pracujących w drzeworycie, służenia człowiekowi od stempli przez kołtryny, dewocjonalia2.

Wiele w tym względzie zawdzięcza codziennemu obcowaniu ze snycerką ojca, jego renowacji mebli uzdrowiskowych czy rzeźbionym przezeń świątkom. Z profesorów od Kenara wspomina: Grabowskiego, Piekacza, Fajkosza, Walickiego, Walocha, Pecucha, Styrczulę, Gąsienicę-Szostaka, a z innych przede wszystkim Antoniego Rząsę.

Szkoła wiele nam dała, nie wyrządzając specjalnie szkody, co przeważnie czyni system kształcenia artystycznego. Sam doszedłem do pewnych wniosków, że nie tworzy się sztuki przez naśladowanie wielkich – lecz przez głębokie patrzenie w siebie. Uczucia, obserwacja człowieka, ból, przemijanie, wydarzenia ulotne i trwale bolące, pytania, które zacząłem sobie stawiać, jakie przyniosło mi życie3.

W innym miejscu stwierdza: „Można powiedzieć, że w tym, co robię, jestem zacho-wawczy. Staram się, na ile pozwalają mi wiedza i umiejętności, kształtować swoją pracę w dobrej nazwijmy to kondycji technicznej”4. Daj Boże każdemu artyście grafikowi taką zachowawczość. To po prostu kunszt artystyczny, po prostu mistrzostwo. Na moje pytanie o stosunek do opinii krytycznych na temat jego twórczości odpowiada: Nie zawsze się z nimi zgadzam. Czasami ich sądy rozmijają się z moim zamysłem czy intencją. Nie mam jednak do krytyki artystycznej negatywnego stosunku. Nieraz recenzenci do mojej grafiki wnoszą nowe, ciekawe, indywidualne odczytania.

2

Tamże, s. 41–42.

3

Tamże, s. 49.

4

Tamże, s. 40.

163

Horyzonty literatury i kultury

Zagaduję, które z dotychczasowych analiz ceni najwyżej? Sięga do szuflady z dokumentami i wyjmuje tekst Alfredy Poznańskiej. „Była profesorem w WSSP we Wrocławiu – powiada – pochodziła z lubelskiego, przez jakiś czas mieszkała w Wojkowie”. Przytaczam fragment tej wypowiedzi:

Twórczość J.J. bywa meandryczna, obierająca zmienne i czasem sprzeczne kierunki. Jednakże ma prawo tak bywać, gdyż często wypływa z konkretnych uwarunkowań życia, a także z zamiłowania i szacunku do swojego miejsca i chęci spełnienia wobec niego swoich powinności i kulturotwórczej roli przez nasycenie go dobrami duchowymi…5

I jeszcze jeden fragment tej dłuższej wypowiedzi:

I w drzeworycie właśnie osiągnął on tę potężną zgodność, spójność, jedność formy z treścią. Wartości, jakie ja osobiście bardzo wysoko cenię w sztuce… W grafice osiągnął to w stopniu doskonałym niż w innych swoich przedsięwzięciach i dyscyplinach artystycznych6.

Po paru godzinach spotkanie w starej kuźni dobiega końca. Artysta proponuje nam wizytę w jego pracowni-muzeum, dawnej wieży ciśnień PKP, której od 1986 r. jest wła-

ścicielem. Mieści się ona tuż przy torowisku nieistniejącego już połączenia między Jelenią Górą a Kamienną Górą, przy ulicy Borusiaka. Po drodze do wieży zatrzymujemy się w lesie. Jakubów wraz z żoną Mariolą prowadzą nas na niewielki zarośnięty drzewami wzgórek, na którym jest pokaźnych rozmiarów krzyż i płyty nagrobne. Zaskoczeni tym widokiem z zapartym tchem słuchamy opowieści o tym miejscu. Nasz narrator na naszych oczach przeobraża się z artysty w historyka krainy, w której się urodził w 1957 r., krainy, w której rodzice, repatrianci ze wschodu znaleźli nowe miejsce pobytu. Okazuje się, że tutaj spoczywa księżna Feodora von Reuss, urodzona w 1879 r. w Poczdamie, córka Bernarda III, księcia Saksonii, Meiningen i Charlotte Hohenzollern. Na moje pytanie, dlaczego tutaj, w tym urokliwym miejscu ją pochowano, odpowiada: „Bo były to ich posiadłości i tutaj zbudo-wano wcześniej grobowiec dla jej męża (księcia Henryka XXX Reuss von Köstritz, oficera armii pruskiej). Była właścicielką pałacu Nowy Dwór w Kowarach. Schorowana (cierpiała na porfirię), leczyła się w sanatorium Wysoka Łąka, znajdującym się nieopodal Nowego Dworu oraz korzystała z uzdrowiskowych zabiegów pobliskich Cieplic. 27 sierpnia 1945 r.

została internowana w pobliskim sanatorium, gdzie zmarła samobójczą śmiercią”.

Czytelnik tego tekstu może zapytać, jaki jest cel przypominać w artykule o artyście plastyku takie zdarzenia. Otóż dla mnie jest to bardzo ważny, bardzo istotny rys osobowości Jerzego Jakubowa. Wskazuje bowiem, że ziemię, na której się urodził, traktuje jako własną, że fascynuje go współczesność, uroda Kotliny Jeleniogórskiej, ale także przeszłość zamknięta w takich jak to miejscach, w sprzętach, z których kiedyś korzystali ludzie, drew-nianych meblach, kryjących historie pokoleń.

W wieży ciśnień spędzamy ponad dwie godziny. Najpierw parter. Pracownia artysty. Jakubów opowiada, że chętnie przyjmuje tu grupy młodzieży szkolnej, pozwala im 5

Cytat wg L. L. P r z y c h o d z k i, Misterium…, s. 53.

6

Tamże.

164

„Lubię czuć drewno”

przygotowywać matryce drzeworytu, uczy wykonywać odbitki. Sam również od czasu do czasu tutaj pracuje, o czym świadczą narzędzia: dłuto, kawałki drewna, odbitki, matryce. Dumny jest z czcionek starej kowarskiej drukarni, które cudem uratował. Objaśnia nam dzieła na ścianach: karkonoskie hybrydy, mniejsze grafiki, a wśród nich liczne eksli-brisy, mające wyraźne piętno artysty, często metaforyczne, niezwykle oryginalne.

Część muzealna wieży ciśnień mieści się na antresoli. To rezultat jego kolekcjoner-skiej pasji, zbiór lasek. Jakubów może o każdej z nich opowiadać wielowątkową historię –

a to o miejscu pochodzenia, o funkcji, o sposobie jej zdobycia. W muzeum podzielone są one na trzy grupy: laski pasterskie, laski turystyczne, laski wielofunkcyjne. Otrzymuję folder pt. Laska i kij pasterski. Ekspozycja etnograficzna ze zbioru Jerzego Jakubów. Kowarska wie-

ża ciśnień, broszurę Bucocek najhyrniejszy kijosek jego autorstwa (Kowary 2008) oraz Jerzy Jakubów. Od kija do laski (Kowary 2009), najobszerniejszą publikację o zbiorach w wieży ciśnień. Najlepiej o jej zawartości świadczą tytuły rozdziałów: Kij pasterski, Pastorał, Laska wędrowca, pielgrzyma, Laska maga – różdżka, Laska marszałkowska, Laska cechowa, Laska obronna, Laska chłopska, Laska – rekwizyt stroju miejskiego i arystokraty, Laska turystyczna.

Przytoczone tutaj tytuły rozdziałów książki Jerzego Jakubowa świadczą o rozległej wiedzy kolekcjonera na temat przedmiotu jego zbiorów.

Kiedy opuszczamy wieżę ciśnień, przypomina mi się obronna baszta gotycka w Chojnicach, w której znajduje się Galeria Muzeum Janusza Trzebiatowskiego, artysty grafika, malarza, medaliera z Krakowa, urodzonego na Kaszubach. Wśród wielu różnic, jakie dzielą oba obiekty (np. kwestie własności), jest wiele cech wspólnych dla wieży i basz-ty. W obu mieszczą się pracownie artystów, w obu eksponowane są ich dzieła, w obu uzewnętrzniają się ich pasje zbierackie (Jakubów – laski, Trzebiatowski – stare przedmioty, dzieła sztuki z krajów jego podróży), w obu prezentowane są inne rodzaje sztuk (w wieży spotkania autorskie, w baszcie koncerty muzyczne).

Na pożegnanie z Mariolą i Jerzym Jakubowami otrzymałem dwa drzeworyty: Vox i Apokaliptis oraz kilka katalogów z wystaw artysty, np. Jerzy Jakubów, Grafika, rysunek, IX Dni Kultury Chrześcijańskiej „Ottonalia” 2007. Pałac Biskupi. Kamień Pomorski VII–VIII 2007, Jerzy Jakubowów, Akt. Galeria Miejskiego Ośrodka Kultury w Kowarach, Grudzień 2007–luty 2008, Jerzy Jakubów, Retrospicio. Pentimento [bm. bd, ostatnia rzeźba z 2003], Jerzy Jakubów, Drzeworyt [bm. bd, ostatni drzeworyt z 2002], Jerzy Jakubów, Drzeworyt woodcut. Jelenia Góra [bd. ostatni ekslibris z 2008] oraz Jerzy Jakubów, W poszukiwaniu ksylografu. Jelenia Góra 2011.

Najpierw parę zdań o drzeworytach Vox i Apokaliptis. Oba nawiązują do motywów biblijnych: stworzenia Świata – Vox, słowo, „na początku było słowo”, poczęcie sygnalizuje umieszczona na dole obrazu postać niemowlęcia, i Apokaliptis, końca, zagłady. Się-

gnąłem do Słownika mitów i tradycji kultury Władysława Kopalińskiego (Warszawa 1985).

Pod hasłem „apokalipsa” czytamy tam „U Żydów i chrześcijan księga kanoniczna a. apo-kryficzna (od około 200 p.n.e. do ok. 150 n.e.), zawierająca prorocze wizje wydarzeń 165

Horyzonty literatury i kultury

towarzyszących końcowi świata, zwłaszcza zaś w Biblii”. Na drzeworycie Jakubowa mamy dwie płaszczyzny: koło, a na nim trójkąt z czterema stylizowanymi postaciami zwierzęcy-mi, w środku wąż z dwoma głowami, symbol grzechu, zła, na pięciu liniach umocowana postać ludzka. Miał Jakubów wybitnych poprzedników w tym temacie, m.in. cykl drzeworytów (1496–1498) Albrechta Dürera.

Kiedyś Jakubów powiedział, że najważniejsze dla artysty jest „głębokie patrzenie w siebie”, że ważne są uczucia, ból, przemijanie, wydarzenia ulotne i trwałe, pytania, jakie sobie zadaje, jakich dostarcza życie. Powtórzyłem to jego przekonanie, gdyż stanowi ono jądro artystycznego credo, że sztuki nie tworzy się poprzez naśladowanie. Odzwierciedla się to w jego grafikach. Kiedy powiesiłem na ścianie mojego domu ofiarowane mi drzeworyty Vox i Apokaliptis, ktoś z bliskich powiedział: „Świetne warsztatowo, ale takie smutne, wyrażające niepokój, stawiające pytania”. Myślę, że to bardzo trafna konstatacja. Jakubów bowiem nie kokietuje odbiorcy, nie proponuje prostych rozwiązań. Drzeworytów tych nie można fabularyzować, nie można ich werbalizować, opowiadać. Są zbyt metaforyczne. Jego grafiki mają – moim zdaniem – głębszy sens, kontekst filozoficzny, zmuszają do stawiania sobie pytań, m.in. o istotę egzystencji. Odpowiedzi zaś niczego nie ułatwiają, wręcz przeciwnie, zachęcają do pogłębionego procesu myślowego, do konfrontacji swoich doznań, swoich przeżyć, swoich smutków z metaforycznym sensem tych dzieł.

I jeszcze krótki rzut oka na wymienione wyżej katalogi Jerzego Jakubowa. Wybieram z nich trzy: Drzeworyt [bm. bd, ostatni drzeworyt z 2002], Retrospicio. Pentimento [bm. bd, ostatnia rzeźba z brązu z 2003] oraz Jakubów. Drzeworyt woodcut. Jelenia Góra [bd. ostatni ekslibris z 2008). Zgrabnie wydana niewielkich rozmiarów książeczka pt. Drzeworyt zawiera reprodukcje ośmiu grafik Jakubowa z jedenastu lat (od 1991 do 2002). Warto tutaj przytoczyć fragment z anonimowego wstępu:

Wypowiedzi twórcze powiązane w cykle są wyznacznikami różnych rozwiązań warsztatowych, zawsze jednak są kulminacją i erupcją intelektu wobec rzeczywistości. Na pozór chaotyczna, ale głęboko przemyślana, rozbudowana forma plastyczna wielokrotnie odwołuje się do podstawowych praw rządzących światem, makro- i mikrokosmosem. Jest fascynacją, fenomenem życia7.

Oto tytuły publikowanych tutaj drzeworytów wzdłużnych: Alongside (1991).

Trzy krzyże, przy czym środkowy, centralny, bez powieszonej postaci. W poszukiwaniu dromadera (1993). Zamknięta dłoń. Optymizm potasu i czasu (1999). Trzy postaci jedna nad drugą. Maoren (2000), Idąc za marzeniem aż dalej (2000), Wieża Babel (2001), Dom magicznych upojeń II (2002). Postać kobieca z odwróconą głową sowy, w tle schody, drzwi tajemniczego domu. Dom magicznych upojeń (2002). Postać kobiety niby-syreny, w tle okna domu. Przytoczone tutaj wybrane drzeworyty potwierdzają słowa z cytowanego wstępu, że „dialektyka i symbolika toczących deskę zabiegów Jerzego przesycona jest precyzyjnymi techniczno-formalnymi improwizacjami na miarę przypadkowości i niepowtarzalności Natury”. Inny charakter posiada Retrospicio. Pentimento, zawierający 7

J. Ja k u b o w, Drzeworyt [katalog wystawy w galerii „Kuźnicza”], Civitas Christiana, Wrocław 2016.

166

„Lubię czuć drewno”

przegląd różnych technik artystycznych, jakich Jakubów próbował w latach 1975–2003, a więc rysunek węglem – Profesor (1975), rzeźba w glinie – Rafał (1976), linoryt – Kres (1977), Macierzyństwo ( 1979) z cyklu Leitmotiv III (1980), z cyklu Turnes (1985), rzeźba w drewnie – Czas (1978), Katyń (1995), rzeźba w kamieniu – Czesław (1983), Skupiony ( 1988), Prymas, (1999), rysunek tuszem – Ucieczka w granice słowa (1985), drzeworyt wzdłużny – z cyklu Alongside (1991), Zwyrtany (1995), Jestem Który Jestem (1999), Exit bag (2003), rzeźba w brązie – Dante (1997), The heart of bell (2003).

I jeszcze Drzeworyt woodcut, interesująco wydany katalog drzeworytów, przy czym każdy jest komentowany tekstem Jakubowa. Zawiera reprodukcje trzydziestu grafik, niektóre znalazły się w wydanej wcześniej książeczce Drzeworyt. Dla mnie to kolejne znakomicie skomponowane retrospektywy drzeworytów Jakubowa, ukazujące ewolucję techniki, a jednocześnie interesująca konfrontacja słowa z utworem plastycznym. Książkę dopełnia kilka ekslibrisów i zdjęcia wybranych realizacji plenerowych. Świetny materiał

do studiów nad dorobkiem naszego artysty.

Niedawno dotarła do mnie wiadomość, że Rada Miasta Kowary na swoim ostatnim posiedzeniu w 2014 r. nadała Jerzemu Jakubowowi tytuł honorowego obywatela. Gratuluję!

167

2

Z kontaktów z pisarzami

2

Z kontaktów z pisarzami

2.1.

Wyznania żony Zbigniewa Uniłowskiego

Wstęp

W latach 60. ubiegłego wieku, podczas gromadzenia materiałów do pracy doktorskiej o twórczości Zbigniewa Uniłowskiego, zwróciłem się do żyjących członków ugrupowa-nia poetyckiego „Kwadryga” oraz znajomych i przyjaciół autora Wspólnego pokoju z proś-

bą o nadesłanie o nim informacji, wspomnień. Odpowiedzieli wszyscy. Toteż w moim prywatnym archiwum zachowały się do dzisiaj listy Stanisława Ryszarda Dobrowolskiego (cztery), Zbigniewa Mitznera (jeden), Sabiny Sabyłowej (trzy i jedna kartka pocztowa), Mai Berezowskiej i Aleksandra Maliszewskiego (po jednym), Izabeli Czajki-Stachowicz (kartka pocztowa) oraz Stefana Flukowskiego (trzy listy i obszerny dodatek). Spore fragmenty tej korespondencji ogłosiłem w „Przekroju” w latach 80. oraz wykorzystałem w moich opracowaniach o pisarzu1. Listy Stefana Flukowskiego w całości opublikowa-

łem w cyklu Archiwalia w wydawanym w latach 90. przez krakowski Oddział Związku Literatów Polskich miesięczniku „Lektura”2. Za pośrednictwem Flukowskiego udało mi się dotrzeć do żony pisarza, Marii Uniłowskiej. Na moją prośbę o umożliwienie mi z nią kontaktu napisał 9 lutego 1967 r.:

Ja bym proponował taką rzecz: pisze Pan na adres londyńskich „Wiadomości”, adres kaligrafuję obok, a redakcja na pewno skieruje list do N. Jorku pod właściwy adres, można być tego zupełnie pewnym. […]

Nie przypuszczam, żeby wiele Pan od Niej i syna skorzystał. Poznałem go parę lat temu, gdy byli w Polsce.

Wiele go ojczyzna ojca nie interesuje, podobnie jak i twórczość. Podobno, kiedy dowiedział się, że jedną z książek ojca sfilmowano, dopiero wtedy zareagował. – Oczywiście, od b. żony może coś da się uzyskać, informacje z ostatnich lat życia, biograficzne. W każdym razie trzeba spróbować. Adres „Wiadomości”: 67, Great Russell Street, London W.C.I.

Zgodnie z sugestią Flukowskiego list do Marii Uniłowskiej wysłałem za pośrednictwem „Wiadomości” w Londynie. Niebawem otrzymałem odpowiedź:

Szanowny Panie!

24.4.67

List Pana do wdowy po śp. Zbigniewie Uniłowskim przesyłamy Jej dzisiaj.

Adres: Maria UNIŁOWSKA, 740, Madison Avenue, New York 21, N.J. USA.

1

Listy o Zbigniewie Uniłowskim do Bolesława Farona ze wstępem J.P. [Jana Pieszczachowicza], „Przekrój”

1986, nr 2124, s. 8–9. Zob. też m.in. B. Fa r o n, Zbigniew Uniłowski, seria „Profile” Wiedzy Powszechnej, Warszawa 1969; Z. U n i ł o w s k i, Wspólny pokój i inne utwory, oprac. B. Faron, Biblioteka Narodowa, seria I, nr 224, Wrocław 1976; Z. U n i ł o w s k i, Żyto w dżungli. Pamiętnik morski. Reportaże, wybór i posłowie B. Faron, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1981 oraz Z. U n i ł o w s k i, Wspólny pokój, posłowie B. Faron, Wydawnictwo Zielona Sowa, Kraków 2010.

2

B. Fa r o n, Listy Stefana Flukowskiego, „Lektura”, lipiec–październik 1992, nr 7–10 (9–12), s. 19–20.

171

Z kontaktów z pisarzami

Cieszymy się bardzo, że twórczość tego pisarza, tak związanego z „Wiadomościami Literackimi”, znalazła w kraju zamiłowanego badacza. Miło byłoby nam zapoznać się z owocami tej pracy i chętnie rozważyliby-

śmy możliwość ogłoszenia jej – niedrukowanych gdzie indziej – fragmentów.

Proszę przyjąć wyrazy poważania

Michał Chmielowiec

Pośrednictwo „Wiadomości” okazało się skuteczne. Korespondencja z Marią Uni-

łowską trwała parę lat. Zachowało się siedem listów3. Dzięki niej udało się ustalić kilka nieznanych dotąd szczegółów, zwłaszcza z okresu ich pożycia małżeńskiego, a więc z ostatnich dwóch lat z życia pisarza, który zmarł nagle na zapalenie opon mózgowych 12 listopada 1937 r. w wieku 28 lat.

Zbigniew Uniłowski urodził się 1 maja 1909 r. w Warszawie w rodzinie drobnomiesz-czańskiej. Po śmierci matki, która zmarła na gruźlicę, problematyczną opiekę nad dzieckiem objął ojciec, który niebawem prawdopodobnie popełnił samobójstwo. Zbigniew jako dziecko i dorastający młodzieniec imał się różnych zawodów, m.in. pracował jako pomocnik murarski, roznosiciel paczek u krawca, sprzedawca świętych obrazków na jarmarkach i pikolak w warszawskiej restauracji „Astoria”. Tutaj „odkrył” go w roku 1926 znakomity kompozytor Karol Szymanowski, który zauważył za kontuarem baru chłopca czytającego Conrada. Zainteresował się inteligentnym młodzieńcem, wsparł go finansowo, wysłał do Zakopanego, gdzie Uniłowski leczył nadwątlone ciężkim dzieciństwem płuca, próbował

swych sił literackich i spotykał się z przedstawicielami środowiska literackiego4.

W swoim krótkim życiu wydał Wspólny pokój (1932), pierwszy nakład skonfisko-wany przez cenzurę, opowiadania Człowiek w oknie (1933), dwa reportaże z podróży do Ameryki Południowej Żyto w dżungli (1936), o życiu Polonii w stanie Parana w Brazylii, oraz Pamiętnik morski (1937), relację z powrotu do kraju na statku „Orient”, i niedokoń-

czoną powieść Dwadzieścia lat życia (Tom I, 1937), a ponadto kilka tekstów drukowanych wyłącznie w czasopismach, ze słynnym Dniem rekruta („Wiadomości Literackie” 1934, nr 46), opublikowanym 11 listopada, a więc w dniu Święta Niepodległości. Opowiadanie o wyraźnie antymilitarnej wymowie uznano za przejaw antypaństwowej postawy i skró-

cono autorowi pobyt w Ameryce Południowej, gdzie przebywał jako stypendysta MSZ.

W 1935 r. Uniłowski ożenił się z córką cenionego architekta warszawskiego, Marią Lilpop, daleką kuzynką Anny Iwaszkiewiczowej. Małżeństwo wpłynęło znacznie na poprawę jego sytuacji materialnej, zmianę stylu życia. Były mieszkaniec Powiśla przeniósł

się do luksusowego mieszkania przy Alei Róż, ograniczył kawiarniane eskapady w gronie przyjaciół, oddał się atmosferze życia domowego, urządzaniu parceli w Tatarowie w Gor-ganach (obecnie Ukraina) i zabrał się do kończenia autobiograficznej powieści Dwadzie-

ścia lat życia. Dalszym etapem stabilizacji Uniłowskiego było przyjście na świat syna, któ-

rego na cześć Szymanowskiego ochrzczono imieniem Karol. „Anim się obejrzał – napisał

3

Fragment listu M a r i i U n i ł o w s k i e j z dnia 12 maja 1967 r. drukowałem we wspomnianym numerze

„Przekroju” w 1986 r.

4

Zob. J. I w a s z k i e w i c z, Książka moich wspomnień, Kraków 1957, s. 280.

172

Wyznania żony Zbigniewa Uniłowskiego

w liście do kompozytora – a już mnie życie odrutowało na fest. Teraz nawet jakiego czynu lekkomyślnego nie mogę już popełnić”5. Popełnił! Po nocnej eskapadzie z kolegami w listopadową szarugę zachorował i zmarł nagle w tym samym roku co jego protektor.

Po napadzie Niemiec hitlerowskich na Polskę 1 września 1939 r. Maria Uniłowska wyjechała wraz z synem za granicę i osiadła w Stanach Zjednoczonych, w Nowym Jorku. Dzisiaj oboje już nie żyją. Po raz pierwszy udostępniam czytelnikom wszystkie siedem listów, jakie otrzymałem od Marii Uniłowskiej, w całości, bez żadnych skrótów.

Nie ingerowałem w ich kształt, tu i ówdzie dokonując drobnych korekt stylistycznych, gramatycznych, leksykalnych, interpunkcyjnych. Wszystkie listy adresowane były na mój ówczesny adres: Kraków, Olsza II, bl. 14/3, przesyłane pocztą lotniczą – poza pierwszym

– wszystkie w specjalnych do tego celu przygotowanych kopertach lekkich, oznakowanych na obrzeżach paskami niebieskimi i czerwonymi z odpowiednimi odstępami. Na odwrocie każdej znajduje się ręcznie napisany adres, który przytoczyłem wyżej, cytując list z „Wiadomości” londyńskich.

Listy

12 maja 1967

Drogi Panie6,

ogromnie się wzruszyłam Pana listem, który mi został przesłany przez „Wiadomości”

z Londynu. Otóż czytałam przez Pana napisany artykuł o krytykach książek mego męża w piśmie naukowym z Krakowa, które to pismo miał tutejszy Instytut Naukowy7. Dano mi znać o tym i nawet pozwolono wziąć do domu, gdzie w ciszy mogłam przeczytać.

Świetnie to było zrobione przez Pana, winszuję. Naturalnie, że chciałabym mieć wszystkie publikacje z tym związane.

Otóż w skrócie dam Panu informacje.

Byłam żoną Zbigniewa tylko przez dwa lata. Pierwsze pół roku było cudowne. Mógł

pisać, miał kompletnie w głowie naszkicowany drugi tom Dwadzieścia lat życia. Czując (skąd nie wiem), że umrze na zapalenie opon mózgowych, nie mógł już pisać. Cieszył się swoim małym synkiem, widywał kolegów pisarzy i „uciekał przed samym sobą”. Męczyło go to szalenie. Miał mnóstwo innych projektów pisarskich. Niestety, nie mam żadnych jego listów, żadnych rękopisów. Jak wyjeżdżałam w roku [19] 40 z Polski z małym synkiem, prawie trzyletnim, nie wolno mi było zabrać nic ze sobą. Te fotografie, które Panu przesyłam, to od mych sióstr, które opuściły Polskę przed wojną.

5

List publikowany przez „Wiadomości Literackie” w 1937 r., nr 7. Listy Zbigniewa Uniłowskiego do Karola Szymanowskiego są przechowywane w Dziale Muzycznym Biblioteki Uniwersyteckiej w Warszawie. Ich fragmenty publikowałem w „Miesięczniku Literackim” 1968, nr 2, s. 106–109, pt. Z korespondencji Zbigniewa Uni-

łowskiego.

6

List pisany na maszynie. Jedynie zwrot „Bardzo życzliwa” i podpis „Maria Uniłowska” ręcznie.

7

Chodzi zapewne o mój artykuł Twórczość Zbigniewa Uniłowskiego w świetle krytyki literackiej ostatniego dwudziestolecia, „Ruch Literacki” 1965, z. 5, s. 236–241.

173

Z kontaktów z pisarzami

Teraz to, co pamiętam z jego dzieciństwa, z opowiadań mego męża. Rodziców mego męża nie znałam. Ojciec Uniłowski opuścił matkę, kiedy mój mąż był małym chłopcem.

Ojciec sprzedawał książki szkolne, wyjeżdżał często z tym do Rosji. Matka umarła na gruź-

licę, jak mój mąż miał osiem lat. Wychowywała go potem tzw. ciocia Zosia (nie pamiętam jej nazwiska). Mając osiemnaście lat, był chory na gruźlicę, już pisał i pierwsze jego nowele w tym czasie były drukowane. Z tego powstał Człowiek w oknie. Mieszkał miesiącami w Zakopanem u pani Rożeckiej w jej pensjonacie, która karmiła go i dbała jak o własnego syna.

Dobrze ją potem znałam. Jak miał dziesięć lat, roznosił paczki dla krawca na ul. Brackiej w Warszawie. Odmroził sobie ręce, bardzo był biedny i zawsze głodny. Przed samą śmiercią dał mi zlecenie, jak chować mam naszego syna Karola Krzysztofa i dać mu to wszystko, czego on nie miał. Starałam się to tak zrobić, jak chciał. W tej chwili mój syn jest już inżynierem, ma trzydzieści lat. Byłam z nim w Polsce sześć lat temu, oglądaliśmy film ze Wspólnego pokoju 8, widziałam wzruszenie na jego twarzy. Koledzy mojego męża chcieli mu pokazać te miejsca, które jego ojciec najbardziej znał. Poznał jednego z prawdziwych ludzi ze Wspólnego pokoju Ryszarda Dobrowolskiego, niestety ojca nie mógł odnaleźć, ale zna język polski świetnie. Bardzo mu się w Polsce podobało, poznał mnóstwo młodzieży, uczył

ich o Ameryce, ale jest też i patriotą (człowiekiem świata).

Podziwiałam talent mego męża, zanim byłam jego żoną. Chciał, żebym z nim jechała do Brazylii, gdzie był wysłany przez polski rząd, aby pisać o emigracji polskiej w Kurytybie, z tego wyszło Żyto w dżungli. Po dwóch latach i po [jego] powrocie do Polski, od razu się zdecydowałam. Te dwa lata z nim były tak ważne w moim życiu, że nigdy nie chciałam

[potem] wyjść za mąż. Jestem pewna, że byłby dumny ze swego syna i [byłby] największym jego przyjacielem. Wie Pan, mój mąż musiał każdą rzecz „namacać” w życiu, poznać do dna. Czytał masami, wykształcił się sam zupełnie, umiał rozmawiać z każdym. Po jego śmierci zaczęły się wizyty bez końca. Pokochałam tam kilku ludzi, ci ludzie wprost nie wiedzieli, skąd tyle mój mąż mógł wiedzieć. Jakaś intuicja, uczciwość myśli, wiara, umiłowanie prawdy i niesamowita inteligencja. Umiał mówić z każdym, z profesorami, księżmi, kelnerami itd. Interesowało go wszystko, muzyka, żeglarstwo, przyroda, wprost „jadł życie łyżkami” i w takim tempie, jakby wiedział, a wiedział, że tak szybko ma odejść. Żal mu było nas zostawiać, a z drugiej [strony] cieszył się na zobaczenie przyjaciół, Szymanowskiego (chrzestny ojciec mego syna), Stryjeńskiego itd. Miał prawdziwą wiarę, nie chodził do ko-

ścioła, nie lubił „przedstawienia”, jak to nazywał. Jego wiara to była kompletna uczciwość i prawda. Przeszedł przez życie jak meteor, zostawił moc przyjaciół, niektórych zazdro-snych, ale i dużo szczerych. Cóż jeszcze mogę panu powiedzieć, miałam prawdziwy zaszczyt być żoną takiego człowieka, choć tylko dwa lata. Talent miał od Boga, podzielił się z nami wszystkim, ile [czym] mógł. Był zbyt nowy na swój czas. Potem ilu innych pisarzy poszło po jego śladach, może jeden Herling Grudziński trochę do niego zbliżony. Czuję go tu w Ameryce na każdym kroku. Daje mi to spokój i patrząc się na naszego syna, dużo 8

Chodzi o film Wspólny pokój w reżyserii Wojciecha J. Hasa w Zespole Filmowym „Kamera” w roku 1959.

174

Wyznania żony Zbigniewa Uniłowskiego

go w nim znajduję, nie fizycznie, zupełnie inny, ale umysł, ścisła inteligencja i ta chęć poznania i prawdziwe człowieczeństwo. Jestem naprawdę wzruszona, że to Pan się interesuje moim mężem. Jeżeli chciałby Pan jeszcze coś więcej wiedzieć, proszę pisać.

Najserdeczniej Pana pozdrawiam.

Bardzo życzliwa

Maria Uniłowska

•••

3 czerwiec 1967

Kochany Panie9.

Dziękuję bardzo za Pana list, cieszę się, że mój doszedł szczęśliwie. Proszę zatrzymać fotografie, bo mam ich kopie. Tak bym chciała coś więcej wiedzieć o Panu, w jakim jest Pan wieku, że mądry to już się zorientowałam. Wyobrażam sobie Pana jako młodego człowieka, druga po moim mężu generacja. Mój mąż miałby teraz pięćdziesiąt osiem lat, ja o trzy lata młodsza. Cóż jeszcze mogę Panu powiedzieć. Nie wiem, czy Pana interesuje nasza znajomość przed ślubem czy późniejsza. Jak pisałam, byłam żoną tylko dwa lata, z tego właściwie pół roku mąż mój był zdrów i pisał. Zanim wyjechał do Brazylii w [19] 35, spędziłam z nim i Karolem Szymanowskim cudowne, długie wieczory w Zakopanem, rozmowy na tak wysokim poziomie. Poznaliśmy wtenczas Karola i pokochali jak brata.

Przypuszczam, że Pan wie lub słyszał, jakie inklinacje miał Szymanowski dla młodych chłopców. Otóż tego mój mąż unikał, między nimi była prawdziwa przyjaźń, szacunek i zrozumienie. Nigdy nie zapomnę, jak mi Karol mówił, żyję jak żebrak, a będę pochowany jak król. Tak też było. Tylko garstka ludzi orientowała się, kim był Szymanowski.

Drugi przyjaciel mego męża i mój, Jan Tarnowski, znawca sztuki, kultura niesamowita.

Umarł w Szkocji, gdzie bardzo się przyczynił dla [badań] ludowej sztuki szkockiej. Zbierał

również stare polonika. Znów wśród przyjaciół Romaszkanowie z Tatarowa. Nigdy nie zapomnę, jak pierwszy raz u nich usłyszeliśmy płytę Symfonii klasycznej Prokofiewa. Mój mąż oszalał z zachwytu. Jeszcze do tej pory mam dreszcze, jak tego słucham. Mój szwagier Artur Rodziński nagrał tę płytę, jest często puszczana przez radio.

Cóż jeszcze. Wydaje mi się Pan bardzo bliskim człowiekiem i chciałabym jeszcze z Panem porozmawiać. Kto by mógł Panu wiele powiedzieć o bohaterach Wspólnego pokoju, a to Ryszard Dobrowolski, obecnie figura w Warszawie, w ZAIKSie. U jego matki w domu wła-

ściwie narodził się Wspólny pokój. Sześć lat temu widywałam go często w Warszawie, był potem w Ameryce, ale nasze widzenie nie doszło do skutku nie z mego powodu, ktoś trzeci stał

między nami. Wiem, że miał do mnie pretensje, ale może mi Pan wierzyć, że byłam w tym wypadku niewinna.

Cóż jeszcze. W tej chwili przemknęło mi przed oczami, jak poznałam mego męża.

Otóż w pensjonacie pani Rożeckiej, o której już pisałam. Znał on już przedtem trzy moje 9

List podobnie jak poprzedni napisany na maszynie na cienkim listowym papierze. Odręcznie: data „3 czerwca 1967” oraz zwrot: „Najserdeczniej Pana pozdrawiam. Maria Uniłowska”.

175

Z kontaktów z pisarzami

starsze siostry, byłyśmy Lilpop z domu. Właściwie od razu się zakochaliśmy, ale Zbigniew był jeszcze tak młody i dziki, że dopiero zdecydowałam się na małżeństwo po jego powrocie z Brazylii. Cóż jeszcze. Tak krótko z nim byłam, starałam mu się stworzyć dom, którego nigdy nie miał. Mieszkaliśmy z mym ojcem w Alei Róż, dobry adres w Warszawie.

Dumny był z tego mój mąż jako dziecko Powiśla i biedy. Przyjmowaliśmy dużo ludzi, rozmowy zawsze przeciekawe. Cóż jeszcze. Marzeniem mego męża było mieć ziemię i dom własny. Kupiliśmy plac w Tatarowie, sam posadził moc drzewek naokoło parceli, do budowania nie doszło.

Wydaje mi się, że mój mąż czułby się świetnie w Ameryce, będąc tak młody duchem jak ten kraj. Dla prawdziwego talentu drzwi są otwarte, pisałby na pewno też i do telewizji.

Jest tu młody nadzwyczajnie zdolny pisarz Rod Serling, jego krótkie sztuki w telewizji tak bardzo przypominają mi Człowieka w oknie. Jeszcze wśród jego prawdziwych przyjaciół

August Zamoyski, Boy Żeleński, Miciński, Kroński, Stryjeński, Czermański, Słonimski itd. Tymczasem kończę. Proszę mi dać znać, czy ten list coś Panu dał, bo, o ile tak, dalszy ciąg nastąpi.

Najserdeczniej Pana pozdrawiam

Maria Uniłowska

•••

24 wrzesień 1967

Kochany Panie Bolesławie10

Dziękuję z całego serca za przesłanie mi „Ruchu Literackiego”11, który kilka dni temu otrzymałam. Tak mi przykro, że musiał Pan to dwa razy wysyłać. Pana artykuł jest świetny i teraz, wiedząc, ile ma Pan lat, młodszy od mego syna o rok, mam specjalny do Pana sentyment. Kto wie, może na przyszłe lato zjawię znów w Polsce i wtenczas tak bardzo bym chciała Pana poznać. Moja najstarsza siostra Arturowa Rodzińska (jej mąż był świetnym dyrygentem) w swoim domku w górach zachowała przedwojenne

„Wiadomości Literackie” z 37 roku, gdzie są dwie świetne prace mego męża. 24 paź-

dziernik 1937 rok, fragment z drugiego tomu Dwudziestu lat życia pod tytułem Na dole i z 15 sierpnia 1937 roku artykuł Gdynia na co dzień. Zrobiłam odbitki, więc o ile Pan nie ma tych pism w ręku, z największą przyjemnością je Panu wyślę. Siostra moja pisze wspomnienia ze swego życia z Arturem Rodzińskim12 i marzyłaby mieć choć jedną setną talentu mego męża. Mój siostrzeniec Charles Krance pisze pracę doktorską z literatury francuskiej i specjalnie o pisarzu Céline, pewnie Pan o nim słyszał. Porównywano mego męża do niego, hen przed wojną. Słyszałam teraz płytę nagraną przez Céline’a, 10 List pisany na maszynie (1 kartka). Data i zwrot „Moc pozdrowień. Maria Uniłowska” – ręcznie.

11 Chodzi zapewne o „Ruch Literacki” z 1966, z. 5, w którym opublikowałem artykuł O twórczości reportażowej Zbigniewa Uniłowskiego.

12 Chodzi o wspomnienia: H a l i n y A r t u r o w e j R o d z i ń s k i e j, Nasze wspólne życie, tł. A. Szpakowska, Czytelnik, Warszawa 1981.

176

Wyznania żony Zbigniewa Uniłowskiego

ano nie bardzo podobny do mego męża, szorstki, prawie chamski. Czekam teraz na odpowiedź Pana, czy mam przysłać te pisma. Najserdeczniej Pana pozdrawiam i życzę dużo szczęścia. Czy Pan jest żonaty?

Moc pozdrowień

Maria Uniłowska

•••

19 luty 1969

Szanowny Panie13.

Dwa dni temu otrzymałam od Pana tę małą książkę o moim mężu14 – dziękuję najserdeczniej. Widzę, że Pan zupełnie nie skorzystał z moich danych i nie uniknął tych niedokładności. Nie wspomniał Pan w ogóle o cioci Zosi, która występuje w Dwudziestu latach życia, którą znałam świetnie i która chowała mego męża, jak miał 8 lat. Ojciec nigdy nie był w więzieniu, sprzedawał książki szkolne, często jeździł do Rosji i tam gdzieś utknął.

Może sobie odebrał życie15. Mój ojciec nie był żadnym przemysłowcem, ale architektem.

Plac, który kupiliśmy nie w Tatarach pod Warszawą, takiej miejscowości nie ma, tylko w Tatarowie pod Stanisławowem, blisko Lwowa16. Mój mąż nie umarł na gruźlicę, tylko na zapalenie opon mózgowych. Mimo tych nieprawdziwych danych, cieszę się, że Pan o moim mężu napisał i ludzie czytają. Jeszcze raz dziękuję.

Maria Uniłowska

•••

14 września 1969

Szanowny Panie17.

Brawo, co za wspaniała praca o moim mężu przez Pana napisana18. W krótkiej poprzedniej książce wytknęłam Panu wiele błędów, naprawdę było mi szalenie przykro, że nie skorzystał

Pan zupełnie z moich danych. Dostałam Pana pracę od mych przyjaciół z Polski i wprost nie mogłam się od niej oderwać: uczciwa, mądra. Orientuję się, ile Pan się nad tym napracował.

13 List w całości napisany ręcznie.

14 Chodzi o moją broszurę, wydrukowaną w serii „Nauka dla Wszystkich” Polskiej Akademii Nauk Oddział

w Krakowie, pt. Zbigniew Uniłowski, Kraków 1969.

15 Dane o ojcu Uniłowskiego czerpałem ze wspomnień współczesnych, które znacznie różniły się od informacji pani Marii.

16 Te dwa ewidentne błędy popełniłem też w książce Zbigniew Uniłowski, Warszawa 1969, seria „Profile” Wiedzy Powszechnej. Wytknął mi je Ja r o s ł a w I w a s z k i e w i c z w felietonie Uniłowszczyzna w „Życiu Warszawy” 1969, nr 304. W kolejnych publikacjach o autorze Wspólnego pokoju zostały one sprostowane. Notabene, kiedy w 2006 r. przebywałem w Uniwersytecie w Czerniowcach, zorganizowano mi wyprawę w Karpaty Wschodnie, a więc w Gorgany, na Huculszczyznę. Podczas tej podróży odwiedziłem tę położoną na wysokości 681 m n.p.m. morza wieś o znakomitym klimacie.

17 List napisany ręcznie.

18 Chodzi o wspomnianą wyżej książkę o Zbigniewie Uniłowskim, opublikowaną w serii „Profile” Wiedzy Powszechnej w roku 1969.

177

Z kontaktów z pisarzami

Mój siostrzeniec pisze pracę o Céline. Już trzeci rok (na wykończeniu) i wiem, ile sił, energii i potu przy tym stracił. On by też chciał coś napisać o moim mężu dla uniwersytetu w Chicago, porównując go do Céline’a. Mógłby Pan mi przysłać jeden lub dwa egzemplarze, a mogę się Panu odwdzięczyć książką stąd, jaką tylko Pan będzie chciał. Mam dla Pana wielki szacunek i uznanie. Jeżeli sprawiłam Panu przykrość, proszę mi wybaczyć, ale też musi Pan zrozumieć, jaką mnie sprawił. Jeszcze raz winszuję Panu i najserdeczniej pozdrawiam Maria Uniłowska

•••

29 listopad 1969

Szanowny Panie19.

Dwa dni temu otrzymałam egzemplarze książki przez Pana pisanej. Najserdeczniej dzię-

kuję. Jeszcze raz chcę Panu powiedzieć, że książka wspaniale jest napisana. Nie ma Pan pojęcia, jaką mam z tego radość. Przy nadchodzących świętach życzę moc dobrego, o ile bym mogła tu coś załatwić, proszę pisać. Jestem Panu bardzo a bardzo wdzięczna.

Najserdeczniejsze pozdrowienia

Maria Uniłowska

•••

28 października 1970

Szanowny Panie.

Na drugi dzień po otrzymaniu książki od Pana, zaraz odpisuję20. Krytykę Jarosława Iwaszkiewicza czytałam21. Była rzeczywiście świetna, bo na taką Pan zasłużył. Nie wiem, kiedy mnie losy zawiodą do Polski, ale, o ile tak, bardzo bym chciała Pana poznać22.

Życzę powodzenia w życiu i najserdeczniej Pana pozdrawiam.

Maria Uniłowska

19 Krótki ręcznie napisany list stanowi reakcję na przesłane egzemplarze książki o Uniłowskim.

20 List pisany ręcznie. Chodzi zapewne o dosłaną książkę jej męża.

21 Chodzi o wspomniany wyżej felieton Jarosława Iwaszkiewicza w „Życiu Warszawy”.

22 Do mojego spotkania z Marią Uniłowską nigdy nie doszło.

178

2.2.

Prywatny Wojciech Żukrowski

Wstęp

Z autorem Z kraju milczenia spotkałem się po raz pierwszy dość późno. Było to w latach 80. ubiegłego wieku podczas mojego pobytu w Warszawie, kiedy od 12 lutego 1981 do 6 listopada 1985 r. pełniłem funkcję ministra oświaty i wychowania. Spotykaliśmy się na ulicy Wiejskiej, w gmachu sejmu, najczęściej w tamtejszej restauracji podczas przerw w obradach. Wojciech Żukrowski był wówczas posłem. Zajmował stolik zwykle w towarzystwie Wilhelma Szewczyka, Józefa Ozgi-Michalskiego oraz Edmunda Jana Osmań-

czyka. Ponieważ panowała tam wówczas całkowita prohibicja, zaprzyjaźnione kelnerki podawały im alkohol w zalanej wrzątkiem kawie. Był to napój o potwornym smaku, po prostu lura, toteż zebrani przy stoliku pisarze z obrzydzeniem, lecz dość skutecznie opróżniali filiżanki z „kawą” i wiedli dysputy nie tyle o polityce, co o życiu, swoich do-

świadczeniach i literaturze. Z zapartym tchem słuchałem ich wspomnień z przeszłości; Żukrowskiego głównie o karierze wojskowej i znajomości z Karolem Wojtyłą, z którym studiował polonistykę na Uniwersytecie Jagiellońskim, Osmańczyka – o organizacjach międzynarodowych, Ozgi-Michalskiego – o nurcie chłopskim w literaturze.

Zanim bezpośrednio spotkałem się z Wojciechem Żukrowskim, ten recenzował

kolejne moje publikacje w „Nowych Książkach”: o Zbigniewie Uniłowskim (w 1970 r.), o prozaikach dwudziestolecia międzywojennego (1972), o Stefanie Kołaczkowskim jako krytyku i historyku literatury (1977). Eseje te przedrukowywane były później w książkach Karambole (1973) czy Rozmowy o książkach (1989). Nie były to zdawkowe omówienia.

Cechowały je: znakomita kompetencja, znajomość z autopsji faktów literackich, żywy, czasami bardzo osobisty tok narracji. Toteż Żukrowski nie oszczędzał młodego autora, chociaż traktował go z dużą dozą życzliwości.

Podczas pobytów w Warszawie zachodziłem nierzadko do jego mieszkania przy ulicy Karowej 14/16, m. 22. Rytuał tych spotkań był zawsze jednakowy. Najpierw powitanie z panią Żukrowską w saloniku, gdzie oglądała telewizję i wykonywała jakieś ręczne robótki, potem przejście do pracowni pisarza pełnej książek, fragmentów maszynopisów, ze starą maszyną do pisania na biurku, a na ścianach obrazów, w tym portretów pisarza.

Tu rozmawialiśmy głównie o jego planach literackich, nowych pomysłach, czytał mi fragmenty niedrukowanych dotąd tekstów. Potem zwykle przenosiliśmy się do kuchni. Siadał

naprzeciwko mnie, blisko lodówki, z której wyjmował kawałek wiejskiej kiełbasy, specjalne pasztety, jakieś konfitury wykonane przez żonę według indyjskiej receptury, do tego zwykle czarny chleb pokrojony w małe kostki, masło i oczywiście… dobrze zamrożoną 179

Z kontaktów z pisarzami

wódkę, najczęściej była to Wyborowa, którą wydzielał bardzo skrupulatnie: maksimum dwa, trzy małe kieliszki na cały wieczór. Tu rozmowa miała już inny charakter, nie literatura, a życie. Nasze sprawy osobiste, radości, przeżycia czasem bardzo intymne, ale i smutki.

Na przykład reakcje niektórych czytelników na jego poparcie w TVP decyzji o ogłoszeniu stanu wojennego (zwracanie książek i inne demonstracje) mocno przeżył!

Rozmowy te przerwał mój wyjazd do Wiednia w sierpniu 1986 r. Jako dyrektor Instytutu Polskiego postanowiłem zaprosić Wojciecha Żukrowskiego na spotkanie z wiedeńskimi slawistami i tamtejszą Polonią. Oprócz niego gościłem Stanisława Lema (mieszkał wtedy w Wiedniu), Andrzeja Szczypiorskiego, Ewę Lipską, Andrzeja Kuśniewicza, Juliana Kawalca i Wiesława Myśliwskiego. Impreza ta – jak wszystkie tego typu – miała miejsce w zabyt-kowym budynku Instytutu Polskiego przy Am Gestade 7, 7 stycznia 1987 r. Zgromadziła ona około pięćdziesięciu osób, co – jak na tamtejsze warunki – było wyrazem dużego zainteresowania jego twórczością. Jedynie Lem i Szczypiorski mieli większą frekwencję.

Zebranych interesowała wczesna proza Żukrowskiego; znali m.in. powieść dla młodzieży Porwanie w Tiutiurlistanie, opowiadania Z kraju milczenia, Piórkiem flaminga, czyli opowiadania przewrotne, no i oczywiście Kamienne tablice. Powracał temat filmu Andrzeja Wajdy według opowiadania Lotna oraz ekranizacji Kamiennych tablic. Na pytania profesorów z Uniwersytetu Wiedeńskiego i przedstawicieli Polonii Żukrowski odpowiadał z werwą, humorem, dowcipem. Ujął zebranych swoją bezpośredniością. Uczestników spotkania nie ciekawiły jego przekonania polityczne, krajowe konteksty, skupiali swoją uwagę wyłącznie na jego tekstach literackich, ich walorach estetycznych, emocjonalnych i poznawczych.

Od tej pory wymienialiśmy myśli drogą korespondencyjną. Nie wszystkie jego listy odnalazłem w swoim archiwum domowym, nie mam też skopiowanej w całości kierowanej doń korespondencji. Zachowany materiał opublikowałem w „Zdaniu” (2012, nr 1–2).

Po raz ostatni widziałem się z Wojciechem Żukrowskim na wiosnę 2000 r. na po-czątku marca, podczas VII Targów Książki Szkolnej „Edukacja”. Nasza rozmowa – jak zwykle – odbyła się przy Karowej 14/12 w mieszkaniu pod numerem 22 i jak zwykle –

wieczorem, według tego samego scenariusza.

Było to nasze ostatnie spotkanie. Wojciech Żukrowski zmarł 26 sierpnia 2006 r.

w Warszawie. Miał 84 lata. W dniu 4 września w kościele ss. Wizytek przy Krakowskim Przedmieściu 34 została odprawiona msza żałobna, a na cmentarzu Powązkowskim (dawny wojskowy) odbyły się uroczystości pogrzebowe. Wszystkie media w Polsce – telewizja, radio i prasa – odnotowały zgon wybitnego pisarza. Część gazet, zwłaszcza o orientacji prawicowej, przypuściła bezpardonowy atak na twórcę, odwołując się do jego telewi-zyjnego poparcia stanu wojennego, dezawuowano cały jego dorobek. W obronie autora Kamiennych tablic wystąpił Aleksander Małachowski, który w „Przeglądzie” z 11 września, w felietonie pt. Lustracja trumny, napisał:

Zmarł, w bardzo późnym wieku, wielki polski pisarz – Wojciech Żukrowski. Zostawił po sobie kilkaset stron prozy będącej jednym z fundamentów języka polskiego, zostawił także ważne dla swojego i na-180

Prywatny Wojciech Żukrowski

stępnych pokoleń artystyczne dokumenty tragicznych zmagań wojennych, zostawił cudownej piękności książki dla dzieci. […] Nad trumną oprócz przyjaciół, stroskanych śmiercią olbrzyma literatury i dobrego człowieka, pojawili się także, zawsze gotowi do usług, plwacze szukający okazji do bezczeszczenia pa-mięci o tych, co się bronić nie mogą. […] Dobre imię wielkiego nawet pisarza nie jest chronione w jakiś szczególny sposób, ale państwo plwacze: wara, wara wam od trumny, wara od profanacji jeszcze nie cał-

kiem ostygłych zwłok czyichkolwiek, a cóż dopiero wybitnego artysty słowa. […] Ostatnie ceremonie przy ołtarzu odprawił jeden z największych współczesnych poetów polskich Jan Twardowski. Mało tego, przy wyjściu z kościoła Piotr Kuncewicz, prezes Związku Literatów Polskich, pokazał mi list kondolen-cyjny przeznaczony do odczytania na cmentarzu, nad otwartym grobem. Krótki, piękny tekst podpisany nazwiskiem wiernego ponoć do końca przyjaciela z lat młodości Wojciecha Żukrowskiego, Karola Wojtyły… papieża Jana Pawła II.

Listy Wojciecha Żukrowskiego

Pan Dyrektor

Prof. dr Bolesław Faron

Drogi Bolesławie!

Nie mam słów, żeby wyrazić Ci wdzięczność za okazaną mi przyjazną gościnę. Boję się, że nadwyrężyłem Twoje finanse, bośmy trochę poucztowali i nieźle pociągnęli młodego winka! W każdym razie była po temu i ochota, i stosowna po pracy godziwie spełnionej

– przedświąteczna pora. Mocno Cię ściskam, życzę dużo, dużo zdrowia i aby nadal Ci się tak darzyło. Nowin garść opowie Wilucha1, jemu trzeba stężonego alkoholu lub piwecz-ko pieniste, w liczbie niemniejszej niż kręgle… On sam jest bilą, która je poobala kolejno.

Lecę do Moskwy na kongres pokoju, po dwa dni Tallin i Ryga, a pierwszego kwietnia na 2 tygodnie z córką do Chin, jeśli Bozia da zdrowie, a koledzy nie zeżrą, bo oni widzą, że jeżdżę, a nie wiedzą, że nie z puli ZLP. Bez prezesowania też mnie dosyć po świecie nosiło.

Przeczytaj koniecznie w „Perspektywach” dyskusję o najbardziej czytanych książ-

kach z ubiegłego roku – może Ci się ten odsiew przydać!

Czy dałeś moje książki Pani Minister?

Czy – co najważniejsze – ucałowałeś ode mnie dłonie swojej Pani i powiedziałeś, jak dobrze się obaj prowadziliśmy pod jej nieobecność?

Ściskam Cię mocno. Na Karowej dom otwarty czeka! Nowy pies – Atos – merda ogonem.

Twój

Wojtek

•••

1

List pisany ręcznie na papierze z nadrukiem: Wojciech Żukrowski, ul. Karowa 14/16, m. 22, 00-324 Warszawa, tel. 26-16-18. Chodzi o Wilhelma Szewczyka, który niebawem miał przyjechać do Wiednia.

181

Z kontaktów z pisarzami

9 lutego 87

Blabona2

Pan Dyrektor Prof. dr Bolesław FARON

Am Gestade 7

WIEN

Wielce Szanowny Panie Dyrektorze!

Przyznam się, miałem tremę przed tym spotkaniem z wiedeńczykami, mimo że jestem rodem z Galicji. Duża ilość słuchaczy, dociekliwe pytania i coraz bardziej odczuwalna atmosfera życzliwości przydały mi śmiałości i wieczór tak się rozwinął, że dwie godziny było skąpo.

Bardzo Panu i Pańskim Pracownikom chciałbym gorąco podziękować za przywa-bienie słuchaczy, za udzielenie mi kredytu zaufania, bo nawet i dobry pisarz często bywa mrukiem.

Jeszcze jedno, dziękuję za spotkanie w Ambasadzie, sądzę, także mimo całkiem innego charakteru – udane. Zwłaszcza jestem zobowiązany za ułatwienie mi rozmowy ze znakomitymi polonistami: i panią Gerdą Hagenau, i prof. Wytrzensem3, z czego może i coś konkretnego wyniknie.

Jestem ogromnie zobowiązany za troskliwą opiekę i tę atmosferę przyjazną, w której dobrze się pracuje. Dziękuję też za kontakt z ONZ-owską ekspozyturą.

Życzę Wam dużo powodzenia w tej trudnej pracy, choć już blokada wokół Polski pofolgowała, a w kulturze przenikanie jest łatwiejsze.

Ściskam dłoń

Wojciech Żukrowski

•••

Warszawa, 11 sierpnia 1988

Drogi Bolku!

Dziękuję za list i życzliwe słowo. Nie mam ich za wiele, zwłaszcza z Wiednia, gdzie ktoś mnie obszczekał przed nieboszczykiem Brandtstaetterem, który mi nafukał, że go ob-mawiam. A jaki mój stosunek do niego, sam wiesz najlepiej. Czyżby Gerda? Ale już Bóg z nim, było, poszło, napisałem, co myślę, w równie cierpkim tonie.

Rok, jak widzisz, raczej dobry: trzy wznowienia – Ręka Ojca, Piórkiem Flaminga i Nieśmiały narzeczony w jednym tomie – Czytelnik , oraz Z kraju milczenia – KAW. Dwa portrety: jeden kapitalny Jurka Dudy-Gracza! Drugi – akademicki, kolorysty Wyrożemskiego. Dostałem na plebiscycie czytelników, zrobionym przez „Tygodnik Kulturalny”

na najlepszą książkę 40-lecia – pierwsze miejsce – bijąc na łeb wszystkich najbardziej 2

Na tronie w Blabonie – to powieść W. Żukrowskiego dla dzieci, kontunuacja Porwania w Tiuturlistanie.

3

W tej samej kopercie list pisany na maszynie, na papierze z nadrukiem jak wyżej. Gerda Leber Hagena – Niemka, urodzona w Łodzi; zauroczona polską kulturą, poetka, wydawca, autorka m.in. książek o Janie III Sobieskim i historii polskiego dramatu. Günther Wytrzens, profesor na Wydziale Slawistyki Uniwersytetu Wiedeńskiego.

182

Prywatny Wojciech Żukrowski

czytanych! Kamienne tablice bestsellerem PRL! Złoty Laur, równie złoty jak polska zło-tówka, wieńczy me skronie! Teraz ta Akademia Literatury! Wiesz – wstyd, że to, co Hitler zniszczył, nie zostało odbudowane. Niewiele by kosztowało, 15 – Nieśmiertelnych i 10 czyhających na ich miejsca – kandydatów, w tej 25 właściwie zmieściłaby się nasza współczesna literatura. Cały Parnas! Dziwi mnie dość rzetelny dobór nazwisk, co wskazywałoby na dobry smak i znajomość kuchni literackiej u głosujących, a więc nie ulica, jak w poprzednim plebiscycie.

Ponieważ właśnie ukończono mi trzeci portret – widzę w tym sygnał do pożegnania.

A żyję, jakbym miał żyć wiecznie, nie liczę się z czasem, tylko brykam. Ciągle mam jeszcze serce żwawo bijące. Ciekawym, jaka trzecia nagroda? Bo musi być i trzecie wyróżnienie.

Przykro mi, że się nie spotkamy. 24 sierpnia odlatuję do Seulu na kongres PEN Clubu. Wiesz, że został ten nasz też uruchomiony.

Lecę z Zygmuntem Stoberskim. I dwoma prezesami Żuławskim, Żulem i Między-rzeckim Arturkiem. Może być zabawnie, bo nigdy w Seulu nie byłem. Zaraz po powrocie – jeśli Bozia pozwoli – 6 września do Moskwy na otwarcie sezonu i nowego Ośrodka Kultury, potem Leningrad i lot na Sachalin, śladami Czechowa. Przysiągłem sobie, że to już moje ostatnie miotanie się po świecie. Zasiadam i piszę, bo nie ma nowej powieści w produkcji.

Kaśka, moja córka, przygotowuje pracę habilitacyjną na SGPiS-ie z zakresu rozbro-jenia, ma już cztery książki wydane na ten temat, ekonomiczne aspekty, nie żadne ple-ple politologów.

Czuję się raczej dobrze, ciągnie mnie znowu w świat. Choćby do Wiednia. Bardzo mi żal tego chłopaka, co się zabił w aucie, ale poszli razem, widać tak im było sądzone?4

Spotkania ze śmiercią bywają w przedziwnych miejscach, znasz przypowieść arabską: o czarnym wielbłądzie, który się kładzie przed dalekim progiem? Bo tylko Ty nie wiesz, on zaś wie, gdzie go dosiądziesz, by odjechać w mrok…

Jak przyjedziesz, zadzwoń. Może akurat jeszcze, czy już będę, to pogadamy o wielkim napięciu, o zniecierpliwieniu i całkiem irracjonalnych nadziejach tego narodu, który wierzy w cuda. Aż lęk bierze, co tym razem wywołają, jaki bicz na siebie ukręcą…

Mocno Cię ściskam, Pani ucałowanie rąk. Nigdy nie zapomnę noclegów w saloniku i buszowania po Waszej lodówce, bo młode wino cholernie suszyło…

Ślę najlepsze życzenia

Wojtek

•••

4

List pisany na maszynie, bez nadruku. Chodzi o Wojciecha Młyńczyka, Polaka zamieszkałego w Wiedniu, któ-

rego Żukrowski poznał podczas wieczoru autorskiego. Młyńczyk zginął parę miesięcy później wraz ze swoją narzeczoną pod Brnem w drodze powrotnej z Polski.

183

Z kontaktów z pisarzami

Drogi Bolku!5

Piszę na specjalnym papierze listowym, żebyś się poczuł prawdziwym krakowianinem, skoro Wasi najbardziej polscy Polacy w braku smoka zapraszają Żyrinowskie-go i palą flagę Izraela! Mój Boże, głupota polska ma już boskie cechy – jest nie do ogarnięcia!

Pokwituj odbiór tego listu, bo nazwę ulicy tak bazgrałeś, że nawet by jej nie odczytał aptekarz dawnego chowu!

List dostałem. U nas telefon wysiadł, a ponieważ telefony są MONOPOLEM, więc się nie spieszą z naprawą. Nie można im też wytoczyć procesu o straty spowo-dowane uszkodzeniem kabli. Oczywiście łżą! Bo w sąsiednim domu telefony działają.

Próbowano wszystko zwalić na Wałęsę, bo mu obok remontują Pałac Namiestnikow-ski. Gdybyś nie był sknerą, kupiłbyś świąteczny „Przekrój” – przeczytał moje opowiadanie i pełne krygowań odpowiedzi na ankietę, co zrobić z tym cholernym Żukrowskim, który nie chce się pokajać i napluć na Generała! W Grudniowym DZIŚ jest moje dość drażniące wspomnienie o Adolfie Rudnickim, w każdym razie dalekie od pisanych u nas okadzań. Mam dwie umowy na wznowienia i tym razem, nie z oszustem z BGW (wiesz, że W. Wiśniewskiego już nie ma, i B.6 też odszedł, zostało tylko wielkie GIE!), który mi rok opóźnił wydanie – Kamienne tablice i Porwanie, za rzetelną zaliczkę, reszta płatna do 2 miesięcy od wyjścia na rynek książki. Zaliczka przepada i umowa zostaje unieważniona, jeśli książki nie wyjdą w terminie. Przynajmniej tyle dobrego na ten Nowy Rok!

Szkoda, że wyjechałeś z W-wy. Zawsze to pied-à-terre mogło być Ci użyteczne! Warto było trzymać, jeśliś już mieszkanie wykupił na własność.

W lutym, koniec lub początek marca jadę do Zakopanego z Kaśką. Dziko haruje, na-leży jej się trochę słońca, czystego powietrza i pół metra śniegu pod deskami, jeśli jeszcze w ogóle będzie zima.

Nareszcie mogę, mając krakowski adres, posłać Ci, Całemu Domowi, garść życzeń: zdrowia, zdrowia, bo pora byłaby je cenić. Pieniążków, bo z nimi wszystko przed Tobą, cały świat do nabycia, no, i choć garści przyjaciół, którzy przyjaźni dochowają bez wzglę-

du na Twoje stanowisko…

Pani ręce całuję, padam do nóżek – jak mawiać zwykli starcy CK-Krakowianie, Ciebie ściskam – niechże Wam się w tym Nowym Roku darzy!

Wojtek

8

i 94 (Octava)

•••

5

List pisany na maszynie, na papierze z portretem Romana Dmowskiego i cytatem z jego pism.

6

Oszustem nazywa głównego prezesa wydawnictwa BGW Romana Górskiego, B. – Witold Bójski.

184

Prywatny Wojciech Żukrowski

W-wa 13.1.94

Drogi Bolku!7

Dziękuję za list. Nazwa ulicy co najmniej dziwna. Telefon odnotowałem. Mój przez dwa tygodnie milczał. Dom przeszedł grypę. Może warto się w porę szczepić? Czekam na sygnał w czasie Twego pobytu w W-wie. Mam mieć wywiadzik w TV obok Gwiazdy nr 1

Adasia Michnika. Trzy pytania, wiesz, niezbyt inteligentne, chyba będę mówił, co mi się zechce. Ściskam, dobrze o Tobie myśląc.

Wojtek Ż.

•••

24 listopada 94

Drogi Bolku!

Miło, żeś z potrzeby serca do mnie napisał8. Żyję z przyzwyczajenia, więc i piszę. Dwie książki mi w tym roku wznowiono: Kamienne tablice, najładniej jak dotąd wydane, w jednym tomie, za głupie 180 tysięcy, w serii światowych bestsellerów. Wydawnictwo MUZA.

I Porwanie w Tiutiurlistanie z nowymi ilustracjami, dobry druk i papier – wydawnictwo Novus Orbis. SOPOT, to samo, co wydawało zacną Muskat Fleszarową, więc stąd wypła-calne. Mam dwie nowe książki: Zabawa w chowanego, eseje o zmarłych kolegach i jednym bardzo żywym Dudzie-Graczu. Dwa eseje wydrukował mi Mietek Rakowski w swoim miesięczniku DZIŚ: Kisiel i Adolf Rudnicki.

7

List pisany na maszynie, na widokówce. Na odwrocie krajobraz z Uzbekistanu.

8

Odpowiedź na mój list pisana na maszynie na papierze z nadrukiem – jak wcześniej: Czarny Potok, 14.11.1994 r.

Pan

Wojciech Żukrowski

ul. Karowa 14/16 m. 22

00-324

Warszawa

Wojtku Drogi,

siedzimy z moim bratem w listopadowy wieczór w rodzinnym Czarnym Potoku: za oknem zima – śnieg, mróz, na stole ta, „co krasi lica”, gwarzymy o świecie, polityce, ludziach. W pewnym momencie brat pyta, a co słychać u Pana Wojciecha Żukrowskiego? Zrobiło mi się przykro, gdyż od dłuższego czasu nie mam z Tobą kontaktu.

Nie mogłem więc zaspokoić jego ciekawości. W Warszawie bywam wprawdzie prawie co tydzień, ale po zała-twieniu spraw – wracam zaraz do Krakowa.

Moje życie biegnie utartymi torami. Praca w WSP (wykłady, seminaria) – to sprawia mi największą radość, prezesowanie w Wydawnictwie Edukacyjnym – kłopotów wiele – satysfakcji mało. Jesteśmy już dziadkami.

Wnuk Maciej ma 1,5 roku. Syn kończy aplikację notarialną.

Od czasu do czasu uciekam z Krakowa na wieś, gdzie brat wydzielił mi w jego domu osobną „izdebkę”.

Odezwij się! Napisz, co się z Tobą dzieje? Jak zdrowie Twoje, Żony, Córki? A przede wszystkim, co nowego masz na warsztacie? Czytasz zapewne „Wiadomości Kulturalne”! Ciekaw jestem, jaka jest Twoja opinia o tym piśmie i czy zamierzasz z nim współpracować?

Jeżeli uda mi się dłużej zatrzymać się w Warszawie, wpadnę do Ciebie. Spragniony już bowiem jestem tych rozmów w kuchni przy kanapeczce z pasztetem i małym kieliszku.

Łączę serdeczności i pozdrowienia

Bolesław Faron

185

Z kontaktów z pisarzami

Czuję się, jak na swój wiek, dobrze. Kaśka wydała też książkę Szerokie otwarcie, oczywiście – ekonomia. Stale jeździ za granicę, bardziej w NATO jest znana niż u nas, jak na-ukowcowi jej płacą, czyli dobrze wiesz sam – marnie. Gdyby nie granty, czyli zamówienia z Niemiec, Kanady czy Japonii, musiałbym jej dokładać, żeby jej się budżet zamknął po-myślnym saldem.

Rad Cię powitam na Karowej. Wolałbym wcześniej wiedzieć, bo dość intensywne prowadzę życie towarzyskie. „Wiadomości” są zwyczajnie nudne. Nie ma tam dobrego opowiadania „do czytania”, ta sama formuła co POLITYKA, ale niestety, gorzej redagowane pismo. Toeplitz – mówiłem z nim – boi się mnie drukować, a ja i według niego mam „niedobre nazwisko”. Czyś Ty zauważył, że Wołek (zbożowy?) w „Życiu” i to w tytule artykułu nazwał próbę morderstwa Generała przez tego głup-ka Helskiego – „czynem bohaterskim”. Przecież to jest redaktor naczelny, człowiek bądź co bądź – myślący.

Do Związku członków przybywa, głównie poetów. Jak przed wojną drukują tomiki własnym sumptem lub lekkomyślnej rodziny. Na dobrą prozę nie trafiłem, choć jestem wszystkożerny i nawet kolegów czytam. Gretkowska wydała mi się kulturalną logoreą, a tak się nią Miłosz zachwycał, nawet wstęp napisał. Za to Dąbrowską zbył jednym słowem: „ale nuda”. Albo skleroza, albo pycha. On jest tylko autorem kilku dobrych wierszy, proza… Mój Boże! No, da się to czytać, choć wolę jego eseje…

Naprawdę ci, których podawałem do Nagrody Nobla w czasie prezesowania: Ró-

żewicz, Parnicki, Mrożek, Szymborska, byli lepsi! Ale Różewicz nie umie w kontakcie osobistym ludzi sobie jednać, pozrażał w Szwecji jurorów. Parnicki wziął i umarł, nietłumaczony czeka na odkrycie. Mrożek jest – „do śmichu”. Zostaje Szymborska, prawdziwa poetka. Bardzo ją cenię. Mimo że na mój widok fuka jak kotka.

Staram się nie oddychać toksycznym powietrzem „warszawki”. Dużo chodzę z psem po lesie w Podkowie. Wlokę obalone wichurami brzozy na drewka, na ko-minek. Patrzę na straszące deszczem lub śnieżkiem obłoki. I myślę o nielicznych przyjaciołach. Co taktowniejsi zabrali się stąd, a wraz z nimi pochowaliśmy prawdy naszego czasu. Młodzi ślepo wierzą w głoszone przez TV i gazety, że PRL był pod sowiecką okupacją, a dopiero dziś jest wolność. No, cóż… Ja mam order Budowni-czych, jestem wyznaczony na odstrzał przez byłych komuchów, którzy dziś wyma-chują papieską chorągiewką, a jeszcze na nich woda chrzcielna nie wyschła. Chyba jeszcze pożyję, bo chciałbym doczekać momentu otrzeźwienia, kiedy wahadło wróci do pionu, wraz z rozsądkiem.

Ściskam Cię. Życzenia świąteczne ślę całemu domowi. Wierzę, że wczesny wnuk bę-

dzie moim czytelnikiem! Piszę to, gdybyśmy się nie zobaczyli przed świętami…

Wojtek

•••

186

Prywatny Wojciech Żukrowski

25 lipca 95

Drogi Mój!9

Dziękuję Ci za życzliwą pamięć i książeczkę ślicznie wydaną, specjalne pochwały się należą grafikowi, panu Mściwojowi Olewiczowi, którego nazwisko utajono na ostatniej stronie, zamiast umieścić na szmuctytule. Lekkie rysuneczki wtopione w tekst budzą zainteresowanie, niektóre postacie rozpoznawałem, ale ja jestem raczej wiekowy, więc jeśli nie skleroza, to powinienem postacie pamiętać.

Dobór cytatów, nie mówiąc o bardzo lakonicznym, niemal kronikarskim Twoim tekście, jednak i moją wiedzę poszerzył. Wiesz, że ja zawsze muszę łyżkę dziegciu, otóż bardzo mi brakowało króciutkich charakterystyk współtwórców Zielonego Balonika, których nazwiska wymieniasz. Boya i kilku znakomitych malarzy oczywiście znam, ale młodzi na pewno nie kojarzą. Ja Boya słuchałem, zapamiętałem, że miał głosik, a nie głos, i ponurą twarz, nigdy bym go nie posądzał o przekrętne wierszyki pełne humoru. Wiesz, kiedy po niego podjechała Wanda Wasilewska ciężarówką, żeby uratować, wywieźć z wycofujący-mi się Rosjanami, mówię o Lwowie, on wyskoczył przez okno w kuchni na podwórze i ukrył się. Pomyśl, że wkrótce został rozstrzelany przez Niemców, batalion Nachtigal.

A tak go „prawdziwi” Polacy oszczekiwali w podziemnych pisemkach… Choć, gdyby po-wrócił z komunistami, nie wiadomo, co musiałby wygłaszać, gdzie by go wepchnięto. Zaj-mowanie stanowiska politycznego to sprawa charakteru i pewnej mądrości. Widziałeś, co robił nasz Noblista, nie „przydał się” w AK, z powstania w porę go niemiecki Czerwony Krzyż wywiózł, przed upadkiem Mokotowa. Za Stalina był lojalnym dyplomatą, całował

w rączki panią Modzelewską, prosząc o powtórne wysłanie do Paryża, dawał słowo litew-skiego szlachcica, że wróci. Ruiny Warszawy go przyprawiały o ból głowy, a staruszka Maria Dąbrowska mogła ze złamaną ręką mieszkać w niedopalonej kamienicy na Polnej…

Wszystko jest ŁASKĄ, czy jak wolisz – przeznaczeniem… Jak dziś przeglądam listę autorów z lektur obowiązkowych, wzruszam ramionami, bo tam tyle miernot i taka nuda, że może każdego ucznia zrazić do czytania ambitniejszej książki.

Wracając do „Jamy”… Dobrze, że trochę napisałeś o Tadziu Kwiatkowskim!! O Jacku Stworze, choć naprawdę stać Cię na charakterystyki, kim oni byli, czy nawet są, bo jeszcze żyją… A przecież o nich tyle wiesz, nie musisz szperać po papierzyskach, wystarczy sięgnąć po dobrodusznego Kuncewicza.

Dawno się nie widzieliśmy. Może Ci wpadł w ręce nr 28 „Przeglądu Tygodniowego”, jeśli znasz to pismo Rakowskiego. Tam jest spory wywiad ze mną. Warto, żebyś sięgnął –

bo z wypowiedzi wynika, że się nie zmieniłem, nie merdam, nie kajam za „kolaborację”, bo „to wymysł przebierańców” typu Matucha-Szmatucha, który nas popędzał z Melanią Kierczyńską do socrealizmu. Tylko że ona przynajmniej mówiła: „Piszcie, towarzysze, jak Szołochow!”. Pamiętasz tę garbulę z trybuny, jak przez grube szkła wpatrywała się w salę, szukając opornych?

9

List pisany na maszynie z nadrukiem – jak wcześniej. Żukrowski odnosi się tutaj do pierwszego wydania mojej książ-

ki Jama Michalika. Przewodnik literacki. Dzięki jego sugestiom w następnym wydaniu znalazł się słownik nazwisk.

187

Z kontaktów z pisarzami

We wrześniu wyjdzie moja nowa książka. Znowu całkiem inna, bo ja nudziłbym się, kalkując siebie, nawet żeby to miało gwarantować sukces. Poślę Ci, poczytasz sobie, sam się przekonasz. Ściskam Cię mocno, Żonie ręce całuję. Jak będziesz w Warszawie, pamię-

taj o Karowej…

Wojtek Ż.

•••

20 kwietnia 97, Warszawa

Drogi Bolku!

Miło mi, żeś sobie o mnie przypomniał, z okazji bądź co bądź – JUBILEUSZU! Bo cóż to za wiek – sześćdziesiątka! Jak będziesz miał tak jak ja – OSIEMDZIESIĄTKĘ za sobą, wtedy poczujesz, że czas pomyka za prędko, że jeszcze by się to i owo uszczknęło, bo jednak żyć było warto… W załączeniu fotka, do zamyślenia i skrywanego uśmiechu10.

Książeczka wydana smacznie11. Przeczytałem uważnie, od zawartości „krakowskiej skrzyni” malowanej w kwiaty, po ów wcale imponujący spis ogłoszonych prac, artykułów i not. Tam i swoje nazwisko znalazłem, kto czyta i – co gorsza – myśli, musi się o mnie potknąć. Nawet Kisiel w grubaśnych dziennikach też mi nie przepuścił, ale on ma sraczkę

– mózgową i żółć go zalewa, że innych drukują i że ich słowo nawet dość bliskie prawdy stało się siłą sprawczą, gdy on tylko do szuflady, do szuflady…

Wiesz, Bolku, bo przecież jak każdy tworzący na to czekasz, że mi się podobał Twój Stary, który boleje, że mu chałupę chcą rozebrać, a sam ją stawiał, własną ręką belki brał na przycieś. Najbardziej mi bliskie wspomnienie o matce, najprawdziwsze, spod serca.

Zrobili Ci mądry podarek koledzy, przyjaciele. Powinieneś im być za to wdzięczny.

Zawsze to jakiś ślad, czy jak wolisz – trop dla nielicznych, którzy go dostrzegą. Pomyśl tylko, ilu naprawdę świetnych pisarzy idzie w zapomnienie i to ze znakiem krzyża w tym katolickim kraju: Jan Władysław Grabski, Jan Dobraczyński, Zofia Kossak-Szczucka, Hanna Malewska, Gołubiew, Skierski, Rembek, nie mówiąc o „lewicy” – Kruczkowskim i Putramencie, no, a ci „moralnie obojętni”, jak zwykł ich określać ks. Pirożyński – Adolf Rudnicki, Andrzej Kuśniewicz czy Michał Choromański… Żeby pierwszych z brzega.

Uderz się we własną pierś, ani słowa do mnie nie napisałeś o mojej nowej prozie Za kurtyną mroku i Zabawa w chowanego (o pogrzebach przyjaciół). Tylko się nie tłumacz, żeś nie czytał. Albo że musiałbyś połowę lektury odsyłać [?] do spiżarki, bo ja swoich bohaterów nie karmię papierem, tylko uczciwie opisuję, co wypili i czym zakąsili! A nawet „za ko-muny” było czym! A jak brakowało, tym większą uciechę sprawiało, że się coś godziwego wypatrzyło i zdobyło.

Cóż, jakby zazdrość przeze mnie przemawia. Poczytałem, zamyśliłem się, dobrze Ci się wiedzie, masz koło siebie życzliwych, a tu w Warszawie żaden poseł czy senator, nie mówiąc o ministrach, nie bąknie w TV, że książkę przeczytał, że był w teatrze czy 10 Dyskretny akt kobiecy.

11 Chodzi o książkę Korzenie, wydaną w 1997 r. przez Tadeusza Skoczka z okazji mojego 60-lecia.

188

Prywatny Wojciech Żukrowski

na wystawie… To, że Wałęsa nie przeczytał żadnej, i to przez całe życie, czym się chwalił

Orianie Fallaci, jak z nim robiła wywiad, to jeszcze mogę znieść, ale żeby ten zza muru nie miał czasu, żeby parę kartek odwrócić, to już tylko złości i zmusza do wzruszenia ramionami. Ładną Ci zrobili książeczkę! Zdobądź się na słowa wdzięczności, a konkretnie

– postaw flaszczynę! Oni warci są tego!

Ściskam i życzę dużo zdrowia. Nauczyłem się je cenić. Na Ciebie też przyjdzie pora, choć może uprawiasz nieświadomy wampiryzm, podbierasz energię z młodych słucha-czek, one wychodzą po wykładzie jak zaczadziałe, a Ty kwitniesz!

Czego Ci życzę też!

Wojtek

•••

Warszawa, 6 sierpnia 97

Drogi Bolku!

Skoro masz mnie nie w sercu, a w dupie i dopiero kopnięcie w tąże nagli Cię do epistolograficznych wyczynów i zamiast napisać mi parę słów o sobie, o tym, co wydajesz (napisa-

łem szczegółowo o TOMIKU, jaki mi podesłałeś, a Ty nawet nie pokwitowałeś odbioru), pozwól, że ja tylko potwierdzam odbiór Twego raczej lakonicznego listu. Rad, że recenzja służąca jako pretekst do osądu naszej literatury znalazła w Twoich oczach uznanie12.

Ockniesz się, kiedy otrzymasz, znajdziesz w prasie zawiadomienie o moim zejściu.

Nie! Nie spieszę się! Wszyscy jesteśmy wyrokowcami. Życie jest śmiertelną chorobą, choć przebieg bywa wcale przyjemny.

Ściskam, najlepsze życzenia dla CAŁEGO DOMU!

Wojtek

•••

12 List napisany na maszynie z nadrukiem w języku arabskim. Jest to odpowiedź na moją lakoniczną korespondencję:

Bolesław Faron

Kraków, dnia 31.07.1997 r.

Pan

Wojciech Żukrowski

Drogi Wojtku,

z dużym zaciekawieniem przeczytałem Twój artykuł w 30. numerze „Wiadomości Kulturalnych” pt. Każdy za siebie, napisany na marginesie książki prof. Henryka Słabka. Dobrze, że ktoś rozsądny zabrał głos w sprawie postaw artystów i intelektualistów w PRL. Oszołomy bowiem od lat mydlą oczy czytelnikom. Nam nie zamydlą, ale młodszej generacji, która tych czasów nie pamięta – mogą.

Cieszę się, że jesteś w dobrej kondycji intelektualnej, mam nadzieję, że również fizycznej.

Pozdrawiam Cię bardzo serdecznie, Pani się kłaniam.

Bolek

189

Z kontaktów z pisarzami

„Radosnych, miłych i pogodnych Świąt Bożego Narodzenia oraz Szczęśliwego Nowego Roku”13 i zamiast długiego listu, który więcej o mnie opowie, rozmowę z red. Jur-kowskim, jeśli będziesz miał cierpliwość przeczytać!

Ściskam

Wojtek Ż.

18 XII 97

PS: Byłem w Krakowie na pogrzebie Janiny Garyckiej – pół wieku przyjaźni, to już się liczy. Myślałem, że Cię zobaczę. Ale Ty, chytry, zostałeś w domu. A nas mróz ścisnął, łzy wycisnął… Zmów chociaż wieczne odpoczywanie! Ks. Maliński znakomicie mówił!

WŻ

•••

Mój Bolku!14

Musiało padać, jeżeli ten kobylasty wywiad przeczytałeś do końca. Choć piszesz o nim dobrze, co by temu przeczyło. Powiedziałem raczej prawdę dość powszechną, więc był inny ten PRL mimo tylu głupot, a nawet zbrodni w majestacie prawa. Mnie Żół-

kiewski i Matuch15 mieli za złe, że nie jestem marksistą, teraz ci katolicy żądają, żebym co najmniej udawał świętego. A ja jestem tylko katolikiem piszącym jak Graham Green.

Bo Janek D.16 był prawie święty. Ja to raczej nie. Sam wiesz. Mam gotowy tom niesamo-witych opowiadań, drugi – wspomnień o Stempowskim, tym od masonów i Maryjki –

wspomnienie o Jerzym Borejszy, piszę o nim dobrze, nie na zamówienie, o Iwaszkiewiczu i o Sienkiewiczu, bo ich lubię!

Ściskam Cię, Żonę całuję (na pewno to rzadko robisz!)

Wasz ten sam, co za PRL-u Wojtek

1 września 1999

•••

Drogi!

Żebyś nie odwykł od wywiadów ze mną, posyłam17 wraz z uściskami

Wojtek

14.9.1999

13 Świąteczna kartka pocztowa. Pod standardowymi życzeniami dopisek ręczny: Wywiad Stefana Jurkowskiego Żyję pełnią ukazał się w „Trybunie” 20 listopada 1997 r.

14 Korespondencja pisana ręcznie na kartce pocztowej Maxa Fudali Trele Morele.

15 Chodzi o Ryszarda Matuszewskiego.

16 Jan Dobraczyński.

17 Notatka odręczna na kserokopii wywiadu Z Katowic na wojnę, przeprowadzonego z Wojciechem Żukrowskim przez Mariana Kisiela w czasopiśmie „Śląsk”.

190

2.3.

Moje spotkanie z Czesławem Miłoszem

Ukazała się księga wspomnień o Czesławie Miłoszu pt. Obecność. Wspomnienia o Czesławie Miłoszu1 . Zawiera ona relacje 70 osób: członków rodziny, pisarzy, artystów, przyjaciół poety. Są wśród nich tacy autorzy jak: Gustaw Herling-Grudziński, Adam Zagajewski, Jerzy Illg, Wisława Szymborska, ks. Antoni Boniecki, Anna Dymna, Józef Baran. Lektura tej interesującej książki nasunęła mi myśl, by przypomnieć moje spotkanie z Miłoszem sprzed ponad trzydziestu lat, które opublikowałem po przyznaniu Miłoszowi Nagrody Nobla w nieistniejącym już dzisiaj kieleckim miesięczniku społeczno-kulturalnym „Przemiany”, pt. „Profesor z Berkeley” (1981, nr 3), wcześniej natomiast w znacznie skróconej formie „Gazecie Południowej” w Krakowie (1980, nr 224), pt. „Nobel dla Miłosza. Zapiski z Berkeley”.

Dla zachowania autentycznej postaci tamtego tekstu nie dokonuję w tym tekście żadnych zmian (poza usunięciem drobnych usterek literowych), żadnych udoskonaleń. Niechaj przypomni atmosferę, temperaturę tamtych czasów. Przywołanie go dzisiaj wydało mi się uzasadnione również w kontekście dyskusji, jaka toczyła się wokół pochówku pisarza na Skałce w roku 2004, w której niektórzy adwersarze, nawet ze stopniami naukowymi, odmawiali Czesławowi Miłoszowi m.in. prawa do polskości. Wyrażane w prywatnej rozmowie sądy jeszcze raz potwierdzają, jak bardzo się mylili przeciwnicy Miłosza.

Profesor z Berkeley

Po ogłoszeniu w dniu 9 października 1980 r. wiadomości o przyznaniu przez Szwedzką Akademię Nagrody Nobla w dziedzinie literatury Czesławowi Mi łoszowi, Polakowi stale zamieszkałemu w Stanach Zjednoczonych, ukazało się w prasie codziennej oraz w periodykach kulturalno-społecznych mnóstwo okolicznościowych informacji biograficznych, esejów o twórczości la ureata. Kolejna fala publikacji: reportaży, wywiadów i wspom nień o Miłoszu pojawiła się po 10 grudnia 1980 r., po uroczystym wręczeniu nagrody w Sztokholmie przez króla Karola Gustawa XVI. Toteż pospiesznie zestawiona bibliografia publikacji o autorze Doliny Issy wydrukowanych w ostatnich trzech miesiącach zawiera ponad sto pozycji. Po latach milczenia to dużo i mało. Poprzez opublikowanie fragmentów poezji uświadomiono pośpiesznie szerokim kręgom odbiorców literatury istotę jego myśli poetyckiej i sposób jej realizacji. Odby wają się wieczory poezji, dysku sje na temat dorobku pisarza. Miłosz jakby mimochodem włą czył się w tok ogólnonarodowej dyskusji, przez swoje słowo jakby namawiał do głębszej refleksji nad współczesnością i przyszło-

ścią kraju. Rodzi się coś na kształt kultu poety.

1

Zob. Obecność. Wspomnienia o Czesławie Miłoszu, wybór, red. i oprac. A. Romaniuk, PWN, Warszawa 2013, ss. 680.

191

Z kontaktów z pisarzami

Nie zamierzam w tych notatkach mówić szerzej o twórczości Miłosza. Pragnę jedynie zrelacjonować spotkanie i rozmowę z nim, jaką miałem okazję prze prowadzić w Berkeley.

Były to pierwsze dni września 1979 r. Jako gość Institute of International Education w Waszyngtonie, który organizował mi pobyt w Stanach Zjednoczo nych na zlecenie International Communication Agency, przeby wałem wtedy w Los Angeles w Kalifornii.

Zwiedziłem właśnie tamtejszy uniwersytet, rozma wiałem ze slawistami, m.in. z dr. Hen-rym Heimem, gdyż profe sor Stone przebywała wówczas w Warszawie, interesowałem się motywami wyboru studiów sla wistycznych, programami oraz strukturą słuchaczy polonistyki (głównie studenci polskiego po chodzenia, interesujący się swo ją genealogią, poszukujący informacji o ojczyźnie swoich przodków). Dr Heim chętnie udzielał mi informacji, chociaż główną jego specjalizacją jest literatura czeska, polską intere suje się dodatkowo, po amator sku. Zwiedzamy bibliotekę uniwersytecką, wypożyczanie ksią żek studentom i profesorom uła twia komputer, wchodzimy do czytelni czasopism, sprawdza-my, czy są tu polskie humanistyczne periodyki naukowe i literackie. Okazuje się, że tak –

i „Pamięt nik Literacki”, i „Ruch Literac ki”, i „Przegląd Humanistyczny” oraz tygodniki kulturalno-społeczne („Literatura”, ,,Kultura”, „Życie Literackie” i „Polityka”). Tak zresztą będzie i w innych bibliotekach uniwersyteckich.

W pewnym momencie zostałem poproszony do biura, które zajmuje się gośćmi uniwersytetu, gdzie czekał na mnie telefon z Uniwersytetu w Berkeley. Rozmowa dotyczyła mojej propozy cji spotkania się z Czesławem Miłoszem. Sympatyczna urzędniczka zapytała mnie, jaką instytucję reprezentuję w Polsce, dlaczego pragnę poznać profe sora, a także na jakie tematy chciałbym z nim rozmawiać oraz jakie pytania mam zamiar mu zadać. Szczegółowo wyjaś niam sprawę. Mówię o moim miesięcznym pobycie w Stanach Zjednoczonych, o historyczno- i krytycznoliterackich zaintereso waniach polską literaturą XX w., o dotychczasowych kon taktach z amerykańską slawisty ką, a także o chęci spotkania się z poetą, którego przedwojen ne poezje, takie jak Poemat o czasie zastygłym (drukowany w Wilnie w 1933 r.), Trzy zimy z 1936 r. oraz szkice krytyczne m.in. o Zbigniewie Uniłowskim w „Wiadomościach Literackich” czytałem przed laty podczas stu diów nad epoką dwudziestolecia. Mówię o późniejszych pracach autora, a mianowicie o wier szach z tomu Ocalenie (1945), Światło dzienne (1953), o powieściach Zdobycie władzy (1955), Dolina Issy (1955) oraz o szkicach Zniewolony umysł (1953) i Kontynenty (1958).

„Tak! tak! Rozumiem!” – przerywa mi uprzejmy głos w telefonie. „Uczynię wszystko, by zorganizować to spotkanie, mimo iż Czesław Miłosz jest niezwykle zajęty pracą i osobistymi kłopotami”.

4 września przylatuję z Las Vegas w stanie Nevada do San Francisco. W hotelu California otrzymuję szczegółowy program zajęć. W aneksie informacja, że Miłosz może mnie przyjąć 5 września o godzinie trzeciej po południu na Uniwersytecie w Berkeley.

W biurze obsługują cym gości uniwersytetu (Visitor Center), które mieści się w budynku organizacji studenckich, zjawiam się nieco wcześniej. Kierowniczka, Japonka Aiko 192

Moje spotkanie z Czesławem Miłoszem

Takita, pracująca sumiennie w zawalonym papierami pokoiku o dość mizernej kubaturze, informuje mnie, że wizyta się nieco opóźni. Profesor bardzo przepra sza. Powstały wszak-

że niepla nowane okoliczności, które zmu szają go do zmiany terminu. Po zostało zatem kilkadziesiąt minut, jakie można wyzyskać na zwiedzanie potężnego kompleksu i zapo-znanie się z historią uniwersytetu. Otrzymuję podstawowe materiały informacyjne, m.in.

This is Berkeley, Univer sity of California, Questions – Answers, A tour of the Berkeley campus oraz View from the Campanile. Uniwersytet Ca lifornia należy do największych i najstar-szych w stanie. Powstał bowiem w 1868 r., a więc po nad 100 lat temu. Obecnie kształ-

ci 128 tys. studentów w dziewięciu swoich ośrodkach, rozrzu conych po całej Kalifornii, przy czym Berkeley należy do naj starszych. Aktualnie studiuje tutaj 29 tys. słuchaczy, cieszy się on dużą popularnością, gdyż na jedno miejsce przypada pięciu kandydatów. Podstawę egzystencji uniwersytetu stanowią fundusze stanowe (45,7%), rządu federalnego (20,4%) oraz dary, opłaty studentów i inne.

Wyjeżdżam windą na stumetrową wieżę, zbudowaną w roku 1914 przez panią Sather, wdowę po pionierze kalifornijskich banków i jedną z fundatorów uniwersytetu, wieżę zwaną z włoska na życzenie fundatorki Campanilą. Rozpościera się stąd widok na cały kompleks budynków uniwersyteckich: na bibliotekę, stadion sportowy, pływalnię.

Całość ulokowana u stóp niewielkiego zbocza, część budynków uniwersyteckich pnie się pod górę, to głównie laboratoria naukowe. O Berkeley pisał Miłosz w Widzeniach nad Zato ką San Francisco:

Idąc ulicą, podnoszę oczy i widzę w fałdach góry, między kępami eukaliptu sów jarzące się budowle laboratoriów fizyki jądrowej. Odwra cam się, tam metalowa Zatoka San Francisco, już ciemniejąca, bierze niektó-

re tylko barwy z zielono-żółto-karminowego nie ba. Ponieważ Berkeley jest ucze piona wzgórz, obrócona na za chód ku Pacyfikowi, jego porą niezepsutą jak inne przez mgłę od oceanu, bywa zwykle popo łudnie, zmierzch, wieczór – sławne tutejsze feerie zachodzącego słońca2.

Chętny do pogwarki pracow nik obsługujący windę opowia da o uniwersytecie, o tym, że w dwudziestu bibliotekach mieści się pięć milionów książek, że kształci się studentów głównie z Kalifornii, nadto, że są tutaj re prezentanci prawie każdego sta nu oraz studenci osiemdziesięciu innych narodowości. Koszt studiów dla Kalifornijczyków wynosi ponad 4 tys. dolarów, dla pozostałych słuchaczy 6 ty s. rocznie. Najbardziej popularne są studia ekonomiczne oraz psychologia, prawo, filologia angielska, historia, nauki polityczne, architektura i inżynie ria. A slawistyka? „Ta nie na leży do najczęściej wybiera-nych, aczkolwiek i u nas są chętni, których interesuje literatura i język tych europejskich krajów. Mamy zresztą znakomitego profesora. Pan jako Polak zapewne go zna?”.

Schodzę do Dwinelle Hall, gmachu, w którym mieści się slawistyka. Młodzi ludzie, zapewne asystenci, informują mnie, że Miłosz już czeka w pokoju 5407.

Wchodzę do gabinetu. Przy biurku rześki mężczyzna. „Od dwóch lat jestem na emeryturze jako profesor polskiej i rosyj skiej literatury, niemniej nadal bywam na 2

C z. M i ł o s z, Widzenia nad Zatoką San Francisco, Wyd. Literackie, Kraków 1989, s. 8.

193

Z kontaktów z pisarzami

uniwersytecie, pro wadzę wykłady. Na Uniwersyte cie w Berkeley emerytura obo wiązuje od 67. roku życia” – po wiada Miłosz. Pokój niezbyt obszerny, urządzony jak wszystkie tego typu gabinety: półka z książ kami, jakieś rękopisy, na ścianie flamastrem wymalowa-ny afisz informujący o odczycie Jacka Trznadla o poezji Czesława Mi łosza w Warszawskim Klubie Hybrydy, bodajże w 1976 r. Afisz ten tu w gabinecie poety w Uniwersytecie California w Berkeley ma – jak się wydaje – swoją wymowę. Odniosłem wra żenie, że Miłoszowi zależało na tym, by jego amerykańscy kole dzy i studenci wiedzieli, że właś nie w Polsce czyta się jego po ezję, że się o niej mówi, dyskutu je…

Rozmawiamy o twórczości literackiej profesora. Pokazuje mi świeże tłumaczenie Księgi Psal mów, wydane niedawno w Paryżu w Édition du Dialogue. Podkreśla, że psalmy na język polski tłumaczył z hebrajskiego. Oczywistą jest rzeczą, że zna tłumaczenie Księgi Psalmów. Podstawą jednak jego pracy był oryginał hebrajski. Dla realizacji tego niezwykle trudnego, nie zwykle żmudnego i odpowie dzialnego zadania przeprowadził specjalne studia językowe. Mi łosz – człowiek skromny – dumny jest ze swego dzieła, rad jest, że dzięki tej oficy nie mogło ujrzeć światło dzienne i dotrzeć do czytelnika znające go język polski w Europie i w Stanach Zjednoczonych. Otrzy muję w prezencie wraz z dedy kacją na pamiątkę pobytu w Berkeley Utwory poetyckie, opublikowane w roku 1976 przez Mi-chigan Slavic Publication Ann Arbor.

Przypominam pisarzowi jego esej o Zbigniewie Uniłowskim, wygłoszony przed mikrofonem Polskiego Radia po śmierci pisa rza, a potem drukowany w spe cjalnym numerze „Wiadomości Literackich” z 1937 r. Powie dział tam m.in.:

Razem z nim zniknął jeden z największych talentów pisar skich młodego pokolenia. To pokolenie w literaturze polskiej, którego przedstawiciele nie osią gnęli jeszcze trzydziestki, dziewiczymi oczami patrzyło na grozę wojny, doświadczyło na sobie głodu, lęku, bezsilnej rozpaczy wobec okrucieństwa świata. Wi działo chaos, rozprężenie oby czajów, przewalanie się obcych wojsk, rewolucji i pożary. Dora stało potem ze scho-waną na dnie pamięci świadomością zła, jakie kryje się w ludziach, z niezatar tym obrazem nędzy ludzkiego bytowania. Może dlatego zostało nazwane pokoleniem tragicznym. (…) Prawdzie tego pokolenia słu żył

Uniłowski. Jego wizja artys tyczna, nieraz brutalna, ponura, nie miała w sobie nic z rozczulenia się, nic też z łatwych, sztucz nie nagromadzonych okropności3.

Miłosz nie pamięta tego artykułu. Uniłowskiego znał krótko. Uważa go za bardzo zdolnego, przewrotnego pisarza, który był fanatykiem prawdziwości. Byli prawie rówie-

śnikami. Autor Dwudziestu lat życia – zaledwie o dwa lata starszy, debiutowali prawie równocześnie, Uniłowski Wspólnym pokojem w 1932, Miłosz Poematem o czasie zastygłym w 1933 r. Należeli do jednej generacji, do generacji pisarzy urodzonych przed pierwszą wojną światową, których młodość i okres dojrzały przypadły na lata międzywojenne, na okres Polski odrodzonej, generacji debiutującej na początku lat 30. Wnieśli oni do literatury międzywojennej tony nowe. Miłosz znalazł się wśród tych poetów, którzy – jak powiada Wyka – zajęli wobec ówczesnego czasu postawę tragiczną, Uniłowski zaś bliższy był postawie drwiącej, by wymienić tylko Człowieka w oknie i Dzień rekruta. Myślę więc, 3

Te n ż e, Zbigniew Uniłowski, „Wiadomości Literackie” 1937, nr 50.

194

Moje spotkanie z Czesławem Miłoszem

że w te słowa o tragicznym pokoleniu skreślone tuż po śmierci autora Wspólnego pokoju włożył Miłosz charakterystykę swojej generacji i swojej postawy.

Wspominamy Kazimierza Wy kę. Znał go osobiście. Podczas okupacji bywał

w Krzeszowicach. Pamięta go doskonale, m.in. jako redaktora „Twórczości”, należał bowiem w 1945 r. do zes połu redakcyjnego miesięcznika. Mówi o nim ciepło, choć nie zawsze się z sądami znakomitego krytyka zgadza. Podkreśla szczególne zasługi Wyki w kre owaniu współczesnej poezji pol skiej, w lansowaniu młodych po etów, zwłaszcza debiutujących w 1956 r. i w latach następnych. Otrzymał niedawno księgę wspomnień i rozpraw poświęco ną Kazimierzowi Wyce, zredago waną w Krakowie w 1978 r. przez Henryka Markiewicza i Aleksandra Fiuta. „Odszedł – powiada – przedwcześnie jesz cze jeden przedstawiciel mojego pokolenia”.

Podchodzimy do półki z książ kami. Jest to przede wszystkim zbiór tekstów, jakimi profesor posługuje się w działalności dy daktycznej, a więc głównie utworów z polskiej i rosyjskiej literatury w językach orygina łów lub w tłumaczeniach na ję zyk angielski. Są tu też opracowania historyczno- i krytycznoliterackie oraz podstawowe słow niki i en-cyklopedie. Bierzemy kolejne tomy do ręki. Miłosz ubolewa nad brakiem tłumaczeń na język angielski dawnej literatury polskiej. Pokazuje mi przekłady Pamiętników Paska, prozy Schulza, Nienasycenia Stanisława Ignacego Witkiewi cza, Różewicza, posługuje się nimi w uniwersyteckiej dydaktyce. Ułatwia mu też pracę przy gotowywany przezeń podręcznik historii literatury polskiej, wykorzystywany również przez in ne amerykań-

skie uniwersytety. Zastrzega, że nie jest to książka w pełnym tego słowa znaczeniu aka-demicka. „Nie jest to charakterystyczny dla uniwersytetów europejskich pod ręcznik, lecz moje widzenie na szej literatury, esej o literaturze polskiej”. Narzeka na obniżenie się poziomu amerykańskiej slawistyki, a zwłaszcza polonistyki. Sporo żalu ma w tym względzie do polskiej grupy etnicznej, któ ra bardziej niż inne wykazuje zainteresowanie praktycznymi zawodami, szybciej się amerykanizuje, zapominając o swoich korze-niach, o kulturze, z jakiej wyrosła bezpośrednio czy przez swoich ojców, czy dziadków.

„Jest wprawdzie kilku Amerykanów, co pokochali – jak powiada – polską literaturę, chcą ją propagować, niemniej zainteresowanie wśród studentów znikome, a znajomość języka prawie żadna”. W ostatnim roku, po wyborze polskiego papieża, jakby zarysowało się ponowne ożywienie zainteresowania nurtem humanistycznym wśród Polonii. Wspomina jeszcze o Manfredzie Kridlu, którego znał z Wilna, o Wiktorze Weintraubie, o Jerzym Krzyżanowskim. Rozmowę przerywa telefon z domu. Miłosz musi kończyć spotkanie.

Cóż jeszcze? Żegnam profeso ra, wielkiego poetę w pięknym uniwersytecie. Wydaje mi się, że – mimo rozlicznych zajęć, pozycji, jaką osiągnął jako profesor literatury i twór-ca – jest jakby samotny, smutny…

Po powrocie do San Francisco otwieram w pokoju hotelowym Utwory poetyckie i czytam wiersz W mojej ojczyźnie, na pisany w Warszawie w 1937 r.: 195

Z kontaktów z pisarzami

W mojej ojczyźnie, do której nie wrócę,

Jest takie leśne jezioro ogromne,

Chmury szerokie, rozdarte, cudowne

Pamiętam, kiedy wzrok za siebie rzucę.

I płytkich wód szept w jakimś zmroku ciemnym,

I dno, na którym są trawy cierniste,

Mew czarnych krzyk, zachodów zimnych czerwień,

Cyranek świsty w górze porywiste

Śpi w niebie moim to jezioro czerni.

Pochylam się i widzę tam na dnie

Blask mego życia. I to, co straszy mnie,

Jest tam, nim śmierć mój kształt na wieki spełni4.

4

Te n ż e, Utwory poetyckie, Slavic Publication, Mitchigan 1976, s. 44.

196

2.4.

Testament Mariana Pankowskiego

… nigdy nie czułem się pisarzem emigracyjnym,

lecz pisarzem polskim przebywającym na obczyźnie.

Marian Pankowski

1.

Kiedy pod koniec lat 70. ubiegłego wieku jako ówczesny rektor Wyższej Szkoły Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (dzisiaj Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN), zabiegałem o utworzenie filologii romańskiej, poszukiwałem ewentualnych sojuszników za granicą, którzy zechcieliby nas wesprzeć kadrowo i finansowo. Dzięki pomocy naszej ambasady, a zwłaszcza sekretarza Boreckiego (imienia nie pomnę, poznałem go podczas odbywających się w Brukseli Międzynarodowych Targów Edukacyjnych „Eurodidacta”), dotarłem do Komisji Kultury Francuskiej w Brukseli, którą kierował dr Poupko. Skontaktował mnie on z Wolnym Uniwersytetem Brukselskim, gdzie idea stworzenia w krakowskiej uczelni filologii romańskiej ze specjalnością cywilizacja belgijska bardzo spodobała się ich rektorowi. Właśnie wtedy po raz pierwszy w marcu 1979 r. spotkałem Mariana Pankowskiego, którego część utworów już znałem. Kierował

wówczas uniwersytecką slawistyką. Rozmawialiśmy o twórczości literackiej profesora, a zwłaszcza o prozie narracyjnej, która mnie najbardziej interesowała, o literaturze na obczyźnie, o jego nauczycielu i mistrzu Claude Backvisie, znakomitym znawcy staropolskiej i romantycznej literatury, po którym – jeśli tak można rzec – odziedziczył uniwersytecką katedrę. Autor powieści Matuga idzie okazał się żarliwym zwolennikiem tej idei i skutecznie nam pomagał jako profesor slawista w kontaktach z tamtejszą romanistyką. W listopadzie 1980 r. zostałem zaproszony przez władze ULB na omówienie szczegółów współpracy i udziału w święcie uczelni. Podczas tego pobytu również spotkałem się z profesorem Pankowskim. Wśród wielu tematów, jakie omawialiśmy w jego gabinecie, zapytałem go, jak środowisko uniwersyteckie przyjęło przyznanie Czesławowi Miłoszowi literackiej Nagrody Nobla, o czym oficjalnie było wiadomo już od października – jeszcze przed uroczystościami sztokholmskimi z 10 grudnia 1980 r. Tekst jego wypowiedzi zachował

się w moim domowym archiwum. Nosi on datę 18 listopada. Nie był dotąd drukowany.

Przytaczam go tutaj w całości. Pankowski stwierdził, że informację tę przyjął bez entuzjazmu, co następująco uzasadnił:

Nie jest to przecież czysta nagroda literacka. Miłosz-poeta trudno się tłumaczy na języki obce. Próbowaliśmy zachęcić naszych studentów do recytacji jego poezji. Odmawiali. W gruncie rzeczy jest to przede wszystkim eseista, a nie poeta. Jego liryka to są rozpisane na wiersze traktaty filozoficzne czy socjologiczne.

197

Z kontaktów z pisarzami

Mamy przecież w Polsce, macie w Polsce, wielu interesujących pisarzy, którzy mogli być laureatami Nagrody Nobla. Przecie Miłosz nie dorównuje np. Leśmianowi, a chyba świadomie stylizuje się na Mickiewicza.

Istnieje duże niebezpieczeństwo, że poprzez owo nabożeństwo do Miłosza [nastąpi] zwichnięcie proporcji w świadomości waszej młodzieży. Nie będzie to zresztą jedyny przypadek przeceniania bądź niedoceniania współczesnej twórczości w Polsce. Owo sztucznie wytworzone w naszym kraju milczenie wobec Miłosza tylko mu pomogło, wywołało zainteresowanie twórczością w kręgu koneserów, nadało kontaktowi z tą twórczością charakter konspiracyjny, a co – jak wiadomo – zawsze wywołuje podniecenie. Miłosza należa-

ło dawno do Polski zaprosić i rzęsiście drukować jego utwory. Zaproszenie to zapewne przyjąłby wówczas bez zastrzeżeń, zwłaszcza że w ostatnich latach nie atakował otwarcie władz polskich. Żył raczej w swoim uniwersyteckim świecie w Berkeley.

W Bibliotece Slawistyki Wolnego Uniwersytetu Brukselskiego sprawdzam, jak prezentują się tam zbiory twórczości autora Doliny Issy. Okazuje się, że są tutaj tylko dwie ksiązki: Wybór poezji, wydany w Oficynie Poetów i Malarzy w Londynie, i zbiór esejów Człowiek wśród skorpionów. Obficie natomiast reprezentowany jest w tym księgozbiorze Witold Gombrowicz i inni pisarze tworzący na emigracji. Ta sytuacja w bibliotece koresponduje – jak się zdaje – z treścią przytoczonej tu rozmowy. Nie było przecież żadnych przeszkód – ani finansowych, ani tym bardziej politycznych – by cały dorobek literacki Czesława Miłosza się tutaj znalazł.

2.

Te pierwsze krótkie spotkania miały swoją kontynuację. Otóż zadzierzgnięta wtedy znajomość trwała prawie do końca życia pisarza. Zmarł 3 kwietnia 2011 r. w Brukseli, w wieku 92 lat w wyniku powikłań przy zapaleniu płuc. Korespondowaliśmy ze sobą, wymienialiśmy myśli, książki. Na moim seminarium magisterskim powstała praca o twórczości narracyjnej autora Smagłej swobody, a w 1994 r. została obroniona rozprawa doktorska napisana pod moim kierunkiem o jego twórczości scenicznej. Pankowski dbał o formy, miał

swój elegancki styl, toteż każdą ofiarowaną przez siebie powieść czy dramat zaopatrywał

staranną dedykacją; nie były one zdawkowe, nigdy się nie powtarzały. Oto parę przykła-dów: na zbiorze dramatów Nasz Julo czerwony i siedem innych sztuk (Oficyna Poetów i Malarzy, Londyn 1981) 18 sierpnia 1981 r. napisał: „Cieszę się, mogąc przesłać Panu Ministrowi mój «Teatr» w rewanżu za cennego Uniłowskiego, łącząc wyrazy wdzięczności za okazywaną mi przychylność”; na „teatrowaniu na użytek ludzi sceny i filmu”; Zygmunt August (jw. Londyn 1986): „Panu Rektorowi w życzliwe ręce ten zapis obywatelskiego zamyślenia nad polskimi grobami… Z wyrazami serdecznego szacunku” (11 września 1986); na tomie prozy Gość (jw. Londyn 1987): „Panu Ministrowi Bolesławowi Faronowi, którego życzliwość wzbudziła w Krakowie zainteresowanie moją twórczością, przesyłam Gościa, tę prozę wychyloną w przyszłość… Łączę wyrazy serdecznego szacunku”

(6 kwietnia 1988). W roku 1992 przysłał mi z Brukseli wydaną w Lublinie (1991) książ-

kę Stanisława Barcia Marian Pankowski. Poeta – prozaik – dramaturg z następującymi słowami: „Panu Profesorowi, poloniście, tę książkę polonisty… o poloniście… z wyrazami 198

Testament Mariana Pankowskiego

szczerego szacunku”. Oto pozostałe dedykacje: na wyborze poezji, wydanym w Lublinie z przedmową Stanisława Barcia Zielnik złotych śniegów (1993): „Panu Profesorowi Bolesławowi Faronowi z wyrazami szczerego szacunku…” (22 kwietnia 1933), na prozie Putto (Wydawnictwo Softpress, Poznań 1994): „Drogiemu Panu Bolesławowi Faronowi tę baśń o zakazanych poziomkach podrzuca M. Pankowski (14 kwietnia 1995); na Teatrowaniu pod świętym laurem: „Otrzymany nareszcie (!) egzemplarz autorski, posyłam, Panu Profesorowi moje Teatrowanie, a z nim wyrazy serdecznego szacunku” (12 marca 1996) i na wyborze utworów dramatycznych Ksiądz Helena (WL 1996): „Drogim Pań-

stwu dziękuję za przybycie na przedstawienie, panu Profesorowi za cenny udział w dyskusji… Łączę wyrazy szacunku” (18 grudnia 1996). Wspomniane tutaj przedstawienie to sztuka Mariana Pankowskiego Ręce na szyję zarzucić, wystawiona gościnnie w Teatrze Starym przez Teatr Śląski im. Stanisława Wyspiańskiego w Katowicach, po której odbyła się rozmowa na temat twórczości autora.

Przytoczyłem parę przykładów dedykacji pisarza, gdyż wiele one mówią o ich autorze. Otóż oprócz wspomnianej już wcześniej elegancji autora, wyrażonej w zwrotach grzecznościowych rozpoczynających i kończących wypowiedź, zawierały one zwykle klucz do interpretacji dzieła, sugerowały jego odczytanie, interpretacje: „zapis zamyślenia nad polskimi grobami” ( Zygmunt August), „baśń o zakazanych poziomkach” ( Putto).

Zwraca też uwagę staranność języka tych wypowiedzi, troska o to, by nie były one banal-ne, wyszukany dobór słów czy swoista ich gra: „poloniście, tę książkę polonisty… o poloniście…”. Piotr Marecki w książce Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! 1 , o której będzie mowa w dalszej części tego szkicu, przypomina, że pisarz traktował tę czynność bardzo poważnie. Po dokonaniu wpisu na książce wstawał i głośno odczytywał tekst dedykacji.

Działo się to podczas licznych spotkań autorskich.

Kiedy w maju 1994 r. zjawiłem się w Brukseli jako stypendysta Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (Fundacja TEMPUS), pierwszy telefon po przyjeździe do stolicy Belgii wykonałem właśnie do profesora Pankowskiego. Po jak zwykle szarmanckim po-witaniu zaprosił mnie na obiad do luksusowej restauracji niedaleko Grand Place, jednego z najładniejszych placów w Europie.

Obiad z Profesorem to nie tylko konsumpcja w potocznym rozumieniu tego słowa – napisałem później w szkicu Spotkania z Marianem Pankowskim – to prawdziwa uczta duchowa. Rozmawialiśmy zatem o Gom-browiczu, Miłoszu, Herlingu-Grudzińskim, o najnowszej twórczości mojego gospodarza, o sytuacji polonistów na uniwersytecie w Brukseli. Na temat pisarstwa na emigracji prof. Pankowski wypowiada się dość sceptycznie. Wiele cierpkich słów dostaje się nawet autorowi Ferdydurke. Pisarz zachęca mnie do lektury opublikowanego niedawno w Polsce dramatu Ksiądz Helena. Przeczytałem. Teraz wiem, dlaczego życzliwa Pankowskiemu scena Kalambur we Wrocławiu nie może go wystawić, wiem też, że będzie to przynajmniej dzisiaj trudne do zrealizowania w innych polskich teatrach. Sztuka jest na nasze warunki zbyt śmiała2.

1

Zob. P. M a r e c k i, M. Pa n k o w s k i, Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! Marian Pankowski mówi, Wydawnictwo Ha!art, Kraków 2011, ss. 320 (+ audiobook). W nawiasach podano cytowane z tego wydania strony.

2

B. Fa r o n, …z podróży, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2007, s. 198.

199

Z kontaktów z pisarzami

Rozmowa była długa. Mój gospodarz wspominał o tłumaczeniach z języka polskiego na francuski, o trudnościach w przekładzie poezji. Od czasu do czasu wracał do wspomnień o swoim debiucie we lwowskich „Sygnałach” (wiersz Czytam w zieleni), do rozpoczętych na Uniwersytecie Jagiellońskim studiów polonistycznych z Karolem Wojtyłą i Wojciechem Żukrowskim, które brutalnie przerwała wojna, do udziału w walkach obronnych we wrześniu 1939 r., do obozowych przeżyć w Auschwitz, Gross Rosen, Nord hausen i Bergen-Belsen, do pierwszych trudnych dni w Belgii. Podczas tej rozmowy zrodziła się idea spotkania autorskiego Mariana Pankowskiego z krakowskimi nauczycielami, by zainspirować jego twórczością środowisko pedagogów. Odbyło się ono 13 października 1994 r. w Krakowie w siedzibie Wojewódzkiego Ośrodka Metodyczne-go. Wzięła w nim udział liczna grupa polonistów również z sąsiednich miast. Twórczość i opowieść o życiu autora Smagłej swobody wywołały wśród obecnych duże wrażenie, pa-dały liczne pytania, m.in. o literaturę emigracyjną, o życie na obczyźnie, o źródła języka pisarza. Niejako uzupełnieniem, rozwinięciem treści wieczoru był wywiad, jakiego udzielił

Pankowski Józefowi Baranowi. Tekst pt. Trudna wolność drukowała „Gazeta Krakowska”

w magazynie „Od piątku do piątku” 21 października, tydzień po spotkaniu.

Parę myśli z tej rozmowy warto dzisiaj po latach przypomnieć. Na pytanie, skąd wynika jędrność jego polskiego języka, mimo wieloletniego przebywania na obczyźnie, pisarz przypomina, że od 1949 r. jest lektorem języka polskiego i wykładowcą literatury polskiej na Wolnym Uniwersytecie w Brukseli. Współczesną polszczyznę poznawał podczas licznych wyjazdów do Polski, do rodzinnego Sanoka, z listów matki: „Polszczyzna jest moją najważniejszą ojczyzną” – wyznaje. Wyjaśnia też słowo „wolny” w nazwie uczelni:

„Od wszelkich nacisków: państwa, kościoła. Powstał w 1834 po odzyskaniu przez Belgię niepodległości jako alternatywa do uniwersytetów papieskich i katolickich”. Sceptycznie odnosi się do Polskiej emigracji, jej patriotycznych rytuałów: „Na szczęście – mówi –

dość wcześnie jako pisarz pojąłem, że nie chcę być powtarzaczem historii, śpiewającym stare pieśni nad starymi pomnikami, lecz odstępcą od dogmatów, co oczywiście nie pomogło mi w układaniu dobrych stosunków z emigracją polską, zarówno w Belgii, jak i na Zachodzie”. Pankowski jako pierwszy pisarz emigracji pojawił się w Polsce, mimo że współpracował wówczas z „Kulturą” paryską. Nie wywołało to entuzjazmu. U nas uważa-no go za „chytrą wtyczkę Zachodu”, podejrzany był też w Belgii. Na jego opowieści o tym, co zobaczył w Polsce, kręcili głowami: „Mieli swój wyimaginowany obraz pokrzywdzonej Polski i nie zamierzali z niego zrezygnować, żeby nie stracić szlachetnej motywacji”. Zwraca uwagę na swoją literacką odrębność, na podejmowanie tematów, jakich nie ma w mar-tyrologicznej patriotycznej literaturze emigracyjnej, mówi o człowieku zmysłowym, cielesnym, ziemskim, o kobiecie i mężczyźnie, „o człowieku bez bandaży i munduru powstańczego”. Od postawy romantycznej pomógł mu zdystansować się prof. Backvis, któ-

ry traktował mesjanizm Mickiewicza z ironią. Mówi o swojej laickiej postawie, wskazując na Auschwitz, gdzie definitywnie stracił wiarę. „A ja tam straciłem wszystkie złudzenia co 200

Testament Mariana Pankowskiego

do Boga, ludzi, człowieka i nic na to nie poradzę. Potem z trudem odbudowałem w swoim życiu i pisarstwie trudną wiarę, ale tylko w człowieka”. Mamy też inne wyznanie: „Muszę robić wszystko, żeby jak najetyczniej, najmoralniej przeżyć ten kawałek życia, powiedz-my do setki i dawać temu świadectwo jak najprawdziwszym tekstem, jak najprawdziwszą mową, no i po polsku”.

Są to – jak widać – mocne, jednoznaczne wyznania. Pankowski miał wówczas siedemdziesiąt pięć lat. Planowanej setki nie dożył, zmarł – jak wspomniałem – w wieku dziewięćdziesięciu dwóch lat.

Na zakończenie rozmowy, kiedy Baran komentuje jego sądy słowami: „odnosi się Pan krytycznie do tradycji katolickiej, która – Pana zdaniem – deformuje obraz człowieka i sprowadza go do funkcji marionetki i podmiotu. Równocześnie krytycznie odnosi się Pan do zachodnioeuropejskiej symetrii kartezjańskich ogrodów. Trudna ta Pana wolność, Panie Profesorze…”. Pankowski odpowiada: „Nie jestem nauczycielem narodu, jestem pisarzem wywrotowym, który dąży do odkrycia wielu prawd o człowieku zmysłowym i metafizycznym, wpisanym między tę nędzną, żmudną ziemię a puste niebo. Nie znajdzie Pan u mnie łatwej nadziei…”.

3.

Maria Danilewicz-Zielińska, autorka książki o literaturze emigracyjnej, ongiś napisała:

„Za wcześnie jeszcze na spokojne oceny Pankowskiego. Musi się uleżeć. Obcy muszą się na nim poznać pierwsi, a potem – może i my go odkryjemy. Ten proceder ma już wielką i piękną tradycję…”3.

Te słowa spełniły się dopiero w XXI w. za sprawą krakowskiej Korporacji Ha!art i po części „Krytyki Politycznej”. W 2003 r. Piotr Marecki zorganizował w krakowskim Bunkrze Sztuki sesję naukową o autorze Rudolfa, na której grupa młodych literaturoznawców zaproponowała inne niż dotąd odczytanie tekstów Pankowskiego i określenie tej twórczości w kontekście różnych tradycji literatury światowej. Autorów prac zainteresowała przede wszystkim wspomniana w wywiadzie Józefa Barana „cielesność” dorobku, wi-dziana w kontekście modnych ówcześnie badań genderowych, interesujących się kwestią płci, odmienności seksualnych, a także problematyka Innego. W 2004 r. ukazał się monograficzny zeszyt „Ha!artu” nr 1 (18), zawierający materiały z tej sesji. W tym czasie zrodziły się też bezpośrednie kontakty Mareckiego z Pankowskim, które pisarz nazwał

„literacką przyjaźnią”. Zaowocowała ona bogatą korespondencją, wieloma rozmowami telefonicznymi, częstymi wizytami w Polsce. Wydawnictwo Korporacji wznowiło pełną polską wersję opowieści Rudolf. Książka odważna i kontrowersyjna, opublikowana u nas po raz pierwszy w 1980 r., właściwie nie była znana. Z kolei drukowano w krakowskiej ofi-cynie twórczość senioralną pisarza z Sanoka, a więc Bal wdów i wdowców (2006), Ostatni zlot aniołów („Krytyka Polityczna” 2007), Była Żydówka, nie ma Żydówki (2008), Niewola 3

M. D a n i l e w i c z - Z i e l i ń s k a, Szkice o literaturze emigracyjnej, Ossolineum, Wrocław 1992, s. 354.

201

Z kontaktów z pisarzami

i dola Adama Poremby (2009), Tratwa nas czeka (2010), w 2007 r. wznowieni zostali radykalni Pątnicy z Macierzyzny, planowano też wznowienie powieści Matuga idzie oraz opowiadań rozproszonych.

Piotr Marecki w Posłowiu publikacji Ha!artu4 – wywiadu-rzeki – napisał: Dorobiliśmy się nareszcie pełniejszego, krytycznego odbioru dzieł mistrza z Sanoka – Pankowski bowiem znalazł się na ustach wszystkich ze światka literackiego w Polsce. Na ten moment tworzący od kilku dekad pisarz czekał. W jednym z listów napisał: „nareszcie” (s. 311).

Wieloletnia przyjaciółka i tłumaczka wielu utworów Pankowskiego, która nadała książce Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! Marian Pankowski mówi ostatni szlif, po lekturze tekstu napisała do redaktora: „Istny testament!”. Jest bowiem ta książka zawierająca ponad trzysta stronic najpełniejszym – jak dotąd – kompendium wiedzy o pisarzu, o jego prze-

życiach, poglądach na człowieka, religię, politykę, polskość itp. Na zakończenie książki rozmówca postawił datę: Bruksela 21–27 sierpnia 2009. To, jakby określił Kazimierz Wyka, realny czas narracji, okres, w którym autor nagrywał rozmowę. Zamknął w niej jednak – jak sądzę – całą wiedzę, jaką posiadł na temat Pankowskiego przez prawie dziesięć lat obcowania bezpośredniego z pisarzem. Świadczą o tym takie zdania z cytowanego już Posłowia: Pochodzący z plebejskiej rodziny Pankowski posługiwał się niespotykaną już dzisiaj polszczyzną, na któ-

rą składają się ukrainizmy, regionalizmy, żydowski humor, a jednocześnie historia polskiej literatury „nie-okrzesanej”, wywrotowej, marginesowej – funkcjonującej poza głównymi nurtami. Właśnie ze względu na równorzędnie wykorzystywany profesorski arystokratyzm i sanocką plebejskość o mowie i stylu prozy Pankowskiego mówi się, że dokonały „rozróby w polszczyźnie” (s. 310).

Powróćmy do wywiadu-rzeki Mariana Pankowskiego. Książka składa się z dwunastu rozdziałów, ułożonych w zasadzie chronologicznie. Przypomnę ich tytuły, gdyż wyznaczają one kolejne punkty biografii i określają główne osie tematyczne, wokół których toczy się rozmowa. A więc: Ówczesności sanockie; Z Jarosławia do Auszwicu; Auszwic. Prze-pisywanie; Wyzwolenie od narodowego barszczu; „Mają mnie pewnie za myśliwca”. Kobiety Pankowskiego; Narty papieskie; Emigracje I: „Kultura” , „Nam wieczna w polszczyźnie rozró-

ba!” Matuga idzie i „Kultura” ; Emigracje II: „Wiadomości” i „Oficyna Poetów” ; Seksualne eman-cypacje: rok 1968; Siwe włosy a myśli wielobarwne; Marian Pankowski: pisarz postsekularny.

Mimo że w twórczości autora z Sanoka, a zwłaszcza w prozie o znamionach autobiograficznych, można było odnaleźć sporo faktów z jego życia, to jednak tak głębokiego, tak szczerego – jak mniemam – wyznania osobistego nie mieliśmy dotąd. Rozpoczyna opowieść od dzieciństwa spędzonego w Sanoku, a więc szczegółowy opis domu, charakterystyka rodziców, brata, co posługiwał się słownictwem skatologicznym i erotycznym, braci matki, Feliksa i Józefa Zielińskich. Wiele miejsca poświęca środowisku, w jakim się wychował, a więc ojciec robotnik, czasopismo „Naprzód” w domu, fascynacje socja-listycznym PPS-em, mitingi 1-majowe, tygiel kultur: „żyliśmy harmonijnie i z Żydami, i Ukraińcami” (s. 40) – wspomina. Dopiero przed wojną studenci sanoccy przynieśli 4

P. M a r e c k i, M. Pa n k o w s k i, Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! …

202

Testament Mariana Pankowskiego

antysemityzm ze Lwowa. Jest to systematyczna relacja z kolejnych etapów życia, zawierająca nieraz wiele zapamiętanych szczegółów.

W ten właśnie sposób działa moja pamięć, odkąd żyję: zapamiętuję, nie wiem dlaczego, rozmaite sytuacje, one tkwią w mojej głowie. I kiedy piszę, same mi się narzucają. To oczywiście fikcja, ale przykłady są czer-pane ze spostrzeżeń poczynionych w różnych okresach mojego życia, również w tym międzywojennym Sanoku, o którym panu opowiadam (s. 55).

Rok i dwa tygodnie w wojsku. Atmosfera jak w Dniu rekruta Zbigniewa Uniłowskiego. „ […] nagle ten patriotyzm polski, te orły białe, ci oficerowie, to wszystko jakby posza-rzało, jakoś brudem się okryło. To był dla mnie straszny zawód” (s. 59). A uniwersytet?

Opowiada o środowisku studenckim, koledzy: Hołuj, Żukrowski, Wojtyła, profesorowie Nitsch, Pigoń, Kołaczkowski, kawiarnia „U Plastyków”, życie w akademiku: Kraków był więc dla mnie nie tylko miastem Wyspiańskiego, nie tylko miastem, w którym rodzice ślub brali, gdzie odbywały się wiece i prawdą o Polesiu podzieliła się Wanda Wasilewska. Był również miastem Uniwersytetu Jagiellońskiego, którego znaczenia już wówczas byłem świadomy. I zdawałem sobie sprawę, jak wielkie miałem szczęście, że zostałem przyjęty na studia, jaki to oznaczało awans społeczny (s. 71).

Wakacje przed wybuchem wojny spędza jako robotnik w fabryce wagonów w Sanoku. Udział w kampanii wrześniowej, ucieczka do Lwowa do brata, powrót do Sanoka, aresztowanie, więzienie w Tarnowie, Auschwitz i następne, wspomniane już obozy zagła-dy, książka Z Auszwicu do Belsen. Przygody 5 – napisana po pięćdziesięciu latach. Z relacji tej wyłania się sylwetka bardzo przewrotnego pisarza, który kpi ze świętości narodowych, fałszywego patriotyzmu, który żyje z grobów, z napisów na grobowcach ( Teatrowanie nad świętym barszczem, 1962). Myślę, że Pankowski prezentuje niewygodny sposób myślenia także we współczesnych czasach: obozy – ironia, odbrązowione dwudziestolecie międzywojenne, aprobata PPS-owskiego socjalizmu, zdecydowana reakcja na antysemityzm.

Bardzo gęsty wywiad, mnóstwo szczegółów, sporo wątków, skrupulatna charakterystyka początków pisarskich po polsku i po francusku. Marecki sprytnie prowokuje pisarza do autorefleksji, metaliterackich wypowiedzi, cytuje fragmenty jego utworów, zamiast stereotypowych pytań: „co autor chciał przez to powiedzieć?”. Pankowski dba o to, by nie określać go jako pisarza emigracyjnego, jeździł – jak wspomniałem już – do kraju, stracił kontakt z „Kulturą”, inaczej widział Polskę niż emigracja, chociaż prezentował umiarkowany optymizm w opisie ówczesnej polskiej rzeczywistości. Kiedy Marecki drąży temat życia erotycznego, pierwszych kontaktów z kobietami, ten w pewnym momencie odpowiada: „nigdy się tym jeszcze nie podzieliłem” (s. 174). Sporo w tych wynurzeniach mówi się o cielesności, sporo pada pytań antropologicznych. Rozmówca konfrontuje to opowiadanie z twórczością, szukając wątków autobiograficznych. Wywiad zawiera wiele prawd o życiu, wyznań, jakich nie znajdziemy w licznych ostatnio dziennikach pisarzy. Pankowski jest szczery do bólu. Według mnie ta książka to najlepszy utwór autobiograficzny autora Pieśni pompejańskich. Znalazł się tutaj rozdział o kontaktach 5

Zob. M. Pa n k o w s k i, Z Auszwicu do Belsen. Przygody, Czytelnik, Warszawa 2000, ss. 86.

203

Z kontaktów z pisarzami

z Karolem Wojtyłą, papieżem Janem Pawłem II, relacja spokojna, rzeczowa, pisana z pozycji ateisty, ale z szacunkiem dla uniwersyteckiego kolegi, który interesował się teatrem i nic nie wskazywało wówczas, że obierze drogę kapłana.

Niejednokrotnie wracały w tej relacji kwestie stosunku Pankowskiego do emigracji i na odwrót, środowisk emigracyjnych do autora opowieści Matuga idzie, odrzuconej przez „Kulturę”, niedrukowanej w kraju, wydanej własnym sumptem w Brukseli, a w Polsce w 1983 r. w Lublinie.

Szczegółowo te kwestie rozważa w rozdziałach Emigracje I: „Kultura” , „Nam wieczna w polszczyźnie rozróba!”. Matuga idzie i „Kultura” , Emigracje II: „Wiadomości” i „Oficyna Poetów” .

Sporo dowiaduje się z nich czytelnik o niuansach emigracyjnych, o tym, że Miłosz był po stronie „Kultury”, nie było go więc w „Wiadomościach”, że „Wiadomości” drukowały Pankowskiego po tym, jak zaprzestała to czynić „Kultura”, o dystansie autora wobec emigracji bogoojczyźnianej, o relacji na jego pierwszy wyjazd do Polski w 1958 r., o zdziwieniu, że Sanok jest teraz miastem bez Żydów, że dzieci szkolne idą do teatru. Wskazuje na różnice mię-

dzy obu emigracyjnymi pismami, między Giedroyciem a rodziną Bednarczyków. „Zaistnia-

łem dzięki Oficynie” – konstatuje. Pankowski odnosi się do rewolty młodzieży w 1968 r. na uniwersytetach europejskich, z jakiej narodziła się kontrkultura i kultura alternatywa. Ma doń dość krytyczny stosunek, określając ją mianem „zabawnej dziecinady”, aczkolwiek widzi w niej również pewne trwałe wartości manifestowane, np. w walce o prawa mniejszości seksualnych, kobiet, mniejszości narodowych, otwarcie się na Innego. Padają tytuły jego utworów: Rudolf (autentyczna opowieść niemieckiego homoseksualisty), Putto (tyczący pedofilii), Kozak i inne opowieści, Powrót białych nietoperzy (erotyka a sacrum).

Ostatnie dwa rozdziały: Siwe włosy a myśli wielobarwne i Marian Pankowski: pisarz postsekularny dotyczą przełomu lat 90. i pierwszej dekady XXI w. Henryk Bereza nazwał utwory Pankowskiego z tego okresu twórczością senioralną. Do niedawna w Polsce starość była tematem tabu. Zmieniło się to na początku obecnego wieku. Pankowski przełamuje stereotypy, podejmuje kwestie starości i erotyki, formułuje receptę na życie w starszym wieku. Marecki zwraca uwagę na konfesyjność prozy senioralnej pisarza w przeciwieństwie do dialogiczności wczesnych utworów.

Ład jest dla mnie – konkluduje Pankowski – najwyższą wartością i sądzę, że wszystkie systemy filozoficzne zawierają pojęcie ładu, bo ład to jest człowiek dobry i pomagający innym. Wszystkie rewolucje są buntem w imię ładu, mimo wyrządzonych krzywd (s. 299).

4.

Po lekturze książki Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! Marian Pankowski mówi zatelefonowałem do Piotra Mareckiego i umówiłem się z nim na rozmowę w kawiarni przy Bunkrze Sztuki (plac Szczepański 3a), gdzie mieści się Korporacja Ha!art, wydawnictwo i księgarnia. Tematem spotkania miał być przede wszystkim Pankowski. Chociaż dzieli 204

Testament Mariana Pankowskiego

nas spora różnica lat – mój rozmówca miał dwa lata, kiedy ja po raz pierwszy spotkałem w Brukseli autora Rudolfa – to dla mnie była to niezwykle interesująca rozmowa. Marecki, przedstawiciel nowej generacji humanistów, pracownik naukowy Uniwersytetu Jagiellońskiego, człowiek o szerokich kulturoznawczych zainteresowaniach, wydawca, autor i redaktor książek o kulturze niezależnej, czasopismach literackich, kinie offowym, wywiadów-rzek z pasją opowiadał o kontaktach z autorem Niewoli i woli Adama Poremby, o percepcji jego utworów wśród młodej generacji czytelników.

Rozmawialiśmy również o moich kontaktach z pisarzem, o dedykacjach na ofiarowa-nych książkach, o wymianie korespondencji. Piotr Marecki uzupełnił moją wiedzę o Pankowskim, dzieląc się wrażeniami z ostatnich lat literackiej przyjaźni z autorem. Otrzyma-

łem od niego brukselskie wydanie Matuga idzie (1959), trzy książki wydane przez Ha!art, a mianowicie: Rudolf (2007), Tratwa nas czeka (2010), Niewola i dola Adama Poremby, jego dwie książki Czycz i filmowcy (2012) oraz Każdy inny. Wspomnienia o Jasiu Stoberskim (2010), a także wzruszającą opowieść Piotra Gryźlickiego i Marcina Kowalskiego Apte.

Niedokończona opowieść (2010), oraz trzy zeszyty kwartalnika „Ha!art”. Dzięki temu moja kolekcja dzieł brukselskiego pisarza znacznie się wzbogaciła, a wiedza o tym ambitnym przedsięwzięciu, jakim jest Korporacja Ha!art, znacznie wzrosła.

Wcześniejsza próba przybliżenia Pankowskiego polskim odbiorcom, m.in. przez teatry w Katowicach, Poznaniu, we Wrocławiu, edycja utworów w Wydawnictwie Literackim, w Lublinie dzięki staraniom Stanisława Barcia czy moje próby popularyzowania go w Krakowie w latach 90. nie okazały się na tyle skuteczne, co aktywność Ha!artu. Bez przesady można powiedzieć, że dzięki inicjatywom Korporacji Pankowski odżył na polskim rynku czytelniczym, powrócił do kraju, od którego, mimo wieloletniego pobytu na obczyźnie, nigdy mentalnie się nie oddalił.

205

3

Lekarze piszą

3

Lekarze piszą

3.1.

Chirurgiczny styl pisania

Kiedy profesor Antoni Dziatkowiak zaproponował mi lekturę swojego opus magnum 1, księgi wspomnień jeszcze w rękopisie (wydruk komputerowy) i wyrażenie opinii o tym materiale, przez chwilę się zawahałem. Zastanowiłem się, czy mam dostateczne kompetencje, by wypowiadać się na temat tekstu wybitnego kardiochirurga . Czy historyk literatury, krytyk literacki jest uprawniony do oceny narracji wspomnieniowej lekarza? Po krótkim namyśle odrzuciłem te wątpliwości. Przypomniałem sobie bowiem, że przecież przed paru laty napisałem szkic o dwóch książkach innego krakowskiego profesora nauk medycznych, Andrzeja Szczeklika – Katharsis i Kore, że uczestniczyłem w Lublinie w konferencji naukowej na temat Lekarze medycyny jako twórcy literatury polskiej i obcej. Notabene w księdze pokonferencyjnej (Lublin 2008) znajduje się artykuł Alicji Nasiłowskiej-

-Barud Z pamiętnika lekarza, który przeżył transplantację serca, relacjonujący treść książki Tadeusza Dzido Żyję z obcym sercem (Biłgoraj 1997), w której autor opowiada o swoim zabiegu w krakowskiej klinice u Antoniego Dziatkowiaka. Przypadek ten również opisuje Profesor. Nadto miałem parę razy okazję wypowiadać się na temat dzienników, pamiętników i wspomnień z literaturoznawczego punktu widzenia.

W oderwaniu od codziennych zajęć, w ciszy i spokoju zabrałem się do lektury tego obszernego dokumentu; czynność ta pochłonęła mnie bez reszty. Przeczytałem książkę –

jak to się mówi – od deski do deski – jednym tchem. Podzielę się zatem z Czytelnikami moimi osobistymi refleksjami na jej temat, nie unikając zawodowego „skrzywienia”, czyli opinii literaturoznawczej.

Wspomniana już Małgorzata Czermińska w książce Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie (Kraków 2000) zwraca uwagę na wielowarstwowość tego typu wypowiedzi. Książka Antoniego Dziatkowiaka potwierdza w całości diagnozę literaturoznawcy. Najsilniejszą jej warstwą, najbardziej obszerną jest pierwsza, „świadectwo”. Autor postanowił bowiem przekazać potomnym, kolegom po fachu, lekarzom, pacjentom, najbliższym, w tym wnukom, swoje doświadczenia życiowe i zawodowe, opisać koleje losu od narodzin w 1931 do 2009 r. Te partie książki cechuje niezwykła akrybia, szacunek dla faktów, dla nazwisk, których w tym tomie są dziesiątki, a może setki. Każdy, z kim w swoim życiu spotkał się narrator, znalazł właściwe miejsce na kartach księgi, znajdzie w niej swoje imię i nazwisko; oszczędza jedynie tych, którzy odegrali w jego życiu jakąś niechlubną rolę, wówczas posługuje się jedynie inicjałami imienia i nazwiska, jak np. sekretarza KU PZPR

w łódzkiej AM, który przez parę lat wstrzymywał zatwierdzenie jego habilitacji (dr J.W.).

1

Zob. A. J. D z i a t k o w i a k, Serce i skalpel. Fascynacje i wspomnienia kardiochirurga 1931– 2010, Anabasis, Kraków 2010, ss. 648.

209

Lekarze piszą

Wspomnienia Dziatkowiaka to kopalnia wiedzy na temat rozwoju kardiochirurgii na świecie i w Polsce od lat 50. ubiegłego wieku do współczesności, informacje o rozwoju techniki i sposobach operowania, dziesiątki nazwisk lekarzy z Poznania, Łodzi i Krakowa, a także z zagranicy, zwłaszcza ze Stanów Zjednoczonych, gdzie autor odbył w latach 1964–1965 roczny staż na Uniwersytecie Houston w Teksasie. Szczególne miejsce w tych wspomnieniach znalazł mistrz i nauczyciel, prof. Jan Moll, wybitny kardiochirurg, z któ-

rym Antoni Dziatkowiak współpracował najpierw w Poznaniu, potem w Łodzi. Osobne miejsce w tej narracji stanowi Kraków, do którego autor przybył w 1979 r. i w którym stworzył słynną na cały świat Klinikę Kardiochirurgii, w której czynnie przepracował 22 lata.

Książka, mimo że nie epatuje nachalnym dydaktyzmem, może być pouczającą lekturą dla młodych lekarzy, dla adeptów kunsztu medycznego. Pokazuje bowiem, jak żmudną pracą, pełną wyrzeczeń, również osobistych, dochodzi się do sukcesów, do uznania, do własnej satysfakcji. Dziatkowiak tę drogę na własnym przykładzie z poczuciem skromno-

ści, ale i godności w pełni ukazuje. Autor nie stara się swoim rozważaniom nadać jakiegoś metafizycznego czy filozoficznego sensu, nie szuka kontekstów w dziedzinie sztuki. Dlań wiedza medyczna to nauka empiryczna, poparta wieloletnią praktyką, długim doświadczeniem, dzięki któremu – i rozwojowi techniki – można zostać mistrzem.

Na dwie kwestie w tej warstwie faktograficznej pragnę zwrócić uwagę, na aspekt osobisty i kontekst polityczny. W pierwszej jawi się nam narrator jako solidny, kochający mąż i ojciec, który z atencją wyraża się o swojej żonie Hannie i dwóch córkach, Wandzie i Barbarze, który jest dumny z ich medycznych dokonań. Cechą charakterystyczną jest tutaj używanie imion zdrobniałych, a nie oficjalnych, a więc Hania, Wandzia, Basia. Nie zawaha się jednak wyznać po latach, że praca zawodowa w młodości tak go absorbowała, że większość obowiązków rodzicielskich scedował na żonę. Apeluje przy tym do młodych, by tego błędu nie popełniali.

Życie Profesora toczyło się w czasach historycznie ciekawych, wręcz burzliwych.

Najpierw rodzinna Mosina w Poznańskiem i stosunkowo ubogie życie przed wojną. Lektura wspomnień Dziatkowiaka uświadomiła mi, dlaczego moja teściowa, rodem z Poznańskiego, zwracała się do mnie, jak się elegancko ubrałem na jakąś uroczystość uczelnianą, wyglądasz jak „elegant z Mosiny”. Profesor z właściwym sobie dystansem poświęca tej sprawie osobny fragment. Z kolei druga wojna światowa, działalność V kolumny i niedogodności życia pod okupacją. Odnotowuje radość z wypędzenia Niemców w 1945 r., tragiczny czerwiec 1956 r., czasy Gierka i dramat stanu wojennego. Zwraca przy tym uwagę rzetelna, realistyczna ocena przyczyn jego wprowadzenia i odpowiedzialnej roli Wojciecha Jaruzelskiego. Tego typu stanowisko w czasach obecnej nagonki na generała jest – w moim przekonaniu – aktem osobistej odwagi, uczciwości, samodzielności sądu.

Celem wspomnień Dziatkowiaka nie jest nadmierne komentowanie faktów, ich ocenianie. Pozostawia on czytelnikowi dużą swobodę, wierzy w jego inteligencję i rozsądek. Nie znaczy to, że całkowicie chowa się za nie, że nie artykułuje wprost swojego 210

Chirurgiczny styl pisania

zdania. Chociaż warstwa „wyznania” (określenie Czermińskiej) jest w książce Profesora znacznie szczuplejsza od „świadectwa”, to jednak z dyskretnego nieraz komentarza, z alu-zji odczytać można jego stanowisko, poglądy, spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, na hitlerowskiego okupanta, na zachowania Niemców w Poznańskiem, żołnierzy radzieckich podczas wyzwalania Polski, na kształtowanie się władzy ludowej itp. Na tle niektó-

rych współczesnych ocen tamtych czasów wypowiedzi Profesora cechuje spokój, próba solidnego ważenia faktów historycznych w ich kontekście, uczciwość osobista, choć nie szczędzi również uszczypliwości pod adresem anomalii tzw. realnego socjalizmu. Kiedy gdzie indziej przywołuje postać legendarnego majora Hubala, stwierdza: „sądzę, że przypomnienie młodemu pokoleniu tej dramatycznej i bohaterskiej, acz niepoprawnej historii będzie słuszne i pożyteczne”.

Trzeci wyróżniony przez Małgorzatę Czermińską termin w twórczości autobiograficznej „wyzwanie” dotyczy kontaktu autora z czytelnikiem. Twórca Serca i skalpela potencjalnego czytelnika traktuje poważnie, nie puszcza do niego oka, nie ucieka się do niedomówień, nie prowadzi z nim gry, nawiązuje dialog. „Gwoli rzetelności i szacunku dla czytelnika z pokorą i szczerze wyznaję, że obecnie mając za sobą 50 lat nieprzerwanej pracy chirurga i prawie 80 lat życiowego doświadczenia, jest mi łatwiej z pozycji mentora stawiać wymagania i próbować pouczać” (s. 453). Zauważyć też trzeba, że ilekroć słowo

„czytelnik” pojawia się w książce, zawsze pisane jest z dużej litery. W słowie Od Autora otrzymujemy wyraźny sygnał, na jakich czytelników Dziatkowiak liczy przede wszystkim, a więc na rodzinę, córki, zięciów i wnuków, na nowe pokolenie medyków, a także na doświadczonych kolegów w zawodzie.

Charakterystyczną cechą wspomnień Profesora jest również ich sylwiczność (termin Ryszarda Nycza2), to jest obecność cudzych wypowiedzi w książce. Zjawisko charakterystyczne dla tekstów literackich i paraliterackich mniej więcej od połowy XX w.

Autor nie nadużywa tej możliwości. Jeżeli jednak uzna za stosowne, że wypowiedzi innych wzbogacą, wzmocnią wiarygodność jego tekstu, sięga po nie. Mamy tutaj zatem i aforyzmy Mistrza, i wypowiedzi dra Piotra Stengerta o swojej rodzinie, i modlitwę Papieża Jana Pawła II z 9 czerwca 1977 r., przemówienie Papieża podczas poświęcenia Krakowskiego Szpitala Specjalistycznego im. Jana Pawła II i wystąpienie Mieczysława Pasowicza, dyrektora szpitala, oraz obszerne wspomnienia żony autora, Hanny. Trzeba przyznać, że stanowią one ważne, mocne uzupełnienie właściwej narracji, korespondują z nią, uzupełniają. Przy czym Dziatkowiak nie chowa się za cudze teksty, odpowiada przede wszystkim z całą odpowiedzialnością za własne solidne słowa i zdania.

Osobna narracja w prezentowanej tutaj księdze to materiał fotograficzny, wykonany przez Profesora, a także przez wielu wybitnych reporterów i artystów fotografii, jak np. Konrad Pollesch. Jest dużo zdjęć w tej publikacji. Ilustrują one ważne wydarzenia rodzinne, kolejne etapy rozwoju naukowego narratora, podobizny ludzi, którzy na jego 2

Zob. R. N y c z, Sylwy współczesne. Problem konstrukcji tekstu, Ossolineum, Wrocław 1984.

211

Lekarze piszą

drodze odegrali istotną rolę. Wiele jest fotografii ilustrujących pracę kardiochirurga, detale operacyjne, udział w kongresach naukowych, wyjazdach zagranicznych czy budowę nowej kliniki kardiochirurgii w Krakowie. Zebrane w osobny album stanowiłyby waż-

ny, samodzielny dokument ilustrujący przebieg życia autora oraz rozwoju uprawianej przezeń dziedziny medycznej, a także świadectwo ważniejszych wydarzeń historycznych z ostatnich 80 lat.

Mojej charakterystyce dzieła Antoniego Dziatkowiaka Serce i skalpel nadałem tytuł

Chirurgiczny styl pisania. Są to słowa samego Profesora, wyrażone w tekście Od Autora.

Myślę bowiem, że trafniej nie można określić formy tych wspomnień. Cechuje je bowiem ogromna konkretność, dokładność, rzeczowość stylu, a przy tym rytmiczny, żywy, zaciekawiający sposób narracji. Zastanawiałem się nad źródłami takiej indywidualnej wypowiedzi i doszedłem do wniosku, że skrzyżowały się tutaj jakby dwie linie: poznańskie pochodzenie autora i uprawiany przezeń zawód kardiochirurga.

212

3.2.

Andrzeja Szczeklika

Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki

oraz Kore. O chorych, chorobach i poszukiwaniu duszy

medycyny (rekonesans literaturoznawczy)

1.

Kim jest Andrzej Szczeklik1, autor dwóch książek z pogranicza medycyny, sztuki i literatury – Katharsis (2002) oraz Kore (2007)? Książek, które tuż po ich ukazaniu stały się bestsellerami u nas w kraju, które są tłumaczone na kilka języków: Katharsis na języki

– angielski, węgierski, francuski, rosyjski i hiszpański; myślę, że również Kore wydaną w ubiegłym roku czeka takie samo, a może większe zainteresowanie międzynarodowe.

Andrzej Szczeklik jest lekarzem, naukowcem, kierownikiem II Katedry i Kliniki Chorób Wewnętrznych UJ. Urodził się w Krakowie 29 lipca 1938 r., tutaj ukończył średnią szkołę muzyczną i potem studia na Akademii Medycznej. Studia podyplomowe odbył w Stanach Zjednoczonych i w Szwecji. Doktoryzował się i habilitował w Akademii Medycznej we Wrocławiu. Od stycznia 1972 r. objął kierownictwo kliniki AM w Krakowie. W latach 1990–1993 był rektorem krakowskiej Akademii Medycznej. W tym czasie nastąpił po-wrót wydziałów medycznych do Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Zainteresowania badawcze Profesora skupiają się wokół chorób serca i płuc. W 1975 r.

przedstawił teorię rozwoju częstej postaci astmy, tzw. aspirynowej, która została udowodnio-na w następnych latach i powszechnie przyjęta. W 1976 r. wstrzyknął sobie i swoim kolegom po raz pierwszy na świecie prostacyklinę, opisał jej działanie na ustrój ludzki i wprowadził do leczenia chorób tętnic. Relację z tego zabiegu znajdujemy w omawianych książkach. W roku 1997 otrzymał I nagrodę czasopisma „Lancet” za odkrycie podłoża genetycznego astmy oskrzelowej, a rok później Royal College of Physicians w Londynie przyznało mu członko-stwo honorowe za odkrycie zaburzeń krzepnięcia krwi w chorobach serca. W tym samym czasie uzyskał główną nagrodę Fundacji na Rzecz Nauki Polskiej i został wybrany wraz z ks. Józefem Tischnerem – Krakowianinem Roku. W 2001 r. dostaje kolejne wyróżnienia, tym razem I nagrodę Amerykańskiej Akademii Alergii, Astmy i Immunologii, a w 2008 nagrodę naukową im. C. von Pirauet Europejskiej Akademii Alergologii i Immunologii Klinicznej.

W 1991 r. wygrał duży konkurs międzynarodowy na badania naukowe, ogłoszony przez Komisję Nauk Wspólnoty Europejskiej, a za uzyskane środki, wsparte następnie 1

Zawarte tu informacje biograficzne uzyskałem od Andrzeja Szczeklika. Pragnę mu za nie, jak również za sugestie bibliograficzne oraz za interesującą rozmowę o twórczości, serdecznie podziękować.

213

Lekarze piszą

hojnie przez Rząd Flandrii i Rząd Polski, wyremontował od podstaw budynek szpitalny, który zajmuje II Katedra Chorób Wewnętrznych, i zbudował nowe, pięciopiętrowe skrzydło kliniczne, nowe laboratoria badawcze i zaplecze dydaktyczne, stwarzając jeden z najnowocześniejszych ośrodków interny i genetyki medycznej w Europie.

Andrzej Szczeklik jest autorem około 600 prac naukowych, publikowanych w większości w fachowych czasopismach międzynarodowych, a także kilku monografii i podręczników drukowanych m.in. w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii i Francji.

Członek Papieskiej Akademii Nauk, od 2006 wiceprezes PAU, członek PAN oraz innych towarzystw naukowych. Otrzymał doktoraty honorowe AM we Wrocławiu, Warszawie, Katowicach i Łodzi. W roku 2008 otrzymał dwa prestiżowe wyróżnienia: Nagrodę TO-TUS w dziedzinie kultury chrześcijańskiej oraz tytuł Ambasadora Języka Polskiego.

Tych parę informacji biograficznych, podanych wręcz w słownikowym skrócie, wy-dało mi się celowe w artykule o książkach, które wyrosły z doświadczenia zawodowego autora i które obok innych aspektów zawierają duży ładunek autobiograficzny w rozumieniu Małgorzaty Czermińskiej ( Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie)2.

Tę warstwę swoich książek sygnalizuje również autor w wywiadzie z Patrycją Pustkowiak: Zobaczyłem, że gdy przybywa lat, czas biegnie prędzej i smugę cienia mamy już za sobą, rodzi się chęć zrozumienia, czym jest zawód, który pochłonął nasze życie3.

2.

Debiut pisarski Szczeklika, by nie rzec wprost literacki, przypada na rok 2002. Wówczas bowiem – jak wspomniałem – w Wydawnictwie Znak w Krakowie ukazuje się Katharsis.

O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki ze wstępem Czesława Miłosza. Laureat literackiej Nagrody Nobla zwraca uwagę, że „książka doktora Szczeklika opowiada o sztuce lekarskiej”, która nie jest łatwa do określenia, gdyż łączą się w niej nierozerwalnie elementy magii, nauki i sztuki. „Co prawda – pisze – książka odsłania nam też historyczną perspektywę medycyny i jej zdumiewająco późne zorientowanie się w dziwach organizmu ludzkiego”. Poeta zwraca też uwagę na obfite odniesienia do literatury minionych wieków, na to, że Szczeklik uświadamia, iż istnieje tajemnicze powiązanie między organizmem ludzkim a energiami duchowymi, że jego tekst cechuje suchy i powściągliwy humor. W końcu konstatuje: Doktor Andrzej Szczeklik jest lekarzem humanistą i poeci oraz artyści wyczuwają w nim umysł nieco po-krewny, choć wsparty nieznaną im wiedzą z zakresu mikrobiologii, chemii i genetyki. Teraz, kiedy tak ważna jest dyskusja o granicach moralnych, narzucana nam przez postęp nauki, książka lekarza humanisty wrażliwego na tę problematykę jest interesująca i bardzo potrzebna4.

2

M. C z e r m i ń s k a, Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie, wyzwanie, Kraków 2000. Wszystkie cytaty wg tego wydania. W nawiasach podano stronice.

3

Wyprawa ze skalpelem po duszę. Rozmawia z Andrzejem Szczeklikiem Pa t r y c j a P u s t k o w i a k, „Dziennik”, 27.10.2007, zob. też wersja elektroniczna „Dziennik.pl” pt. Wyprawa po duszę, www.dziennik.pl [luty 2008 r.]

4

C z. M i ł o s z, Wstęp do A. S z c z e k l i k, Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki, Kraków 2002, s. 5–6.

Wszystkie następne cytaty z Katharsis wg tego wydania. W nawiasach podano strony.

214

Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore. O chorych…

Andrzej Szczeklik zaś we wspomnianym wywiadzie w „Dzienniku” mówi skromnie: W Katharsis opowiadam o sztuce lekarskiej, a więc o umiejętności rozpoznawania choroby i darze przewi-dywania, który budzi podziw wśród postronnych obserwatorów. Nie zapominam o bezradności lekarza, długich nieraz okresach błądzenia po omacku w świecie naznaczonym przez ból i cierpienie5.

Autorzy licznych omówień książek Szczeklika zarówno w kraju, jak i za granicą zwracają uwagę na jej wielowarstwowość, na wspieranie wywodu par excellence naukowego, medycznego, historycznego głęboką wiedzą z zakresu literatury, sztuki (muzyki, plastyki). Toteż rozpatrując książki krakowskiego profesora z literaturoznawczej perspektywy, zwrócić pragnę przede wszystkim uwagę na ich sylwiczny charakter. Liliana Sonik, pisząc o Kore w „Rzeczpospolitej”, konstatuje:

Ciekawych spostrzeżeń i nieoczekiwanych asocjacji znajdujemy w Kore mnóstwo. Lecz nie erudycją zaskoczył mnie Andrzej Szczeklik. O jego wszechstronnych zainteresowaniach wiadomo. Imponująca jest pokora i skrupulatność autora. W Kore nigdy żadna cudza myśl (nawet gdy chodzi o jedno zdanie) nie pojawia się bez cudzysłowu6.

Ryszard Nycz wyraźne eksponowanie heterogeniczności tworzywa oraz tematy-zacji jego organizacji uznał „za jedną z najbardziej znamiennych tendencji współczesnej działalności pisarskiej”. Jako istotne dla form sylwicznej wypowiedzi uważa za Michelem Butorem „intensywność i jawność nawiązań międzytekstowych, świadome włączenie indywidualnej wypowiedzi w intertekstualny dialog”. Butor uważał, że „Najdosłowniejszy cytat jest już w pewnej mierze parodią” ( Powieść jako poszukiwanie). Nycz dopowiada, że zmiana kontekstu nadaje mu nowy sens, dokonuje rozmaitych transformacji, interpretacji. „Oparcie tekstu – uważa – na strukturach już ukształtowanych, gotowych formach językowych i wyspecjalizowanych gatunkach mowy, nadaje całości charakter metatekstowy”7. Nadto metatekstowa funkcja tytułu, określająca w pewien sposób dzieło najczęściej poprzez wskazanie jego tematu – mieści w sobie również komponent genologiczny, któ-

ry rozwija się czasem w „eksplicytną informację gatunkową sformułowaną w podtytule”8.

Przyjrzyjmy się tekstom Andrzeja Szczeklika. Najpierw tytułom. Słowo „katharsis”, a więc oczyszczenie. W misteriach greckich choreja, czyli połączenie tańca z muzyką, pie-

śnią i poezją, służyła do oczyszczenia dusz.

To odwołanie się do starożytności – napisał Miłosz – każe nam myśleć o wielowiekowej ciągłości zawodu, który być może czerpie powagę ze swojego stałego miejsca na granicy pomiędzy życiem i śmiercią (s. 6).

Zresztą Szczeklik na kartach swej książki przeprowadza dość szczegółową egzegezę tego słowa, przypominając, że wywodzi się je najczęściej od Pitagorasa, a Pseudo-Plu-tarch w traktacie O Muzyce wskazuje na jej wspólne z medycyną pochodzenie, odwołuje się też do Pitagorejczyków i do Arystotelesa, który uczynił z katharsis tajemniczą zagadkę, 5

Tamże.

6

L. S o n i k, Dusza w źrenicy oka, „Rzeczpospolita” 29.02.2008 r. Wersja elektroniczna: www.rp.pl [luty 2008 r.]

7

R. N y c z, Sylwy współczesne. Problem konstrukcji tekstu, Ossolineum, Wrocław 1984, s. 15.

8

Tamże, s. 25.

215

Lekarze piszą

jaką pozostała do dzisiaj. Podobnie metatekstową funkcję pełni tytuł drugiej książki Andrzeja Szczeklika. Kore po grecku znaczy dziewczyna, a jednocześnie źrenica.

Grecy mówili – przypomina autor – że duszę w postaci maleńkiej dziewczynki zobaczyć można przez źrenicę, to jedyne okienko z widokiem na mózg, na jego nerwy. W książce zastanawiam się, gdzie dziś podziała się dusza i co ma o niej do powiedzenia medycyna. Szukam jej gdzieś między życiem i śmiercią, zdrowiem a chorobą, nauką a sztuką, a także w miłości. Podobnie jak w Katharsis, zapuszczam się na tereny poezji, muzyki, literatury i malarstwa, co wynika z przekonania, że medycyna i sztuka mają wspólny rodowód, magię.

( Wyprawa ze skalpelem po duszę)9.

Jak zatem widać, oba tytuły Katharsis i Kore, wywodzące się z języka greckiego, wskazują na ich metatekstową funkcję, mocują dyskurs autora w historii, z góry niejako sugerują, że o medycynie, chorobach, pacjentach, życiu i śmierci będzie się mówiło w szerokim kontekście kulturowym. Podtytuły natomiast nie spełniają tutaj roli – jak chce Nycz – „eksplicytnej informacji gatunkowej.” O uzdrowicielskiej mocy natury i sztuki ( Katharsis) oraz O chorych, chorobach i poszukiwaniu duszy medycyny ( Kore) to w dalszym ciągu metatekstowe objaśnianie metaforycznych tytułów, dopowiedzenie, o czym bę-

dzie traktować książka.

Mimo braku konkretnych metatekstowych nazwań gatunku tekstów Szczeklika, genologiczne ich określenie jest możliwe. Ułatwić je mogą konstatacje Małgorzaty Czermińskiej, która w Autobiograficznym trójkącie stwierdza m.in.: Poza skalą świadectwa wyznania i wyzwania pozostaje esej, czyli trzeci obszar w obrębie prozy niefikcjo-nalnej […] Esej rozwija refleksję, jego domeną jest myśl, ponadindywidualna rzeczywistość kultury, świat ducha. […] Przy czym eseizacja wydaje się dążeniem skierowanym odmiennie nie tylko do intymizmu, ale i do dokumentalności, polega bowiem na intelektualnym opracowaniu surowych danych, jest rzutem ku interpretacji (s. 17–18).

Nie stanowią bowiem książki Szczeklika prostego świadectwa, wyznania i wyzwania. Nawet najbardziej autobiograficzne wspomnienia zebrane podczas lekarskiej pracy to coś więcej niż tylko przywołanie faktów, to jednocześnie ważne ogniwo w próbie dotarcia do istoty zawodu lekarza, medycyny jako rzemiosła i sztuki zarazem.

Adam Zagajewski, autor wstępu do Kore napisał:

Podstawą humanistyki (i poezji) jest przecież cierpliwa kontemplacja świata i sztuki – kontemplacja, która nie ma swych mikroskopów ani rentgenów, tylko oko, pamięć oraz to, co Błażej Pascal nazwał l’esprit de finesse (a co Tadeusz Boy-Żeleński przekłada jako „przyrodzoną bystrość” […]. […] być człowiekiem (nawet zdrowym, nawet młodym) to być wiecznie niezadowolonym. To szukać książek, które z tego filozoficznego niezadowolenia czynią temat i budulec, a dzięki temu – paradoksalnie nieco je łagodzą. Taką właśnie książką jest Kore, bardzo osobisty przewodnik Andrzeja Szczeklika po medycynie i humanistyce i także do pewnego stopnia, po jego własnych wspomnieniach10.

A Patrycja Pustkowiak, recenzentka „Dziennika”, dodaje:

9

Tamże.

10 A. Z a g a j e w s k i, Wstęp do: A. S z c z e k l i k, Kore, Kraków 2007, s. 7. Wszystkie następne cytaty z Kore wg tego wydania. W nawiasach podano strony.

216

Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore. O chorych…

Ten niezwykły zbiór esejów wybitnego lekarza, specjalisty od chorób płuc i serca, to próba dotarcia do korzeni medycyny, aby pokazać, że sztuka medyczna jest w istocie rzemiosłem na wskroś twórczym […].

Pisarzem kieruje przede wszystkim szczera chęć podzielenia się z czytelnikiem osobistym doświadczeniem i potrzeba zadawania pytań11.

W obu cytowanych wypowiedziach, poety i krytyka, zwraca się uwagę na humanistyczny aspekt tekstu Szczeklika, na łączenie doświadczenia osobistego z szerszą refleksją kulturową, na medycynę – nie tylko jako rzemiosło, ale i sztukę, na to, że autor wielu zagadnień nie rozstrzyga, lecz nieustannie zadaje fundamentalne pytania. Padają tu też określenia par excellence literackie: „pisarz” i „esej”.

Ponieważ książka Kore. O chorych, chorobach i poszukiwaniu duszy medycyny ma podobnie jak Katharsis charakter sylwiczny, z analogicznej materii jest zbudowana, w jej inter-tekstualnej strukturze mamy odniesienia do literatury, muzyki, malarstwa, filozofii, ograniczę się do analizy tekstu wyłącznie pierwszej książki Andrzeja Szczeklika Katharsis. Myślę bowiem, iż wynikające stąd wnioski bez większego błędu można odnieść do obu pozycji.

3.

Katharsis podobnie jak Kore zawiera sporo materiału autobiograficznego, wspomnień z własnej praktyki lekarskiej. Mamy też anegdotę z doświadczeń medycznych ojca autora, lekarza.

Mój ojciec, lekarz, był przed wojną poproszony do podmiejskiej posiadłości księcia X, który zaniemógł.

Książę siedział w wysokim fotelu, tuż za nim stał kamerdyner Jan. W trakcie zbierania wywiadu, pod koniec litanii zadawanych przez lekarza pytań, zjawia się zwykle ostatnie, o przebyte choroby, w kręgu tak zwanych wstydliwych. Pytanie padło. Zaległa cisza. Wreszcie książę skłonił lekko głowę do tyłu i spytał: „Janie, czy wtedy w Paryżu to było to? – Nic nie było, Wasza Wysokość” – padła odpowiedź. „Nie, nic nie było, Panie Doktorze” – odpowiedział książę (s. 13).

Cytowany fragment o wyraźnie wspomnieniowym charakterze to zatem nie tylko przywołana anegdota z charakterystyczną dla Szczeklika nutką ironii, ale opowieść o tym, jak lekarz wchodzi w świat chorego, w sferę intymną, skrywaną przed otoczeniem, a także nieraz przed samym sobą, o koniecznej czasem pomocy trzeciej osoby, o umiejętności słuchania. Przypomnienie zaś egzaminu z psychiatrii, podczas którego profesor pozostawił go z chorym i polecił przeprowadzenie anamnezy (wywiadu), to przykład na znalezienie odpowiedniego klucza, by chory zaczął mówić. Kolejne sztuczki stosowane przez studenta nie dawały rezultatu. Dopiero odbijanie piłeczki pingpongowej spowodowało, że chory, który był – jak się okazało – świetnym graczem, się otworzył. „Rytmiczny stukot piłeczki pingpongowej przebił ciszę, w której zamknął się chory. Nastąpiło otwarcie” (s. 14). Wspomnień z doświadczeń z praktyki lekarskiej mamy w Katharsis sporo, jak choćby to o osiemnastoletniej Basi N. z opolskiej wioski, która ze skaleczoną nogą od pół roku wędrowała ze szpitala do szpitala. Dopiero przypadkowo po wielu badaniach stwierdzono, że cierpi na zespół Münchhausena i sama dokonuje samookaleczeń.

11 Tamże.

217

Lekarze piszą

„Zespół Münchhausena to rzecz absolutnie niezwykła – konstatuje Szczeklik. Nie jest natomiast aż taką niezwykłością bezradność lekarza, rosnąca bezradność w zmaganiu z indywidualną chorobą” (s. 23). Innej kwestii dotyczy wspomnienie o nowo otwartej klinice reanimacyjnej i o pierwszym pacjencie, którym okazał się człowiek w czerni wracający z pogrzebu teściowej, na którym poczuł się nieswojo.

Zdecydował się zaglądnąć do najbliższego szpitala, zziajany wywlókł się na piętro i padł u naszych stóp

[młodych lekarzy]. Nie żył. Na to czekaliśmy. Co za szczęście! Rzuciliśmy się na niego.

Kiedy nasz pierwszy pacjent wychodził po dwóch tygodniach do domu, przyjął kwiaty od pielęgniarek i że-gnając się, powiedział: „A teściową, gdziekolwiek ona jest, raz jeszcze szlag trafi, gdy zobaczy, jak mnie się upiekło!” (s. 24–25).

To dowód, że w medycynie możliwy jest przypadek trudny do przewidzenia.

Sporo miejsca w Katharsis zajmuje historia medycyny, nauk medycznych, odkryć nowych leków.

Pamiętam – pisze autor – sympozjum w Chicago, kilka miesięcy później, mówił Joseph Fried, ich najlepszy chemik […] „Z moich doświadczeń wynika, że największe prawdopodobieństwo zaistnienia ma jeden układ, którego wzór przedstawiłem na tablicy. Taka może być prostacyklina. Zsyntetyzowałem ją i przywio-złem, aby Państwu pokazać” […]. Czy muszę mówić, że noc spędziliśmy z Friedem przy barze i następnego dnia lecieliśmy do kraju z kilkunastoma miligramami bezcennego dla nas proszku? (s. 59).

Dalej opowiada o tym, jak w kraju przeprowadzili doświadczenie na kotach, a potem na sobie, by sprawdzić działania leku i powikłania stąd wynikające.

W rozdziale Exitus pisze m.in. o pozorowaniu śmierci, by poznać prawdziwe uczucia rodziny. Przypomina Chorego z urojenia Moliera, gdzie bohater udaje zmarłego, by poznać zachowania bliskich, oraz wspomina autentyczną historię:

We Wrocławiu zaś – w ciężkich czasach powojennych – w jednym z domów zdecydowano się odegrać zgon babci, by od rodziny w Ameryce wyłudzić pieniądze na koszta pogrzebu. Zaproszono fotografa, rodzina po-grążona w smutku otoczyła katafalk z zapalonymi świecami i w ciszy zaczęto wyliczać krewnych, dla których trzeba będzie zrobić zdjęcia zmarłej. Wyliczanie przerwała babcia, z trumny wołając: „I dla mnie jedno!”.

Fotograf podobno wyskoczył przez okno (s. 111).

Przytoczyłem kilka wybranych przykładów z materii wspomnieniowej w eseju Szczeklika, „o uwodzicielskiej mocy natury i sztuki”. W sylwicznym tekście to tylko jedna warstwa Katharsis. Dla wyjaśnienia swego przekonania, że „medycyna i sztuka wywodzą się z jednego pnia” (s. 17) sięga autor – jak się już rzekło – do wielu dziedzin literatury, muzyki, malarstwa, historii, historii nauki. Uprzywilejowaną przy tym dziedziną Profesora jest antyk. Tutaj poszukuje źródeł dla wyjaśnienia wielu tajemnic swego zawodu. Oto jak zaczyna swoją opowieść w Katharsis:

Konieczność ma na imię Ananke. Podlega jej każdy, nawet bogowie na Olimpie. Jej jednej nie wcielił Homer w żadną postać i dlatego wątpiono, czy ma twarz. Pokazał tylko jej córkę Mojrę, która przędzie nić życia.

U Hezjoda są już trzy Mojry. […] Nad nimi góruje ta, którą otacza najwyższa tajemnica, a od jej wyroku nie ma odwołania ta, którą Ajschylos nazywa „silną Mojrą” Ananke (s. 9).

218

Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore. O chorych…

Jak widać, w tym krótkim fragmencie o konieczności mamy i imię Ananke, i Mojry, i bogów na Olimpie, i Homera, i Hezjoda, i Ajschylosa. Tych odwołań do antyku, do mi-tologii, do literatury greckiej mamy w tekście Szczeklika sporo. W innym miejscu przywołuje Platona ( Państwo), aforyzmy Hipokratesa, Eurypidesa, „prometejskie marzenie o człowieku”. Rozdział Eliksir życia rozpoczyna tak:

Miłość i ogień znaczą narodziny medycyny. Miłość Apolla do Koronis – miłość gwałtowna, zamraczająca.

Kiedy Koronis była brzemienna i nosiła dziecko Apolla, zdradziła go z cudzoziemcem z Arkadii.

Tu następuje dalsza charakterystyka mitu, a wszystko po to, by stwierdzić, że „człowiek nie zaniechał marzeń, których Asklepios był uosobieniem” (s. 31–32).

Szczeklik obficie czerpie ze swej wiedzy literackiej, nie ogranicza się do antyku.

Zajmując się procesem starzenia, odwołuje się do powieści Oskara Wilde’a o Dorianie Grayu, a „dziwnymi stanami istnienia” do Edgara Allana Poe, Chateaubrianda, a w przypadku leżakowania jako terapii przywołuje Hansa Castorpa z Czarodziejskiej góry Tomasza Manna, przypomina rozmowę Hamleta i Poloniusza przy opisie rozpoznawania choroby. Mamy też odniesienia ogólne do literatury:

Czy nie z taką samą skupioną uwagą wsłuchują się w bicie serca lekarz u pacjenta i pisarz u bohatera powie-

ści? I czy nie od nich obaj – i lekarz, i pisarz – zapożyczają słowa, dla określenia ich stanu, mówiąc, że serce kołacze się w piersi, trzepocze lub zamiera? (s. 67).

Mamy też odwołania do literatury polskiej, do Stanisława Wyspiańskiego, Józefa Czecho-wicza, Jerzego Lieberta ( Kołysanka jodłowa), Czesława Miłosza, Adama Zagajewskiego i Stefana Chwina (choroba pięknej Esther i bezradność lekarza).

W sylwicznym tekście Katharsis sporo miejsca zawierają relacje między muzyką a medycyną. Upodobanie i kompetencje tych odwołań wyniósł zapewne autor ze swych doświadczeń edukacyjnych. Wspomniałem na wstępie, że Andrzej Szczeklik jest absolwentem średniej szkoły muzycznej. I tak, różnice między uderzeniami serca porównuje do tempa rubato, szczególnej właściwości muzyki Chopina. Odwołuje się do Franciszka Liszta, który porównywał Chopinowskie rubato do drzewa, „kiedy to korona ugina się na wszystkie strony na wietrze, gdy korzenie tkwią mocno w ziemi” (s. 70).

Są serca – pisze – w których rubato, ten „subtelny niepokój rytmiczny” zapisuje się wyraźnie, jak w dojrzałej sztuce Chopina, są inne, w których – jak w twórczości wczesnej, młodzieńczej – jest niewidoczny (s. 70).

Porównując krążenie planet wokół Słońca i krążenie krwi, odwołuje się do muzyki: Pitagoras sądził, iż rytmiczny ruch planet jest źródłem muzyki. Muzyka sfer niebieskich, wyraz doskonałej harmonii, rozbrzmiewa zawsze, choć nigdy nie jest przez nas słyszana. Podobnie nie słyszymy rytmicznego szumu krwi, gdyż jest z nami od urodzenia (s. 75).

Znajdujemy w Katharsis spory fragment na temat związku muzyki z terapią, poparty wieloma przykładami o zbawiennym jej wpływie na różne dziedziny życia.

219

Lekarze piszą

Muzyka uzdrawia – pisze – przez duchowe oczyszczenie. Arystoteles pisał, że niektórzy ludzie pod wpływem melodii wprawiających duszę w stan zachwytu znajdują ukojenie, jakby zażyli lekarstwo lub środek uśmierzający (s. 84).

Przywołuje Platona, który zalecał strażnikom swego idealnego państwa, by oparli zasady republiki na muzyce, odkrycie Pitagorasa, że „współbrzmienie muzyczne, czyli in-terwały, znajduje odbicie w prostych stosunkach liczbowych” (stąd początek teorii piękna opartej na ładzie i proporcji), Bacha, który na zamówienie napisał pogodną arię, czy badania współczesnych amerykańskich pediatrów o możliwościach percepcyjnych konso-nansów i dysonansów u czteromiesięcznych niemowlaków. Konkluduje: „każdy z nas nosi w uchu małą harfę” (s. 87). Gdzie indziej formułuje tezę, że zapowiedź śmierci, świadomość zbliżającego się końca, wyzwala moc twórczą. Poza przykładami Antoniego Kępińskiego i Józefa Tischnera przywołuje Sebastiana Bacha, który w 1780 r., poważnie chory, dyktuje nieprześcignioną Sztukę fugi – kunst der Fuge. „Jak dotrzeć do tajemnicy sztuki – zastanawia się Szczeklik – będącej zarazem tajemnicą życia? Jan Sebastian Bach szukał odpowiedzi w motywie muzycznym zbudowanym na literach swojego nazwiska” (s. 147).

W tym, że „medycyna i sztuka” wywodzą się z jednego pnia, utwierdza Szczeklika również jego wiedza plastyczna. Rozważając rozwój anatomii, odwołuje się do obrazów Rembrandta: Lekcja anatomii doktora Tulpa oraz doktora Joena Daymana, dokonuje ich analizy medycznej i artystycznej. Przypomina Picassa, który w poszukiwaniu tajemnicy malarstwa odizolował się od świata w studio koło Cannes i kontemplował wielki obraz Ve-lázqueza Las Meninas, którego bohaterką jest mała infantka w sztywnej krynolinie. Rezultat: wiele wariacji na jej i innych postaci temat: „Każda z nich – pisze – odsłaniała jej inne, niedostrzegalne dotąd cechy, gdy ona sama odmieniała się niby Proteus. Każda usiłowała poprzez metamorfozy ujawnić jej ukrytą istotę, ogarnąć sztukę w jej jedyności” (s. 147).

Kiedy rozważa kwestie rozpoznania choroby przez lekarza, długiej nieraz drogi, od-wołuje się do Biblii. Przypomina drogę do Emaus i okoliczności, w których dochodzi do rozpoznania Chrystusa przez uczniów, i do obrazu Velázqueza, gdzie w gospodzie przed apostołami miała go rozpoznać czarna służąca. Podobnie w przypadku symboli węża i laski, które wywodzi z Indii i Mezopotamii 3 tys. lat przed Chrystusem i starożytnej Gre-cji: „Złączenie węża z laską nigdzie nie osiąga takiej pełni jak w Biblii” – pisze. Magiczną rolę laski potwierdza Mojżesz, któremu po dwukrotnym uderzeniu w skałę tryska źródło.

W rozdziale Po genomie, rozważając kwestie genetyczne, odwołuje się expressis verbis do nauki Kościoła.

Jasne jest też – konstatuje – stanowisko Stolicy Apostolskiej wyrażone w głośnym liście Jana Pawła II do Papieskiej Akademii Nauk, datowanym 22 października 1996 r. Podsumowano je w zdaniu: „Naukowa teoria ewolucji nie jest sprzeczna z żadną prawdą wiary chrześcijańskiej” (s. 133).

Do słów papieża odwołuje się również w toku analizy zjawiska cierpienia jako nieod-

łącznego elementu choroby, sprzeciwu wobec niego, niezgody na jego istnienie, co nieraz prowadzi do kwestionowania Boga. „Cierpienie bowiem trudno zrozumieć, zostaje 220

Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore. O chorych…

bowiem niewytłumaczalne nawet dla tych, którzy cierpią” (s. 97). Słowa Jana Pawła II mają pomóc zrozumieć jego istotę: „Czy Bóg mógł niejako usprawiedliwiać samego siebie wobec dziejów człowieka, tak głęboko naładowanym cierpieniem – inaczej aniżeli stawiając w centrum tych dziejów Krzyż Chrystusa?” (s. 97).

W próbie zrozumienia istoty medycyny, zawodu lekarza, procesu leczenia, zależ-

ności od postępu wiedzy, a czasem również od sił nadprzyrodzonych, trudnych do zrozumienia okoliczności wykorzystuje autor również doświadczenia nauk filozoficznych.

W toku dotychczasowych rozważań wskazywałem na zainteresowania antykiem, przywoływałem nazwiska filozofów greckich. Przyznać muszę, że to zafascynowanie kulturą śródziemnomorską przypomina mi nieco Zbigniewa Herberta. Obaj bowiem, lekarz i poeta, próbują przez kontakt z antykiem zrozumieć świat, człowieka, jego zachowanie.

Dla obu tam zostały zarysowane kanony wartości.

Szczeklik pisze m.in.:

Żadna może z wczesnych myśli wielkich filozofów greckich nie była bardziej godna podziwu od tej, że zmienne zjawiska mają stałą naturę. Anaksymander rozmyślał o arche – trwałej, pierwotnej naturze rzeczy. Parmenides głosił naczelną teorię jedności i niezmienności bytu. Empedokles począł szukać prostych składników materii i może być uważany za twórcę pojęcia pierwiastka. Demokryt wreszcie stworzył teorię, w myśl której materia składa się z atomów. „Są one niezmienne, ale poruszając się w przestrzeni, wytwarzają zmienny, coraz to nowy układ świata” (s. 57).

Konstatacje te prowadzą autora do pytania, „czy możliwa jest jedna teoria wszystkiego”, o której rozmyślali Grecy, a która odżyła współcześnie. Odpowiedź: jest to mało praw-dopodobne. „Ponieważ natura bada procesy powtarzalne, wielu wątpi – zauważa – czy pytania o początek wszechświata czy życia mogą być w ogóle stawiane przez naukę” (s. 58).

4.

Dokonałem dotąd analizy sylwiczności tekstów Szczeklika na przykładzie Katharsis, wyodrębniając niejako poszczególne warstwy, w Kore procesy te – jak wspomniałem – zachodzą analogicznie. Z jednym wszakże wyjątkiem. Otóż, kiedy autor omawia choroby współczesne, jak nowotwory, AIDS, hiszpankę, czy kwestie ewolucji Darwina, wówczas tych kontekstów kulturowych mamy znacznie mniej, przeważa dyskurs naukowy, odwo-

łania do odkryć w naukach przyrodniczych, wspomnienia z własnej praktyki lekarskiej.

Pojawia się jednak w drugiej książce Profesora rozdział, w którym owa intertekstualność jest szczególnie zagęszczona. Nosi tytuł O umieraniu i śmierci. Odstępując zatem od dotychczasowej zasady analizowania oddzielnie każdego odniesienia, przypomnę tutaj, jak się te konteksty kulturowe zazębiają, uzupełniają. Pomoże to – jak sądzę – głębiej zrozumieć technikę narracyjną Katharsis i Kore.

Rozdział O umieraniu i śmierci rozpoczyna się od wspomnienia osobistego autora, od jego doświadczenia lekarskiego, a mianowicie opowiada o wizycie w sali szpitalnej u 92-letniego Czesława Miłosza, który w chwili odzyskania świadomości powiedział: 221

Lekarze piszą

„Trzeba koniecznie napisać nową książkę o umieraniu i śmierci”. Uważał zresztą, że powinien to uczynić lekarz. „Przedstawić – [słowa Szczeklika] – jak przechodzimy tę ostatnią drogę, opisać mechanizmy umierania, sposoby, jakimi śmierć dobiera się do nas i dokonuje swego” (s. 185). Autor w pierwszej kolejności rozważa problem śmierci nagłej, którą Hipokrates nazwał apopleksją. Sięga do mitu o Ariadnie, która powiedziała, gdy porzucił ją Tezeusz, „lecz umierania tysiąc sposobów”, by z kolei odwołać się do religii i znanej frazy z modlitwy w Kościele katolickim: „Od nagłej, a niespodziewanej śmierci zachowaj nas, Panie” (s. 186). Tu zaraz wprowadza osobiste wspomnienie o tym, jak to

„w latach dziecięcych, przedsoborowych, w latach liturgii łacińskiej śmierć nagła miała twarz Normanów. I wciąż bezwiednie słaliśmy – pisze – zbiorowe błaganie modlitewne sprzed wieków o oddalenie ich wściekłego naporu, o ratunek przed Furor Normanorum”

(s. 186), by z kolei przypomnieć z praktyki, w jakich przypadkach lekarz spotyka się z nagłą śmiercią.

Dalej rozważa kwestie śpiączki, będącej najczęściej wynikiem spóźnionej reanimacji, kwestie moralne – czy wolno choremu skrócić takie życie. Omawia rozwój definicji śmierci, posługując się wiedzą naukową i doświadczeniem medycznym. Sporo uwagi po-

święca reanimacji zarówno w aspekcie współczesnym, jak i historycznym. I tutaj w sukurs przychodzi autorowi szeroka wiedza humanistyczna. Przypomina, że za wskrzeszenie zmarłego runął rażony piorunem bóg medycyny Asklepios, że reanimacja przyciągała wyobraźnię malarzy (Caravaggio, Wskrzeszenie Łazarza), to prowadzi go z kolei do Ewan-gelii świętego Jana o Łazarzu, wskrzeszonym w Betanii przez Chrystusa. Opowiadając o procederze wykradania zwłok dla wykonywania sekcji, przypomina Lekcję anatomii doktora Tulpa Rembrandta, odwołuje się też do Sądu Ostatecznego Michała Anioła.

Z kolei refleksję nad odejściem i grozą śmierci uzupełnia wspomnienie z czasów dzieciństwa:

Pięćdziesiąt, sto, pięćset lat temu, tych, co odeszli, nie trzeba było szukać w muzeach. Zmarli sami wycho-dzili nam na spotkanie. Tak było też podczas wakacji letnich, które w dzieciństwie spędzałem w Pilźnie –

podgórskim, rodzinnym miasteczku ojca (s. 195).

Tu następuje opis tradycyjnych pogrzebów, w tym ojca autora.

Dziś miasteczko in toto – konkluduje – nie żegna odchodzącego. Nie przemierza go kondukt, nie biją dzwo-ny. Z kaplicy w nowej części cmentarza trumna wyjeżdża na platformie wózka elektrycznego. Jedzie na przygotowane dla niej miejsce w drugim szeregu łudząco do siebie podobnych grobów (s. 196).

Znowu daje o sobie znać szeroki kontekst kulturowy. A więc śmierć w literaturze, strach przed nią w średniowieczu ( Skarga umierającego, Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią Mikołaja Reja), śmierć w malarstwie, tańce śmierci (m.in. w krakowskim kościele Bernardynów). „Cała sztuka makabryczna – pisze – ikonografia, freski, rzeźby, miniatury sztychy – poraża umysły grozą śmierci” (s. 197), gdy dzisiaj strach skupia się na bólu ago-nii. Tych odwołań, tych kontaktów mamy tutaj więcej: i mit o Niobe, głośny liryk Paula Celana Todesfuge i malarstwo Jacka Malczewskiego ( Śmierć z 1917 r.).

222

Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore. O chorych…

Kategoria śmierci musiała prowadzić do refleksji na temat starości – „Wraz ze starością zaczyna zagnieżdżać się śmierć” (s. 202). Po naukowym dyskursie na temat zależ-

ności tych dwóch kategorii i przypomnieniu obłożnie chorego Miłosza znowu wkracza-my na teren literatury, Edyp w Kolonie Sofoklesa, Goethe, Homer i historia (opis śmierci Sokratesa), ostatnie słowo greckiego filozofa zestawia z ostatnimi słowami Słowackiego skierowanymi w liście do Zygmunta Szczęsnego Felińskiego. Pada też słowo agonia i w tym kontekście Giuseppe Tomasi di Lampedusa i opowieść o księciu Fabrizio, a także

„medycyna paliatywna”, która „niesie opiekę u schyłku życia” czy medycyna „paliatywno-

-hospicyjna”.

Esej o śmierci i związanymi z nią nieodłącznie pojęciami medycznymi, jak: agonia, reanimacja, starość, ból, medycyna paliatywna czy medycyna paliatywno-hospicyjna, wy-pełniony obficie intertekstualnymi przywołaniami kulturowymi – posiada wyraźną ramę kompozycyjną. Rozpoczyna się od osobistych lekarskich doświadczeń, od wspomnień o umierającym poecie, polskim laureacie Nagrody Nobla, a kończy się odwołaniem do ostatnich dni naszego Papieża Jana Pawła II, którego proces żegnania się z życiem odbywał się niejako – za pośrednictwem mediów – na oczach całego świata. „Niektórym wydawało się to dość okrutnym novum – przyznał wybitny pisarz, zdeklarowany ateista –

że nie umiera się w samotności, w odosobnieniu, tylko na oczach wszystkich, ale przecież tak właśnie umierał Chrystus” (s. 208). Są to słowa Stanisława Lema. Andrzej Szczeklik zamyka te rozważania przekonaniem, że Jan Paweł II:

Odsłonił nam tajemnicę cierpienia i śmierci. Bez niego byliśmy gotowi zapomnieć, że one istnieją. Owych tajemnic nie umielibyśmy pojąć, wiedzielibyśmy jednak, że on je zna i nam przybliży – całym sobą, swoim nauczaniem, swoim życiem i śmiercią (s. 208).

W toku naukowej wiwisekcji struktury sylwicznych tekstów Szczeklika próbowa-

łem ustalić zasadę, która decyduje o przywołaniu kolejnych kontekstów kulturowych. Nie udało mi się takiej reguły zarejestrować. Również zaprezentowana tutaj analiza rozdziału O umieraniu i śmierci z Kore nie pozwala na zdecydowaną odpowiedź w tej materii. Myślę więc, że decyduje tutaj zasada wolnych skojarzeń. A więc jesteśmy na gruncie nie tyle czystej nauki co literatury.

Omawiane książki lekarza, profesora nauk medycznych, mogą być poddawane eg-zegezie z różnych punktów widzenia, z lekarskiego, filozoficznego, historii nauk przyrodniczych i wreszcie literaturoznawczego.

5.

Czas zmierzać do paru uogólnień. Na tle licznych wspomnień i pamiętników lekarzy, książki Szczeklika wyróżniają się przede wszystkim formą. Nie zatrzymuje się on na opisie faktów, własnych doświadczeń medycznych. Tę warstwę wzbogacają konfrontacje z literaturą, różnymi dziedzinami sztuki, filozofią, z badaniami naukowymi. Sylwiczny 223

Lekarze piszą

charakter Katharsis i Kore legitymizuje takie zabiegi. Czytelnik otrzymał pogłębione inte-lektualnie eseje, w których cytat, przywołanie cudzej myśli czy doświadczenia, odniesienie się do niewerbalnych tekstów (muzyki, malarstwa) to nie tylko ilustracja stawianych tez czy pytań, ale także, a może przede wszystkim, próba interpretacji opisywanych zjawisk. Mamy tu zatem do czynienia z esejem, który – powtórzmy to jeszcze raz za Małgorzatą Czermińską – „rozwija refleksję, jego domeną jest myśl, ponadindywidualna rzeczywistość kultury, świat ducha” (s. 17).

224

3.3.

Zapiski córki Eskulapa

Przypadków, w których lekarze oprócz lancetu czy słuchawek sięgają po pióro, zna historia literatury sporo. Zjawisku temu od prawie dwudziestu lat poświęcało uwagę lubelskie środowisko naukowe, organizując co roku sesje naukowe dedykowane tym zagadnieniom. Uczestniczyli w nich zarówno literaturoznawcy, jak lekarze praktycy i naukowcy.

Efektem tych obrad były liczne publikacje, by wspomnieć książkę Lekarze medycyny jako twórcy literatury polskiej i obcej. Część VI, pod redakcją Eugenii Łoch, Grzegorza Wallnera (Lublin 2008). Autorzy Słowa wstępnego do tej publikacji napisali m.in.: Lekarze, autorzy tekstów literackich dość często odwołują się do własnych, autentycznych przeżyć i zdarzeń, dotyczących też innych osób, będących częściowymi bohaterami ich paraliterackich, pamiętnikar-skich, dziennikarskich czy epistolograficznych wypowiedzi. Owe gatunki autobiograficznej twórczości z pewnością wzbogacają wiedzę z zakresu historii medycyny, a także wiedzę o jej mniej lub bardziej wybitnych przedstawicielach, w wymiarach regionalnych i narodowych, a także europejskich1 (s. 9).

Przypominam te słowa w kontekście książki Jadwigi Miklaszewskiej Po omacku, której promocja odbyła się w Domu Lekarza przy ul. Radziwiłłowskiej 4 na począt-ku grudnia 2012 r. Uroczysty charakter tej imprezy wynikał stąd, że odbywała się ona w rocznicę stulecia urodzin tej zasłużonej dla Krakowa lekarki. O docent Miklaszewskiej (1912–1991) i o problemach współczesnej medycyny mówili: prof. dr hab. Igor Gościń-

ski (Prezes Krakowskiego Oddziału PTL) Niezwyczajny życiorys J.M. (tekst pod nieobecność profesora przedstawił prof. Skotnicki), prof. dr hab. Aleksander Skotnicki (kierownik Kliniki Hematologii UJ) III Klinika Chorób Wewnętrznych – drugi dom rodzinny J.M. , dr med. Stanisław Śliwiński (b. zastępca Dyrektora Szpitala im. Żeromskiego) „Nowo-hucka placówka” – trzecie ukochane dziecko J.M. , prof. dr hab. Jacek S. Dubiel (kierownik II Kliniki Kardiologii UJ) „Lekarz chorób wewnętrznych” – twórczy syndrom J.M. oraz syn, Krzysztof Miklaszewski, Doktor Jaga i Jej żywioły.

W wyniku tych wystąpień i lektury wspomnianej na wstępie książki Po omacku zarysowała się dość wyraziście postać zasłużonej dla Krakowa (zwłaszcza dla młodej dzielnicy – Nowej Huty) lekarki, która w młodości była aktywną, osiągającą sukcesy sportsmen-ką, by wspomnieć, że jako debiutantka krakowskiego AZS pobiła przed wojną rekord Konopackiej w rzucie oszczepem, miała sukcesy w sprincie, kilka tytułów mistrzyni Polski w wioślarstwie itp. Sport nie był wszakże jedyną pasją młodej dziewczyny. Drugą dziedziną, która pochłonęła Jadwigę Dobrowolską (nazwisko panieńskie), była sztuka. Brała 1

J. M i k l a s z e w s k a, Po omacku (zapiski córki Eskulapa). W stulecie urodzin autorki, oprac. i transkrypcja tekstu K. Miklaszewski, AFR „Pracownia Golem”, Kraków 2012. ss. 270. Przy kolejnych cytatach z tej książki podano stronę w nawiasie.

225

Lekarze piszą

mianowicie udział w inaugurującej działalność Cricotu premierze Mątwy Witkacego jako jedna z Matron, zaprojektowała wraz z Ritą Kozarynówną-Okulicz i uszyła stroje, które ostatecznie skorygowała Maria Jaremianka. Obok tych dwóch pasji wymienić trzeba literaturę, twórczość literacką. Była założycielem Polskiej, a potem Międzynarodowej Unii Lekarzy-Pisarzy, polemizowała po wojnie z Janem Kottem na temat atmosfery Krakowa na przełomie XIX i XX w., podkreślała prawdziwe humanistyczno-twórcze korzenie naj-znakomitszych krakowskich lekarzy. Warto przypomnieć, że takim wybitnym podwawel-skim pisarzem-lekarzem był Tadeusz Żeleński-Boy, autor Słówek czy wspomnień Znaszli ten kraj. Osiągnęła też uznanie za swoje opowiadania Koń i Ciotuchna, uzyskując nagrody na konkursie tygodnika „Świat”. Warto dodać, że w jury zasiadali nie byle jacy pisarze, bo Artur Międzyrzecki, Józef Hen i Stanisław Dygat.

Krzysztof Miklaszewski we wstępie do książki Po omacku, zatytułowanym Doktor Jaga i Jej żywioły, napisał m.in.:

To przecież przypadek zdecydował, iż absolwentka Państwowego Żeńskiego Gimnazjum przy ul. Franciszkańskiej w Krakowie wstąpiła na Wydział Lekarski Uniwersytetu Jagiellońskiego, a nie do pracowni malar-skiej krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. To „wnikliwe” i „troskliwe” rady przyjaciela domu, Wielkiego Zbigniewa Pronaszki, zniechęciły niesłychanie plastycznie utalentowaną dziewczynę (s. 3).

Toteż zawarte w tomie Po omacku teksty – poza szkicem o aktorskim debiucie Miłe złego początki, czyli kulisy Cricotowej „Mątwy” – związane są z wykonywanym przez nią zawodem lekarza. Warto przypomnieć, że niebawem po ukończeniu studiów w 1937 r.

uzyskała tytuł doktora medycyny (1938), a od 1939 do 1948 r. pracowała jako starszy asystent i zastępca ordynatora Oddziału Chorób Wewnętrznych „B” Państwowego Szpitala św. Łazarza w Krakowie. Po wojnie pracowała też jako starszy asystent w Pracowni Bakteriologicznej Oddziału Chorób Zakaźnych, a od 1951 do 1953 r. była starszym asystentem III Kliniki Chorób Wewnętrznych, a dwa lata później napisała pracę habilitacyjną. Od 1953 r. została zatrudniona w szpitalu w Nowej Hucie m.in. jako ordynator Oddziału Chorób Wewnętrznych, prowadziła też prywatną praktykę lekarską w swoim mieszkaniu przy ulicy Studenckiej (później: Świerczewskiego).

Doktor Miklaszewska – napisano w biogramie na końcu książki – jedna z najbardziej barwnych i popular-nych postaci powojennego Krakowa, pisała przez całe swoje życie, dokumentując wszelkie dostępne jej jako lekarzowi tajemnice bytowania jej pacjentów i tajniki ludzkiej psychiki. Ale tylko kilkanaście z jej kilkuset opowiadań i nowel (bo taką formę zapisu wybrała) ujrzało światło dzienne (s. 268).

Starannie wydana książka Po omacku – poza wspomnianym szkicem o debiucie aktorskim w Mątwie – składa się z sześciu części, a mianowicie: Obrazki z okupacji, Kraków –

wyzwolony? , O Nowej to Hucie piosenka, Nasza mała stabilizacja czyli mężczyźni, Szpital na peryferiach i praktyka w centrum, czyli kobiety oraz Ci wspaniali rzeźbiarze. Teksty Jadwigi Miklaszewskiej mocno są umocowane w krajobrazie Krakowa i jego dzielnicy Nowa Huta niemal od pierwszych tygodni jej budowy. Autorka dba o realizm, przywołuje nazwy krakowskich ulic: Blich, Dietla, Starowiślna, Szpitalna (Dom Plastyków), Mikołajska, 226

Zapiski córki Eskulapa

św. Krzyża, Augustiańska, Nowa Huta, no i oczywiście Studencka. W jej tekstach obserwujemy troskę nie tylko o wierność topograficzną, ale również otrzymujemy szczegó-

łowe informacje na temat czasu, w jakim rozgrywają się opisywane wydarzenia, a więc np. „a było to na jesieni kryzysowego roku 1933”, „zima roku 1940 była niezwykle ostra”,

„był to drugi Dzień Bożego Narodzenia roku 1942”, „zima roku 1943 nas nie rozpieszcza-

ła”, „w marcu 1945 spotkałam Zośkę U.”, „nie zdążył się skończyć dziwaczny rok 1946”,

„kwietniowe popołudnie roku 1948”, „wiosna roku 1954”, „wywiad chorobowy z dnia 1

stycznia 1957 roku”, „był kwiecień 1970 roku”. Przytoczyłem tutaj tylko wybrane przykłady, by zwrócić uwagę na metodę pisarską Jadwigi Miklaszewskiej. Wprawdzie anonimowy autor biogramu dość stanowczo określił te teksty jako nowele i opowiadania, to jednak w moim przekonaniu bliższe są one poetyce reportażu czy wspomnienia. Jeżeli do tego dodać pojawiające się w tekstach autentyczne postaci ze świata sztuki (Józef Jarema, Tadeusz Kantor, Zbigniew Pronaszko), medycyny czy wrośnięte w krajobraz Krakowa postaci, np. dorożkarza (Maciej Kusima) i zapamiętanego z dzieciństwa pana Michała, co w każdy wieczór zapalał uliczne latarnie, to przekonanie o dokumentalnym charakterze tych tekstów jest tym większe.

W znakomitej większości wspomnienia dotyczą doświadczeń lekarskich autorki, jej kontaktów z pacjentami – zarówno w szpitalach w Krakowie, jak i w Nowej Hucie, a tak-

że podczas wizyt w ich mieszkaniach. Narratorka ze szczegółami kreśli wygląd mieszkań w krakowskich kamienicach, najczęściej są to pomieszczenia „zapyziałe”, nierzadko brud-ne, charakteryzuje wygląd pacjentów, ich twarze. Trzeba przyznać, że legitymuje się doskonałym zmysłem obserwacyjnym, zwłaszcza jeżeli przychodzi opisywać jej przypadki tragiczne czy czasem śmieszne, humorystyczne. Interesuje ją przede wszystkim człowiek, jego sytuacja społeczna, zdrowie i doznania.

Na marginesie pozostawia świat zewnętrzny. Toteż w części Obrazki z okupacji nie znajdziemy szczegółowych opisów okupowanego Krakowa. Pojawiają się wprawdzie i patrolujący ulice policjanci niemieccy, i spadochroniarze alianccy, ale to tylko na marginesie. Podstawową bowiem optyką, z jakiej relacjonowane są zdarzenia, jest perspektywa lekarza, a więc chory, jego otoczenie, przypadek medyczny, postawiona diagnoza i terapia pacjenta. Podobnie jest w przypadku zbioru zatytułowanego O Nowej to Hucie piosenka, gdzie wszystko, co dotyczy budowy tej dzielnicy, trudnych warunków pracy w szpitalu w latach 50., jest jakby na marginesie. Na pierwszym planie są pacjenci, przypadki medyczne. Od czasu do czasu pojawiają się tylko aluzje, np. o budowie kościoła czy utrwala-ne wówczas hasła typu „Nowa Huta dumą narodu” lub biurokratyczne perypetie z montażem łóżka siatkowego ( Łóżko siatkowe).

Książka Jadwigi Miklaszewskiej daje świadectwo pracy lekarza w trudnych okupa-cyjnych i powojennych latach, kiedy nieraz podstawowymi narzędziami technicznymi, które pozwalały postawić diagnozę były, słuchawki i termometr, a decydowała wiedza i intuicja lekarska. Ukazuje przykłady dyspozycyjności medyka, który wzywany był na 227

Lekarze piszą

wizyty w różnych warunkach, o różnych porach roku – w siarczysty mróz i letni upał, i który nigdy nie odmawiał. I wreszcie pokazuje stosunek do pacjentów, zawsze życzliwy, bez względu na ich pozycję społeczną czy materialną. Myślę, że książka Jadwigi Miklaszewskiej może być pożyteczną lekturą dla adeptów sztuki lekarskiej, ale również dla praktykujących doktorów. Polecić też ją trzeba wszystkim czytelnikom zainteresowanym historią naszego miasta. Jawi się bowiem na jej kartach Kraków od lat międzywojen-4

nych, przez okupację hitlerowską, do powojennych czasów odbudowy ze szczególnym uwzględnieniem Nowej Huty, o której obecnie głośno w mediach za sprawą inicjatywy odłączenia jej od Krakowa i ustanowienia samodzielną aglomeracją miejską. Udostęp-Sylwetki

nienie współczesnemu czytelnikowi tekstów docent Miklaszewskiej w setną rocznicę jej urodzin stanowi, w moim przekonaniu, nie tylko przypomnienie tej zasłużonej dla pod-wawelskiego grodu postaci, ale znakomite uczczenie jej pamięci. Wpisuje się ono w pejzaż publikowanych ostatnio książek krakowskich profesorów medycyny, jak Andrzeja Szczeklika – Katharsis, Kore, Nieśmiertelność, Antoniego Dziatkowiaka – Serce i skalpel: fascynacje i wspomnienia kardiochirurga 1931–2010. Ale wśród tych autorów Miklaszewska ma wyraźnie określone swoje miejsce. Pierwszy bowiem widzi medycynę z perspektywy filozofii i sztuki, usiłuje nadać jej szerszy kontekst, drugi rzeczowo, z wielką akrybią spisu-je swoje wspomnienia, rysuje żmudną pracę do wielkiej kariery w dziedzinie kardiochirurgii, natomiast autorka Po omacku wybrała inną drogę. Relacjonuje po prostu zwykłe, codzienne zajęcia lekarza, jego troski, sukcesy i porażki na tle dyskretnie rysowanych krajobrazów odchodzących dzisiaj już w przeszłość Krakowa i Nowej Huty, a także charakte-rystycznych dla różnych pór roku zjawisk przyrody.

228

4

Sylwetki

4.1.

Pamięć minionego czasu

1.

Leszka Allerhanda, lekarza z Zakopanego, poznałem dopiero w lutym 1981 r. w sanatorium w Krynicy, gdzie skierowali mnie krakowscy lekarze w związku z jakimiś – jak się później okazało – niezbyt groźnymi dolegliwościami. Zbliżyły nas narty. Zarówno bowiem on, jak i ja po „odrobieniu” porannych zabiegów wymykaliśmy się do Słotwin na stok; funkcjonowały tam wówczas dwa wyciągi (w tym jeden tzw. Azotów z Tarnowa).

Leszek był nieco lepszym narciarzem ode mnie, lepiej wykonywał „krystianie” i płynniej pokonywał trasę. Jazda na wolno poruszającym się orczyku (staraliśmy się czynić to razem) dawała okazję do rozmów, do poruszania najróżniejszych tematów, w tym do opowieści o naszych jakże różnych biografiach. Rozmawialiśmy wówczas głównie o sporcie, o jego związkach jako lekarza z narciarstwem.

On po ukończeniu studiów w krakowskiej Akademii Medycznej w 1956 r. jako stypendysta Ministerstwa Zdrowia odbywa w latach 1956–1961 specjalizację w zakresie chorób wewnętrznych w III Klinice profesora Aleksandrowicza. Potem służba wojsko-wa – początkowo na Oddziale Wewnętrznym Szpitala w Żarach koło Żagania, potem na Oddziale Chorób Płuc Wojskowego Sanatorium w Zakopanem. W 1961 r. kończy służ-

bę wojskową. Zakochał się w Tatrach, zafascynowały go góry, śnieg, narty, góralszczyzna.

Mimo rad najbliższych, przyjaciół, kolegów nie wrócił do Krakowa, chociaż pracę w klinice miał zagwarantowaną. W Zakopanem pracuje od ponad czterdziestu lat w specjali-stycznych poradniach lecznictwa otwartego, kilka lat pełni funkcje kierownicze, krótko jest ordynatorem Oddziału Pulmunologicznego.

Dr Allerhand był także lekarzem SKS „Start”, wówczas jednego z najsilniejszych klubów w Polsce, a później kadry narodowej. W wieku trzydziestu sześciu lat po raz pierwszy wyjechał za granicę, na Zachód. Współpraca ze sportem z niewielkimi przerwami trwała siedemnaście lat. Choć nie był lekarzem sportowym, radził sobie znakomicie.

Definitywnie zakończyłem tę przygodę – powiada – przed olimpiadą w Albertville. Przebiegłem, przełazi-

łem prawie wszystkie trasy biegowe w Europie, byłem nawet w pobliżu Alaski. Nigdy nie byłem w Japonii.

Teraz, z perspektywy czasu, wiem – wspomina dzisiaj – że był to okres wzruszająco piękny. Mimo ogrom-nego wysiłku, napięcia nerwowego, często niezasłużonych przykrości, odpowiedzialności przekraczającej normalną wytrzymałość. Byłem odpowiedzialnym lekarzem na dwóch olimpiadach, pięciu Mistrzostwach Świata i niezliczonej ilości międzynarodowych zawodów.

Zadzierzgnięta wówczas sanatoryjna znajomość, utrwalona kolejnym pobytem w sanatorium, przerodziła się w przyjaźń, która owocowała moimi częstymi pobytami, 231

Sylwetki

a to w domku Leszka w Witowie, a to w mieszkaniu na zboczu Antałówki, a obecnie przy ul. Tuwima w Zakopanem. Były też wspólne wyprawy w Tatry, jak ta przed laty wraz z doktorem Markiem Zaleskim, zakopiańskim kardiologiem, kiedy Leszek Allerhand po sforsowaniu Świnicy przy zejściu z Zawratu dostał lęku przestrzeni. Musieliśmy zawrócić i przez Dolinę Pięciu Stawów zejść na drogę z Morskiego Oka, a stamtąd – autobusem do Zakopanego.

Podczas tych spotkań, w czasie tych wędrówek raz po raz zadawałem mu pytanie o jego związki z Krakowem. Czy nie żałuje, że został pod Tatrami? „Ja tam kiedyś wrócę” – odburk-nął. I rzeczywiście, pewnego razu, pod koniec lat 90. spotkałem go w filharmonii. „Kupiłem w Krakowie mieszkanie. Jedną nogą będę w Zakopanem, drugą tu (zwłaszcza w dni wolne od pracy)”. Jakie było moje zdziwienie, gdy niedługo potem zrezygnował z tego lokalu. Nie mogłem zrozumieć tej decyzji. Okazało się, że rozczarował go Kraków, dawne więzi kole-

żeńskie zostały zerwane, zbyt mocno jest już zakorzeniony w Zakopanem.

A jakie były początki jego pobytu pod Wawelem?

Na przełomie marca i kwietnia 1945 r. po wielodniowej jeździe pociągiem repatriacyjnym ze Lwowa do Polski zatrzymano nas w Krakowie i wraz z profesorami Uniwersytetu im. Jana Kazimierza umieszczono w Hotelu Europejskim1.

Jako trzynastoletni chłopiec przyjechał tu wraz ze swoimi rodzicami: Joachimem Herma-nem Allerhandem i Zinajdą z domu Rubinstein. „Do dzisiaj mam rachunek z hotelu wraz z wyszczególnionym okresem pobytu”. Potem przydział dwóch pokoi w wielopokojowym mieszkaniu przy ul. Krupniczej 3. Ojciec Leszka, dr prawa Joachim Herman Allerhand, podjął pracę adwokata, był powszechnie znanym i szanowanym obrońcą. Przed 1939 r.

wraz ze swoim ojcem Maurycym prowadził kancelarię adwokacką we Lwowie. Podczas okupacji radzieckiej (październik 1939 – czerwiec 1941) pracował jako stolarz w fabryce zabawek dla dzieci „Kultigruszka” („kulturalna zabawka”). Pod przybranym nazwiskiem Jan Mrozowski w okresie okupacji niemieckiej od września 1942 do lipca 1944 r. został

zatrudniony jako pracownik fizyczny w tartaku w Jaworowie, położonym około 60 km od Lwowa. Od sierpnia 1944, po wyzwoleniu, do lutego 1945 r. nigdzie nie pracował. Przygotowywał się wraz z rodziną do repatriacji do Polski. W marcu 1945 opuszcza Lwów i wy-jeżdża w kierunku Bytomia i Opola. Po trzech tygodniach jazdy pociągiem towarowym zatrzymuje się w Krakowie. Otrzymuje zgodę na pozostanie tutaj: dr Joachim Allerhand uzyskuje wpis na listę adwokacką oraz zezwolenie na obronę w Sądach Wojskowych. Jest jednym z pierwszych mecenasów z Kresów Wschodnich zatrudnionych w Krakowie. Wychowany i wykształcony przed wojną wierzył w sprawiedliwość prawa. Rzeczywistość ówczesnych Sądów Wojskowych szybko odebrała mu te złudzenia…

W domu, zwłaszcza w pierwszych latach po wojnie, nie prze lewało się mimo pozor-nie intratnego zawodu ojca. Po odbyciu nauki w szkole podstawowej przy ul. Szujskiego 1

Wszystkie cytaty nieoznaczone inaczej pochodzą z materiałów znajdujących się w prywatnym archiwum Leszka Allerhanda.

232

Pamięć minionego czasu

Leszek podjął naukę w V Liceum Ogólnokształcącym im. A. Witkowskiego (wówczas Gimnazjum i Liceum im. A. Witkowskiego).

Po szczegóły upamiętniające ten młodzieńczy okres w jego życiu odsyła mnie do wspomnień pt. Miłość, która zdradziła? Są tu m.in. takie konstatacje: W gimnazjum najbardziej bałem się pana dyrektora Pawłowskiego. Mieszkał na terenie szkoły, którą obchodził w swoich „wszystkowidzących” okularach, wyprostowany, sepleniący. Zawsze potrafił wykryć mnie i moich kolegów bez względu, gdzie byliśmy „zamelinowani”. Nazywał nas „Allerhand i jego banda”. Niełatwy miał z nami swój dyrektorski chleb.

W tej szczegółowej relacji z pobytu w Gimnazjum i Liceum im. A. Witkowskiego jest wiele szczegółów i charakterystyki nauczycieli, i wspomnienia o uczniowskich prze-winieniach, miłościach, o śpiewanych piosenkach, lekturach obowiązkowych ( Traktory zdobędą wiosnę, Nr 16 produkuje, Kolchida). W klasie jedenastej na kilka miesięcy przed maturą wraz z pięcioma kolegami zostaje wyrzucony ze szkoły z tzw. wil czym biletem.

Wspomina:

Jednak niewiele nam ta Moskwa pomogła [idzie o piosenkę Moskwo ma, Moskwo ma, Twoje wieże sięgają do gwiazd – śpiewaną na akademii ku czci rocznicy Rewolucji Październikowej], bowiem z końcem listopada wylali nas ze szkoły na zbity pysk. Podobno byliśmy elementem rozbijackim, a na dodatek władowano nam po dziesięć niedostatecznych ocen. […] Na nic nie przydała się poprzednia praca przy zakładaniu Spół-

dzielni Uczniowskiej „Zjednoczeni”, nie pomogły terminowe składki na ZMP, nie pomogły referaty o planie 6-letnim i wodzu narodów.

Nie wystarczyła też samokrytyka złożona w dzielnicowym zarządzie ZMP. Rada Pedagogiczna była nieubłagana. Szkoła musiała się oczyścić. Te czystki wiąże z funkcjonującą wówczas wicedyrektor Bergerową, o której pisze: „Byliśmy absolutnie przegrani, mając za przeciw niczkę taką Różę Luksemburg”. Po wielu zabiegach rodziców cała grupa w lutym 1951 r. została przyjęta do Liceum Ogólnokształcącego im. Tadeusza Kościuszki na Podgórzu.

Spotkaliśmy wspaniałego, mądrego, wyrozumiałego dyrektora, pana mgr. Zająca, świetne grono profesorskie, morowych kolegów i dużo życzliwości. Rozpoczęła się szaleńcza nauka, podpierana korepetycjami i wszystkim, co możliwe. W maju 1951 r. zdaliśmy maturę.

2.

Nigdy podczas naszych spotkań i rozmów Leszek Allerhand nie nawiązywał do swojego dzieciństwa, do swoich korzeni, do swojego pochodzenia. Wydawało się, że żyje chwilą obecną, wykazywał ogromną radość życia. W towarzystwie dowcipny, wesoły, niestroniący od kieliszka dobrego alkoholu, wyborny tancerz podczas tzw. wieczorków zapoznawczych, ulubieniec kobiet, wielbiciel gór – jak się już rzekło – śniegu, sportu, nart. Wprawdzie już podczas pobytów w jego drewnianym domu w Witowie jeszcze w latach 80. i później 90.

ubiegłego wieku zauważyłem na ścianach pieczołowicie gromadzone pamiątki rodzinne: 233

Sylwetki

przedwojenne fotografie dziadka, rodziców, jego jako dziecka na ulicach Lwowa, to jednak również podczas tych plenerowych biesiad do jego przeszłości się nie wracało.

Moja wiedza na temat jego żydowskich korzeni, sentymentu do Lwowa, przeżyć oku-pacyjnych uległa poszerzeniu bodajże w 2000 r. Pewnego dnia Leszek Allerhand zatelefonował do mnie z Zakopanego: „Odnalazłem pamiętnik mojego dziadka Maurycego z czasów okupacji we Lwowie. Może wpadłbyś do nas, ciekawi mnie twoja opinia jako polonisty i wydawcy, czy może to się nadać do druku?”. Na prośbę tę zareagowałem natychmiast. Po paru dniach znalazłem się pod Tatrami. Na Antałówce w ówczesnym mieszkaniu doktora przez trzy dni studiowałem niezbyt czytelny rękopis notowany na odwrocie jakichś praw-niczych dokumentów. Lektura tego pamiętnika ukazała mi innego Leszka Allerhanda, jego holocaustyczną przeszłość, dramat jego trzydziestoosobowej rodziny, z której pozostał dzisiaj sam. Zdecydowałem: Wydawnictwo Edukacyjne w Krakowie opublikuje tekst, może z przypisami wnuka. Dr Allerhand postanowił inaczej: napisze swoje wspomnienia. W ten sposób zrodziła się niezwykła książka, w której relacjonowane są te same zdarzenia z perspektywy profesora Uniwersytetu im. Jana Kazimierza i jego wnuka, wówczas ośmio–trzy-nastoletniego chłopca. Książka nosi tytuł Zapiski z tamtego świata 2, a jako autorzy figurują Maurycy Allerhand, Leszek Allerhand. Ten powrót do przeszłości, okupacyjnego dzieciń-

stwa w jednej z rozmów Leszek tłumaczył mi w sposób następujący: Tak jakoś się ułożyło, że przebywająca w Zakopanem Hanna Krall opowiedziała mi o tworzonym w War szawie Stowarzyszeniu Dzieci Holocaustu. Szybko się tam zjawiłem, aby znaleźć się wśród ludzi złączonych jednym przeżyciem – traumą okupacyjną. Powrót do dzieciństwa spowodował napływ myśli i wrażeń ze Lwowa z tego całego okresu walki o życie. Do tych wrażeń doszła wiadomość o odnalezieniu rękopisów pamiętników mojego dziadka Maurycego i moje niemłode już lata, a z nimi nieuchronny powrót do dzieciństwa…

3.

Kim był Maurycy Allerhand, autor pamiętników, dziadek zakopiańskiego lekarza? Środowisko prawnicze nie tylko Krakowa zna go jako wybitnego cywilistę, jednego z najczęściej przywoływanych dzisiaj komentatorów prawa handlowego, profesora procedury cywilnej Uniwersytetu im. Jana Kazimierza we Lwowie, współautora polskiej procedury cywilnej w okresie międzywojennym. Dla potrzeb tego artykułu przypomnę parę faktów z jego życia. Czynię to na podstawie opowieści wnuka Leszka oraz opracowań słowniko-wych, m.in. Krzysztofa Pola. Urodził się on 28 czerwca 1868 r. w Rzeszowie. Studiował na wydziale Prawa Uniwersytetu w Wiedniu, gdzie w 1892 r. otrzymał tytuł doktora praw.

W 1900 r. jako adwokat krajowy otworzył we Lwowie kancelarię. Zawód adwokata wykonywał do schyłku życia, zajmując się jednocześnie aktywnie pracą naukową. W 1909 r.

habilitował się na Wydziale Prawa Uniwersytetu im. Jana Kazimierza w dziedzinie prawa procesowego (praca Postęp w procesie), w 1917 r. został mianowany profesorem 2

Zob. M. A l l e r h a n d, L. A l l e r h a n d, Zapiski z tamtego świata, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2003, ss. 144.

234

Pamięć minionego czasu

zwyczajnym procedury cywilnej UJK. Jego rozprawy monograficzne, artykuły i recenzje dotyczyły prawa procesowego, upadłościowego, handlowego i cywilnego. Krzysztof Pol w leksykonie polskich prawników notuje:

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1919 r. Maurycy Allerhand otrzymał nominację na członka Komisji Kodyfikacyjnej. Był głównym referentem ustaw procesowych, zasiadał także w sekcjach: prawa handlowego, prawa egzekucyjnego i prawa cywilnego. Wniósł też ważny wkład do projektu prawa międzynarodowego i prywatnego. Był sędzią Trybunału Stanu3.

Jako współtwórca polskiej procedury cywilnej opracował znane do dzisiaj komentarze do poszczególnych ustaw z tego zakresu: dwuczęściowy Komentarz do k.p.c. (1932–1933), Komentarz do prawa o notariacie (1934), Komentarz do kodeksu handlowego (1935) i Komentarz do prawa upadłościowego (1937).

W pamięci Leszka zachował się dziadek jako osoba obdarzona znakomitą pamięcią, ogromny erudyta (jego obszerna biblioteka zaginęła) i człowiek czuły na przestrzeganie prawa. 10 sierpnia 1942 r. podczas akcji eksterminacyjnej Żydów we Lwowie zostaje wywieziony do obozu w Janowie i tam zamordowany.

Nie wiadomo dokładnie – pisze wnuk – jak zginął profesor Allerhand, jak zginęli jego bliscy. Czy na placu, gdzie oczekiwano na śmierć? Czy wraz z innymi przeciskał się przez odrutowaną ścieżkę, a następnie wlókł się dróżką między piaszczystymi wzgórkami nazywanymi „Piaskami”? Czy to było właśnie miejsce, gdzie go zastrzelono, a zwłoki zakopano w dołach? A może prawdą jest, że zatłukli go kolbami ukraińscy policjanci, kiedy zwrócił się do nich w ich ojczystym języku, piętnując ich okrucieństwo i nienawiść?

Dla naukowca żyjącego najpierw w klimacie CK Austrii, liberała, konfrontacja z nowym okupacyjnym prawem stanowiła ogromny wstrząs. Potwierdzają to pamiętniki.

4.

Zapiski Maurycego Allerhanda rozpoczynają się 1 lipca 1941 r., a więc już po zajęciu Lwowa przez Niemców. Są one rzeczowe, spokojne, mówią o faktach. Rejestrują zdarzenia w okupowanym mieście i zdarzenia dotyczące profesora i jego najbliższej rodziny. Nie ma w nich komentarza, nie ma patosu, jest zimna relacja. Znajdują się informacje o aresztowaniu syna, o przesłuchaniu przez Niemców, o codziennym życiu we Lwowie. Są też ważne wyznania określające jego przynależność narodową, m.in.:

Pułkownik St[effens] zapytał, do jakiego stronnictwa narodowego należę. Odpowiedziałem, że nigdy nie zajmowałem się polityką, ale przyznaję się do narodowości polskiej. Gdy wyraził zdziwienie, że jako Żyd uważam się za Polaka, że można być Żydem innej narodowości, nie żydowskiej, jako przykład przytoczy-

łem, że w Niemczech przed erą narodowo-socjalistyczną było wielu Żydów, którzy przyznawali się do narodowości niemieckiej4.

3

Zob. K. Po l, Poczet prawników polskich XIX–XX wiek, wyd. drugie, przejrzał i uzupełnił A. Redzik, Wyd. C.H.

Beck, Warszawa 2011, s. 771.

4

M. A l l e r h a n d, L. A l l e r h a n d, Zapiski z tamtego świata…, s. 34.

235

Sylwetki

Ze wspomnień wyłania się sylwetka człowieka, który wierzy w prawo, wykształconego w strefie języka niemieckiego, w Wiedniu, który na początku nie dopuszczał myśli o zbrodniczych planach Niemców. Nie wykazuje wobec nich niechęci, ocenia zimno.

Przyjmuje w skrótowych nieraz relacjach osobistych pozycję obserwatora z zewnątrz, tak jakby przeżycia jego i rodziny rejestrował ktoś obcy. Jego wiara w prawo spowodowała, że nie uległ prośbom najbliższych, by ukryć kosztowności (obrazy, porcelanę) u polskiej rodziny. Kiedy Niemiec usuwał go z mieszkania, zapytał, czy jako profesor może zabrać bibliotekę, otrzymał odpowiedź: „Nein, Sie werden die Bibliothek nicht mehr brauchen”

(Nie, nie będzie już pan potrzebował biblioteki).

Wspomnienia Maurycego Allerhanda stanowią poprzez kult szczegółów (nazwiska, fakty, zdarzenia) ważne źródło wiedzy o życiu w okupowanym Lwowie. Być może ich autor planował w przyszłości przygotować książkę na ten temat, a notatki te traktował tylko jako szkice. Urywają się nagle. Ostatnia pochodzi bodajże z 9 lutego 1942 r., a więc na parę miesięcy przed jego śmiercią. Opisuje w niej podpalenie przez Niemców synagogi przy ul. Sobieskiego we wrześniu 1941 r.

5.

Pamiętnik wnuka, Leszka Allerhanda, rozpoczyna się w tym samym czasie co Maurycego, a więc na początku lipca 1941 r. To już inna narracja. Pisana z perspektywy dorosłego człowieka opowieść dziecka. Tu nie ma owej zimnej relacji, lecz opowieść bardziej emocjonalna, wzruszająca. Dotyczy tych samych ludzi, ulic, domów, zdarzeń. Z jedyną różnicą, nie kończy się wraz z zapiskami dziadka, a dopowiada historię do końca wojny.

W tej niezwykłej opowieści o losach żydowskiego dziecka są historie dramatyczne, jak choćby ta o ukrywaniu się w pustym grobowcu na Cmentarzu Łyczakowskim, o szan-tażu, w który zamieszana była gospodyni, o ucieczce wraz z ojcem z getta, o przyjaznych dla szukających schronienia budynkach kościoła Karmelitów, o bohaterskiej matce, któ-

ra rozdzielona z mężem, walczyła o życie swoje i dziecka. Ostatnie naloty i wkroczenie Armii Czerwonej do Lwowa Leszek przeżył w podziemiach kościoła Karmelitów. Tak wspomina je po latach:

Wpatrywałem się w małe piwniczne okienko do połowy wypełnione workami z piaskiem. Słychać było pojedyncze strzały i wybuchy. Pewnego dnia ktoś stojący blisko wejścia do lochów, krzyknął: „Wychodźcie!

Wszędzie są Sowieci… i nasi też”. Zrobił się ruch – wszyscy przeciskali się do wyjścia. Ktoś mnie podsadził, przecisnąłem się przez okienko, z którego odrzucono worki z piaskiem. Znalazłem się na małym, przyko-

ścielnym ogródku. Lipcowe ciepło obezwładniało, słońce oślepiało. Znad pobliskiego płotu kiwała ręką uśmiechnięta mama. Nogi uginały się pode mną. Usiadłem na ziemi i oparłem się o mur. Zamknąłem oczy.

Kiedy je otworzyłem – wokół mnie stała gromada dzieci i dorosłych. Patrzyli w ciszy i zdumieniu. „Żydek”

– usłyszałem… Łzy kapały mi po policzkach. Bałem się. „Żydek” – szeptał tłum. – „Uchował się… A jednak się uchował…”. Było południe 27 lipca 1944 r.5.

5

M. A l l e r h a n d, L. A l l e r h a n d, Zapiski z tamtego świata…, s. 121–122.

236

Pamięć minionego czasu

6.

Kiedy pod koniec 2006 r., w okresie Świąt Bożego Narodzenia, w zakopiańskim mieszkaniu Allerhanda przy ul. Tuwima spożywaliśmy tradycyjną wigilijną kolację z zupą grzy-bową, czerwonym barszczem, karpiem smażonym, sałatkami ze śledziem, czosnkiem i cebulą, z żydowskim kawiorem (pasta z wątróbek gęsich), ze ścian spoglądali przodkowie doktora uwiecznieni na płótnach i zdjęciach, wśród nich tableau z trzydziestoma fotografiami.

To cała moja rodzina – objaśniał Leszek. – Większość zginęła z rąk Niemców, reszta umarła. Jako potomek rodu zostałem sam. Na początku listopada zmarł w Wiedniu Jacob Allerhand, daleki krewny, profesor Uniwersytetu Wiedeńskiego. Nie zostawił następcy. Profesora poznałem podczas mojego pobytu nad Dunajem w latach 80. ubiegłego wieku. Poza uniwersytetem można go było spotkać w kawiarni słynnego hotelu Sacher koło Opery, bywał na uroczystościach w polskiej ambasadzie. Zrobił na mnie wrażenie do-stojnego, niezwykle spokojnego, mądrego człowieka. Leszek wspomina również Henryka Allerhanda, profesora stomatologii UJK we Lwowie, który wraz z profesorem UJ Antonim Cieszyńskim opracował system organizacyjny i szkoleniowy stomatologii w Polsce. Zginął w czasie wojny. W Hajfie mieszka ostatni daleki krewny, rdzenny krakowianin, dr stomatologii Aleksander Allerhand, który u nas ukończył studia, obronił

stopień doktora, pracował m.in. w technikum dentystycznym jako nauczyciel, był wieloletnim prezesem Ziomkostwa Krakowskiego. W ten sposób spotkały się losy Allerhandów kresowych (Jacob) i krakowskich

– kończy nostalgiczną opowieść o swoim rodzie.

W mieszkaniu nastrój świąteczny. Tradycyjna choinka, jak na Zakopane przystało naturalna, okazała. Na stole szopka betlejemska, pod obrusem siano. Swojskiego nastroju nadają tej atmosferze potężnych rozmiarów dwa psy rasy seter angielski. Kładą się na podłodze u stóp gospodarzy bądź wybranego gościa i smacznie śpią, mocno oddychając.

Polskie tradycje kultywowaliśmy – mówi Leszek – we Lwowie, Krakowie i tu w Zakopanem. Byłem trzy razy ochrzczony podczas okupacji – przypomina. – Przez wiele lat przyjaźniłem się z księdzem Stanisławem Musiałem z Krakowa.

Barwnym opowieściom Leszka z życzliwym, pobłażliwym uśmiechem przysłuchuje się jego małżonka Alicja, znana malarka na szkle, która spędziła z nim już ponad czterdzieści lat. Jest w stanie oddzielić fakty od fantazji narratora. A tej nadal mu nie brakuje…

Podczas wielogodzinnych rozmów rzucam okiem na ogromnych rozmiarów bibliotekę umieszczoną w aneksie obszernego salonu. Moją uwagę zwraca jej monotematycz-ność, mnóstwo książek, wspomnień, roczników naukowych o Lwowie. Okazuje się, że doktor od lat gromadzi te materiały. Stosunek do miasta swojego dzieciństwa określa tak: Pisząc o moim dzieciństwie, widząc je i pamiętając doskonale, zacząłem myśleć o Lwowie. Nie mogłem pozbyć się widoku tych ulic, parków, budynków, rodziców, ciotek, babć, koleżków. Wszystko działo się jakby wczoraj, przed paroma godzinami. Postanowiłem tam pojechać najpierw z aparatem fotograficznym, ale nie można sfotografować całego miasta. Pomógł mi przypadek. Udająca się do Lwowa ekipa Telewizji Rzeszów obiecała pomoc, dołączył kolega z Warszawy – operator. I tak powstał film Pasja życia, rejestrujący zdarzenia, o których wraz z dziadkiem opowiadamy w Zapiskach z tamtego świata.

237

Sylwetki

Film ten zdobył dyplom honorowy na Międzynarodowym Konkursie w Warszawie w maju 2005 r. (wśród profesjonalnych jako jedyny film amatorski). Potem Leszek „do-kręcił” jeszcze jeden film, drugą niejako część Pasji życia, pt. Piękne ulice. To sentymentalna wędrówka po Lwowie, całkowicie improwizowana, z oszczędną, nieraz wzruszającą narracją. Muzykę do obu filmów opracował bezinteresownie przyjaciel Jerzy „Duduś”

Matuszkiewicz, też lwowianin.

18 stycznia 2007 r. odbył się w Centrum Kultury Żydowskiej na Kazimierzu w Krakowie pokaz obrazu pt. Pasja życia, część II oraz spotkanie z Leszkiem Allerhandem.

W kameralnej czytelni fundacji, gdzie miała miejsce projekcja, zebrało się grono przyjaciół i znajomych doktora, w tym wielu rodowitych lwowian, którzy ze swego dzieciństwa pamiętali „piękne ulice” tego ongiś polskiego miasta…

238

4.2.

Okruchy wspomnień

Przyznać muszę, że zaproszenie wystosowane przez prof. dra hab. Kazimierza Karolcza-ka, kierownika Katedry Historii XIX wieku (również prorektora UP), bym dokonał wpisu do okolicznościowego sztambucha, redagowanego z okazji 75. urodzin i ponad 50 lat pracy naukowej Henryka Żalińskiego, sprawiło mi wielką radość. Do wyboru pozostała forma: wiersz, rysunek, wypowiedź słowna. Wybieram tę ostatnią.

Dzieli nas różnica prawie dwu lat: 17 lutego 1937 r. to moja data urodzenia, a 9 grudnia 1938 r. – Żalińskiego. Stąd inne terminy w podjęciu studiów (1954 i 1957). Zatem w okresie edukacji w krakowskiej WSP nie mieliśmy częstych kontaktów. Głębsza znajomość rozpoczęła się po podjęciu pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej: ja – w 1958, On

– w 1964 r. W uczelni nasze relacje były stosunkowo luźne, głównie na zebraniach różnych organizacji. Bliższe relacje, a może nawet przyjaźń zawiązała się między nami podczas licznych wyjazdów w latach 70. do ówczesnej Jugosławii. Za sprawą Tomisława Žugića podpi-saliśmy umowę o współpracy z Pedagošką Akademią w Nikšiću. To sprzyjało podróżom do Czarnogóry, zarówno naukowym, jak i turystycznym, i wypoczynkowym. Ponieważ

– według mnie – człowieka najlepiej poznaje się w warunkach nieoficjalnych, stąd, my-

ślę, że Henryka na tych eskapadach udało się rozgryźć najlepiej. A uczestniczył prawie we wszystkich. Pamiętam m.in. pobyt na Žabljaku, w górach Durmitoru, w których mieszkała matka Žugića. Żaliński prezentował podczas tych wypraw niezwykle wysokie poczucie humoru, umiał dowcipnie zareagować na każdą, czy to radosną, czy smutną sytuację, był

duszą – jak się to mówi – towarzystwa. Zawsze aktywny w śpiewaniu lokalnych pieśni jugosłowiańskich, np. Durmitore, Durmitore…, Tamo daleko… czy Majko woli me… Okoliczności do tego typu ekspresji było sporo, gdyż nasi jugosłowiańscy koledzy rakii za kołnierz nie wylewali i nas raczyli nią obficie. Przypominam sobie również wspólny rodzinny pobyt w Ulcinji na jakimś koszmarnym kempingu, który nam zorganizowali partnerzy z Czarnogóry. Przy ogólnym narzekaniu na warunki mieszkaniowe, sanitarne, jedzenie, tylko Żaliń-

skiego nie opuszczał humor w tej sytuacji. Można go więc bez przesady nazwać mistrzem ciętej riposty, którą się charakteryzował również podczas różnych dyskusji.

W latach 90. i na początku XXI w. spotkałem go na Międzynarodowych Sympozjach Polonijnych organizowanych przez Zbigniewa Judyckiego, w których brał czynny udział, a niektóre nawet organizował. Na przykład sympozjum na temat Górale w świecie, jakie odbyło się w Zakopanem, gdzie przedstawiłem Szkic do portretu Michała Lisickiego (korespondenta Wolnej Europy ze Szwecji, pochodzącego z Czarnego Dunajca). Do dziś zachowało się w moim archiwum zdjęcie z VI Sympozjum w Brukseli na temat Polacy i osoby polskiego pochodzenia w siłach zbrojnych i pod dowództwem państw obcych, gdzie na 239

Sylwetki

tle młodych umundurowanych polskich policjantek my wypinamy piersi. Spotkałem go też na VII Sympozjum w Rzymie, zatytułowanym Duchowieństwo w świecie, podczas które-go Agata Kalinowska-Bouvy zorganizowała prezentację książek i czasopism polonijnych (2002 rok). Wydawnictwo Edukacyjne, którego byłem dyrektorem naukowym, prezentowało tutaj swoje polonijne edycje m.in. tomiki poezji i czasopismo „Nowa Polszczyzna”.

Odbyliśmy wspólną podróż na Ukrainę w roku 2007, kiedy zaprosił mnie do udziału w delegacji Akademii Pedagogicznej udającej się do Czerniowiec, do tamtejszego uniwersytetu, z którym, za sprawą doc. Jarosława Red’kwy, Instytut Filologii Polskiej podpisywał

umowę o współpracy. Podróż uczelnianym busem odbywała się z przygodami – tamtejsza policja drogowa niesłusznie od naszego kierowcy wyłudziła bodajże 20 amerykańskich dolarów. I tutaj rektor Żaliński zachował właściwą sobie postawę: „niech Pan się nie martwi – zwrócił się do kierowcy – złożymy się na tę kwotę”. Obserwowałem go podczas ne-gocjacji z tamtejszymi partnerami. Umiał, co dało się łatwo zauważyć, prowadzić miękkie pertraktacje. Nigdy nie dawał się wyprowadzić z równowagi, a zawsze postawił na swoim.

Żalińskiego można też było zauważyć na wycieczkach turystyczno-naukowych, organizowanych przez Instytut Geografii (prof. Jan Lach i Elżbieta Gniadek), gdzie przez autokarowy mikrofon prezentowało się swą wiedzę o odwiedzanych krainach (historyczną, geograficzną, literacką). Wypowiedzi Henryka Żalińskiego nigdy nie były sztampowe, wzbudzały zaciekawienie, a czasem uśmiech.

Bez względu na to, jaką funkcję pełnił w uczelni, czy był tylko pracownikiem, czy prorektorem, rektorem bywał na spotkaniach pracowniczych, organizowanych przez uczelniany Związek Nauczycielstwa Polskiego. Zwykle siadaliśmy razem, wymieniając komentarze na temat aktualnych spraw uczelni i zebranych kolegów.

Spotykałem też Henryka Żalińskiego w ulubionej Krynicy. Zarówno wówczas, kiedy przebywałem dłużej w sanatorium czy znalazłem się tam przejazdem. O ile dobrze pa-miętam, bywało to pod koniec sierpnia i na początku września. Przypominam sobie, jak dostojnie kroczył do Pijalni Głównej po popularnym deptaku. Słowa „kroczył” użyłem tutaj świadomie, gdyż najlepiej oddaje ono styl poruszania się Henryka po tym kurorcie.

Raz po raz zatrzymywali go dawni studenci (głównie kobiety) i w rozmowie powraca-li do lat spędzonych na kierunku: historia, w naszej uczelni. Widziało się w oczach tych rozmówców ogromną sympatię do byłego wykładowcy. Można go też było spotkać na spacerze na Górę Parkową czy Chełm. Krynicę jako miejsce wypoczynku tak umiłował, że – jak mi się zwierzył – miał nawet zamiar kupić tam apartament niedaleko słynnej restauracji „Hawana”. O ile wiem, nie doszło do tej transakcji.

Mieliśmy też kontakty osobiste, np. na imieninach kolegów, m.in. u Kazimierza Au-gustynka. I tu wyróżniał się swoją inteligencją, swoistą dystynkcją i… dowcipem, czasem ostrym zwłaszcza wobec osoby, która według niego na to zasługiwała. Można z całą pewnością powiedzieć, że w towarzystwie, w którym przebywał bohater tego wspomnienia człowiek nigdy się nie nudził.

240

Okruchy wspomnień

Zmotywowany przez organizatorów tego sztambucha (maksymalnie trzy strony maszynopisu) przypomnę na zakończenie tych okruchów wspomnień jeszcze dwa fakty. Zgodnie z decyzją rektora Michała Śliwy i Senatu Akademickiego jako byli rektorzy uczestniczymy w zebraniach kapituły przyznającej medale uczelni zasłużonym dla niej pracownikom i sojusznikom. Propozycje Żalińskiego są zawsze trafne, często też dotyczą ludzi, o których zasługach dawno zapomniano.

I jeszcze bardzo osobiste wspomnienie. Otóż, kiedy w 2007 r. ustawowo przechodzi-

łem na emeryturę, nie złożyłem podania o dodatkowe zatrudnienie. Pewnego dnia zaprasza mnie ówczesny dyrektor Instytutu Filologii Polskiej i powiada: „rektor Henryk Żaliń-

ski prosi, by pan profesor wreszcie napisał wniosek o zatrudnienie na najbliższy rok, bo to zwyczajowo panu przysługuje jako byłemu rektorowi naszej uczelni. Bez odpowiedniej dokumentacji nie będzie mógł tego zrobić”. Papiery przygotowałem. Przez rok pracowa-

łem jeszcze na etacie jako profesor zwyczajny. Fakt ten – w moim przekonaniu – bardzo dużo mówi o podmiocie tych wpisów; dla mnie to bardzo ważny element charakterystyki jego osobowości. Prosi się tu słowo: życzliwość. Tym skromnym osobistym wpisem do okolicznościowego sztambucha dziękuję Ci za taką postawę Henryku…

241

4.3.

O Tadeuszu Ziętarze1

Tych słów, tych zdań, w tym miejscu, w tych okolicznościach, nie jestem w stanie wypowiedzieć bez kartki.

Pragnę bowiem pożegnać osobiście i z upoważnienia licznego grona przyjaciół, kolegów i znajomych doc. dra Tadeusza Ziętarę, Tadka, jak o nim potocznie, w prywatnych rozmowach mówiliśmy.

Najpierw trochę wspomnień. Poznałem go dość wcześnie, bo już na pierwszym roku moich studiów polonistycznych. Było to w roku 1954. Mgr Tadeusz Ziętara rok wcześniej został zatrudniony jako asystent w Katedrze Geografii Fizycznej, ówczesnej Państwowej Wyższej Szkoły Pedagogicznej, jako młody pracownik naukowy. Zawsze elegancko ubrany, w granatowej dyplomatce i w modnym wówczas kapeluszu z szerokim rondem – był

obiektem westchnień moich koleżanek, a nam – nielicznym zresztą na polonistyce męż-

czyznom – imponował swoją postawą i pozycją.

Po ukończeniu studiów i po podjęciu przeze mnie pracy w Wyższej Szkole Pedagogicznej w 1958 r. spotykaliśmy się często przy okazji różnych działań organizacyjnych na rzecz Uczelni. Spędzaliśmy razem wakacje, najczęściej nad polskim morzem, gdzie w Domach Studenckich WSP w Gdańsku mieliśmy stosunkowo tanie – jak na kieszeń asystentów – zakwaterowanie, czy w Zakopanem, gdzie gościny w kierowanej przez siebie szkole podstawowej przy ul. Nowotarskiej udzielała nam Maria Riemen (absolwentka geografii WSP). Później, w latach 70. nastąpiły wspólne wyjazdy za granicę za gierkowskie 150 dolarów amerykańskich, które można było nabyć w banku. Trasy wyznaczał Tadeusz.

Wiodły one jego wcześniejszymi szlakami naukowymi do ukochanych Włoch i innych krajów Europy. Były też wspólne niedziele u rodziny Kwiatków w Nawojowej Górze koło Krzeszowic, w domu moich teściów w Alwernii czy w moim rodzinnym Czarnym Potoku na Sądecczyźnie, z którą związana była część jego dorobku naukowego.

Poznaliśmy się bliżej. Poznałem jego żonę Barbarę, też absolwentkę geografii, cór-kę Jolę, która wyrastała na naszych oczach z dziecka na dorosłą dziewczynę i kobietę. Te wielorakie kontakty przerodziły się z czasem w przyjaźń, przyjaźń trwałą, w przyjaźń bez zgrzytów czy animozji. Współpracował ze mną jako prorektor w latach 1975–1981. Po moim przejściu do Warszawy na stanowisko ministra oświaty i wychowania pełnił przez kilka miesięcy funkcję rektora WSP. W ostatnich czasach był członkiem, a potem przewodniczącym Rady Nadzorczej Wydawnictwa Edukacyjnego w Krakowie.

Te wspólnie spędzone chwile, wspólna praca na uczelni i poza nią, kontakty w czasie wolnym, podczas wypoczynku, pozwoliły mi głębiej poznać Go jako człowieka. Był osobą 1

Tekst pożegnania doc. dra Tadeusza Ziętary na Cmentarzu Rakowickim w Krakowie w dniu 21 stycznia 2011 r.

243

Sylwetki

bardzo uczuciową, wrażliwą. Odnosiło się to nie tylko do najbliższej rodzinny, ale również do kolegów z pracy, do studentów, o których zawsze wyrażał się z przyjaźnią i szacunkiem.

Często w jego ustach słyszało się zwroty: „moi studenci”, „moi absolwenci”, „moi magistrzy”.

Tadeusz Ziętara był bez reszty oddany naszej uczelni (zmieniającej się wraz z rozwojem swojej nazwy), jej budowie, dydaktyce i sprawom naukowym. Cieszył się – jak dziecko – z każdego jej sukcesu, martwił każdym zagrożeniem czy porażką. Bez końca mógł

opowiadać o podróżach naukowych do Mongolii, Włoch, konferencjach i sympozjach naukowych w różnych krajach świata, a zwłaszcza o swojej dyscyplinie, o geografii fizycznej, rzeźbie terenu, o zjawiskach geomorfologicznych, o osuwiskach, którym poświęcił

sporo czasu. O tym, jak ważne były naukowe badania naszego Przyjaciela, przekonaliśmy się w ubiegłym roku, kiedy Polskę nękały powodzie.

Po przejściu na emeryturę Tadeusz Ziętara nie zerwał kontaktu ze swoją uczelnią, z Instytutem Geografii. Prawie każdego dnia można było Go zobaczyć, jak z ul. Lea, gdzie mieszkał, kroczył na ul. Podchorążych 2. Słowa „kroczył” użyłem tutaj celowo, bo ono najlepiej oddaje powagę, z jaką traktował Uczelnię. Wizytę w gmachu – od pewnego czasu

– rozpoczynał od parteru, od przychodni lekarskiej, gdzie najpierw u naszej wieloletniej pielęgniarki, pani Krysi, później u innych sióstr, mierzył sobie ciśnienie, potem udawał

się boczną windą na piąte piętro, przechodził przez korytarz naszego Instytutu Filologii Polskiej (tu najczęściej się spotykaliśmy) do skrzydła geograficznego, do swojego pokoju pełnego książek, maszynopisów prac naukowych i slajdów. Widać było, że tutaj, w tej pracowni, czuł się jak ryba w wodzie, tu był gospodarzem, to była jego przestrzeń.

Rok 2010 stał się dlań okrutny. Najpierw poważna operacja kardiochirurgiczna, którą przeżył szczęśliwie. Wrócił do nas, był bardzo aktywny, chciał pracować, chciał żyć.

Widzieliśmy go we wrześniu na Zjeździe Absolwentów Uniwersytetu Pedagogicznego z okazji 65. rocznicy powstania uczelni. Jako były rektor przemówił m.in. do swoich by-

łych studentów geografii, którzy po zejściu z mównicy otoczyli go gromadą. Uczestniczył

w inauguracji Jubileuszowego Roku Akademickiego, która odbyła się tradycyjnie 14 paź-

dziernika, w rocznicę powołania Komisji Edukacji Narodowej. Wziął udział w corocz-nym integracyjnym spotkaniu członków Związku Nauczycielstwa Polskiego w greckiej restauracji w okolicach ulicy Królewskiej. Nic nie wskazywało na to, że los obejdzie się z nim tak bezwzględnie.

Podczas naszego ostatniego wspólnego wyjazdu w październiku do ogrodu w Alwernii czuł się dobrze, rozkoszował się słońcem, cieszył się zielenią po bieli szpitalnych sal, radował się życiem. W pewnym momencie zaprosił mnie na krótki spacer, podczas którego powiedział: „mnie już czas na Rakowice”, „zbieraj myśli na pożegnanie”. Obaj ro-ześmialiśmy się po tych słowach, traktując to wyznanie jako żart.

Niebawem dotknęła Go nowa choroba, długi pobyt w szpitalu, cierpienie i śmierć.

Ostatni raz odwiedziłem Go w szpitalu w niedzielę, 16 stycznia. Czuł się lepiej, kontaktował, rozumiał, co do Niego mówiliśmy. Kiedy podjąłem próbę opowiadania 244

O Tadeuszu Ziętarze

o nowościach w polityce, machnął ręką, że nie chce tego słuchać. Byliśmy pewni, że wraca do zdrowia, do rodziny, do pracy, do przyjaciół.

W czwartek, 20 stycznia, dopadła mnie w Nowym Sączu ta tragiczna wiadomość, że zmarł.

Kiedy dzisiaj rano przechodziłem przez piąte piętro na ul. Podchorążych 2 odrucho-wo, nieświadomie nacisnąłem klamkę pokoju 521. Drzwi byty zamknięte, a na tablicz-ce – wizytówce – obok nazwisk dwóch jego młodszych kolegów przeczytałem: „Zakład Geografii Fizycznej, doc. dr Tadeusz Ziętara”.

Nawet jeżeli ten napis naturalną koleją rzeczy zniknie, pozostanie o Tobie pamięć w naszych sercach, w sercach Twoich uczniów, pozostaną Twoje prace naukowe. Wraz z Tobą odchodzi Twoja pamięć o uczelni. Oddałeś tej jednej placówce oświatowej o wielu nazwach (PWSP, WSP, WSP im. KEN, AP i UP im. KEN) prawie 60 lat swojego życia…

Żegnam Cię na zawsze.

Niech Ci ziemia lekką będzie!

245

4.4.

Szkic do portretu

Autor Szkiców do portretu 1 zwrócił się do mnie z prośbą, bym napisał do tej sympatycz-nej książki przedmowę . By możliwie najlepiej wypełnić to zadanie, postanowiłem sobie przypomnieć znaczenie tego słowa. Sięgnąłem więc do Innego słownika języka polskiego PWN (Warszawa 2000), gdzie jest ona tak zdefiniowana: „Przedmowa to tekst umieszczony na początku książki, pochodzący od autora lub wydawcy, objaśniający kwestie dla niej istotne, np. charakter, przeznaczenie lub historię powstania”. Przez chwilę zacząłem się zastanawiać, czy mam mandat, by do tej pracy napisać przedmowę. Nie jestem przecież ani jej autorem, ani wydawcą. Pomyślałem, że może moim wynurzeniom nadać inny tytuł, np. Przedsłowie, Słowo przedwstępne, gdyż dzieło to posiada Wstęp. Tychże haseł nie znalazłem jednak w rzeczonym słowniku. Zdecydowałem się zatem uszanować wolę autora, pozostać przy przedmowie i niezależnie od zawartości semantycznej tego słowa, przedstawić swoje wrażenia i refleksje po lekturze wspomnień Stanisława Fryciego, gdyż

– jak autor napisał do mnie – „łączyło nas wiele lat wspólnej pracy”, „uprawialiśmy i upra-wiamy ten sam fach”. Będą to zatem wynurzenia bardzo osobiste, tu i ówdzie okraszone moją profesjonalną wiedzą literaturoznawczą.

Po lekturze Szkiców do portretu okazało się, że owych punktów stycznych w naszych biografiach jest znacznie więcej, niż to zauważył autor w korespondencji do mnie adreso-wanej, bo i chłopskie pochodzenie, przynależność w liceum do ZMP, skierowanie na studia do ZSRR (w obu przypadkach niezrealizowane. Jemu przeszkodziło UB ze względu na wyrok, jaki otrzymał ojciec za współpracę z podziemiem, mnie zgody nie wyraził ojciec). Na tym się jednak nie kończą podobieństwa naszych biografii. On ukończył studia polonistyczne w WSP w Warszawie, ja – w WSP w Krakowie, on podjął pracę nauczycielską w rodzinnych stronach, ja w Krakowie, on – rozpoczął karierę naukowo-dydaktyczną w punkcie terenowym WSP z Krakowa w Rzeszowie, ja byłem wówczas asystentem w Katedrze Historii Literatury krakowskiej WSP…

Można by te analogie snuć jeszcze przez parę stronic tego tekstu. O niektórych momentach naszej wspólnej służby pisze zresztą Stanisław Frycie w swoich wspomnieniach.

Nie one są jednak tematem moich refleksji. Przytoczyłem je tutaj przykładowo w maksymalnym wyborze, by stwierdzić, że opisywana przez Autora biografia jest charakterystyczna, typowa dla sporej grupy młodzieży chłopskiej, która w warunkach Polski po drugiej wojnie światowej uzyskała szansę, nie wstydźmy się tego określenia, awansu społecznego, dzięki edukacji najpierw w szkołach średnich, a później na uniwersytetach i innych uczelniach. Na jednostkowym przykładzie możemy ten proces w książce Stanisława Fryciego 1

Zob. S. F r y c i e, Szkice do portretu, Warszawa 2013 (książka nie posiada numeru ISBN ani stopki wydawniczej).

247

Sylwetki

prześledzić z całą dokładnością. Autor bowiem z dużą akrybią i niezwykłą szczerością, co nie zawsze jest cnotą współcześnie kreślonych życiorysów, zapoznaje ze swoją drogą życiową, nie pomijając przynależności do partii, związanych z tym działań organizacyjnych. Wskazuje przy tym, że ta przynależność to nie tylko – jak się dzisiaj sądzi – profity, ale przede wszystkim ciężka praca, a nieraz, kiedy się wykazało samodzielność myślenia czy po prostu zdrowy rozsądek, również niemiłe konsekwencje, jak w przypadku autora wspomnień utrata stanowiska akademickiego i funkcji redaktora pisma. Frycie stara się bardzo sprawiedliwie ważyć oceny swojego i innych ludzi postępowania. Wskazuje na motywy, które zdecydowały, iż w pewnym okresie swojego życia znalazł się na pierwszej linii frontu oświatowego, nie kryje swojego rozczarowania wobec niektórych posunięć własnej partii, a zwłaszcza nadgorliwych funkcjonariuszy i cenzorów nie tylko szczebla powiatowego czy wojewódzkiego. Odnosi się podczas lektury tej książki wrażenie, że autorem kieruje swoisty dydaktyzm, chęć przekazania czytelnikowi, głównie młodemu pokoleniu, obiektywnej prawdy o tamtych czasach. Frycie, wprawdzie nie wprost, zwraca się do swoich wnuków i ich rówieśników z przesłaniem: nie dajcie się zwieść uproszczo-nej propagandzie, nie dajcie się zwieść prawicowym mediom, które prawdę o PRL, o drugiej połowie XX w. usiłują ujmować w kategoriach czarno-białych, np. twierdząc wbrew oczywistym faktom, że to okres pustyni kulturalnej.

Ponieważ obaj ze Stanisławem Fryciem jesteśmy literaturoznawcami, obaj w naszej naukowej działalności sięgaliśmy do różnych inspiracji metodologicznych, pozwólcie Państwo, że również w tej Przedmowie sięgnę do teoretycznych lektur, by z tej perspektywy spojrzeć na działalność naszego autora. A więc w pierwszym rzędzie Philippe Lejeune Wariacje na temat pewnego paktu. O autobiografii (Kraków 2001). A tu definicja autobiografii: „retrospektywna opowieść prozą, gdzie rzeczywista osoba przedstawia swoje życie, akcentując swoje jednostkowe losy, a zwłaszcza dzieje swej osobowości”. Nie wiem, czy autor przystępując do pisania swojego życiorysu, pamiętał definicję Lejeune’a, ale jako historyk literatury niech mi nie bierze za złe, że go konfrontuję z wiedzą teoretyczną, sam bowiem wiele razy to czynił, głównie zresztą wobec pisarzy nieżyjących, którzy przeciwko stosowanej wobec nich metodologii nie mogli protestować.

Przyznać muszę, że w definicji paryskiego profesora mieści się bez reszty książka Stanisława Fryciego. By nie być gołosłownym, przywołam kilka faktów z analizowanego dzieła. Otóż autor skrupulatnie kreśli tu dzieje swojej rodziny, przypomina dziadków, ich koleje losu, braci, siostry, rodziców. Przypomina rolę matki dziecka wiejskiego, która podobnie jak jej wielka poprzedniczka Katarzyna ze Smreczaków Smreczyńska, matka Władysława Orkana, sama niemal niepiśmienna, troszczyła się o edukację syna. W tej części książka jest swego rodzaju kroniką rodzinną, naszpikowaną faktami, zachowanymi w pamięci dziecka scenami nalotów niemieckich 1 września 1939 r., dokumentami okrucieństwa okupacyjnego, opisami edukacji gimnazjalnej w Łodzi i studiów w Warszawie.

Skrupulatnie rejestruje wędrówkę w dorosłe życie, start zawodowy, osiągane na tej drodze 248

Szkic do portretu

sukcesy i doznawane porażki. Szczegółowo relacjonuje swoją drogę naukową, organizacyjną, od pracy w punkcie terenowym krakowskiej WSP, przez ministerialne instytuty naukowe w Warszawie, po wyższe uczelnie w Piotrkowie Trybunalskim, Łodzi, w Warszawie. Fakty te, zgodnie z definicją Lejeune’a, służą budowaniu wizerunku osobowości ich narratora tożsamego w prozie dokumentarnej z autorem. Rysuje się z tych wynurzeń sylwetka wielowymiarowa, a mianowicie nauczyciela, pracownika nauki, działacza spo-

łecznego, organizatora. Gdziekolwiek bowiem autor tych wspomnień się znalazł, czy w Rzeszowie, czy w Piotrkowie Trybunalskim, czy w Łodzi, czy w innym miejscu, w każ-

dym środowisku pozostawały – by tak rzec – po nim prace naukowe i popularnonaukowe o tym terenie, odpowiednie serie zeszytów naukowych, pisma regionalne, wszędzie musiał coś albo organizować od początku, albo przynajmniej reorganizować. Jest w tej autobiografii sporo wątków osobistych. Wyłania się z nich niezwykła osobowość, którą w skrócie można by określić jako człowieka pogodnego, życzliwego wobec ludzi, wolnego od dość częstej dzisiaj cechy, którą nazywa się zawiścią, dobrego męża, ojca i dziadka, darzącego swoich najbliższych niezwykłym ciepłem, serdecznością.

W tych dywagacjach używałem słowa: skrupulatność. Jest bowiem autor wspomnień niezwykłym dokumentalistą, nie tylko swoich dokonań, ale również prac współ-

pracowników. Toteż niektóre fragmenty książki przeradzają się w swoistą bibliografię prac jego kolegów zawartych w redagowanych przezeń tomach zbiorowych czy zeszytach naukowych i lokalnych pismach. Pisząc o sobie, nie zapomina o innych, którzy już to byli jego uczniami, już to kolegami – jak napisał do mnie – „po fachu”. To jeszcze jeden ważny rys osobowości Stanisława Fryciego, który jest świadom, że nie działał w próżni, że razem z nim pracowali inni, że wokół toczyło się życie. Rzeczywistość polityczną Polski powojennej stara się spokojnie ważyć, oceniać zarówno jej dokonania, jak i błędy, które opóźniały rozwój cywilizacyjny Polski.

Jako zafascynowany w swoim czasie badaniami strukturalnymi literaturoznawca zwrócić pragnę uwagę na swoiste pęknięcie kompozycyjne w książce Stanisława Fryciego. Mniemam, że świadomie zamierzone. Myślę o rozdziale trzecim, o charaktery-stycznych podrozdziałach odstających w swej stylistyce od poprzednich i następnych.

Oto one: Serdeczny kolega, który wprowadził mnie w nieznane mi środowisko literackie; Pisarz, z którym łączy mnie bliski system wartości; Przyjaciel, któremu wiele zawdzięczam. Kto się kryje za tymi określeniami: kolega, pisarz, przyjaciel? Otóż w pierwszym wypadku chodzi o Jerzego Pleśniarowicza, poetę, tłumacza, człowieka teatru, animatora życia kulturalnego, z którym zetknął się w Rzeszowie, m.in. podczas współpracy z redagowanymi

„Profilami”; w drugim o Zbigniewa Domino, prokuratora wojskowego, prozaika, również spotkanego na Podkarpaciu; w trzecim o Jerzego Kuberskiego, kolegę ze studiów w warszawskiej WSP, późniejszego Ministra Oświaty i Wychowania. W tej części pracy zmienia się sposób narracji, autor odbiega od poetyki biografii, która często przeradzała się w kronikę życia naukowego. Teraz charakteryzuje sylwetki wybranych trzech postaci, określa 249

Sylwetki

ich zasługi dla kultury, literatury, oświaty. Charakteryzuje twórczość literacką, teatralną i dorobek organizacyjny. Jednak w tytułach rozdziałów ważne są nie tylko słowa określa-jące ich podmiot, ale również zwroty określające funkcję, jaką ci ludzie odegrali w życiu narratora, a więc: „który wprowadził mnie w nieznane mi środowisko literackie”, „z któ-

rym łączy mnie bliski mi system wartości”, „któremu wiele zawdzięczam”. A zatem – jak widać – to pęknięcie kompozycyjne jest tylko pozorne. Autor omawia bowiem sylwetki postaci, które – wedle jego oceny – odegrały ważną rolę w jego życiu. Wywarły wpływ na kształt osobowości, a czasem wręcz – jak w przypadku Jerzego Kuberskiego – spełniły istotną rolę w przebiegu drogi życiowej i zawodowej. Autor zdaje się przekonywać czytelnika, że to, co w życiu osiągnął, to, kim jest, zawdzięcza nie tylko sobie, własnej pracy, przyrodzonym cechom osobowym, ale również ludziom, których w tej książce szczególnie wyróżnia.

Przywołałem przedtem francuskiego badacza autobiografizmu. Czas przypomnieć rodzimych badaczy tej materii. Myślę tutaj o Małgorzacie Czermińskiej i jej książce Autobiograficzny trójkąt 2 . Przyjąwszy koncepcję Czermińskiej, zauważamy, że w biografii Stanisława Fryciego dominuje „postawa świadka, który osobiście uczestniczył w zdarze-niach”, począwszy od wybuchu wojny, przez okupację hitlerowską, okres PRL, po czasy przemian ustrojowych. Świadka, który brał w nich czynny udział. W mniejszym stopniu prezentowana jest tutaj postawa „wyznania”, aczkolwiek i ona została wyrażona w tych partiach, w których autor charakteryzuje i uzasadnia swoje poglądy społeczne i polityczne, dokonuje wiwisekcji, by użyć modnego w okresie Młodej Polski określenia, swojej duszy. Najdelikatniej zaznacza się w książce Fryciego warstwa trzecia „wyzwanie”; zwrot do czytelnika. Inaczej niż Witold Gombrowicz, który w Dziennikach wręcz prowokuje odbiorcę, autor Szkiców do portretu ufa czytelnikowi, wierzy, że właściwie zinterpretuje przedstawiane fakty, zdarzenia, a nieraz ich oceny. Nie kryje jednak tu i ówdzie, iż zależy mu na tym, by dotarły one przede wszystkim do jego najbliższych, do wnuków, a także –

jak wspomniałem na wstępie – do młodej generacji, która nie doświadczyła opisywanych przez niego czasów. Niezależnie od owych adresatów książka ze względu na ilość zgromadzonych szczegółów może być wdzięcznym materiałem dla badaczy dziejów oświaty po drugiej wojnie światowej, socjologów życia społecznego, dla czytelnika zaciekawionego losem innych ludzi.

Wieloletnia przyjaciółka i tłumaczka utworów polskiego pisarza, tworzącego w Brukseli, Mariana Pankowskiego, po przeczytaniu jego wywiadu rzeki Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! Marian Pankowski mówi 3 napisała do redaktora: „Istny testament!”.

Te same słowa cisną się na usta po lekturze Szkiców do portretu Stanisława Fryciego4.

2

Zob. M. C z e r m i ń s k a, Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie i wyzwanie, Universitas, Kraków 2000, ss. 344.

3

Zob. P. M a r e c k i, M. Pa n k o w s k i, Nam wieczna w polszczyźnie rozróba! Marian Pankowski mówi, Wydawnictwo Ha!art, Kraków 2011, ss. 320.

4

Profesor zw. dr hab. Stanisław Frycie zmarł 14 maja 2013 r.

250

4.5.

Redaktor Radia „Alfa”

Kiedy po kilku dniach nieobecności w domu, w dniu 3 maja 2012 r. otworzyłem swoją pocztę elektroniczną, na pierwszym miejscu zauważyłem korespondencję Andrzeja Waltera, fotografika i poety z Gliwic, z lakonicznym zapisem w rubryce temat: RYSZARD. Kiedy, zaciekawiony tym sformułowaniem, sięgnąłem do treści, okazało się, że jest to informacja o śmierci – 2 maja zmarł nagle w Wieliczce Ryszard Rodzik. Wiadomość ta wydała mi się mało prawdopodobna. Toteż natychmiast zatelefonowałem do nadawcy, który potwierdził ten fakt i podał przyczynę zgonu: zawał serca.

Ryszarda Rodzika po raz pierwszy spotkałem w latach 90. ubiegłego wieku. Byłem wówczas przewodniczącym jury konkursu literackiego pod nazwą „O złoty kałamarz i złamane pióro”, organizowanego w ówczesnej Akademii Pedagogicznej im. Komisji Edukacji Narodowej w Krakowie (dzisiaj Uniwersytet Pedagogiczny). Uroczystość wrę-

czenia nagród odbywała się, o ile dobrze pamiętam, w sali Teatru Groteska, gdyż była po-

łączona z jakąś akcją na rzecz dzieci autystycznych. Po otwarciu kopert, oznakowanych pseudonimami, okazało się, że trzecią nagrodę za wiersz, którego treści dzisiaj nie pamię-

tam, otrzymał Ryszard Rodzik. Po ogłoszeniu wyniku ku naszemu zdumieniu na scenę wszedł mężczyzna z sumiastym wąsem. Po otrzymaniu dyplomu i skromnej nagrody finansowej zwrócił się do mnie: „Panie Profesorze, dziwnie się czuję jako «młody poeta»

wśród tej młodzieży, ale szczęśliwy jestem bardzo, dziękuję serdecznie”.

Jak się okazało, nie było to nasze ostatnie spotkanie. Mieliśmy okazję uczestniczyć m.in.

w Galicyjskich Międzynarodowych Jesieniach Poetyckich, organizowanych przez Andrzeja Grabowskiego z Ciężkowic, na których w różnych miejscowościach Polski południowej (w bibliotekach, szkołach, domach kultury), czytał swoje wiersze; dwukrotnie do udziału w zainicjowanych przez Marka Stępnia „Ogrodach poetyckich” zmobilizował mnie osobi-

ście. Pamiętam te, jak sądzę, ważkie dla tamtejszego środowiska majowe imprezy poetyckie.

Ryszard Rodzik pełnił podczas nich różne funkcje: prowadził prezentacje poetów, które odbywały się bądź to w Muzeum Regionalnym, bądź w Domu Kultury w Limanowej; czytał

w szkołach wraz z innymi autorami swoje teksty; był – jak się to potocznie mówi – duszą towarzystwa, zarówno podczas literackich „posiadów” w ogrodzie Antoniego Mamaka, skąd rozpościerał się piękny widok na okolicę, jak i podczas nocnych rozmów w hotelu. Jako konferansjer wyróżniał się dużym spokojem, humorem i dowcipem, ogromną cierpliwością dla nieraz stosunkowo słabych wierszy. Impreza limanowska ma bowiem charakter otwarty.

Może w niej poza wybitnymi autorami, jak Józef Baran czy Adam Ziemianin wziąć udział

każdy, kto pisze i uważa się za poetę. W rozmowach towarzyskich zaś, jakie wiedliśmy często do późnej nocy, dominowały tematy związane z jego audycją, od lat prowadzoną w Radiu 251

Sylwetki

„Alfa”, zatytułowaną Każdy rodzi się poetą oraz jego działalnością na rzecz ludzi niepełnosprawnych. W obu tych dziedzinach wykazywał ogromne zaangażowanie, wręcz żarliwość.

Nie napisał zbyt wielu utworów, był autorem dwóch tomików: Łąka nieba (1992) i Fotoplastykon (2001) oraz wierszy rozproszonych w różnych czasopismach i antologiach. Odegrał jednak znaczną rolę jako propagator poezji m.in. dzięki autorskiej audycji Każdy rodzi się poetą. Co tydzień, w niedzielny wieczór zapraszał do studia zarówno uznanych twórców, jak i debiutantów, poetów regionalnych, lokalnych, ludowych, jak np. Bronek z Obidzy. Cieszył się jak dziecko każdym odkrytym talentem. Dawał możliwość wy-stępowania przed mikrofonem często bardzo stremowanym autorom, dla których była to jedyna możliwość bezpośredniego zetknięcia się z mediami. Uważał, że wszelkie pisanie jest pożyteczne, nawet wówczas, jeśli ma ono ograniczony krąg odbiorców. Prowadził

skrupulatnie księgę pamiątkową wszystkich swoich audycji, co pewien czas organizował

ich jubileusze. Brałem w nich udział, m.in. w Wieliczce i w Dworku Białoprądnickim; wspominał też o kolejnym z okazji 850. audycji.

Był osobą bardzo skromną. Niewiele opowiadał o swojej przeszłości, o swoim życiu osobistym. Wspominał tylko żonę Jolantę, jej wyjazdy do córek Beaty i Magdaleny, bodajże do Szwecji. Cieszył się wnukami Emilem i Hilmą. Zdarzało mu się też mówić o sędziwej, schorowanej matce, którą się opiekował.

Jego biogramu nie znajdziemy w Wikipedii, ani w słownikach pisarzy polskich. Nie należał bowiem ani do Stowarzyszenia Pisarzy Polskich, ani do Związku Literatów Polskich. Był natomiast członkiem Stowarzyszenia Twórczego Artystyczno-Literackiego, Formacji Artystycznej „Szesnaście”, a także Stowarzyszenia Twórców Ludowych. Urodził

się 22 lipca 1948 r. w Wieliczce. Tam ukończył szkołę średnią. Imał się różnych zawodów, był m.in. kierownikiem magazynów w mleczarni, hucie i piekarni. Ponad dwadzieścia lat temu przeszedł na rentę w związku z ciężką chorobą, którą cudem udało mu się zwalczyć.

Od tej pory w całości oddał się działalności literackiej i promocyjnej. Została ona uhonorowana: z okazji 15-lecia swojej audycji otrzymał Nagrodę im. Władysława Orkana za pracę na rzecz niepełnosprawnych, w 2009 r. otrzymał Nagrodę Niezależnej Fundacji Kultury Polskiej POLCUL, a także Srebrny Krzyż Zasługi.

W swojej działalności promocyjnej nie kierował się żadnymi uprzedzeniami ani pre-ferencjami politycznymi czy estetycznymi. Był – jak wspomniałem – otwarty dla wszystkich piszących, chętnie im służył pomocą. Współpracował ze Studium Dziennikarskim w Uniwersytecie Pedagogicznym, opiekował się studentami na praktykach dziennikarskich w prowadzonej przez siebie audycji. Tuż przed śmiercią zdecydował się np. przyjąć dwóch moich studentów z Dziennikarstwa i Komunikacji Społecznej Małopolskiej Wyższej Szkoły im. Józefa Dietla w Krakowie. Do końca brał udział jako juror w wielu lokalnych konkursach poetyckich.

Z Radiem „Alfa” współpracowałem od dłuższego czasu. Ryszard Rodzik zapraszał

mnie zwykle na inaugurację sezonu pod koniec sierpnia i na zamknięcie, zazwyczaj był to 252

Redaktor Radia „Alfa”

koniec roku szkolnego, początek wakacji. Bywało też parę innych wizyt w audycji Każdy rodzi się poetą w ciągu roku. Redaktor nie narzucał tematów. Chodziło jedynie o to, by mieściły się w formule audycji. Często żartował: „Przy Panu, jako prowadzący program, odpoczywam, nie muszę się wtrącać, przerywać. Chociaż miałem też telefon od słuchacza, czemu pan redaktor jest taki uległy wobec profesora”. Tłumaczyłem mu, że czytanie i pisanie o literaturze to moja profesja, mówienie to mój zawód… W marcu 2012 r. dwukrotnie musiałem odmówić udziału w programie z powodów osobistych.

Po raz ostatni wystąpiłem w audycji Ryszarda Rodzika Każdy rodzi się poetą w dniu 22 kwietnia 2012 r., jak zwykle w niedzielę, jak zwykle o godzinie 19.00. Przede mną od-była się rozmowa z dyrektorem Muzeum Żup Solnych w Wieliczce, prof. dr. hab. Antonim Jodłowskim, z którym znaliśmy się od lat 80., kiedy w Wiedniu w Muzeum Przyrody organizowaliśmy wystawę Magnum Salt, poświęconą tej zabytkowej kopalni. Rodzik od-prowadzając dyrektora, wyszedł po mnie i swoim charakterystycznym głosem zaprosił

do studia. Zgodnie z wcześniejszym uzgodnieniem mówiłem o 30. rocznicy śmierci znanej pisarki dla dzieci i młodzieży Marii Kownackiej, wspomniałem też o swoim artykule: Wisławy Szymborskiej droga do Nobla, drukowanym w „Krakowie” (nr 3), o niedawno wydanym tomiku poezji Andrzeja Waltera, pt. Śmierć bogów oraz o zarekomendowanej mi przez Józefa Barana poetce z Opola, Danucie Hasiak, a także o dwóch najnowszych tomikach Konfraternii Poetów, Jacka Lubarta-Krzysicy, które – zgodnie z życzeniem Ryszarda Rodzika – mu przekazałem. Jak zwykle po audycji odwiozłem go samochodem na Plac Matejki, spieszył się na bus do Wieliczki, odjeżdżał bodajże o 21.05. Podczas pożegnania zachęcał mnie do udziału w kolejnych „Ogrodach poetyckich” w Limanowej, jakie miały się odbyć 18 i 19 maja i umawiał na spotkanie w Radiu „Alfa” na zakończenie sezonu w czerwcu. Nic nie wskazywało na to, że to jest ostatnie nasze spotkanie. Była to także jego ostatnia audycja w Radiu „Alfa”.

7 maja w godzinach popołudniowych został pochowany na cmentarzu w Wieliczce.

W uroczystościach żałobnych obok najbliższej rodziny wzięła udział liczna grupa przyjaciół i znajomych, wśród nich wielu poetów z Krakowa, z Małopolski. Pogrzeb odbył się w obrządku Świadków Jehowy.

253

5

Powrót do korzeni

(ciąg dalszy)

5

Powrót do korzeni

(ciąg dalszy)

5.1.

Profesor

O Janie Rostockim opowieść biograficzna

Okruchy wspomnień…

Był ojcem mojego kolegi Macieja, z którym spędziliśmy dzieciństwo podczas okupacji niemieckiej w Czarnym Potoku. Przyjechał tutaj z Chełma Lubelskiego, gdzie do wybuchu wojny uczył języka polskiego w tamtejszych szkołach średnich. Stąd mieszkańcy wsi nazywali go po prostu „profesorem”, a jego żonę „panią”. Nigdy nie używali wobec nich imion, jak to było tutaj w zwyczaju między sąsiadami, ani obowiązującego wobec rodziny Rostockich przezwiska „Rostoś”. Po studiach na Uniwersytecie Jagiellońskim w 1931 r.

magister Jan Rostocki otrzymał w Chełmie zatrudnienie. W sierpniu 1939 r., jak zwykle, przygotowywał się do pracy w szkole, którą uniemożliwił mu wybuch wojny. Pozostał na miejscu. Sytuacja zaczęła się komplikować. Dla inteligencji, nauczycieli istniało realne niebezpieczeństwo aresztowania, obozu w Auschwitz czy w innych miejscach zagłady.

Toteż Jan Rostocki po naradzie z żoną Marią podjął decyzję o wyjeździe do rodzinnej wsi, do domu swoich rodziców w Czarnym Potoku. Wraz z trzyletnim synem dotar-li tutaj na Boże Narodzenie 1939 r. Decyzja o opuszczeniu Chełma była tym bardziej trudna, że pozostawił cały swój dobytek, książki. Na Lubelszczyźnie zostawił też mogiłę swojego brata Władysława, który zginął tam podczas kampanii wrześniowej. W Czarnym Potoku rodzice udostępnili mu jedną dość obszerną, jak na tutejsze warunki, izbę („izdeb-ka” w gwarze miejscowej) w swoim starym, niewielkim, strzechą krytym domu, pamię-

tającym jeszcze XIX w. Mieściła się ona po lewej stronie korytarza, po prawej zaś znajdowała się kuchnia z dużych rozmiarów piecem i kolejna izba, sypialnia dla całej rodziny.

„Izdebka” posiadała – pamiętam – dwa niewielkich rozmiarów okna, jedno wychodzące na południe, drugie na zachód, mimo to zawsze było w niej ciemno. Oświetlano ją lampą naftową, kiedy zaś brakowało nafty, tzw. karbidówką. Wodę natomiast przynoszono ze studni, która znajdowała się tuż koło domu, nad drogą wiodącą od kościoła na Jastrzębie, a trzysta metrów dalej rozgałęziała się koło mojego domu, były to tzw. Krupówki, do przysiółka Karczyska. Pamiętam mały parawanik w izbie, a za nim wiadro z wodą i miednicą na stołku; kącik ten służył jako łazienka. Posiłki gotowała Maria Rostocka w kuchni swojej teściowej, Anny z Kurzejów, pochodzącej z Młyńczysk.

Na obejście Rostockich – poza wspomnianym domem mieszkalnym – składały się: dwie stodoły, przed nimi kierat, wykorzystywany latem do młócenia zboża, stajnia: w niej dwa woły pociągowe, parę krów i świń, spichlerz. Na podwórku ogromna lipa 257

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

szerokolistna, pod nią stół i dwie ławy, na których w lecie spożywano posiłki. Zagrody pil-nował pies – kundys, przywiązany na łańcuchu przy budzie koło stajni. Była to w owym czasie typowa zagroda wiejska w miarę zasobnego gospodarza.

Anna i Michał Rostoccy mieli dziesięcioro dzieci – poza najmłodszym Antonim, już usamodzielnionych, Wojciech – gospodarował nieopodal w Olszanie, Władysław – jak wspomniałem – zginął na wojnie, Jakub był kolejarzem na stacji w Stróżach koło Nowego Sącza, młotkiem ostukiwał koła podczas postoju pociągu. Ilekroć zauważył w oknie pasa-

żera ze swojej wsi, zawsze zagadnął, zatrzymał się na chwilę. Pozostali bracia gospodaro-wali na roli: Stanisław na pograniczu Budzynia i Jadamwoli, Józef w Wolicy (jako ostatni z rodu zmarł w roku 2014). Z trzech córek przy życiu pozostała Stanisława, zamężna na Szczereżu, zaś Katarzyna zmarła w dzieciństwie, a Zofia w wieku piętnastu lat w wyniku obrażeń po upadku z prowizorycznie zrobionej huśtawki w lesie, tzw. Gródku. Majątek, około 5 ha ziemi, ojciec przed wybuchem wojny przekazał synowi Władysławowi, które-go córka po osiągnięciu wieku dojrzałego przejęła to gospodarstwo wraz ze swoją matką, a Antoni, który przez lata okupacji i po wojnie uprawiał tę rolę, przeniósł się obok, do zagrody Tokarczyków, z której wywodziła się jego żona Weronika.

W „izdebce” koncentrowało się życie państwa Rostockich. Po Powstaniu Warszawskim zostaje ona jeszcze na pewien czas „dogęszczona”, gdyż wraz z exodusem mieszkań-

ców stolicy we wrześniu 1944 r. dociera do Czarnego Potoka siostra Marii Rostockiej wraz z mężem, inż. arch. Tadeuszem Majewskim i o rok młodszym od Maćka synem Januszem. Po pewnym czasie otrzymali oni kwaterę u jakiegoś gospodarza, bodajże w są-

siedniej Jadamwoli. Jako dziecko często bywałem u mojego kolegi. Z zaciekawieniem zaglądałem do – nielicznych zresztą – zgromadzonych tam książek, pani Maria pomagała nam w pierwszych krokach naszej edukacji. Spełniała ona zresztą wobec kobiet we wsi ważną rolę. Uczyła je higieny, pomagała przy porodach, które wtedy odbywały się w domach, wskazywała na możliwości urozmaicania potraw. Pamiętam, z jakim zdziwieniem przyglądały się sąsiadki, gdy z żołądka bydlęcego przygotowała flaki. Nie miała w sobie nic z „pańskości”, jak się tutaj mówiło, umiała się dostosować do warunków, jakie jej zgo-towała okupacja. To ona zachęciła moją matkę, by mnie w wieku sześciu lat wysłała do szkoły podstawowej w Czarnym Potoku.

Pobyt Rostockich na wsi zadecydował o późniejszych zainteresowaniach ich syna Macieja. Od dziecka ciekawiły go zwierzęta, ptaki. Podobnie jak jego ojciec żył za pan brat z przyrodą, obserwował jej zmiany w różnych porach roku. Kiedy już po wojnie mieszkali w Łącku, w szopie dziadka hodował zająca, któremu raz w tygodniu znosił

z pola pożywienie (kapustę, buraki). Wypełniał nim całą klatkę. Kiedy swojego zająca odwiedził po tygodniu, była pusta. Maciej po ukończeniu liceum w Szydłowcu wybrał we-terynarię w Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego w Warszawie. Podczas studenckich wakacji w Czarnym Potoku miał okazję sprawdzać wiedzę wyniesioną ze studiów.

Natrafił na poród cielęcia. Do pomocy – jako specjalistę – zawołała go babka. Widziałem 258

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

przerażenie w jego oczach na widok ukazującego się zwierzęcia i dyrygowania starej Rostockiej: – Maciek, ciąg, ciągnij ku wymiącku – co oznaczało na dół, w przeciwnym razie mogło dojść do złamania cielęciu kręgosłupa. Tak zderzała się teoria z praktyką. Tym razem zwyciężyła praktyka.

Podczas okupacji zabawialiśmy się prochem strzelniczym w małych białych wo-reczkach, które Maciek wynalazł w schowku swoich wujów i ich kolegów, porzuconymi nabojami do karabinu maszynowego. Próbowaliśmy je odpalić przy pomocy gwoździa i młotka, wbijając w jakieś szczeliny w płocie. Zabawę w partyzantów odnotowałem w Okupacyjnych zimach:

W co mogliśmy się w czasie okupacji bawić? Oczywiście w partyzantów. Ja z racji swojego pochodzenia

„należałem” do Batalionów Chłopskich, a Maciej jako syn profesora gimnazjalnego do Armii Krajowej.

Biało-czerwone opaski z wyszytymi literami zrobiła nam matka kolegi, Maria Rostocka. Podczas zabawy w suszarni śliw u dziadka Rostockiego zauważyliśmy schowek. Okazało się, że w środku znajduje się pi-stolet i pas z amunicją. Nałożyliśmy zatem opaski na ręce, ja wziąłem karabin na ramię, Maciej przypiął pas z amunicją i ruszyliśmy dumni do centrum wsi, w stronę szkoły i kościoła. Opatrzność czuwała jednak nad nami i nad wsią. Mniej więcej w połowie drogi do celu, a była nim szkoła, zatrzymał nas organista, Kazimierz Baran. Zabrał do swojego domu, rozbroił, broń dokładnie ukrył. Okazało się bowiem, że w tym czasie przed kościołem zatrzymał się patrol żołnierzy niemieckich na kilku motocyklach, jaki byłby efekt naszej partyzanckiej „parady” – łatwo sobie wyobrazić. Dla wujów Maćka w najlepszym razie Oświęcim. A dla wsi pacyfikacja1.

Tuż po wojnie odbyłem z państwem Rostockimi pierwszą w życiu wyprawę autobusem z Łącka do Zakopanego. Pamiętam wyjazd kolejką na Kasprowy, Gubałówkę i wę-

drówkę Doliną Kościeliską. Nieraz zazdrościłem Maćkowi, gdy w upalne lato szedł z rodzicami nad rzekę na Jastrzębiu, a ja w tym czasie musiałem wykonywać jakieś prace żniwne.

W okresie studiów odwiedzałem Maćka w domu studenckim przy Placu Naruto-wicza w Warszawie. Zafascynował go wtedy boks. Trenował w Legii Warszawa. Zaprosił

mnie nawet na swój występ. Boksował w wadze ciężkiej. Na oczach moich i jego matki został znokautowany. Był to bodajże jego ostatni występ na ringu. Maria Rostocka postawiła stanowcze veto. Po studiach pracował m.in. jako weterynarz w Zakładach Mięsnych w Radomiu. W Szydłowcu założył rodzinę. Jego żoną została Danuta Rosińska, koleżan-ka ojca, nauczycielka wychowania fizycznego (1965–2002) w tamtejszym liceum. Urodziła mu się córka, którą na cześć babki ochrzczono imieniem Maria. Dziś jest lekarzem stomatologiem w Kielcach, a Danuta Rosińska-Rostocka na nauczycielskiej emeryturze.

Niestety w wieku czterdziestu lat Maciej stracił wzrok. Cztery lata walki o jego przywró-

cenie, konsultacje u najwybitniejszych specjalistów, m.in. w Lublinie, nie dały rezultatu.

Maciej Rostocki zmarł 7 maja 1994 r. w wieku 57 lat. Przerwijmy na chwilę te wspomnienia. Zmieńmy formę narracji. Powróćmy do biografii profesora.

1

B. Fa r o n, Powrót do korzeni. Nowy, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2010, s. 44. Rozdział: Okupacyjne zimy. Impresje.

259

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Edukacja szkolna i uniwersytecka

W Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego znajduje się lakoniczny życiorys Jana Rostockiego, napisany w dniu 24 czerwca 1935 r. w Chełmie Lubelskim, jako załącznik do prośby o dopuszczenie do egzaminu państwowego na nauczyciela szkół średnich, skierowanej za pośrednictwem Kuratora Okręgu Szkolnego Lubelskiego w Lublinie do ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie. Przytaczam go tutaj w całości:

Urodziłem się dnia 22 kwietnia 1905 r. w Czarnym Potoku, pow. Nowy Sącz. Wyznania jestem rzym.[sko]-

-kat.[olickiego]. Po ośmiu latach w państwowych gimnazjach w Nowym Sączu i Tarnowie zdałem egzamin dojrzałości w Tarnowie w maju 1927. Bezpośrednio po otrzymaniu świadectwa dojrzałości studiowałem na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie filologię polską w latach akademickich 1927/28 do 1930/31

i dn.[ia] 19 czerwca 1931 r. otrzymałem dyplom magistra filozofii. Od roku szkolnego 1931/1932 pracuję jako kontraktowy nauczyciel w Państwowej Szkole Rzemieślniczej w Chełmie do chwili obecnej i równocześnie w Publicznej Dokształcającej Szkole Zawodowej w Chełmie.

Spróbujmy rozwinąć tę biografię, uzupełnić zarysowaną tutaj siatkę faktów. Wynika z niej, że ma rację Benedykt Wilkowicz, najrzetelniejszy dotąd biograf Profesora, gdy w „Almanachu Łąckim” (2009, nr 10) pisze, że „ojciec Jana Rostockiego, Michał, po powrocie z wojennej służby wojskowej w 1918 r. skierował syna na edukację do czteroklasowej szkoły powszechnej w Łącku i miał nadzieję, że będzie kontynuował naukę w seminarium duchownym”. W Łącku zetknął się uczeń z Czarnego Potoka ze znakomitym nauczycielem, kierownikiem szkoły, wielkim entuzjastą sadownictwa w tym rejonie i spo-

łecznikiem, Stanisławem Wilkowiczem.

Edukację w Łącku poprzedziła nauka w szkole powszechnej w rodzinnym Czarnym Potoku, którą Jan Rostocki tak opisuje we wspomnieniu Szkoła i ja (rzeczywistość –

propozycje):

W latach 1912–1918, za panowania Najjaśniejszego Franciszka Józefa, w Karpatach w powiecie nowosądeckim, w Czarnym Potoku uczęszczałem do szkoły powszechnej. Pamiętam dekorację izby szkolnej: portret papieża, portret cesarza, obrazy biblijne ze Starego Testamentu. Jedna nauczycielka. Sześć lat nauki.

Dzieci z czterech wsi: Czarnego Potoka, Olszany, Jadamwoli, Sczereża. Nauczycielka tej szkoły, Wiktoria Wiśniewska, nazywała mnie suchym piątym wołem. Byłem bowiem chudy i poganiałem czterema ojcow-skimi wołami. Poza tym byłem jej potrzebny. Pomagałem jej uczyć. Do południa prowadziła lekcje z czterema klasami: III, IV, V i VI, po południu I i II. Za karę dzieci otrzymywały kijem w łapę, tańczyły madziara, klęczały w kącie, chłopcy siedzieli między dziewczętami, a dziewczęta między chłopcami. […] W drodze powrotnej po pierwszym dniu edukacji zgrzebne porcięta wraz z rzemiennym paskiem zostawiłem w suśni.

W domu zjawiłem się z zadowoloną miną w samej koszuli, wnioskując chyba słusznie, że w samej koszuli rodzic mnie następnego dnia do szkoły już wysyłał nie będzie. Dziś na terenie, który niegdyś w jednej izbie szkolnej obsługiwała dzieci z pięciu wsi jedna nauczycielka, stoi pięć budynków podstawowych siedmiokla-sowych szkół z 25 nauczycielami2.

2

Cytowane fragmenty pochodzą z rękopisu Jana Rostockiego, znajdującego się w archiwum domowym synowej, Danuty Rosińskiej-Rostockiej.

260

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

Wszystko się tutaj zgadza z wyjątkiem dat. Myli się też Benedykt Wilkowicz, kiedy stwierdza, że Jan Rostocki w latach 1912–1918 uczęszczał do szkoły powszechnej w Czarnym Potoku. Z zachowanego bowiem Zawiadomienia szkolnego z 25 czerwca 1919 r. wydanego w Łącku, „ponieważ uczeń ten ma zamiar składania egzaminu wstępnego do klasy I gimnazjum realnego w Nowym Sączu”, wynika, że Jan Rostocki uczęszczał do szkoły powszechnej w Czarnym Potoku od roku 1913/1914, a do czteroklasowej szkoły powszechnej w Łącku od 1 września 1917 r. Spędził on tutaj dwa lata. Warto przy okazji podać, jakie oceny otrzymał na trzecie „ćwierćrocze”: zachowanie się – chwalebne, pilność – wytrwała, w nauce religii – bardzo dobry, w czytaniu – dobry, w pisaniu – dobry, w języku polskim – dobry, w języku ruskim – dobry, w rachunkach w połączeniu z na-uką o formach geometrycznych – bardzo dobry, w wiadomościach z geografii i historii oraz w wiadomościach z historii naturalnej i fizyki – bardzo dobry, w rysunkach – bardzo dobry, w śpiewie – bardzo dobry, w gimnastyce – bardzo dobry, porządek zewnętrzny ćwiczeń pisemnych – staranny, liczba opuszczonych godzin usprawiedliwionych – pięć.

Egzamin do gimnazjum w Nowym Sączu Jan Rostocki zdał i od 1 września 1919 r.

rozpoczął tutaj naukę, która trwała do czerwca 1923 r. Był uczniem bardzo solidnym, co potwierdza Świadectwo roczne, wydane w dniu 28 czerwca 1923 r. z podpisem dyrektora Pierwszego Państwowego Gimnazjum Klasycznego, Michała Pelczara. Oto „postępy w przedmiotach nauki”: w nauce religii – bardzo dobry, w języku polskim – dobry, w języku łacińskim – bardzo dobry, w języku greckim – bardzo dobry, w języku niemieckim – dobry, w historii – bardzo dobry, w geografii – bardzo dobry, w matematyce – dobry, w fizyce – dobry, w rysunku – bardzo dobry, w języku ruskim – bardzo dobry, w języku francuskim – dobry. Świadectwo roczne zawierało jeszcze następujące informacje: „Do klasy następnej chlubnie uzdolniony” oraz „Odchodzi bez przeszkody, może być przyjęty w każdym zakładzie naukowym”. Pod tą notatką figuruje podpis dyrektora i data 28 sierpnia 1923 r. Wiązało się to zapewne z jego staraniem o przeniesienie do gimnazjum w Tarnowie.

Od roku szkolnego 1923/1924 rozpoczyna edukację w Tarnowie. Zamieszkuje w tamtejszym Małym Seminarium Duchownym, nauki pobiera natomiast w renomowa-nym Państwowym Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego, szkole o wielowiekowej tradycji, którą w 1559 r. hetman Jan Tarnowski utworzył w miejsce wcześniejszej szkoły parafialnej.

Było to również gimnazjum klasyczne z podziałem na czteroklasowe gimnazjum i dwuklasowe liceum. Do wybitnych absolwentów tej szkoły zalicza się m.in. Kazimierza Brodzińskiego, Józefa Szujskiego, Tadeusza Kantora, Romana Brandstaettera i Tadeusza Nowaka. Jan Rostocki zostaje zapisany do klasy V wraz z 36 innymi uczniami. Dyrektorem szkoły jest w tym czasie Jan Jagłarz, a gospodarzem klasy Kazimierz Bernacki. Na zakończenie klasy V otrzymuje świadectwo z następującymi ocenami: zachowanie – bardzo dobre,

„postęp w przedmiotach nauki”: w nauce religii – bardzo dobry, w języku polskim – dobry, w języku łacińskim – bardzo dobry, w języku niemieckim – bardzo dobry, w historii – dobry, 261

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

w geografii – dobry, w przyrodoznawstwie – bardzo dobry, w gimnastyce – dobry. Wynik ogólny: „do klasy następnej jest chlubnie uzdolniony”. Udało się odtworzyć nazwiska niektórych nauczycieli: religia rzymsk.[ko]-kat.[olicka] – ks. Józef Wątorek, język polski – Kazimierz Bernacki, matematyka – dr Józef Salibil , język łaciński – Michał Waligórski, język niemiecki – Stanisław Szymański. Do katalogu z roku szkolnego 1924/1925 nie udało się dotrzeć. Natomiast w roku szkolnym 1925/1926 otrzymał równie wysokie oceny, a mianowicie: zachowanie się – dobry, nauka religii – bardzo dobry, język polski – bardzo dobry, język łaciński – bardzo dobry, język grecki – dobry, język niemiecki – dobry, historia – dobry, historia naturalna – dobry, propedeutyka filozofii – bardzo dobry, gimnastyka – bardzo dobry. Egzamin dojrzałości zdał Jan Rostocki w maju 1927 r. Jego nazwisko możemy znaleźć w Sprawozdaniach Gimnazjum wśród 21 absolwentów klasy VIII A. Świadectwo dojrzałości wydano mu z datą 27 maja 1927 r. Stwierdzała w nim Państwowa Komisja Eg-zaminacyjna powołana przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Krakowskiego, że absolwent

„otrzymał następujące oceny ostateczne z przedmiotów egzaminacyjnych”: z religii – bardzo dobrze, z języka polskiego – dobrze, z języka łacińskiego – dostatecznie, z języka greckiego – dobrze, z matematyki – bardzo dobrze.

Poza tym – informowano na odwrocie świadectwa – uzyskał ostatnie oceny w klasach VI–VIII (lub odpowiednie oceny na egzaminie wstępnym do wymienionego gimnazjum z przedmiotów następujących: z historii dobrze, z fizyki bardzo dobrze, z języka niemieckiego dobrze, z przyrodoznawstwa (kl. VI) bardzo dobrze, z propedeutyki filozofii bardzo dobrze, z ćwiczeń cielesnych bardzo dobrze.

Przytoczyłem tutaj w całości wyniki w nauce Jana Rostockiego na trzech kolejnych etapach: czteroklasowej Szkoły Powszechnej w Łącku, Pierwszego Państwowego Gimnazjum w Nowym Sączu i Pierwszego Państwowego Gimnazjum im. Kazimierza Brodzińskiego w Tarnowie z trzech co najmniej powodów, po pierwsze – by przypomnieć drogę tego wiejskiego chłopaka w świat, „do szkół”, jak się to w naszych stronach mówiło, jego wysiłek w zdobywaniu wiedzy i osiągane wyniki. Świadczą one o jego niezwykłej pracowitości, ambicji i samozaparciu, a także o uzdolnieniach i wrodzonej inteligencji, po wtóre – pozwalają zerknąć na system szkolny w Polsce odrodzonej, w pierwszym dziesięcioleciu II Rzeczpospolitej, po trzecie – analiza tych dokumentów oświatowych uświadamia m.in., jak wielką wagę przykładano wówczas do nauki języków obcych (ruskiego, niemieckiego), w gimnazjach klasycznych również łaciny i greki. Te ostatnie dwa przedmioty dawały solidną podstawę do podjęcia studiów humanistycznych, w przypadku Jana Rostockiego polonistycznych.

Jan Rostocki zawiódł oczekiwania swojego ojca Michała, nie kontynuował bowiem nauki w Małym Seminarium Duchownym w Tarnowie. Zaraz po maturze rozpoczął

studia na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Jagiellońskiego na kierunku filologia polska. Po czterech latach ukończył je, uzyskując w czerwcu 1931 r. tytuł magistra filologii polskiej na podstawie rozprawy nt. Odrodzenie religijne w wieku oświecenia (Stanisława Augusta) i zdaniu obowiązujących wówczas egzaminów. Pracę napisał pod kierunkiem 262

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

wybitnego historyka literatury międzywojnia, profesora Stanisława Windakiewicza, a recenzował ją Ignacy Chrzanowski, również znakomity profesor. Oto lakoniczna opinia recenzenta i promotora: „Staranna praca p. Rostockiego odpowiada wymaganiom pracy magisterskiej z postępem dobrym” (prof. Ignacy Chrzanowski); „Rozprawka p. Jana Rostockiego Odrodzenie religijne w wieku oświecenia dobrze ujęta, pełna umiaru, wcale zajmująca, nadaje się na magisterską z postępem dobrym” (prof. Stanisław Windakiewicz).

W dokumentach uniwersyteckich Jana Rostockiego natknąłem się na pewien szczegół, którego wyjaśnić nie potrafię. Otóż znajduje się tam Zaświadczenie profesora podpisane przez Stanisława Windakiewicza dnia 13 października 1930 r. następującej treści: Niniejszym stwierdzam, że pan Jan Rostocki jest członkiem mojego „Wyższego seminarium literatury polskiej”, biorąc w nim czynny udział. Oprócz tego pisze pracę magisterską pt. Gawędy Wincentego Pola, rokują-

cą dobre wyniki. Mając jeszcze na względzie jego pilność i zdolności, a ciężkie warunki materialne, prośbę jego o państwowe stypendium zwrotne gorąco popieram.

Czyżby po terminie podpisania tego pisma temat pracy magisterskiej uległ zmianie?

Egzamin magisterski zdał przed Komisją Wydziałową w dniu 8 czerwca, zaś Rada Wydziału Filozoficznego nadała mu tytuł magistra filologii polskiej 19 czerwca 1931 r.

Do uzyskania tytułu magistra filologii polskiej obowiązywały następujące egzaminy: gramatyka opisowa współczesnej polszczyzny (otrzymał ocenę dostateczną), gramatyka języka starocerkiewnego (bardzo dobrą), podstawowe wiadomości z gramatyki historycznej i dialektologii języka polskiego (dobrą), z historii literatury polskiej z podstawowymi wiadomościami z teorii literatury, poetyki i stylistyki (dobrą), z historii politycznej, ustrojowej i kulturalnej Polski (bardzo dobrą), głównych zasad nauk filozoficznych (dostateczną) i historii literatury niemieckiej (dostateczną). Ostateczny wynik egzaminu: dobry. Przytoczyłem obowiązkowe egzaminy i uzyskane przez Jana Rostockiego wyniki, by uświadomić, jak szeroki był zakres w owych czasach egzaminu magisterskiego i jak po-ważnego wysiłku ze strony studenta wymagał. Toteż moja matka opowiadała nam, jak to Rostocki-student całe wakacje w Czarnym Potoku spędzał z książką w ręku. – Widywało się go na Gródku – mówiła – jak pod kopą siana czy zboża cały dzień czytał…

Pierwsza praca nauczycielska

Po ukończeniu studiów powrócił do Czarnego Potoka. Do kilku kuratoriów oświaty skierował pisma z prośbą o pracę w tamtejszych szkołach. W oczekiwaniu na odpowiedzi pomagał rodzicom w pracach żniwnych, odbywał spacery na Gródek, czytał przywiezione z Krakowa książki. Niebawem zaczęły przychodzić oficjalne pisma. Z drżeniem rąk roz-rywał urzędowe koperty. Najbardziej zależało mu na otrzymaniu pracy w województwie krakowskim. Niestety, z Kuratorium Okręgu Krakowskiego 7 lipca otrzymał odpowiedź

negatywną, którą powtórzono 14 września 1931 r. pismem następującej treści: „Kuratorium utrzymuje w mocy pismo swoje z dnia 7 lipca 1931 r. nr II – 7404/31. W chwili obecnej brak wolnych posad nauczycielskich w szkołach średnich Okręgu Szkolnego 263

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Krakowskiego”. Podobną odpowiedź otrzymał z Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomor-skiego w Toruniu: „podanie Pana z dnia 17 lipca 1931 w sprawie nadania posady nauczycielskiej nie zostało uwzględnione z powodu redukcji etatów”. Wystąpił też do Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o przyznanie stypendium na studia pedagogiczne. Tu również spotkało go rozczarowanie. Ministerstwo pismem z 10 lipca 1931 r.

poinformowało go, „iż prośba Pana w sprawie udzielenia stypendium na studia pedagogiczne nie została uwzględniona”. Zbliżał się początek roku. W desperackim geście pisze jeszcze podanie do Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego. Poskutkowało. Z Pań-

stwowej Szkoły Rzemieślniczej w Chełmie Lubelskim otrzymuje pismo z 10 września; a w nim radosną informację:

W dniu dzisiejszym Kuratorium Okręgu Szkolnego Lubelskiego nadesłało podanie Pana z dnia 16 sierpnia w sprawie pracy nauczyciela polonistyki. Jeżeli Szanowny Pan zechciałby się ubiegać o stanowisko nauczyciela języka polskiego w szkole tutejszej, proszę o nadesłanie dokumentów, stwierdzających studia i przebieg pracy po ich ukończeniu.

Już 15 września 1931 r. podjął pracę jako nauczyciel kontraktowy w Państwowej Szkole Rzemieślniczej, a od 1932 r. równocześnie w Publicznej Szkole Dokształcającej Zawodowej w Chełmie Lubelskim.

Benedykt Wilkowicz wspomina, że:

Chełm to miasto i dawna stolica księstwa Halicko-Włodzimierskiego, należąca w średniowieczu do Grodów Czerwieńskich. Po rozbiorze Polski znalazła się pod panowaniem austriackim, a później pod okupacją rosyjską. W okresie II Rzeczpospolitej Chełm był prężnym ośrodkiem gospodarczym i kulturalnym. Na koniec 1938 r. miał 6 szkół średnich i 8 szkół powszechnych. Siedziba dawnej szkoły rzemieślniczej w okazałym budynku z XIX w. przy ulicy Pocztowej, po 1945 mieściła Technikum Mechaniczne i Zespół Szkół

Mechanicznych, a obecnie obejmuje Państwową Wyższą Szkołę Zawodową3.

Obciążenie dydaktyczne młodego nauczyciela wyglądało następująco: 1931/1932 –

11 godzin tygodniowo, w tym język polski z korespondencją zawodową – 8 godzin, nauka o Polsce – 3 godziny; 1932/1933 – 8 godzin tygodniowo, w tym język polski z korespondencją zawodową – 6 godzin, nauka o Polsce – 2 godziny; 1933/1934 – 13 godzin tygodniowo, w tym język polski z korespondencją zawodową – 10 godzin, nauka o Polsce –

3 godziny; 1934/1935 – 15 godzin tygodniowo, w tym język polski z korespondencją zawodową – 12 godzin, nauka o Polsce – 3 godziny. W Publicznej Szkole Dokształcającej Zawodowej uczył w latach 1932–1935 – 7 godzin tygodniowo, w tym języka polskiego i korespondencji zawodowej – 5 godzin i nauki o Polsce – 2 godziny. 1936/1937 – 15 godzin tygodniowo. 1937/1938 – 21 godzin tygodniowo. Z dniem 1 września 1938 r. został

mianowany „tymczasowym nauczycielem Państwowego Gimnazjum Mechanicznego w Chełmie” i otrzymał uposażenie VIII grupy, jak widać – po roku 1935 jego obciążenia dydaktyczne w głównym miejscu zatrudnienia wyraźnie wzrosły. Nadto przez dwa lata był wychowawcą klasy, w 1936 r. ukończył w Warszawie kurs specjalny dla nauczycieli, 3

B . W i l k o w i c z, Jan Rostocki (1905–1971), „Almanach Łącki” 2009, nr 10, s. 29.

264

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

zorganizowany przez Towarzystwo Oświaty Zawodowej, od 1938 r. recenzował dla Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego podręczniki i wypisy do języka polskiego dla szkół zawodowych.

Po czterech latach pracy, w czerwcu 1935 r. występuje – jak wspomniałem – do Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego o dopuszczenie do egzaminu pań-

stwowego na nauczyciela szkół średnich przed komisją działającą przy Uniwersytecie Jagiellońskim. Złożył go 28 października 1935 r. przed Komisją Egzaminów Państwowych na Nauczycieli Szkół Średnich w składzie i uzyskał następujące oceny: przewodniczący prof. Władysław Heinrich, egzaminatorzy: prof. Zygmunt Mysłakowski, pedagogika i dydaktyka ogólna – z oceną dobrą, prof. Stefan Szuman, psychologia wychowawcza –

bardzo dobry, prof. Tadeusz Kupczyński, organizacja szkolnictwa – dostateczny, prof.

Wanda Bobkowska, historia wychowania – dobry, prof. Zenon Klemensiewicz, dydaktyka filologii polskiej – dobry. Ogólny wynik z egzaminu nauczycielskiego otrzymał Jan Rostocki – dobry. Do dokumentów należało także dołączyć „wykaz lektury przerobio-nej”. Jego lista zawierała czterdzieści pozycji z zakresu pedagogiki, psychologii, organizacji oświaty itp., nadto wykaz czasopism, wśród których znalazły się „Kultura Pedagogiczna”,

„Zrąb”, „Oświata i Wychowanie” i oświadczenie o preferowanych zagadnieniach: „Najwię-

cej zajmowałem się – napisał – zagadnieniami związanymi z nauczaniem jednostkowym i zbiorowym oraz doborem pedagogicznym”. Poza wspomnianymi rygorami obowiązy-wał również pisemny temat klauzurowy, który w przypadku Rostockiego brzmiał: Klasa szkolna jako grupa społeczna. Zachowana w archiwum UJ obszerna praca została oceniona na dobrze. Przypomnijmy, chociaż niewielki jej fragment:

Klasa szkolna może być uważana jako jednostka organizacyjna szkolna, jako miejsce, gdzie grupa młodzie-

ży wychowuje się i uczy, i wreszcie jako grupa młodzieży, tworząca organizm, komórkę życia społecznego.

Klasa szkolna to naprawdę samoistna jednostka społeczna na terenie szkoły.

Ma ona swoje jako grupa społeczne, specyficzne życie, myśli przewodnie i ideały daleko często odbiegające i różniące się od życia poszczególnych jednostek. Klasa szkolna to nie zbiór przypadkowych poszczególnych uczniów. Posiada ona więź społeczną, w której tkwią poszczególni uczniowie4.

Przypomniałem tutaj dość szczegółowo wymagania stawiane przed adeptami kunsztu nauczycielskiego przed drugą wojną światową, by uświadomić, jak poważny był

to egzamin, jakiej wiedzy i doświadczenia wymagał od kandydatów na nauczycieli eta-towych. Jako nauczyciel nauczycieli z kilkudziesięcioletnim stażem przyznać muszę, że był to po magisterium poważny sprawdzian, a w przypadku Rostockiego wysoki poziom gwarantowały dodatkowo nazwiska jego egzaminatorów, jak Mysłakowski, Szuman czy Klemensiewicz. To gruntowne przygotowanie pedagogiczne owocowało nie tylko w czasie pracy w Chełmie Lubelskim, ale i później podczas okupacji oraz w Polsce po 1945 r.

Lata 30. to dla Jana Rostockiego okres stabilizacji. Wszystko układało się dobrze.

Otrzymał satysfakcjonującą pracę. Wyżywał się w niej. Uprawiał sport. Zdał egzamin 4

Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego: KM 56 i PKEN 26.

265

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

nauczycielski. W szkole otrzymywał coraz więcej zadań dydaktycznych. Ministerstwo powierzało mu poważne zlecenia opiniowania podręczników. Otrzymał mianowanie na

„nauczyciela tymczasowego”.

31 grudnia 1935 r. zawarł związek małżeński z Marią Barbarą Czech z Nowego Sącza, urodzoną 2 grudnia 1913 r., 24 lutego 1937 r. urodził się im syn Maciej. Zaosz-czędzone z nauczycielskiej pensji środki lokował na urządzenie mieszkania, zakup mebli i wyposażenie nauczycielskiej biblioteki. Wchodził w trzydziesty piąty rok życia, kiedy wszystko runęło, wybuchła wojna…

Tajne nauczanie

Niebawem po przyjeździe do Czarnego Potoka w styczniu 1940 r. począł organizować tajne nauczanie, najpierw w rodzinnej wsi, a potem kolejno w Kiczni, Wolicy, Olszanie i Jastrzębiu oraz w Jadamwoli (powiat limanowski).

Pamiętam młodych ludzi, którzy od czasu do czasu gromadzili się w pokoju zajmo-wanym przez Rostockich. Byli to głównie mężczyźni. Wówczas z jego synem Maćkiem byliśmy wysyłani albo do jego dziadków, albo do mojego domu, lub po prostu do ogrodu. Nie dysponował podręcznikami szkolnymi, a spis uczniów i notatki o nich czynił

w niewielkim kratkowanym zeszycie. Niejednokrotnie lekcje odbywały się ze względów bezpieczeństwa w różnych miejscach, najczęściej na oddalonych od centrum wsi Karczy-skach, pod lasem, bodajże w domu rodziny Koszutów.

Kronikarze tej sfery działalności konspiracyjnej odnotowali aktywność Jana Rostockiego. Nie wszyscy. Nie wspomina o niej Ignacy Kwieciński ( Z dziejów tajnego nauczania w powiecie nowosądeckim i limanowskim, „Rocznik Sądecki” 1949, t. II) czy Jacek Chrobaczyński, Władysław Kruczek ( Nauczyciele małopolscy: portret zbiorowy 1939–1945, Kraków 2004). Zauważyli ją natomiast m.in. Józef Bieniek ( Łącko konspiracją kwitnące.

Szkic do antyhitlerowskiego Ruchu Oporu, Nowy Sącz [1987]), Edward Smajdor ( Wierni Ojczyźnie. Szkice z dziejów tajnej oświaty i udziału nauczycieli w Ruchu Oporu przeciw oku-pantowi hitlerowskiemu w Sądecczyźnie, Limanowskiem, Gorlickiem i na Podhalu, Nowy Sącz [1989] oraz Słownik biograficzny nauczycieli w Małopolsce w latach II wojny światowej (1939–1945). Ofiary wojny, żołnierze, działacze konspiracyjni, nauczyciele w jawnym i tajnym szkolnictwie, Kraków [1995]). Warto niektóre z tych konstatacji tutaj przytoczyć.

Józef Bieniek:

Najbardziej ofiarną postawą zaznaczył się Jan Rostocki, który pełniąc funkcję Gminnego Męża Zaufania, nie tylko zorganizował tajne nauczanie w kilku gromadach gminy Łącko, ale podjął osobiście nauczanie w zakresie szkoły powszechnej i średniej poza Czarnym Potokiem w sąsiednich miejscowościach, a więc w Jastrzębiu, Jadamwoli, Kiczni, Olszanie, Wolicy.

Charakterystyką pracy Rostockiego był fakt, że sporą część jego uczniów stanowili żołnierze BCh i AK oraz członkowie „Młodego Lasu”. Często miejsce, gdzie odbywały się lekcje, ubezpieczały patrole złożone z człon-ków LSB lub żołnierze terenowych oddziałów partyzanckich. Pomagali Rostockiemu żona Maria i mieszkaniec Czarnego Potoku student Politechniki na Wydziale Architektury – Tadeusz Cycoń-Michorowski.

266

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

Ogółem z tajnego nauczania w zakresie szkoły średniej korzystało w gminie Łącko 176 osób, przerabiając różne klasy gimnazjum i liceum do matury włącznie.

Otóż Józef Bieniek popełnia tutaj dwa błędy. Przytoczone przez niego nazwisko Tadeusza Cyconia-Michorowskiego brzmiało wówczas po prostu Tadeusz Cycoń. Po wojnie zmienił je na Michorowski. Nadto w tym czasie, czyli przed wojną, nie mógł on być studentem Politechniki na Wydziale Architektury, gdyż świadectwo ukończenia gimnazjum uzyskał dopiero w 1945 r. w Łącku. Dzięki uprzejmości Danuty Rostockiej udało się dotrzeć do oświadczenia jej teściowej z 12 października 1987 r. w sprawie Tadeusza Cyconia. Ze względu na wagę zawartych w nim informacji przytaczam je w całości: Szydłowiec, 1987.10.12

Oświadczenie

Niniejszym oświadczam, że Tadeusz Cycoń jest mi znany. W czasie okupacji niemieckiej brał bowiem czynny udział w tajnym nauczaniu, które zorganizował mój śp. mąż, mgr Jan Rostocki. Wymieniony Cy-coń od 1938 r. do 1940 r. był uczniem w prywatnym gimnazjum u ks. Pallotynów na „Kopcu w Wadowi-cach”. W 1940 ze świadectwem II kl. gimnazjum zgłosił się do męża, aby pobierać dalszą naukę w tajnych kompletach. Był słuchaczem zdyscyplinowanym, pilnym i zdolnym. Zajmował się m.in. przygotowaniem uczniów do egzaminu, którzy nie mieli jeszcze ukończonych 5., 6. i 7. klasy szkoły podstawowej, ich nabo-rem, powiadamiał, gdzie będą się odbywać zajęcia w danym dniu, oraz utrzymywał stały kontakt z sołtysem Kazimierzem Baranem, który miał ostrzegać przed ewentualnym przyjazdem Niemców. Zaświadczenie o przerobieniu materiału z 3. i 4. klasy otrzymał Cycoń od męża pod koniec 1942 r. Egzamin końcowy składał komisyjnie również u mojego męża, który po wojnie był dyr. Gimnazjum w Łącku.

Ponieważ w tym czasie brakowało nauczycieli, mąż zaproponował Tadeuszowi Cyconiowi współpracę, przydzielając mu do uczenia dwa przedmioty w klasach 1. i 2., tj. algebry i języka niemieckiego. Klasy te były liczne, ponieważ uczyła się w nich młodzież przesiedlona w te strony z różnych regionów kraju. Korzystali z nauki także partyzanci z AK i BCh. Nauka była bezpłatna, a ci, którzy ją podejmowali, narażali się na ogromne ryzyko. Tadeusz Cycoń, mimo że nie posiadał kwalifikacji, do zajęć przygotował się należycie i mąż był z niego zadowolony. Pracę tę kontynuował od początku 1943 r. do zakończenia wojny, tj. do 15 stycznia 1945 r. Ile prowadził tygodniowo lekcji, tego już nie pamiętam.

Jestem już chyba ostatnią ze świadków tych tragicznych dla nas wypadków. Nadmieniam także, że jestem osobą postronną, tzn. że nie istnieje między nami żadne pokrewieństwo.

Maria Rostocka5

Edward Smajdor:

Najbardziej rozbudowaną i intensywną pracę wychowawczą i oświatową zorganizował mgr Jan Rostocki (1905). Przed wybuchem wojny pracował w Gimnazjum i Liceum w Chełmie Lubelskim. Zagrożony aresztowaniem przybył w rodzinne strony do Czarnego Potoka i pracował na roli. Uczył tajnie wiele młodzieży miejscowej z Wolicy, Olszany, Jastrzębia i Jadamwoli w b. powiecie limanowskim. W pracy pomagała mu żona i architekt o nieznanym nazwisku. Uczył w izbie swej matki lub w sąsiednich chałupach wiejskich, pracując niekiedy ponad 10 godzin na dobę, a nauka odbywała się na dwie zmiany. W połowie lat okupa-cyjnych miał czynne wszystkie klasy gimnazjalne i licealne. A roczny stan uczącej się młodzieży wynosił

45 osób. Po powstaniu PKOiK Rostockiemu powierzono funkcję Gminnego Męża Zaufania, wobec czego zorganizował tajne nauczanie także w innych gromadach. Nauczał dzieci w zakresie programu pełnej szkoły 5

Archiwum domowe Danuty Rosińskiej-Rostockiej.

267

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

powszechnej, młodzież w zakresie szkoły średniej, a także objął nauczanie dorosłych, żołnierzy BCh i AK.

Tuż po zakończeniu wojny zorganizował Prywatne Gimnazjum w Łącku6.

Przytoczyłem tutaj obszerne wypowiedzi Józefa Bieńka, Marii Rostockiej i Edwarda Smajdora na temat konspiracyjnej działalności Jana Rostockiego, gdyż – mimo iż pewne treści się w nich powtarzają, są wobec siebie komplementarne, tworzą pełniejszy obraz prowadzonego przezeń tajnego nauczania. Niektóre wyrażone tutaj kwestie wymagają sprostowania czy uzupełnienia. Otóż wymieniony przez Bieńka i anonimowo wspomniany przez Smajdora Tadeusz Cycoń-[Michorowski] był – jak pamiętam – częstym gościem państwa Rostockich. Młody, inteligentny, rzutki stanowił, jak wynika z cytowanego Oświadczenia, zapewne doskonałą pomoc w tajnym nauczaniu. Po 1945 r., po ukończeniu Studium Nauczycielskiego, uczył języka polskiego w jakiejś szkole rolniczej na Kujawach. Czyżby okupacyjne doświadczenie i obcowanie z Janem Rostockim zaowocowało wyborem zawodu? Pojawiające się w tych wypowiedziach sformułowanie

„student architektury” w odniesieniu do Cyconia – czy jakiegoś innego anonimowego nauczyciela – być może wzięło się stąd, że od września 1944 r. pomagał Rostockiemu w pracy pedagogicznej szwagier, inż. arch. Tadeusz Majewski, który po powstaniu warszawskim – jak wspomniałem – dotarł do Czarnego Potoka.

Różnią się te stwierdzenia co do liczby wsi, w których Profesor organizował tajne nauczanie. Myślę, że należy przyznać rację Bieńkowi, że uwzględnił także Kicznię, niezbyt daleko położoną od Czarnego Potoka. Dysponuję również brulionem pt. Sprawozdanie dotyczące tajnego nauczania na terenie Gminy Łącko, skreślonym ręką Jana Rostockiego, dzięki któremu można uzupełnić niektóre przypomniane tutaj fakty. Obejmuje ono następujące wsie powiatu nowosądeckiego: Łącko, Szczereż, Zarzecze, Zabrzeż, Obidzę, Maszkowice, Czarny Potok, Wolicę, Olszanę, w powiecie limanowskim: Jastrzębie, Jadamwolę. Rostocki informuje, że zajęcia odbywały się w Łącku, Czarnym Potoku, Maszkowicach, Czerńcu, dokąd dochodziła młodzież z sąsiednich miejscowości. Zespół

nauczycieli składał się z 13 osób, w tym 6 z pełnymi kwalifikacjami dla szkół średnich.

Łączną liczbę uczniów szacuje na 115, a czas trwania tajnego nauczania od 1 stycznia 1940 do 20 stycznia 1945 r. Ocenia, że 70% uczniów to miejscowa młodzież wiejska, a 30% młodzież z różnych terenów Polski, która w wyniku działań wojennych znalazła się na tym terenie, rozpiętość wieku była duża. Podkreśla, że nauka odbywała się w izbach wiejskich, a nauczyciele musieli nieraz dochodzić do punktów nauki po kilka kilometrów.

Część uczniów rekrutowało się z oddziałów AK i BCh. Odbywali oni ćwiczenia wojskowe i wykonywali różne zlecone funkcje.

Po zakończeniu działań wojennych starał się Rostocki ulokować w szkołach w Nowym i Starym Sączu swoich uczniów, część przygarnął do otwartego w Łącku gimnazjum. Byłem świadkiem, jak pocieszał dojrzałego już młodzieńca, który w 1945 r. nie zdał

6

E. S m a j d o r, Wierni Ojczyźnie. Szkice z dziejów tajnej oświaty i udziału nauczycieli w Ruchu Oporu przeciw oku-pantowi hitlerowskiemu w Sądecczyźnie, Limanowskiem, Gorlickiem i na Podhalu, Nowy Sącz [1989].

268

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

matury przed Komisją Kwalifikacyjną, jak nieobce były mu ich późniejsze losy. Nie przypominam sobie, by za tę działalność został po wyzwoleniu specjalnie uhonorowany, by otrzymał jakieś dyplomy, wyróżnienia, odznaczenia.

Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne w Łącku

Na wiosnę 1945 r. Jan Rostocki przeniósł się do Łącka. Wynajął niewielkie mieszkanie w kamienicy na pierwszym piętrze niedaleko poczty, przy drodze do Czerńca, był tam – o ile pa-miętam – pokój, kuchnia i długi korytarz. Niebawem przystąpił do organizacji prywatnego gimnazjum. W owym czasie był to spontaniczny ruch ambitnych nauczycieli, którzy mieli za sobą doświadczenia w tajnym nauczaniu. Z podobną inicjatywą wyszła np. Zofia Oleksówna, zakładając w Ujanowicach w powiecie limanowskim analogiczną szkołę.

Jeden z uczniów łąckiego gimnazjum, Andrzej Urbaniec, tak po latach wspomina poczynania Jana Rostockiego:

Zaraz po przejściu wojsk sowieckich na Berlin pan mgr Jan Rostocki z Czarnego Potoka zaczął organizować w Łącku prywatne liceum ogólnokształcące. Lokalu użyczył Olgierd Bobrowski, kierownik mleczarni i zarazem kandydat na ucznia […].

Uczniami tego liceum byli: Alicja i Aleksandra Putówny, Maria Sobolewska, Andrzej Gromuś, Eugeniusz Piksa, Ludwik Kułacz, Olgierd Bobrowski i Andrzej Urbaniec. Nauka przebiegała w tempie przyspieszo-nym i już chyba w lipcu czy sierpniu otrzymaliśmy świadectwa ukończenia I klasy liceum. Niestety, nie pa-miętam, czy nauka ta była płatna. Ponieważ większość nauczycieli i uczniów powróciła w swoje strony, pan mgr Rostocki zaczął organizować gimnazjum, w którym rozpoczynano naukę od pierwszej klasy7.

Andrzej Urbaniec w prywatnej korespondencji skierowanej do mnie 7 sierpnia 2014 r.

dołączył kopię Świadectwa Liceum Ogólnokształcącego Marii Sobolewskiej potwierdzającego, że w roku szkolnym 1944/1945 uczęszczała do klasy pierwszej. Na świadectwie widnieje podpis dyrektora: mgr Jan Rostocki oraz okrągła pieczęć o treści: „Prywatne Gimnazjum Ogólnokształ[cące] Kom[isji] Oświatowej w Łącku”. Świadectwo nosi numer 6 i datę wydania 28 lipca 1945. O dyrektorze pisze:

Od siebie mogę dodać, że pan mgr Jan Rostocki był bardzo lubianym profesorem, polonistą i wszyscy by-liśmy mu bardzo wdzięczni za zorganizowanie w tak krótkim czasie liceum, co pozwoliło nam szybko włą-

czyć się w nurt dalszej edukacji.

Po latach Maria Rostocka opowiadała mi historię, jaką przeżyła podczas wizytacji inspektora krakowskiego kuratorium. Był nim Jan Nowakowski, mój późniejszy profesor literatury w krakowskiej Wyższej Szkole Pedagogicznej. Otóż cechowała go niezwykła pedanteria. Do Łącka z Nowego Sącza został dowieziony furmanką, gdyż innej komunikacji tuż po wojnie nie było. Podczas tej podróży zostały zachlapane błotem jego jasne, nienagannie wyprasowane spodnie. Kiedy po wizytacji inspektor udał się do domu Rostockich na odpoczynek, pani Maria postanowiła zrobić mu niespodziankę. Wyprała spodnie. Kiedy przystąpiła do prasowania jeszcze mokrego materiału, wypaliła żelazkiem 7

A. U r b a n i e c, Jak brałem udział w tajnym nauczaniu w Łącku. Wspomnienie, „Almanach Łącki” 2012, nr 16.

269

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

ogromnych rozmiarów dziurę. Trzeba było ratować sytuację. Dostosowała do rozmiarów inspektora jakieś spodnie męża i z drżeniem serca oczekiwała poranka. Na szczęście Nowakowski przyjął opowieść o tym zdarzeniu z pobłażliwym uśmiechem. Tyle o prywatnym Gimnazjum Koedukacyjnym w Łącku we wspomnieniach. Co mówią dokumenty?

Nie udało się odnaleźć ich zbyt wielu.

Podczas gromadzenia materiałów do tej opowieści biograficznej dotarłem do zasobów Archiwum Państwowego w Krakowie Oddział w Nowym Sączu ulokowanego w Zamku w Spytkowicach koło Zatora (jego zbiory do niedawna przechowywano w Archiwum Powiatowym w Nowym Targu), gdzie w dwóch teczkach pt. Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne w Łącku znalazłem nieco materiałów. Korzystał z nich również Józef Słowik, autor obszernego studium Szkolnictwo i oświata w księdze zbiorowej Łącko i gmina łącka pod redakcją Juliana Dybca (Kraków 2012).

Znakomitym uzupełnieniem wiedzy o historii gimnazjum w Łącku są Zarządzenia zwołujące posiedzenia Rady Pedagogicznej od 1 września 1945 do 28 lipca 1947

r., zachowane w archiwum domowym Danuty Rostockiej. Od 1 września 1945 do 22

czerwca 1946 r. podpisywane przez dyrektora Jana Rostockiego, od 7 listopada 1946

do 31 stycznia 1947 r. przez Mariana Zwolińskiego, od 9 maja do 28 lipca 1947 r. przez Józefa Gomółkę. Poza rutynowymi bowiem informacjami o porządku obrad można się z nich zorientować, jacy nauczyciele pracowali w poszczególnych okresach, jakie tematy omawiano na tych posiedzeniach oraz kto kierował szkołą po odejściu Jana Rostockiego od września 1946 r. Warto zauważyć, że na pierwsze posiedzenie zwołane przez dyrektora Jana Rostockiego zostało zaproszonych trzech nauczycieli: Julia Wojnicz-Sianożęcka, ks. Szokalski i Marian Zwoliński, ale już od 27 listopada 1945 r. siedmiu: Anna Kulmowa, Stanisław Lubaś, Julia Wojnicz-Sianożęcka, ks. Szokalski, Marian Zwoliński, Jan Micelski, Maria Rostocka, a od 30 listopada 1946 r. ks. Szokalskiego zastąpił ks. Leon Żorek i pojawili się nowi nauczyciele – Jan Bucyk i Stanisław Boryś. Warto zauważyć, że Maria Rostocka pracowała w gimnazjum jako sekretarka oraz nauczycielka robót ręcznych. Potwierdza to dokument wystawiony przez Urząd Gminy w Łącku, podpisany 1 września 1947 r.

przez wójta Macieja Talara. Określa się tutaj też czas pracy na tych stanowiskach: od 1 marca 1945 do 31 sierpnia 1947 r., a dyrektor Rostocki od 6 lutego 1946 r. pełnił jednocześnie obowiązki członka Gminnej Komisji Oświatowej w Łącku. Przypomnijmy jeszcze niektóre tematy, jakimi zajmowała się rada pedagogiczna gimnazjum w Łącku w czasach, gdy kierował nią Jan Rostocki. Otóż m.in.: sprawami biblioteki i pomocy naukowych, zasadami przyjmowania nowych uczniów, kwestiami wychowawczymi, analizą dokumentów oświatowych i ich wdrażaniem, problemami gospodarczymi. Później dojdą kwestie klasyfikacji, omówienia zaleceń powizytacyjnych, dopuszczania do małej matury.

A także organizacja roku szkolnego 1946/1947.

Szerszą informację o historii gimnazjum znajdzie czytelnik tej opowieści biograficznej we wspomnianym artykule Józefa Słowika. Tutaj przypomnę tylko niektóre fakty 270

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

wskazujące na rolę w powstaniu szkoły i zasługi w jej organizacji pierwszego dyrektora.

Józef Słowik pisze:

Bardzo ciekawym zjawiskiem w historii łąckiego – i nie tylko – szkolnictwa ogólnokształcącego były wiejskie i małomiasteczkowe gimnazja zorganizowane w 1945 r. w kilku miejscowościach Sądecczyzny.

Powstały one niejako na bazie kompletów tajnego nauczania, bowiem w tych miejscowościach istniały silne ośrodki tajnej nauki. […] Takie powojenne gimnazjum zostało również zorganizowane w Łącku. Jego organizatorem był wielce zasłużony dla szkolnictwa – nie tylko łąckiego – mgr Jan Rostocki. Gimnazjum powstało jako szkoła prywatna, co nie oznacza, że było własnością jego organizatora.

W okresie od kwietnia do połowy września 1945 r. trwała rekrutacja kandydatów do szkoły. Do klasy pierwszej przyjmowano kandydatów z ukończoną szkołą podstawową stopnia I i II lub klasą VI szkoły stopnia III.

Do klasy II – absolwentów szkoły stopnia III lub klasy I dawnego gimnazjum, zaś do klasy III – kandydatów z ukończoną klasą II lub III dawnego gimnazjum8.

W dostępnych dokumentach pojawiają się aż trzy nazwy szkoły: Prywatne Gimnazjum Ogólnokształcące w Łącku (uwidocznione na wspomnianej już pieczęci na świadectwie), Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne Zarządu Gminnego w Łącku (na świa-dectwach i protokołach z egzaminów ukończenia gimnazjum w latach 1946 i 1947) oraz Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne w Łącku (świadectwo z 3 lipca 1947 r.).

Zrekrutowano do gimnazjum około 100 uczniów. Daje się zauważyć duży przepływ uczniów. Przyczyny tego zjawiska to zapewne: braki w wiedzy, kwestie losowe, brak inter-natu, migracja ludności po wojnie, decyzje rodziców itp. W czerwcu 1946 r. gimnazjum uzyskało prawa szkoły państwowej, a na przełomie czerwca i lipca odbyły się pierwsze w Łącku egzaminy końcowe w gimnazjum. Ukończyło je 14 uczniów. W drugim roku klasa III liczyła 21 uczniów. Egzamin końcowy zdało 19 uczniów. W lipcu 1947 r. miał

miejsce egzamin eksternistyczny przed Komisją Egzaminacyjną powołaną przez Kuratorium Okręgu Szkolnego Krakowskiego, której przewodził Franciszek Łapka (w latach 1950–1954 mój dyrektor w I Liceum Ogólnokształcącym im. Jana Długosza w Nowym Sączu), a członkami byli Jan Budzynowski (uczył mnie biologii), mgr Antoni Sitek (ję-

zyka polskiego) oraz nauczyciele z Łącka: Józef Gomółka, Marian Zwoliński, Stanisław Boryś i Julia Wojnicz-Sianożęcka. Egzamin zdało 11 osób. Łącznie w ciągu dwu lat dzia-

łalności gimnazjum ukończyło 31 osób, szacunkowo z eksternami ponad 40. W 1947 r.

Prywatne Gimnazjum Koedukacyjne w Łącku zostało zlikwidowane. Około 50 uczniów klasy I i II podjęło naukę w szkołach ogólnokształcących i zawodowych w Nowym Sączu, Starym Sączu, Nawojowej, Marcinkowicach i Krościenku.

Jakie były wszystkie motywy likwidacji szkoły średniej w Łącku, trudno dzisiaj dać jednoznaczną, szczegółową odpowiedź. Znalazły się wśród nich zapewne i malejąca liczba uczniów na skutek migracji ludności po wojnie, i dokonywane w latach 1945–1947 reformy oświaty, aż do decyzji z 1949 r. o likwidacji gimnazjów i powołaniu czteroletniego liceum ogólnokształcącego i siedmioletniej szkoły podstawowej.

8

J. S ł o w i k, Szkolnictwo i oświata, [w:] Łącko i gmina łącka, Łącko 2012.

271

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Aresztowanie przez Powiatowy Urząd Bezpieczeństwa

w Nowym Sączu

Skończył się pierwszy rok szkolny w gimnazjum w Łącku. Odbyły się egzaminy. Jan Rostocki przygotował organizację nowego roku szkolnego 1946/1947. W wolnych chwilach od czasu do czasu zachodził w Rynku do restauracji Gromalowej na wieczorne piwo czy kielich wódki. Na ulicy podczas wakacji spotykał młodych ludzi w angielskich mundu-rach, czasem rozpoznał wśród nich swojego ucznia z tajnego nauczania. Zagadywali do niego, zatrzymywał się, rozmawiał. Raz czy dwa zastał ich w lokalu. Przedstawiali się jako żołnierze AK.

1 września 1946 r. otworzył uroczyście nowy, drugi rok szkolny. Wypoczęty, po wa-kacjach przystąpił żwawo do pracy, której nie brakowało, bowiem oprócz zajęć ze swojego przedmiotu: języka polskiego, ciążyło na nim mnóstwo spraw organizacyjnych. W tej służbie dzielnie pomagała mu żona Maria, która – jak się już rzekło – w gimnazjum pełni-

ła funkcję sekretarki i nauczyciela robót ręcznych. Dbała o dyscyplinę, porządek w dokumentacji, o finanse szkoły (czesne: około 400 zł).

Ten normalny rytm nauczycielskiej pracy zostaje nagle brutalnie przerwany. W dniu 14 września 1946 r. o godzinie 4 nad ranem budzi go mocne stukanie do drzwi. Zjawia się dwóch funkcjonariuszy Urzędu Bezpieczeństwa w Nowym Sączu z nakazem rewizji i aresztowania. Oboje z żoną nie wiedzą, o co chodzi. Ośmioletni Maciej jest przerażo-ny. W protokole, który Maria Rostocka podpisze, stwierdzono, że podczas rewizji: „nie znaleziono żadnych materiałów obciążających”. W zachowanych w archiwum IPN dokumentach znajduje się m.in. Protokół zatrzymania podpisany przez funkcjonariusza Pań-

stwowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w Nowym Sączu, następującej treści: W dniu 14.09.1946 o godz. 4 nad ranem zatrzymałem ob. Rostockiego Jana, dyr. Gimnazjum w Łącku i tamże zamieszkałego, podejrzanego o współpracę z bandą NSZ. W czasie rewizji nie znaleziono żadnych materiałów obciążających9.

Rano w szkole konsternacja. Nikt nie zna powodów zatrzymania dyrektora. Okazuje się, że tej nocy i w następnych dniach aresztowano innych mieszkańców Łącka, okolicznych wsi, Starego Sącza, Nawojowej. Łącznie bodajże 16 osób.

Postawiono Rostockiemu zarzut współpracy z żołnierzami podziemia (w ówczesnej nomenklaturze „banda”, dzisiaj „żołnierze wyklęci”) oraz wydania dwóch świadectw ukończenia małej matury jej członkom. Przesłuchiwania trwały w Nowym Sączu, potem zostały przeniesione do aresztu śledczego na ul. Montelupich w Krakowie. Oskarżenie oparto na zeznaniach zatrzymanego 9 września 1946 r. w Łabowej członka „bandy Żara”, odłam „Ognia”, studenta medycyny w Wilnie, urodzonego 1 stycznia 1918 r. w Kow-nie, który stwierdził, że podczas pobytu w Łącku w restauracji Chrobakowej spotkał

9

Te i kolejne cytowane tu materiały ze śledztwa zob. Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Oddział

w Krakowie: IPN Kr. 07/1744; IPN Kr 110/1150.

272

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

dyrektora, a jeden z członków „bandy Erwina” przechwalał się, że takie świadectwo otrzymał, drugim miał być uczeń Rostockiego z tajnego nauczania. Materialnych dowodów nigdy mu nie przedstawiono, a na jedynego świadka – poza wspomnianym konfidentem –

powołano szesnastoletnią uczennicę III klasy gimnazjum w Łącku Marię Chrobakównę, która potwierdziła jedynie, że profesor bywał w restauracji w czasie, kiedy zjawiali się tam członkowie „bandy” oraz że „o ewentualnych rozmowach nie ma pojęcia”.

Postanowienie o tymczasowym aresztowaniu wydał Wojskowy Prokurator Rejonowy 25 września 1946 r., a śledztwo zakończono 23 października. Rozprawę wyznaczo-no na 21 listopada przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Krakowie. Tymczasem do Wojskowej Prokuratury i Sądu napływają pisma z Łącka w obronie ich nauczyciela. Mię-

dzy innymi Świadectwo moralności podpisane przez Przewodniczącego Gminnej Rady Narodowej Stanisława Kuziela i wójta Macieja Talara, a w nim stwierdzenie: „prowadzi życie nienaganne i spokojne” oraz „Dochodzenia ze strony Prezydium i Milicji Obywatelskiej nie wykazały, że działa na szkodę Narodu Polskiego” (Łącko, 9 listopada 1946). Jest też zaświadczenie prezesa Polskiej Partii Robotniczej na gminę Łącko Antoniego Kałuzieńskiego następującej treści:

Zachowywał się wzorowo i za czasów okupacji pracował w organizacjach niepodległościowych. Po oswobodzeniu terenów tutejszych od okupanta Rostocki Jan zorganizował Gminne Gimnazjum Ogólnokształ-

cące. Młodzież swą wychowywał w duchu patriotycznym i demokratycznym, co stwierdzam własnoręcznym podpisem (Łącko, 9 listopada 1946 r.).

Wypowiada się też w obszernym piśmie podpisanym przez Jana Płachtę, Franciszka Bieńka i Jana Kulpę komitet rodzicielski, który charakteryzuje zasługi Rostockiego dla tajnego nauczania i organizacji gimnazjum w Łącku, które umożliwiło naukę młodzieży chłopskiej; „znaliśmy pracę profesora Rostockiego – piszą – i widzimy, że naszą młodzież wychowywał w duchu patriotyzmu i demokratycznym” (Łącko, 5 listopada 1946 r.). W dokumentach znalazło się też stanowisko Rady Pedagogicznej podpisane przez czterech nauczycieli: „Ob. Jan Rostocki cieszył się wśród nas opinią dobrego kolegi i zdolnego nauczyciela. Pod tym względem nic ujemnego o nim powiedzieć nie możemy. Stwierdzić możemy natomiast, że ob. Rostocki Jan był jednym z organizatorów tutejszego gimnazjum, że podczas okupacji z narażeniem siebie pracował wydatnie, kształcąc młodzież wiejską, i przez to zasłużył się wielce dla sprawy oświaty tutejszego ludu” (Łącko, 5 listopada 1946 r.). Dołą-

czono do akt również Zaświadczenie o tajnym nauczaniu. Na tej podstawie adwokat i obroń-

ca wojskowy dr Tadeusz Turek wnioskował o uchylenie tymczasowego aresztu.

Z tych zaświadczeń – pisał – okazuje się, że mgr Rostocki jest osobowością na tym terenie, która wyklucza prawidłowość zarzutów […]. Podjęcie dalszych prac w gimnazjum przez mgra Rostockiego zdaje się być potrzebą większej natury.

Na rozprawie 21 listopada przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Krakowie Jan Rostocki oświadczył m.in.: „Żadnych zaświadczeń o złożeniu egzaminów małej matury, czy też egzaminu z kilku klas gimnazjalnych nie wystawiałem nikomu”.

273

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie w dniu 21 listopada nie skazał dyrektora, pozostawił go natomiast w areszcie. W lutym 1947 r. do Wojskowego Sądu Rejonowego w Krakowie wpłynął wniosek Prokuratora Wojskowego Prokuratury Rejonowej w Krakowie, w którym znalazły się takie sformułowania:

Na podstawie art. 11 ustawy z dnia 22 lutego 1947 r. o amnestii wnoszę o umorzenie postępowania karnego w sprawie przeciwko Rostockiemu Janowi s. Michała, podejrzanemu o przestępstwo z art. 1875 § 1 i 2 KK.

W wyniku tego pisma Wojskowy Sąd Rejonowy w Krakowie na posiedzeniu niejaw-nym w dniu 28 marca 1947 r. zdecydował:

Zważywszy, że przestępstwa zarzucane ww. podejrzanemu jako popełnione przed 5 lutego 1947 podlegają amnestii, postanowił zgodnie z pisemnym wnioskiem prokuratora postępowanie karne pko podejrzanemu Rostockiemu Janowi umorzyć. Zarządzić natychmiastowe wypuszczenie na wolność (Kraków, 29 marca 1947).

31 marca Jan Rostocki opuszcza więzienie Montelupich w Krakowie i udaje się w rodzinne strony, do domu.

W grudniu 1958 r. Komenda Policji Obywatelskiej województwa krakowskiego wystąpiła do Ministra Sprawiedliwości z zapytaniem o karalność Jana Rostockiego.

W odpowiedzi z 17 stycznia 1959 r. stwierdzono: „Nie notowany w Rejestrze Skazanych Ministerstwa Sprawiedliwości”. W ostatnich latach, kiedy ówczesnym żołnierzom powojennego podziemia nadano status „żołnierzy wyklętych”, niektórzy żyjący mieszkańcy Łącka i okolic aresztowani wraz z dyrektorem Rostockim „za kontakty z bandą” wystąpili o odszkodowanie za miesiące spędzone w areszcie śledczym. Z dostępnych mi dokumentów wynika, że taką rekompensatę materialną otrzymali…

Znowu w szkole

Od 1 listopada 1947 r. Jan Rostocki podejmuje pracę na etacie nauczyciela polonisty w Państwowym Liceum i Gimnazjum im. ks. Stanisława Konarskiego w Oświęcimiu.

Dzięki pomocy wójta Gminy Łącko przewozi swój skromny dobytek do nowego miejsca pracy. Otrzymuje 16 lekcji języka polskiego tygodniowo z pensją „jednej dwudziestej średniej grupy za jedną godzinę tygodniowo w stosunku miesięcznym wynagrodze-nie ryczałtowe, płatne miesięcznie z góry”. Umowę ze strony szkoły podpisał ówczesny dyrektor, mgr Stanisław Czernek. Cztery dni później Rostockiemu wydano legitymację pracowniczą nr 3/47. Jednocześnie podjął prace zlecone 3 godziny tygodniowo w Prywatnym Koedukacyjnym Gimnazjum Handlowym Towarzystwa Szkoły Średniej w Oświęcimiu. Praca ta sprawiała mu satysfakcję. Uczniowie cenili jego zajęcia, rodzice również. Liczył na stabilizację w tym mieście niedaleko Krakowa i rodzinnych stron. Po zakończeniu roku szkolnego pozostał w Oświęcimiu, porządkował swoją dokumentację, czytał książki. Liczył na kontynuację pracy, miał nawet taką obietnicę dyrektora. Tymczasem 24 lipca otrzymuje lakoniczny telegram: „sprawa posady nieaktualna, polonistę 274

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

przysłało [?] już kuratorium. Przepraszam. List w drodze nieaktualny”. W podpisie „dyr.

Chobrzany”. We wzmiankowanym piśmie znajdowała się zapewne informacja o zatrud-nieniu na następny rok, na które liczył, gdyż 15 lipca 1948 r. złożył w Kuratorium Okręgu Szkolnego Krakowskiego prośbę o „nadanie mu posady naucz. jęz.[yka] pol.[skiego]”.

W tej nowej dlań sytuacji daje ogłoszenie w krakowskim „Dzienniku Polskim”, na które posypały się liczne oferty. Fragmenty niektórych warto tutaj przytoczyć, gdyż obrazują one sytuację kadrową w szkolnictwie polskim po drugiej wojnie światowej, jakże różną od dzisiejszej, kiedy to raz po raz słyszy się o redukcjach, o zwalnianiu nauczycieli.

Jedną z pierwszych ofert otrzymuje z Opola. Dyrektor Państwowej Szkoły Przemysłowej 18 lipca zachęca: „Jako polonista z pełnymi kwalifikacjami możecie liczyć na 50–100%

dodatku dla wybitnego fachowca, a o mieszkanie jakoś się postaramy”; otrzymuje ofertę z Państwowego Gimnazjum w Jodłowej (poza uposażeniem w naturze: 1,5 metra żyta, 1 metr pszenicy, 4 metry ziemniaków); z Charsznicy koło Miechowa (Prywatne Gimnazjum); z Państwowego Liceum Spółdzielczego w Szczurowej, powiat Brzesko („Uposażenie państwowe plus 7 tys. dodatku z Komitetu Rodzicielskiego – oferuje mgr Eugeniusz Wałęga”). Dyrektor mgr Zdzisław Pawłowski z Państwowego Gimnazjum Ogólnokształ-

cącego w Chobrzanach koło Sandomierza w obszernym liście z 22 lipca tak zachwala warunki pracy: „Zakład nasz leży 14 km na zachód od Sandomierza […]. Jest to szkoła średnia wiejska, taka właśnie, jaką Pan Kolega założył w Łącku”. 27 lipca listonosz przynosi ofertę z Państwowego Ośrodka Kształcenia Nauczycieli w Lipinach w powiecie Opocz-no: praca w liceum pedagogicznym i handlowym, liczba godzin 30–36 tygodniowo (dodatek finansowy, mieszkanie, opał itd.), a 30 lipca od Janiny Słomczykównej; dyrektorki Powiatowego Gimnazjum Krawieckiego w Tarnobrzegu, a dzień później ze Szczecina, w której p.o. dyrektora Państwowego Gimnazjum i Liceum im. M. Kopernika w Szczecinie-Dąbiu, mgr Zygmunt Gulczyński, zachęca: „Posada polonisty wakuje od 1 września br. Jest to pełny etat nauczycielski plus dodatek z Koła Rodzicielskiego. Sprawy mieszkaniowe i inne są do omówienia drogą korespondencyjną”.

Zanim w telegraficznym skrócie omówię pozostałe oferty pracy, jakie podczas wakacji napływały na jego oświęcimski adres czy na adres kontaktowy w Krakowie, przytoczę fragmenty trzech pism, które zadecydowały o wyborze nowego miejsca pracy, które okaże się stabilnym do końca za życia. Otóż 24 lipca otrzymuje pismo z Miejskiego Gimnazjum Koedukacyjnego w Szydłowcu, w którym dyrektor Jacenty Patysiewicz stwierdza: „chętnie zaangażuję Sz. Pana na stanowisko nauczyciela jęz. polskiego […]. Dostanie Sz. Pan 25 tysięcy zł zasadniczej pensji, plus dodatki za prowadzenie organizacji, plus ład-ne i wygodne mieszkanie”. W ślad za tym listem przychodzi pismo z Kuratorium Okręgu Szkolnego Kieleckiego w Kielcach z dnia 4 sierpnia 1948 r. o wolnym etacie, sugerujące

„nadesłanie drogą służbową ew. podania o przeniesienie wraz z odpisami dyplomów”, zaś 14 sierpnia telegram od dyrektora Patysiewicza: „Mieszkanie gotowe dwunastego czwartek. Proszę przyjeżdżaj”; zaś dwa dni wcześniej w osobnym liście prosił o podanie 275

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

odpowiednich danych osobowych, koniecznych do starań o dodatek rodzinny. Wydaje się, że w tym czasie Jan Rostocki był zdecydowany na podjęcie pracy w Szydłowcu koło Radomia.

Tymczasem napływały nowe oferty zatrudnienia: m.in. 11 sierpnia z I Państwowego Gimnazjum i Liceum w Rzeszowie, 23 sierpnia z Państwowego Koedukacyjnego Gimnazjum i Liceum w Ropczycach w województwie rzeszowskim, z Fabryki Lokomotyw w Chrzanowie…

Szydłowiec koło Radomia

Jak widać z przytoczonych dokumentów, po zakończeniu rocznej służby w Państwowym Liceum i Gimnazjum im. St. Konarskiego w Oświęcimiu Jan Rostocki otrzymał sporo ofert zatrudnienia z różnych stron Polski, z różnych typów szkół, od ogólnokształcących po zawodowe. Co przesądziło o wyborze Szydłowca, trudno po latach stwierdzić. Czy prężne działania ówczesnego dyrektora, czy szybka, konkretna propozycja wygodnego mieszkania, czy niezbyt duża w końcu odległość od Krakowa i rodzinnych stron?

1 września 1948 r. Jan Rostocki obejmuje obowiązki nauczyciela języka polskiego w Miejskim Gimnazjum w Szydłowcu, chociaż formalnie zostaje zatrudniony w Gimnazjum i Liceum Jana Kochanowskiego w Radomiu i jednocześnie urlopowany od 1 wrze-

śnia 1948 do 31 sierpnia 1949 r. celem podjęcia obowiązków w Szydłowcu. Kuratorium Okręgu Szkolnego Kieleckiego w Kielcach pismem z dnia 24 czerwca 1949 r. informuje:

„Z dniem 1 września 1949 r. przenoszę Obywatela na stanowisko nauczyciela w Pań-

stwowej Ogólnokształcącej Szkole Stopnia Licealnego w Szydłowcu”. Jak z tego dokumentu widać, stan faktyczny został w ten sposób uregulowany. I jeszcze jedna konstatacja, że nazwa szkoły w Szydłowcu uległa w tym czasie zmianie. Jednocześnie od 1948 r. Jan Rostocki został zatrudniony jako nauczyciel kontraktowy w wymiarze 10 godzin tygodniowo w Publicznej Średniej Szkole Zawodowej w Szydłowcu.

Szydłowiec w tym czasie był niewielkim miastem o XII-wiecznych tradycjach, on-giś siedziba rodu Odrowążów, Szydłowieckich. Z dawnych czasów zachowały się tutaj: gotycko-renesansowy zamek, obecnie Muzeum Ludowych Instrumentów Muzycznych, oraz Szydłowskie Centrum Kultury. W XIX w. rozwinął się przemysł garbarski i hutniczy Zagłębia Staropolskiego, a później także elektroniczny. Miejskie Gimnazjum Prywatne, do którego trafił Rostocki, powstało z inicjatywy mieszkańców w 1945 r. i ulokowano je przy ul. Zamkowej 6, od 1948 r. rozszerzano pomieszczenia szkoły m.in. o pierwsze i drugie piętro Ratusza Miejskiego. 24 lutego 1949 r. gimnazjum szydłowskie zostało upaństwowione. W maju 1950 r. odbył się pierwszy egzamin dojrzałości, który złożyło 22 absolwentów. Dzisiaj nazwa placówki brzmi: Zespół Szkół Ogólnokształcących im.

Henryka Sienkiewicza w Szydłowcu. Jan Rostocki uczył tu języka polskiego i łaciny od 1948 r. do przejścia na emeryturę w roku 1969. Pełnił też przez rok funkcję zastępcy dyrektora. Strony internetowe szkoły podają, że było to w latach 1946/1947. Nie są to 276

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

prawdziwe informacje, gdyż pracę w Szydłowcu rozpoczął rok później, a w tym czasie przebywał jeszcze w Łącku i w Oświęcimiu.

W pamięci uczniów zachował się jako niekonwencjonalny nauczyciel, pedagog z pa-sją, rozmiłowany w polskiej literaturze, a zwłaszcza w poezji. Do legendy przeszły jego recytacje na lekcjach całych fragmentów Pana Tadeusza. Uczniowie odczuwali, że nauczanie gramatyki języka polskiego nie należy do jego ulubionych zajęć.

Jerzy Turek, absolwent z roku 1962, w tekście Wspomnienia ze szkolnych lat, zamiesz-czonym w księdze na 60-lecie szkoły zanotował:

Języka polskiego uczył nas niezapomniany pan Jan Rostocki. Jego wykłady to poezja, rozkosz, zwłaszcza gdy się miało tzw. środkowe lekcje. Na pierwszych zazwyczaj był zdenerwowany, na ostatnich różnie by-wało. W IX klasie na pierwszą lekcję (był to poniedziałek) wszedł zdenerwowany, rozejrzał się groźnie po klasie i nagle jego wzrok zatrzymał się na jednym z uczniów. Jeszcze groźniej spojrzał na niego i nagle z jego ust padło zdanie: „Witecki, powiedz matce, aby zabrała tego koguta, bo rano pieje i mi spać nie daje”. Klasa wybuchła śmiechem, profesor się uspokoił i dalej, jakby nic się nie stało, prowadził lekcje. Długo zastanawialiśmy się, czy rzeczywiście kogut tak głośno piał, czy syn profesora Maciej, wielki miłośnik zwierząt, nie dał z niego ugotować rosołu.

W cytowanym tu jubileuszowym wydawnictwie pomieszczono też wiersz absolwenta z 1956 r. Artura Łyczka pt. Moje LO szydłowskie z lipca 2005, w którym odnajduje-my taką strofę:

Rostocki Jan z siwą grzywą,

Człowiek o wielkiej mądrości,

Chce bym dał głos „śmiało, żywo”!

W dodatku „bezprzytomności”.

Z licznych niedrukowanych wspomnień uczniów o profesorze, jakimi dysponuję, przytoczę tylko wybrane fragmenty, dzięki którym można choć w części zrekonstruować jego nauczycielską osobowość:

Maria Piwowarczyk z d. Stachowska. Matura 1963. Szydłowiec, wrzesień 2014 r.: Uczyłam się w Liceum Ogólnokształcącym w Szydłowcu w latach 1959–1963. Jednym ze wspaniałych profesorów, którego wspominam z rozrzewnieniem, ale też z radością, był polonista Jan Rostocki. Człowiek, który kochał świat: ludzi (a w szczególności swoich uczniów) i przyrodę. Cenił gesty od serca, bezinteresowną pamięć: cieszyły Go bukiety polnych kwiatów zebranych na łące, dla Niego. Lubił spotkania z byłymi uczniami. Czuliśmy wtedy, że interesują go nasze losy, że jesteśmy dla Niego ważni.

Lekcje j.[ęzyka] polskiego prowadził niesztampowo, stwarzał atmosferę otwartości, wsłuchiwał się w odpowiedzi wszystkich uczniów, nie podnosił głosu, nie krzyczał, nie krytykował za odmienne myślenie. Potrafił pobu-dzać do czynnego uczestniczenia w lekcjach i do wymiany poglądów. Kontrowersyjne wypowiedzi uczniów były podstawą do dyskusji i wyciągania wniosków. Miał umiejętność zwracania uwagi: co ważne, konkretne, niepodważalne, co powinno być kanonem literatury. Rozmawiał z nami jednak nie tylko o literaturze. Ciekawie opowiadał nam o swojej nauce w Uniwersytecie Jagiellońskim, o pracy w tarnowskim liceum, a przy omawianiu literatury klasycznej recytował fragmenty w języku greckim i łacińskim. Był sympatycznym profesorem o wyglądzie wyróżniającym go od innych nauczycieli: rozwiane siwe włosy, głębokie spojrzenie, często ogniki w oczach, ciekawa gestykulacja i łagodna, ale wymowna ruchliwość. Inteligencja biła z jego oblicza.

277

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Starsi uczniowie przekazywali młodszym swoje opinie o jego charyzmie: nauczyciela i człowieka. Profesor nie znosił niepotrzebnej nauki na pamięć, uczył analizowania treści utworów, pozwalając korzystać z materiałów źródłowych. Po prostu uczył logicznie myśleć, mądrze formułować swoje poglądy i wypowiedzi.

[…] Po latach, już jako dorosły, ukształtowany człowiek, często wspominałam Profesora, analizując Jego zachowania. Czasem mogły się wydawać one dziwne, a nawet prowokujące. Jednak my, uczniowie, ich tak nie odbieraliśmy. Było w nim więcej szlachetności i nieustannych rozmyślań i pokory niż u kogo innego.

Doszłam do wniosku, że świat powojenny, w którym przyszło mu żyć i pracować, nie zadawalał go. Miał

wpojone inne zasady i inaczej kontaktował się z ludźmi przed wojną, dlatego też stworzył sobie swoją przestrzeń, gdzie miał książki ulubionych autorów i pozorną samotność. Niby był sam, ale z tym, co lubił.

Często bywałam w jego domu i widziałam, że popołudnia i wieczory spędzał w swoim pokoju, jak mówił:

„w domowych pieleszach”, gdzie czytał, myślał po swojemu, pisał własne utwory. Gdy przyszliśmy kiedyś w kilka osób, przeczytał nam fragmenty własnej twórczości literackiej.

W środowisku małego miasteczka, jakim był Szydłowiec, lubił rozmawiać z ludźmi prostymi, bez wykształ-

cenia, tzw. nieudacznikami życiowymi. Cenił ich szczerość i niezafałszowany obraz rzeczywistości. Oni również odnosili się do Profesora z szacunkiem i byli szczęśliwi, że taka osobowość poświęca im uwagę i swój czas.

Irena Bogacka-Plaskota. Matura 1952. Szydłowiec, wrzesień 2014 r.: Muszę się przyznać, że byłam niespokojną uczennicą, trudno mi było z uwagą słuchać wykładów nauczycieli, ale kiedy na środku klasy stanął prof. Jan Rostocki, wkładał ręce do kieszeni, unosił w górę głowę, z przy-mkniętymi oczyma, chwilę milczał, a następnie zaczął mówić, zamieniałam się w słuch, a w klasie można było usłyszeć przelatującą muchę. Był wymagającym i sprawiedliwym nauczycielem […].

Anna Krzemińska. Matura 1954. Szydłowiec, styczeń 2015 r.:

Był to człowiek oddany młodzieży, kochał ją. Słuchanie jego wykładów i uczestniczenie w lekcji było przyjemnością […].

Prof. J. Rostocki był uczniem wybitnego profesora literatury polskiej Ignacego Chrzanowskiego oraz kolegą ze studiów prof. Kazimierza Wyki. Dla mnie był on wybitną osobowością, jego specjalnością była literatura romantyzmu ze szczególnym uwzględnieniem twórczości najwybitniejszego przedstawiciela tej epoki –

Adama Mickiewicza. Był znakomitym znawcą jego twórczości […].

Był pedagogiem, który jak żaden z pozostałych nauczycieli liceum potrafił zainteresować uczniów literaturą polską i miłością do ojczyzny. Dla nas, uczniów, był wzorem dobrego pedagoga. Darzyliśmy go podziwem i szacunkiem. Po latach wspominamy profesora jako człowieka z klasą. Zachęcał nas do czytania literatury polskiej. Cytował z pamięci ulubione utwory z cyklu Sonety Krymskie, np. Stepy akermańskie oraz Ballady i romanse, Świtezianka.

Prof. J. Rostocki naszą klasę uczył również języka łacińskiego. Wykłady urozmaicał skandowaniem dzieł

Homera, co bardzo lubiliśmy. Do dziś dzień zachował się w mojej pamięci fragment skandowanego utworu: „Donec Eris felix multos numerami amicos; tempora si fuerintnubila, soluseris” [Dopóki będziesz bogaty, wielu mieć będziesz przyjaciół, lecz kiedy przyjdą złe dni, zostaniesz sam]”.

Irena Kiernas-Uramowska. Matura 1962. Szydłowiec, wrzesień 2014 r.: Dostojny, starszy pan, długie siwe włosy […]. Wszyscy nauczyciele mieli przezwiska. On był po prostu Jan.

Nauczył nas kochać literaturę, rozumieć wiersz. Widzę go stojącego na środku z zamkniętymi oczami i re-cytującego. To była greka. Zastanawiam się, gdzie był myślami? Był w swoich ukochanych górach. Chyba tęsknił […]. Został pochowany na cmentarzu w Szydłowcu. Jest tu jedyny grób […], nad którym góruje jodła. Jego jodła.

278

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

Anna Zugaj. Matura 1962. Szydłowiec, wrzesień 2014 r.:

Maturę moja klasa zdawała w 1962 r. Wszyscy zdali język polski. Jan Rostocki prowadził, a w zasadzie był

opiekunem biblioteki szkolnej, w której m.in. wypożyczali książki uczniowie z mojej klasy. Profesor wskazywał nam książki, które powinniśmy przeczytać.

Stanisław Kaczmarczyk. Matura 1962 r.:

W mojej pamięci mam dużo pięknych wspomnień. Poczesne w niej miejsce zajmują osoby profesorów: Jana Rostockiego, który w Iliadzie czy Odysei ożywia w mistrzowski sposób grekę […]10.

Józef Kądziela, nauczyciel w latach 1968–1993, w roku szkolnym 1978/1979 wicedyrektor, w latach 1979–1993 dyrektor. Szydłowiec, sierpień 2014 r.: Przed dzwonkiem na lekcje do pokoju nauczycielskiego przychodziły dwie uczennice. Profesor otwierał

swoje szafki w pokoju nauczycielskim, z jednej wyjmował sprawdzone, poprawione i ocenione zeszyty, z drugiej wyjmował lekturę potrzebną do lekcji (5–10 książek), jedna z uczennic z zeszytami, druga ze stertą książek maszerowały wspólnie ze swoim profesorem do pracowni polonistycznej.

Przytoczyłem tutaj parę wybranych fragmentów ze wspomnień jego uczniów i głos młodego wówczas nauczyciela, który przez rok obserwował zachowanie starszego kolegi. Myślę, że na podstawie tych okruchów wspomnień można określić sylwetkę nauczyciela Jana Rostockiego. Otóż należał on do tej grupy pedagogów, którzy przed wojną uzyskali gruntowne wykształcenie humanistyczne, przypieczętowane znakomitą znajomością greki, łaciny. Jego uniwersyteccy nauczyciele wpoili mu – jak już wspomniałem – ogromny szacunek dla literatury romantycznej, dla poezji wieszczów. Toteż realizując obowiązujący po wojnie program, tej tradycji był przede wszystkim wierny.

Ze swojej szkolnej i uniwersyteckiej edukacji wyniósł szeroką wiedzę humanistyczną, interesowały go konteksty literatury, wielka literatura klasyczna. Był miłośnikiem ksią-

żek i tę pasję starał się przekazywać swoim uczniom. Cierpiący podczas okupacji na brak koniecznych pomocy dydaktycznych, wykształcił znakomitą formę wykładu. Nie bacząc na nowe trendy w metodyce nauczania języka polskiego, posługiwał się nią, co potwierdzają jego uczniowie, po mistrzowsku. Lekcje traktował zgodnie z przedwojen-nymi doświadczeniami jako swoiste zdarzenia estetyczne, swoisty teatr jednego aktora.

Starał się porwać uczniów w inny świat, w świat sztuki, jak to się kiedyś patetycznie mó-

wiło, piękna, oderwać ich od szarej rzeczywistości, lokować w świecie wartości, które wyznawał. Kochał świat – jak wspomina jedna z uczennic – ludzi, przyrodę. Cenił gesty od serca, bezinteresowną pamięć. „Było w nim więcej szlachetności i nieustannych rozmyślań i pokory niż u kogo innego”.

Podczas pracy nauczycielskiej w Szydłowcu Zarząd Główny Nauczycielstwa Polskiego w 1956 r. zwrócił się do Jana Rostockiego o wypełnienie ankiety i o udzielenie odpowiedzi na temat prowadzonego przezeń podczas okupacji tajnego nauczania na 10 Powyższe wspomnienia z szydłowieckiego liceum, patrz: 60 lat Liceum ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza w Szydłowcu (1945–2005), red. M. Marcinkowski, Szydłowiec 2005.

279

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

terenie gminy Łącko. Za przygotowanie materiałów otrzymał podziękowanie z Zarządu Głównego ZNP z podpisem prezesa Teofila Wojeńskiego następującej treści: Komisja Dziejów Oświaty i Kultury w okresie drugiej wojny światowej przesyła Koledze podziękowanie za opracowanie i nadesłanie ankiety dotyczącej tajnego nauczania. Stanowić ona będzie jedno z ogniw pracy nad kształceniem wielkiego dzieła oświatowców w czasie drugiej wojny światowej.

Materiały nadesłane przez Jana Rostockiego wykorzystali historycy oświaty zajmujący się tym okresem specyficznej edukacji pod okupacją. Ich fragmenty spożytkowałem w toczonej tutaj opowieści biograficznej. W ślad za tym dziesięć lat później ZNP Oddział

Powiatowy Nowy Sącz prosi z upoważnienia Podkomisji Historii Krakowskiego Oddzia-

łu PAN, która przygotowuje Słownik biograficzny b. działaczy tajnego nauczania z województwa krakowskiego, o dodatkowe materiały:

„Wobec tego, że Kolega brał czynny udział w tajnym nauczaniu w Czarnym Potoku i na terenie gm. Łącko – uprzejmie prosimy o nadesłanie nam w możliwie najkrótszym czasie swych danych biograficznych wg punktów podanych w załączonym kwestionariu-szu”. I tę prośbę Jan Rostocki spełnia. Jego nazwisko zostaje odnotowane w lakonicznej notatce biograficznej w: Słowniku biograficznym nauczycieli w Małopolsce w latach II wojny światowej (1939–1945).

22 lipca 1960 r. spotkałem go w rodzinnym Czarnym Potoku na uroczystości od-dania do użytku budynku Szkoły Tysiąclecia. Jako pierwszy z tej wsi absolwent Uniwersytetu Jagiellońskiego, pierwszy nauczyciel szkół średnich został poproszony o zabranie głosu. Tak po latach wspominał ten fakt:

W czułych słowach żegnałem stary, wysłużony, idący na emeryturę budynek, do którego pięćdziesiąt lat temu zaprowadził mnie ojciec na naukę. […] Dziś wielu kolegów z ławy szkolnej w Czarnym Potoku uprawia pracowicie i solidnie podgórskie zagony swoich ojcowizn, a ja jestem nauczycielem szkoły średniej.

– Pamiytos, Jasiek, jakeśmy to razem do skoły chodzili? – jakeśmy się przez całą drogę ze skoły do chałup bijali? – jakeśmy z Wiśniewską madziaratońcyli? – jakeśmy między dziopami za karę siedzieli?

To pierwsze słowa przy naszych obecnych powitaniach. Wiktorii Wiśniewskiej, my jej uczniowie z czasów jeszcze austriackich, postawiliśmy nad jej mogiłą na cichym, pięknym cmentarzu czarnopotockim w do-wód wdzięczności mały pomniczek.

W latach 60. ubiegłego wieku podupada na zdrowiu. Na podstawie oświadczenia Państwowego Sanatorium Gruźliczego w Otwocku z dnia 30 lipca 1964 r. otrzymuje płat-ny urlop dla poratowania zdrowia od 30 września 1964 r. do 31 sierpnia 1965 r. Po pobycie w Przeciwgruźliczym Nauczycielskim Sanatorium w Zakopanem w oparciu o „kartę informacyjną” z tej placówki zostaje ponownie skierowany „do dalszej pracy na stanowisku nauczyciela w Liceum Ogólnokształcącym w Szydłowcu”. Podejmuje jeszcze w okresie od 1966 do 1967 r. prace kontraktowe z Liceum dla Pracujących jako nauczyciel języka polskiego, a w 1969 r. w Ośrodku Usług Pedagogicznych ZNP (od 1 stycznia do 31 czerwca).

Stan jego zdrowia pogarsza się. 17 lipca 1969 r. Obwodowa Komisja Lekarska do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia w Skarżysku uznaje go za inwalidę grupy drugiej 280

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

i ustala przeciwwskazania do zatrudnienia w zakresie wszelkich prac. W konsekwencji tej decyzji w dniu 5 sierpnia 1969 r. Wydział Oświaty i Kultury w Szydłowcu rozwiązuje z nim stosunek służbowy z dniem 31 sierpnia 1969 r., przyznając mu jednocześnie odprawę w wysokości sześciomiesięcznego uposażenia.

Powroty do Czarnego Potoka

Chociaż przez wiele lat mieszkał w Szydłowcu, to ciągle, do końca swego życia tęsknił za Sądecczyzną, Łąckiem, Dunajcem, Czarnym Potokiem. Toteż każde wakacje tutaj spę-

dzał w pamiętnej „izdebce” swoich rodziców. Wędrował po okolicznych wzgórzach, zachodził do Czarnego Lasu, błąkał się z nieodłącznym kundlem Rostockich między kop-kami zboża, opalał się na Gródku. Na podstawie obserwacji tutejszej przyrody uważał, że najcieplejszy punkt w tej okolicy znajduje się na podwórku obejścia Rostockich. Całe życie marzył o kawałku własnego pola, wydzielonym z gospodarstwa swoich rodziców.

Mówił o paru zagonach nad domem, które tutaj nazywano, nie wiem dlaczego „mokrym stajaniem”. Zamierzał wybudować niewielki domek i zamieszkać w nim na stałe po przej-

ściu na emeryturę. Marzeń tych nie udało mu się zrealizować…

W okresie moich studiów polonistycznych, w latach 1954–1958 i później, często spotykałem go w wakacje w Czarnym Potoku. Imponował mi swym gruntownym przedwo-jennym wykształceniem, doskonałą znajomością łaciny, greki, języka niemieckiego, wiedzą z gramatyki historycznej, dialektologii. Jak większość przedwojennych absolwentów był wychowany na etosie romantycznym. Preferował polską poezję romantyczną i modernistyczną.

Podczas wakacji w latach 50. poznałem w Czarnym Potoku u państwa Rostockich Marię Kownacką, która w Rytrze zbierała materiały do książki Rogaś z Doliny Roztoki.

Pisarka w 1958 r. odwiedziła Annę i Jana Bucyków w Zabrzeży, zainteresowała się pio-nierem sadownictwa na tutejszym terenie, postacią Stanisława Wilkowicza, wieloletniego kierownika szkoły powszechnej w Łącku. Jan Rostocki – jak wspomniałem – był jego uczniem. Od autorki O Bidzie i złotych jabłkach otrzymałem przed jej śmiercią w Warszawie rękopis szkicu o Wilkowiczu i obszerny materiał w maszynopisie napisany przez Rostockiego. Oba teksty, a mianowicie Złote jabłka ojca Wirgiliusza oraz Pestecki z „psiarek” .

Dawniej krainie nędzy opublikowałem w „Almanachu Łąckim” 2009, nr 10 i 2012, nr 17.

Franciszek Pulit podczas pobytu pisarki w Czarnym Potoku przeprowadził z nią rozmowę, podczas której stwierdziła ona m.in.:

Zdradzę tajemnicę, że pracuję wraz z prof. Janem Rostockim nad monografią książki o Stanisławie Wilkowiczu, dyrektorze szkoły ludowej w Łącku w latach 1898–1922, założycielu miejscowych sadów11.

Monografii o Wilkowiczu Kownacka nigdy nie napisała, a materiały przygotowane przez Profesora wykorzystała w artykułach publicystycznych. Teksty Rostockiego 11 F. P u l i t, Rozmowa z Marią Kownacką, „Dziennik Polski” 1957, nr 199. Rozmowa ta jest w całości przytoczona w artykule Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem, na s. 91 niniejszego tomu.

281

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

napisane są sercem, widać w nich kult dla łąckiego nauczyciela. Nie przeceniam ich walorów artystycznych. Materiał ten razi nieraz nadmiernym dydaktyzmem czy nieco pozytywistyczną perspektywą. Wiele z jego ówczesnych konstatacji zweryfikował czas. Dzisiaj sady w Łącku czy Czarnym Potoku to nie te, o których pisał Rostocki. Myślę jednak, że warto było ten materiał opublikować jako dokument czasów z początku XX w. i tych z po-

łowy lat 50. Są to jedyne drukowane teksty Profesora. Szkoda, bo – jak z nich wynika –

posiadał talent narracyjny i znakomity zmysł obserwacyjny najbliższego otoczenia.

Jan Rostocki zmarł 27 marca 1971 r., dwa lata po przejściu na emeryturę. Żona Maria zmarła 2 lutego 1999 r. w wieku 85 lat. Syn Maciej – jak wspomniałem – 7 maja 1994 r.

w wieku 57 lat. Wszyscy spoczywają na szydłowieckim cmentarzu parafialnym.

Wspomniana przez uczennicę jodła nad mogiłą Profesora została przez jego syna i żonę wykopana na Gródku, w lesie jego ojca, i posadzona na cmentarzu w Szydłowcu jako symboliczny łącznik z rodzinnymi stronami, z Sądecczyzną, Łąckiem, Czarnym Potokiem…

Podziękowania

Pragnę złożyć serdeczne podziękowania tym wszystkim, którzy służyli mi bezinteresowną pomocą w gromadzeniu materiałów do tego artykułu. W pierwszym rzędzie należą się one Danucie Rostockiej, synowej profesora Rostockiego, która udostępniła mi dokumenty z archiwum domowego oraz rodzinne zdjęcia. Słowa podzięki kieruję pod adresem sędziwej Ludwiki Pulit (95 lat) za przypomnienie historii rodziny Rostockich, dr. Franciszka Pulita z Tarnowa za kwerendę w tamtejszym archiwum, mgr. Aleksandra Rybskie-go, dyrektora Zespołu Szkół Ogólnokształcących nr 1 im. Jana Długosza w Nowym Sączu za wskazanie miejsca, w którym znajdują się materiały archiwalne szkoły, Leszka Migrały z Nowego Sącza za ułatwienie kontaktów z archiwum. Nadto anonimowym pracownikom w różnych archiwach, a mianowicie: uczynnym pracownikom krakowskiego Archiwum IPN, kompetentnemu pracownikowi Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego, miłej pracownicy Archiwum Państwowego w Krakowie Oddział w Spytkowicach. A także Andrzejowi Urbańcowi z Łącka za nadesłane informacje o tamtejszym gimnazjum oraz uczenni-com Profesora i byłemu dyrektorowi liceum w Szydłowcu za udostępnione wspomnienia o Janie Rostockim. Dzięki okazanej mi życzliwości przez wymienione osoby i instytucje udało się dotrzeć do wielu nieznanych faktów z życia pierwszego absolwenta wyższej uczelni tej niewielkiej, bo liczącej niewiele ponad sto numerów, wsi, położonej na wysoko-

ści 600 m n.p.m. na pograniczu powiatu nowosądeckiego i limanowskiego.

Epilog

W dniu 23 kwietnia 2015 r. miałem na zamku w Szydłowcu wykład o Janie Rostockim dla słuchaczy Uniwersytetu Trzeciego Wieku, który prowadzi Szydłowieckie Centrum 282

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna

Kultury. W zabytkowej sali zgromadziła się spora grupa osób, w tym wielu uczniów Profesora. Przed wykładem udałem się na tutejszy cmentarz parafialny, by odwiedzić mogiłę Jana, Marii i Macieja Rostockich. To niewielkie miasto posiada obszerną nekropolię. Mia-

łem więc trudność w odnalezieniu ich grobu. Zapytani ksiądz i starsi mieszkańcy Szydłowca nie umieli mi go wskazać. Wówczas przypomniałem sobie, że nad grobem rośnie jodła z Czarnego Potoka. Zacząłem się za nią rozglądać; oprócz cyprysów, dwóch świerków zauważyłem to drzewo niedaleko ogrodzenia; rozdwojona, z dwoma wierzchołka-mi, z podciętymi gałęziami, a pod nią zadbany nagrobek z napisem, że tu spoczywają: Jan Rostocki, Maria Rostocka i Maciej Rostocki…

Wybrana literatura i źródła

60 lat Liceum Ogólnokształcącego im. Henryka Sienkiewicza w Szydłowcu (1945–2005), red. M. Marcinkowski, Szydłowiec 2005. Tu: Jerzy Turek, Wspomnienia ze szkolnych lat, Artur Łyczek, Moje LO szydłowieckie [wiersz].

Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej, Oddział w Krakowie: IPN Kr. 07/1744; IPN Kr 110/1150.

Archiwum Państwowe w Krakowie, Oddział w Nowym Sączu (Zbiory w Spytkowicach), Nr zespołu 714.

Archiwum Państwowe w Krakowie, Oddział w Tarnowie, Nr zespołu 188.

Archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego KM 56 i PKEN 26.

Bieniek Józef, Łącko konspiracją kwitnące, Nowy Sącz [1987].

Faron Bolesław, Powrót do korzeni. Nowy, Kraków 2010. Tu szkice: Okupacyjne zimy, Impresje, Zanim w Łącku zakwitły jabłonie, Wpisana w wiejski pejzaż, Odmieniec, Tak rodziła się przyjaźń.

Rostocki Jan, Pestecki z „psiarek”. Dawniej krainie nędzy, „Almanach Łącki” 2012, nr 17. Archiwum Instytutu Pamię-

ci Narodowej, Oddział w Krakowie: IPN Kr. 07/1744, IPN Kr. 110/1150.

Rostocki Jan, Złote jabłka ojca Wirgiliusza, „Almanach Łącki” 2009, nr 10.

Słowik Józef, Szkolnictwo i oświata, [w:] Łącko i gmina łącka, Łącko 2012.

Słownik biograficzny nauczycieli w Małopolsce w latach II wojny światowej (1939–1945). Ofiary wojny, żołnierze, działacze konspiracyjni, nauczyciele w jawnym i tajnym szkolnictwie. Wstęp, oprac. i red. Jacek Chrobaczyński, Kraków 1995.

Smajdor Edward, Wierni Ojczyźnie. Szkice z dziejów tajnej oświaty i udziału nauczycieli w Ruchu Oporu przeciw okupan-towi hitlerowskiemu w Sądecczyźnie, Limanowskiem, Gorlickiem i na Podhalu, Nowy Sącz [1989].

Urbaniec Andrzej, Jak brałem udział w tajnym nauczaniu w Łącku. Wspomnienie, „Almanach Łącki” 2012, nr 16.

Wilkowicz Benedykt, Jan Rostocki (1905–1971), „Almanach Łącki” 2009, nr 10.

Wnęk Jan, Tajne nauczanie na ziemi łąckiej i w okolicznych wioskach w latach drugiej wojny światowej, „Almanach Łącki”

2007, nr 7.

283

5.2.

Ciotka Ludwika

Była żoną brata mojej matki, Władysława Pulita, mówi się więc o niej w rodzinie ciotka Ludwika. W 2015 r. ukończyła 95 lat. Jest fizycznie sprawna, porusza się samodzielnie.

Od czasu do czasu wraz z córką Kazią udaje się do kościoła. Kiedy 16 stycznia 2014 r.

odwiedziłem ją w domu, wróciła właśnie z pogrzebu Stanisławy Pogwizd, znacznie młodszej od niej sąsiadki, mieszkającej koło cmentarza w Czarnym Potoku. Mieszka w drewnianym domu, który z mężem Władkiem wybudowali w latach 50. Budowla przestronna, z pokojami na strychu, oszalowana deskami ongiś pomalowanymi na żółto, dzisiaj na bia-

ło, z werandą w ostatnich latach rozbudowaną przez syna Janka i obszerną piwnicą, która przez lata służyła też jako przechowalnia jabłek z niewielkiego sadu. Obecnie mieści się tam m.in. kuchnia letnia.

Ludwika ma dla siebie wydzieloną izbę, „izdebkę”, jak się tutaj mówi. Pozostałą część domu zajmuje syn Jan z żoną Lucyną i dwojgiem dzieci. Rzadko bywają na wsi, gdyż oboje studiują w Krakowie. Do domu przyjeżdżają na dłużej na święta, wakacje i od czasu do czasu na niedzielę. Syn uprawia gospodarstwo sadownicze, synowa prowadzi punkt sprzedaży środków ochrony roślin, została też ostatnio wybrana do rady w gminie Łącko.

Jej pokój jest skromny, skromnie wyposażony, ale – jak powiada – całkowicie zaspo-kaja jej potrzeby. Wersalka, stolik, krzesło, łóżko, szafka na naczynia, która jednocześnie pełni rolę biblioteczki. Rzucam okiem na jej zawartość. Są tu Polskie Madonny ludowe Marii Kownackiej, książka o Annie German, jakaś praca ks. Józefa Tischnera, albumy o Janie Pawle II, o sztuce sakralnej w Polsce i inne pozycje. Na ścianie solidnych rozmiarów krzyż, a na witrynie obrazy Ojca Pio, Matki Boskiej Częstochowskiej i zdjęcie rodzinne, na którym stoi w otoczeniu córek, wnuków i prawnuków. Cały kadr wypełniony przez dwa pokolenia jej potomków.

Ile razy przyjeżdżam do brata do Czarnego Potoka, zawsze stawia mi pytanie: wło-

żyłeś głowę do ciotki Ludwiki? „Włożyć głowę” oznacza po prostu: choćby na krótko ją odwiedzić. Nie wiem, kto to sformułowanie wymyślił, kto użył go po raz pierwszy, może ona sama? W każdym razie przyjęło się i wszyscy go stosują. Wnuki i prawnuki mówią

– włożyłem głowę do babci, córki – włożyłam głowę do mamy, sąsiadki – włożyłam gło-wę do Ludwiki. Przyjaciółek ma jeszcze trzy: Stefanię Talarczyk (rzadko bywała tej zimy, gdyż dużo czasu spędziła u syna, artysty plastyka w Krakowie), Marię Tomczyk, nazywaną we wsi Kowalką, od przydomka męża, który po wojnie miał jedyną we wsi kuźnię, Marię Pulit, wdowę po Władku, sąsiadkę z innego rodu Pulitów. Poza Talarczykową pozostałe są młodsze, aczkolwiek wszystkie osiemdziesiątkę przekroczyły. Miała jeszcze jedną serdeczną przyjaciółkę, Marię Zygadło, nazywaną tutaj Zygadliną albo „Góralką”, gdyż 285

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

pochodziła z Ochotnicy, wsi w Gorcach, doświadczonej przez pacyfikację hitlerowską w czasie drugiej wojny światowej. Zygadlina już nie żyje. Była z nią blisko. Razem jeździ-

ły do sanatorium w Szczawnicy czy w Wysowej, razem na pogawędkach spędzały wolny czas, zwłaszcza że „Góralka” była pełna energii, humoru. Jej córka Elżbieta, notariusz z Nowego Sącza, czasem ją odwiedza i chętnie wysłuchuje opowieści o dawnych czasach i o matce.

Podczas takich wizyt u ciotki Ludwiki można się dowiedzieć wielu ciekawych rzeczy. Kiedy po jej 93. urodzinach odwiedziłem ją, by złożyć życzenia, usłyszałem: „Wiesz, jaką przykrość mi wyrządzili podczas uroczystości? Życzyli mi tylko siedem lat życia”.

Okazało się, że zgromadzeni na jubileuszu biesiadnicy zaśpiewali jej Sto lat!

Dzisiaj wracamy do przeszłości, z której pamięta nieraz najdrobniejsze szczegóły.

Urodziła się 15 stycznia 1920 r. w Czarnym Potoku, a więc na początku dwudziestolecia międzywojennego. Wspomina szkołę powszechną, do której uczęszczała sześć lat: jeden rok do pierwszej, jeden – do drugiej, dwa lata do trzeciej i dwa lata do czwartej. Taki był

system. Stara szkoła mieściła się tuż koło cmentarza, naprzeciwko kościoła. Miała tylko jedną salę lekcyjną i mieszkanie dla nauczyciela, który był jednocześnie kierownikiem.

Najmocniej w pamięci utkwiła jej Wiktoria Wiśniewska, chociaż uczyła ją zaledwie rok.

Poza zajęciami z polskiego, matematyki, przyrody zapoznawała wiejskie dziewczęta ze sztuką haftowania, wybrane dzieci, te zdolniejsze, uczyła języka niemieckiego. Po jej odej-

ściu na emeryturę następcy nie zagrzali dłużej miejsca w Czarnym Potoku. Wymienia jeszcze Wilkowiczównę zamężną za Janiaka i innych, których nazwiska zatarły się w jej pamięci. Klasy były łączone, co wymagało od nauczyciela szczególnych umiejętności dydaktycznych. Zawarła wiele przyjaźni, bo szkoła gromadziła również dzieci i młodzież z okolicznych wsi: ze Szczereża, Wolicy, Jadamwoli, po części również z Jastrzębia. Dzisiaj nazwałoby się ją szkołą zbiorczą, tylko że w tym czasie nikt uczniów na lekcje nie dowoził.

Maszerowali latem czy zimą, nieraz w kopnym śniegu, po parę kilometrów.

Matka Anna pochodziła z Czarnego Potoka, była młodsza od ojca o dziesięć lat, on Wojciech Tokarczyk, urodził się we wsi Młyńczyska w powiecie limanowskim na osiedlu Szałasięcie. Nazwa pochodziła od szałasu pasterskiego. Toteż we wsi nadano mu przydo-mek „Saśniak”. Rodzice poznali się w Ameryce Północnej, gdzie trafili w ramach wielkiej emigracji z Galicji pod koniec XIX i na początku XX w., co szczegółowo omówił i zana-lizował austriacki pisarz Martin Pollack w książce Cesarz Ameryki. Wielka ucieczka z Galicji (Wołowiec 2011). W Stanach Zjednoczonych urodziło się im troje dzieci, z których tylko siostra Maria przeżyła. Przed pierwszą wojną światową wrócili w strony rodzinne.

Kupili mały, stary dom przy drodze w Czarnym Potoku i dwa morgi pola. Ponieważ ciężko było utrzymać rodzinę z tej gospodarki, ojciec ponownie popłynął za morze zarobić jakieś pieniądze. Kiedy po dwóch latach wracał z drobnymi oszczędnościami, w Europie wybuchła wojna. Jako poddany monarchii austriacko-węgierskiej został zatrzymany we Francji na robotach. Pozostał tam bodajże parę lat, podczas których amerykańskie oszczędności 286

Ciotka Ludwika

wyparowały. Był analfabetą. Matka urodziła dziesięcioro dzieci, czworo zmarło. Przy życiu, poza Marią urodzoną w Ameryce, pozostała ona, Weronika, Wiktoria, Wanda i brat Stanisław. Ojciec zmarł na czerwonkę podczas drugiej wojny światowej w 1940 r., matka w 1952.

Lata międzywojenne były bardzo ciężkie. Brakowało środków na utrzymanie licznej rodziny. Jedynym źródłem zarobku była praca we dworze Jana Reklewskiego, który był

adwokatem w Krakowie, rzadko przyjeżdżał do wsi, gospodarstwem zajmowali się za-rządcy. Dziedzic był człowiekiem znerwicowanym. Widywała go w kościele jak stał koło zakrystii. Nigdy nie siadał w tzw. dworskich ławach tuż koło ołtarza. W połowie lat 30. Jan Reklewski popełnił samobójstwo, majątek przejęła jego siostra Wanda, która wyprzedała część pól. Praca we dworze obowiązywała od świtu do zmroku. Wynajmowała się do prac rolnych, na wiosnę do okopywania buraków, plewienia truskawek, latem do pracy przy żniwach. Wynagrodzenia otrzymywała 8 groszy dziennie. Za 9 i pół złotego mogła sobie kupić buty. Przed wojną spalił się dwór, wybudowano mniejszy, również z drewna. Po par-celacji przechodził różne koleje losu, przez jakiś czas służył nawet jako ośrodek zdrowia.

Teraz podobno ktoś od gminy go kupił wraz z trzydziestoarową działką. Nie remontuje jednak, pola nie uprawia.

W 1941 r. podczas okupacji hitlerowskiej wyszła za mąż za Władysława Pulita, wdowca, starszego o 16 lat, którego żona Franciszka Górska zmarła w 1938 r. podczas po-rodu. Syna Franciszka traktuje jak własnego, mimo że w dzieciństwie go nie wychowywa-

ła, gdyż pozostał w rodzinie matki. Od tej pory radykalnie zmieniło się jej życie. Mąż był

zasobnym gospodarzem, uprawiał 8 ha ziemi. Mieszkali w starym, pamiętającym XIX w.

domu, krytym słomą, który składał się z obszernej izby, kuchni z klepiskiem, sieni, a po drugiej stronie – stajni. Nosił nr 12, co oznaczało, że był stosunkowo starą osadą we wsi.

Moi rodzice podczas okupacji nieraz pozwalali mi pozostawać na noc u ciotki Ludwiki.

Dobrze zapamiętałem wnętrze tej chaty: w „izdebce” dwa łóżka ustawione pod przeciw-ległymi ścianami, na środku stół krawiecki z maszyną do szycia marki Singer. Pod sufitem cała galeria świętych obrazów umocowanych na listwie pod kątem 30 stopni, w kuchni widać było ślady dawnej przeszłości, wprawdzie ogromnych rozmiarów piec miał już komin, jednak sufit był jeszcze osmolony, co wskazywało, że jeszcze nie tak dawno była to dymna chata, a na klepisku stały ongiś krowy.

Czasy te pamiętała jej teściowa Maria Pulit. Stosunki z nią układały się znakomicie.

Ja z zabiedzonego domu – zachowywałam się bardzo skromnie. Na początku nie pozwalałam sobie bez pozwolenia ukroić kromki chleba. Teściowa była kobietą schorowaną. Bardzo dużo w życiu przeszła. Opowiadała mi dzieje swojej rodziny. W 1915 r. dwóch jej synów, Józef i Wojciech, zginęli na wojnie, jeden w pa-miętnej bitwie pod Gorlicami, drugi w Dolomitach na granicy austriacko-włoskiej, rok później zmarł jej mąż Marcin. We wsi powiadali, że „zagryzł się na śmierć” po stracie synów. Parę lat później zmarła 22-letnia córka Katarzyna, zamężna za Jakuba Klimczaka z Jastrzębia. Podobno przyczyną był odruch konia, któ-

remu podczas mocowania podkowy trzymała nogę. Słuchałam tych tragicznych opowieści jako młoda dziewczyna, nie bardzo umiałam jej wtedy współczuć. Uczyłam się jednak wytrwałości, uporu, szacunku 287

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

do pracy. Kolejnym zdarzeniem, jakie mocno przeżyła, był wyjazd syna Jana do Ameryki; do New Haven, gdzie pracował jako robotnik. W 1946 r. zmarła. Pozostałam na gospodarce z mężem, pomagał nam lekko sparaliżowany jego brat Tomasz, który po upadku z drabiny zmarł w wieku 50 lat.

Jej życie toczyło się swoim rytmem, jakby obok zdarzeń historycznych czy politycznych. Dobrze pamięta okupację niemiecką. Wizyty w dzień Niemców rekwirujących bydło, a w nocy partyzantów zabierających potrzebne im do przeżycia w lesie towary, wyprawy siostry Weroniki na Młyńczyska, gdzie jako łączniczka Batalionów Chłopskich raz po raz znikała. Bardzo się bała jej dekonspiracji. Oznaczałoby to dla rodziny Auschwitz, dla wsi może nawet pacyfikację. Pamięta, jak uzbrojeni żołnierze niemieccy z działkiem na przedzie przechodzili koło ich domu do Ochotnicy, którą spalili, a ludzi mordowali z zemsty za sprzyjanie partyzantom. Podobny los spotkał osadę jej ojca na Młyńczyskach.

Na trwale utkwił w jej pamięci 19 stycznia 1945 r., kiedy dotarła do Czarnego Potoku wiadomość, że Niemcy z Nowego Sącza uciekają. Od tej pory ustąpił strach, który towarzyszył jej przez całą okupację. Czasy PRL wspomina ze spokojem. Widzi pewne zalety tego systemu, jak choćby możliwość kształcenia dzieci chłopskich, likwidację analfabety-zmu. Uciążliwe były obowiązkowe dostawy płodów rolnych i okresowe braki niektórych towarów, jak np. nawozów sztucznych.

Ciężko pracowała na roli, wychowywała sześć córek i jednego syna. Wszystko wskazywało na stabilizację, najstarsza córka Maria wyszła za mąż za Stanisława Wój-ciaka, sadownika. A tu jak grom z jasnego nieba dopada ją wiadomość o śmierci męża.

Miał 62 lata. Lekko niedomagał, więc lekarz skierował go do jakiegoś sanatorium na Dolnym Śląsku. Wrócił wypoczęły, odwiedził go tam syn Franek, który mieszkał

w Świdnicy. Dwa tygodnie po powrocie nagle zmarł. Została sama z sześciorgiem nie-letnich dzieci, z ośmiohektarową gospodarką, z dwoma wołami, które stanowiły siłę pociągową, kilkoma krowami i trzodą chlewną. Jak temu podołać? Jak połączyć opiekę nad dziećmi z pracą na roli?

Wydawało mi się to niemożliwe. Nie załamałam się. Przypomniałam sobie historię mojej teściowej! Skoro ona od 1915 r. sama z kilkorgiem dzieci utrzymała to gospodarstwo, skoro starczyło jej sił, może i ja podo-

łam? Postanowiłam godnie nieść ten swój krzyż. Dużo mi w tej wytrwałości pomagała wiara. Najmłodszy syn Janek, który miał być potencjalnym dziedzicem, ukończył wtedy cztery lata, więc do jego pełnoletności musiało upłynąć sporo czasu.

Praca na roli ma swoje prawa, jest uregulowana rytmem przyrody, porami roku, wa-runkami atmosferycznymi, kataklizmami przyrodniczymi. Nic tutaj nie można odłożyć na później. Wszystko musi być wykonane w odpowiednim czasie. Dzisiaj sama się sobie dziwi, jak się jej udało przetrwać. Gospodarstwo było tradycyjne. Uprawa czterech rodzajów zbóż, warzyw i jarzyn, rachitycznych jeszcze sadów jabłkowych.

Podołałam tym wyzwaniom dzięki pomocy rodziny i sąsiadów. Takiej solidarnej współpracy nie widziałam nigdy wcześniej ani później. W pierwszej kolejności pomagali mi mąż siostry Weroniki, Antek Rostocki, i Władysław Koszut, mąż Wiktorii, a także najbliżsi sąsiedzi. W zasadzie była to praca bezinteresowna. Nie 288

Ciotka Ludwika

miałam środków finansowych na jej opłacenie. Dzieci w szkołach średnich też nie otrzymywały stypendium, gdyż średnia dochodów była wyższa niż na to pozwalały przepisy. Obserwowałam młodych rolników we wsi i powoli przekształcałam gospodarstwo w specjalistyczne, sadownicze. Resztę dokonał mój syn Janek.

Dysponowała pierwszym we wsi motorem do napędzania młockarni, przywiezio-nym z Ziem Odzyskanych. Często się psuł, a sparciałe pasy transmisyjne często pękały.

Motor ten zastąpił kierat. Toteż w zamian za pomoc sąsiedzką wypożyczała go do innych gospodarstw. W trudzie i znoju wszystko układało się dobrze. Dzieci uczyły się w szkole podstawowej i w szkołach średnich. Z gospodarki można było utrzymać liczną rodzinę.

A tu kolejne nieszczęście. W roku 1970 na Budzyniu spłonął dom jej najstarszej siostry Marii, która zginęła w pożarze wraz z pięcioma wnukami: trzema córkami siostrzenicy Anieli i dwoma synami siostrzenicy Danuty. Podejrzenie o podpalenie padło na Stanisława Oleksego, męża Danki, który był w konflikcie z teściami. Odwiedza stale zbiorową mogiłę na cmentarzu w Czarnym Potoku. Sprawa była wówczas głośna, pisały o niej gazety, mówiono o tej tragedii w radiu i w telewizji. Ze starej portmonetki wyjmuje pożółkły wycinek z „Gazety Południowej” z 11 czerwca 1970 r., w której dziennikarz relacjonuje przebieg procesu, m. in. zeznania Jana Potońca, męża Marii, cudem uratowanego z pło-nącego domu:

Moja córka Danuta – mówi Jan P. – około 10 lat temu wyszła za Stanisława O. Z małżeństwa tego urodzi-

ło się dwóch synów – Józef i Andrzej. Danuta dwa lata temu zmarła, jej mąż pozostał chwilowo z dziećmi u mnie, a potem drugi raz się ożenił. Nową żonę sprowadził do domu, który zaczął jeszcze budować z naszą córką. Dzieci z pierwszego małżeństwa pozostały u mnie. Lubiłem te wszystkie wnuki, tych chłopców i te trzy dziewczęta Anieli, mojej drugiej córki. Na utrzymanie synów Stanisław O. nie łożył ani grosza, chowaliśmy je własnymi siłami, a także z renty, którą miały po matce. Wreszcie wnieśliśmy do sądu o alimenty.

Zapadł wyrok. Nakazujący Stanisławowi O. płacenie półtora tysiąca na obu chłopców.

Dzień przed pożarem Stanisław Oleksy otrzymał wyrok sądu. Proces był poszlakowy.

Oskarżony nigdy nie przyznał się do winy. Jako dowody prokuratura zabezpieczyła ka-nister i bańkę ze śladami benzyny, ślady na ścianie pod oknem od łazienki w jego domu, z której mógł wyjść dla zmylenia zebranych w domu kolegów. Dostał 25 lat. Za dobre sprawowanie wyszedł wcześniej. Już nie żyje. Tej tragedii nie zapomni do śmierci. Oleksego nie oskarża. – „Wolałabym być przekonana, że to nie on zamordował moją siostrę, dwóch swoich synów i trzy ich kuzynki, które przyszły z odwiedzinami do babci i zostały na noc. Jeden Bóg zna prawdę” – powiada na zakończenie tej dramatycznej opowieści.

Narzeka, że wieś się wyludnia. Młodzież udaje się do szkół do Nowego Sącza, do Krakowa i innych miast w Polsce. Potem tam osiada lub wyjeżdża za granicę. Jej wnuczka Dominika na przykład wyszła za mąż za Szkota i mieszka w Edynburgu. Kiedyś, przed wojną, jedynie Janowi Rostockiemu udało się ukończyć Uniwersytet Jagielloński i zostać profesorem gimnazjalnym, dziś młodzi kończą uniwersytety, wydziały rolnicze, po-litechniki, niektórzy uzyskują stopnie doktorskie. W Zespole Szkolno-Przedszkolnym coraz mniej uczniów. Dzieci syna Jasia też studiują w Krakowie. Spada przyrost naturalny. Czarny Potok przeszedł podczas jej życia wyraźną ewolucję i rozwój. Stał się wsią 289

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

o wyspecjalizowanej gospodarce rolnej, wszystkie pola obsadzone są nowoczesnymi sadami. Stąd i dostatek do wsi zawitał, który już w latach 50. ubiegłego wieku zapowiadała w swych reportażach z tych okolic pisarka dla dzieci i młodzieży Maria Kownacka.

Poznała ją, gdyż Jan i Maria Rostoccy odwiedzili ich gospodarstwo w 1957 r. wraz z autorką sztuki O Bidzie i złotych jabłkach, a syn męża Franciszek przeprowadził wtedy z nią wywiad, który drukował „Dziennik Polski”.

Jest mocno zajęta. Czas spędza na wyszywaniu makatek, haftowaniu koronek, obrazków, czytaniu książek. Na stole leży rozpoczęty, niedokończony gorset góralski czy lachowski z motywami wyszytego z koralików w połowie dziewięćsiła na czerwonym materiale. Ma kogo obdarowywać tymi rękodziełami: 24 wnuków, 14 prawnuków, którzy raz po raz ją odwiedzają. Na Święta Bożego Narodzenia, na Wielkanoc, na Święto Zmarłych spotykają się w komplecie. Pogodna, życzliwa ludziom, uśmiechnięta żegna mnie w ten zimowy, nietypowy w tym roku, bez śniegu wieczór słowami: „Bolku, wsadzisz ta kiedy do mnie jeszcze głowę?”.

Post scriptum

Nieraz czytelnicy szkiców z cyklu Powrót do korzeni zadają mi pytania, czy warto opowiadać tak proste historie? Czy warto pisać o tak prostych ludziach, przypominać biografie zwykłych postaci, w których nie ma heroicznych czynów czy sensacyjnych zdarzeń? Czy nie są te narracje zbyt sentymentalne? Mam na owe wątpliwości jedną odpowiedź: nie uprawiam dziennikarstwa, publicystyki interwencyjnej. Piszę o osobach, z którymi się zetknąłem w moim życiu, zwłaszcza w czasach mojej młodości, osobach, które swoim przykładem także mnie kształtowały, od których wiele się uczyłem, m.in. szanowania warto-

ści, rzetelnego stosunku do pracy, szacunku dla innych, swoistego – mimo przeciwieństw losu – optymizmu. Uważam zatem to pisanie – jakby powiedział Stanisław Pigoń – za swoją powinność. Tylko w ten sposób mogę spłacić im zaciągnięty dług. Jeżeli nie napiszę o tych anonimowych – na swoją skalę – bohaterach, nikt o nich nie wspomni. Może ta misja we współczesnym postmodernistycznym czy ponowoczesnym świecie brzmi staroświecko… Niech brzmi! I tak od czasu do czasu będę wracał do korzeni. Stąd szkic o ciotce Ludwice.

290

5.3.

Sąsiad

Stulecie Józefa Tomczyka

Zapamiętałem go z dzieciństwa. Jego gospodarstwo w przysiółku Moczarki w Czarnym Potoku sąsiadowało od strony Jastrzębia z polem dziadka Wojciecha, zaś kawałek ziemi, który uprawiał – jak się mówiło – „na Gródku”, od strony wsi graniczył z naszym grun-tem. O ile ojciec jego był człowiekiem niezwykle spokojnym, to matka kobietą energicz-ną, trzymała w ryzach całe dwudziestohektarowe gospodarstwo i liczną rodzinę. Toteż niejednokrotnie, jak sobie przypominam, wchodziła w konflikty z naszym dziadkiem, który miał usposobienie choleryczne, często więc wymieniali z sąsiadką niezbyt uprzej-me wyrazy. Drobnych powodów było sporo, a to krowa niepomna miedzy weszła na ich pastwisko, a to kury się zabłąkały na nieswoje podwórko itp.

Widywałem go jako młodego mężczyznę (było to tuż po wojnie), kiedy wyjeżdżał

swoimi wypielęgnowanymi końmi na Gródek obrabiać grunt. Czasem towarzyszyła mu żona Stefania, córka wieloletniego wójta Jastrzębia, Jakuba Klaga, z którą wziął ślub w 1943 r. Raz ciągnął pług, innym razem bronę czy wóz pełen snopów zebranego zboża lub siana. Zawsze życzliwie zagadywał do mnie. Czasem dawał potrzymać lejce z końmi, co było szczególnym wyróżnieniem, gdyż w naszej gospodarce funkcję „pociągową” peł-

niły dwie krowy czerwonej rasy polskiej. Innym razem poprosił, bym mu podał na wóz jakiś zgubiony snopek zboża. Był młodszy od mojego ojca o 6 lat, jednak jakoś tej różnicy wieku nie było widać. Jego żona, choć znacznie młodsza, przyjaźniła się z naszą matką.

Kiedy w latach 50. ojciec wybudował dom na Moczarkach i przenieśliśmy się tam z tzw.

Krupówki, czyli starego obejścia w środku wsi, byliśmy prawie bezpośrednimi sąsiadami (dzieliła nas tylko osada dziadka), wówczas często odwiedzała nasz dom. Smak białych serów, którymi nas obdarowywała, pamiętam do dziś. Zmarła w 2003 r.

Kiedy jesienią 2013 r. odwiedziłem go w jego domu wraz z synem Adamem, słuchał jakiejś audycji religijnej ze starego radioodbiornika. Zapytałem, czy odbiera Radio Maryja, przecząco pokręcił głową. „Nie lubię tego ich gadania” – skomentował. Słucha audycji religijnych, a zwłaszcza Mszy św. na innych stacjach, gdyż do kościoła już nie może chodzić, zbyt daleko. Mieszka sam w drewnianym obszernym domu, wystawionym w latach 50. ubiegłego wieku. To solidna z charakterystycznym dla tamtych czasów gankiem budowla, oszalowana na żółto pomalowanymi deskami. Drewno zwoził wraz z sąsiadami z Czarnego Lasu, wynajęci fachowcy po wysuszeniu materiału przygotowali go do budowy i dom postawili. Na szczęście córka, której przekazał gospodarstwo odziedziczone po rodzicach, go nie zburzyła, po wybudowaniu sobie murowanego. Tak przez lata mieszkali obok, on w swoim drewnianym. Dzisiaj po śmierci żony żyje tu sam. „Nie powiem 291

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

jednak, bym czuł się samotny. Córka codziennie przynosi mi obiad; kolację i śniadanie przygotowuję sobie sam. Odwiedza mnie syn Adam, czasem wnuki zaglądają”.

Rodzinę ma liczną: pięć córek, jednego syna, osiemnastu wnuków. Poza córką, za-mężną za Stanisława Witeckiego, i synem Adamem, którzy mieszkają w Czarnym Potoku, pozostałe dzieci rozjechały się po Polsce; wymienia Brzeznę, Muszynę, Czeski Cieszyn, Śląsk jako ich miejsca pobytu. Adamowi chciał przekazać gospodarstwo, gdyż taka tu była tradycja, że syn dziedziczy posiadłość rodziców, lecz jemu „zapachniało” miasto, wybrał status inteligenta, był działaczem ZMW, pracował w różnych instytucjach w Nowym Sączu, był nawet sekretarzem gminy w Łabowej; zajmował się handlem obuwiem. Dzisiaj mieszka na Gródku w domu na 87-arowej działce, którą przekazał mu ojciec. Założył tam niewielki sad i prowadzi produkcję obuwniczą. Zatrudnia 20 pracownic z najbliższej okolicy. Córka została w Nowym Sączu, a syn informatyk mieszka z ojcem.

Gawędzimy przy kieliszku koniaku, który polecił Adamowi wyjąć z kredensu. Zapytał, czy może mi mówić jak przed laty, po imieniu. Dobiega setki, jest sprawny, porusza się o własnych siłach. Jeszcze spokojnie może pokonać drogę liczącą kilkaset metrów do domu swojego syna. Dużo pamięta z przeszłości i chętnie o niej opowiada. Trudności ma tylko ze słuchem. Mówimy więc głośno. Zadziwia mnie jego sprawność, trzeźwość umysłowa. Wspomina swojego ojca, który w 1914 r. został zmobilizowany do wojska jako gospodarz posiadający konia do tzw. taboru, a więc z koniem i wozem do transportu wojskowego. Jako poddany cesarza Franciszka Józefa I trafił do niewoli rosyjskiej, ale jakimś cudem udało mu się wrócić pod koniec wojny do domu. On urodził się w grudniu 1914 r.

Był najstarszym synem pośród bardzo licznego rodzeństwa w rodzinie Jadwigi i Wojciecha Tomczyków. To nakładało na niego od dzieciństwa poważne obowiązki, gdyż od po-czątku szykowano go na spadkobiercę, na tego, co odziedziczy 20 ha. Wprawdzie matka zapisała go po wojnie do trzyletniej szkoły powszechnej w Czarnym Potoku, to już w drugiej klasie wycofała swą decyzję, tłumacząc nauczycielce, że nie ma możliwości łączenia nauki w szkole z pracą na gospodarce. Zdobyte podstawy czytania, a także wrodzona inteligencja, pęd do wiedzy, umożliwiły mu samodzielny rozwój. Jako kilkuletni chłopiec, a potem dorastający mężczyzna żarliwie czytał książki, czasopisma, wypożyczając je od sąsiadów. Duży wpływ wywarły na niego w dwudziestoleciu międzywojennym takie or-ganizacje społeczne i polityczne jak ZMW „Znicz” czy PSL „Piast”. Jako młody chłopiec znający trudy pracy na roli brał udział w różnych akcjach protestacyjnych. Wspomina przykry wypadek, gdy w konnej banderii pod starostwem w Limanowej, w trakcie pod-jazdu pod budynek policjanci zranili bagnetami jego klacz.

W 1936 r. podjął służbę wojskową w Podhalańskiej Brygadzie w Nowym Sączu. Wy-różniał się umiejętnością szybkiego obliczania parametrów celności strzelania, przydzie-lony więc został do obsługi dział przeciwpancernych, nowoczesnych, sprowadzonych ze Szwecji. Brał udział w walkach o Zaolzie w 1938 r., wymienia wieś Jabłonków na Słowacji, gdzie stacjonował z Dywizją Strzelców Podhalańskich. Podczas tych działań został ranny.

292

Sąsiad. Stulecie Józefa Tomczyka

We wrześniu 1939 r. walczył przeciwko wojskom niemieckim. Krótka to była walka, trwała bodajże 16 dni. Uciekające wojska polskie zostały zepchnięte aż pod Lwów, gdzie zmuszono je do kapitulacji. Jako jeniec wojenny był wieziony do Niemiec. Pamięta naloty na pociąg koło Tarnowa, uciekł z transportu w Brzesku i pieszo wrócił do Czarnego Potoka. Po powrocie do domu pracował na gospodarstwie rodziców, współpracował z Józefem Chyclakiem z Jastrzębia, który organizował ruch oporu wobec okupanta w ramach Batalionów Chłopskich. Zdekonspirowany, musiał się ukrywać i często znikać z domu.

Pełnił w BCh funkcję łącznika. Wspomina wojenne obowiązkowe dostawy: dwie tony zboża, mleko, cztery krowy zabrane przez Niemców.

Po wojnie prowadził własne dziesięciohektarowe gospodarstwo rolne, które uzyskał

z podziału majątku rodziców. Wybudował – jak wspomniałem – drewniany dom, zabu-dowania gospodarcze. Pamiętając o swoich przedwojennych trudnościach w edukacji, dbał wraz z żoną Stefanią, by jego dzieci dzięki możliwościom, jakie pojawiły się po 1945 r.

w Polsce przed dziećmi chłopskimi, uzyskały wykształcenie, by zdobyły zawód, by mogły rozpocząć samodzielne życie. Łożył – powiada – na ich naukę; troje ukończyło studia wyższe, troje średnie. Wspomagał dzieci finansowo w ich pierwszych samodzielnych krokach w dorosłym życiu. Wraz z upływem lat przeobrażała się struktura jego gospodarstwa.

Eksperymentował, a to posadził czarną porzeczkę, a to sad wiśni. Wreszcie, idąc śladami młodych rolników z Czarnego Potoka, m.in. mojego brata Stanisława, postawił na sadow-nictwo, które rozwinął jego zięć. Dzisiaj na polach Józefa Tomczyka nie uświadczysz za-gonu żyta, pszenicy, owsa czy jęczmienia, nawet na Gródku, gdzie to do niedawna z okien naszego domu można było dostrzec charakterystyczne dla tutejszego krajobrazu kopy siana i snopy zboża, teraz rozciągają się tylko niskopienne jabłonie ogrodzone siatką przed zającami. Zięć już nie konikiem, a nowoczesnym traktorem zwozi płody do chłodni. Takie przeobrażenia dokonały się w ciągu jego długiego życia w gospodarce w regionie Łącka.

W 1975 r. przekazał gospodarstwo – jak wspomniałem – swojej najstarszej córce Elżbiecie, która 9 lat przepracowała wraz z mężem w Łapanowie, w powiecie bocheńskim.

Z szuflady wyjmuje kilka rodzinnych, pamiątkowych zdjęć, medal za udział w wojnie obronnej 1939 r., a także decyzję Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej, z której z dumą odczytuje treść: „Prezydent RP mianował niebędącego w służbie czynnej szer. Tomczyka Józefa, s. Wojciecha, ur. w 1914 r. na stopień podporucznika Wojska Polskiego z dniem 07 stycznia 2005 r.”. Pokazuje też osobiste pismo od Prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego z 31 stycznia 2001 r., z którego fragmenty warto tu przytoczyć: Państwo

Stefania i Józef Tomczykowie

Szanowni Jubilaci!

Zostaliście Państwo odznaczeni Medalem za Długoletnie Pożycie Małżeńskie nadanym przez Prezydenta Rzeczpospolitej Polskiej. Medal ten jest podziękowaniem za wszystko, co przez tak długi czas tworzyliście i budowaliście jako małżeństwo i rodzina. Jest potwierdzeniem, że wybrana przed laty Państwa droga była drogą słuszną.

293

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Wasz trwały związek dwojga wspierających się wiernie ludzi, wytrwałość, wzajemne zrozumienie, zgodna praca dla wspólnego dobra pomogły pokonać trudności, jakich nikomu nie szczędzi życie. Wasze wspólne życie i praca złożyły się na półwieczne dzieje naszej Ojczyzny.

Przyznać muszę – powiada – że to pismo z Warszawy sprawiło mi wielką radość. To niesamowite, że tam daleko prezydent, który ma tyle obowiązków, pamiętał o dwojgu prostych ludziach, którzy swe życie spę-

dzili na żmudnej, codziennej pracy na roli we wsi oddalonej od miast, w górach na pograniczu Beskidu 6

Sądeckiego i Beskidu Wyspowego. Wiem, że ktoś mu musiał przypomnieć, jacyś urzędnicy, że to może szło przez gminę, powiat, województwo do Belwederu, ale i tak ten jego osobisty podpis prezydenta trzymam w tym pudełku jak relikwię.

Nasza rozmowa w ten jesienny wieczór dobiega końca. Za oknem słychać miarowy Pogłosy

stukot traktora, którym jego zięć czy wnuk zwozi zebrane jabłka w sadzie do nowoczesnej przechowalni. To już inny świat, inna praca na roli, w której on ze względu na swój wiek nie bierze udziału. W 1982 r. przeszedł na rolniczą emeryturę. Ma kilkaset złotych miesięcznie. Pytam, czy to wystarczy. „Tak! Potrzeby mam niewielkie, jeszcze czasem ja-kiś drobny grosz dla wnuków na cukierki zostaje”. Czy jest szczęśliwy? „Tak. Raduję się życiem swoich dzieci, tym, że wszystkim się powiodło, że w dawnym i obecnym systemie dają sobie radę. Cieszę się dobrym jak na sto lat życia zdrowiem. W razie czego, w razie jakichś chorób, których Bóg mi oszczędza, syn zawiezie mnie do Ośrodka Zdrowia w Czarnym Potoku, gdzie od 50 lat ordynuje doktor Andrzej Stępniowski, który zna mnie od połowy mojego życia, zna moje dolegliwości i jakoś umie na to zaradzić”.

Przy pożegnaniu zwraca się do mnie po imieniu. „Tylko nie pisz nigdzie o naszej rozmowie, co to kogo obchodzi życie prostego, anonimowego człowieka”. Uśmiechnąłem się, nie dając na tę sugestię żadnej odpowiedzi…

294

6

Pogłosy

6.1.

Mowy i rozmowy Henryka Markiewicza

Z twórczością Henryka Markiewicza obcuję od lat 50. Już podczas studiów zapoznawa-liśmy się jako z lekturą obowiązkową z jego książką O marksistowskiej teorii literatury, póź-

niej nie rozstawałem się z jego wyborami tekstów na temat metodologii badań literackich, studiowałem prace oryginalne, a Wymiary dzieła literackiego zalecałem do przeczytania kolejnym rocznikom studentów jako podstawową pracę budującą ich świadomość literaturoznawczą. Kilkakrotnie też zdarzyło mi się o dorobku profesora pisać omówienia, recenzje. Z jego zaś strony zawsze spotykałem się z życzliwym, acz wymagającym, sprawiedliwym osądem. Tak było, kiedy na prośbę Rady Wydziału Humanistycznego WSP

w latach 70. przygotował opinię o moim dorobku do wniosku o profesurę „belwederow-ską”, tak było, kiedy w 2000 r. TV Kraków zwróciła się doń o wypowiedź w filmie, jaki realizowano wówczas o mojej drodze życiowej i naukowej. Nigdy nie używał nadmier-nych epitetów, nigdy nie formułował ocen na wyrost. Rzetelność, akrybia faktograficzna, solidność to stałe cechy warsztatu pisarskiego Henryka Markiewicza, widoczne również w prezentowanej tutaj książce1.

W słowie Od autora napisał:

Oddaję ten wybór tekstów do wydawnictwa z niepewnością, czy na druk on zasługuje. Przeważyła myśl, że znalazły się w nim po części poglądy, których gdzie indziej nie miałem sposobności wyrazić, nadto zaś interesujące mogą być odbite tu przemiany atmosfery literaturoznawczej w ciągu minionego półwiecza. […]

Teksty publikuję bez jakichkolwiek retuszów w stosunku do ich pierwodruków lub rękopisów, pozostawiając więc opinie omylne i z sobą sprzeczne (s. 9).

Ostatnie zdanie tej wypowiedzi wskazuje na jeszcze jedną cechę osobowości naukowej Henryka Markiewicza – na jego naukową uczciwość. Badacz nigdy nie wypierał się wcześniejszych poglądów, nawet jeżeli po latach uznał je za błędne, uproszczone. Tak było np. ze wspomnianą książką O marksistowskiej teorii literatury. Mowy i rozmowy zawierają teksty z lat 1961–2010, wcześniej bowiem autor nie udzielał wywiadów, a jego wystą-

pienia publiczne były rzadkie. Odnotowuje jedynie głos na Zjeździe Polonistów w roku 1950, na konferencji wojewódzkiej PZPR w Krakowie w 1954 r., przemówienie na akademii żałobnej ku czci Tadeusza Mikulskiego we Wrocławiu w 1958 r. oraz na jubileuszu Juliana Krzyżanowskiego w Warszawie w 1960 r. Ich rękopisy jednak się nie zachowały, a kilkuzdaniowego podsumowania III Zjazdu Kół Polonistycznych w Łodzi, drukowa-nego w „Po prostu” (1948, nr 9) nie uważa za godnego przypomnienia. Wstęp Od autora sygnalizuje jeszcze jedną cechę badacza, jego skromność, wyrażoną w sygnalizowanym 1

H. M a r k i e w i c z, Mowy i rozmowy 1961–2010, Collegium Columbinum, Kraków 2011, s. 376 + XXXIII.

Przy kolejnych cytatach podano w nawiasie numer strony.

297

Pogłosy

dylemacie, czy warto było te teksty drukować. Jestem przekonany, że warto! Dzięki nim badacz myśli literaturoznawczej w Polsce po drugiej wojnie światowej znajdzie wiele interesujących tropów, a biograf Henryka Markiewicza sporo ciekawego, ważnego materiału do rekonstrukcji jego osobowości.

Najwięcej bodajże znajdziemy go w tekstach związanych z jego kolejnymi jubile-uszami, a mianowicie: Zamiast przemówienia jubileuszowego. Na spotkaniu w Instytucie Filologii Polskiej UJ (Kraków 1982), Odpowiedź jubilata (Kraków 1992), Dziesiąty jubilem (Kraków 1994, przemówienie podczas promocji dedykowanej Profesorowi książki Kryzys czy przełom? i zbioru jego artykułów Literatura i historia) oraz Przemówienie na własnym obchodzie jubileuszowym (Kraków 2002). Mówią one o swoistym dystansie autora wobec wyrażanych słów uznania przy tego typu okazjach, o jego poczuciu dystansu wobec własnej osoby, o swoistej autoironii czy ogromnej erudycji literackiej. I tak w pierwszej wypowiedzi Zamiast przemówienia jubileuszowego przedstawia przekorną „teorię gatunku oratorskiego, zwanego przemówieniem jubileuszowym”, wymieniając osiem tzw. jubilemów, z których każdy zaopatruje cytatem, a to Krasickiego, a to Konopnickiej, Sienkiewicza, Kleinera, Stanisława Tarnowskiego, Prusa czy Boya. Oto próbka żartobliwego stylu Markiewicza:

Nie będziemy tu mówili naiwnie o jubilacie, lecz o podmiocie jubilacyjnym, bo jak wiadomo, jubilat to osoba psychofizyczna, zewnętrzny zaledwie sprawca, a nie immanentny podmiot komunikatu, nie wytwo-rzona w nim – w interakcji z jubilującymi – rola społeczna. Posłużmy się więc osobnym pojęciem: „podmiot jubilacyjny”. Poszczególne inwariantne składniki przemówienia będziemy nazywali „jubilemami” (s. 41).

W Odpowiedzi jubilata, wygłoszonej dziesięć lat później, nawiązuje do żartobliwie nazwanych motywów czy toposów używanych w przemówieniach jubileuszowych i zastanawia się nad niewygodami bycia jubilatem, wyrażającymi się m.in. w przypominaniu o osiągniętym wieku i nieuchronnych tego konsekwencjach oraz odnotowuje swoich nauczycieli i mistrzów, którzy uformowali go jako historyka i teoretyka literatury. Przy okazji promocji dwóch książek definiuje kolejny „jubilem” ( Dziesiąty jubilem), gdyż dziewiąty o niewygodach bycia jubilatem znalazł się w poprzednim przemówieniu. Cóż mieści się w tym pojęciu „dziesiąty jubilem” – „przymieszać – jak powiada poeta – trochę żółci do moich la(z)urów”, opowiedzieć o przykrościach, ale i pożytkach płynących z rozmaitych ataków i złośliwości kierowanych kiedyś w stronę jubilata” (s. 64). Skrupulatnie rejestruje ataki na jego osobę i poglądy, opuszczając autorów podejmujących poważną merytoryczną dysputę. Przypomina zatem wycieczki Stefana Kisielewskiego w „Tygodniku Powszechnym”, Pawła Jasienicy, Zofii Nałkowskiej w niedrukowanych jeszcze powojennych dziennikach, Artura Sandauera, Jana Józefa Szczepańskiego, Marii Rzeuskiej, atakującej w „Tygodniku Powszechnym” „ortodoksyjną książkę O marksistowskiej teorii literatury” , później „uporczywą walkę rozpoczął ze mną Jan Zygmunt Jakubowski”. Znaleźli się i inni adwersarze, jak Janusz Wilhelmi i Andrzej Werblan czy Jan Kurowicki. Osobną uwagę poświęca dwóm uniwersyteckim wychowankom Wiesławowi Pawłowi Szymańskiemu 298

Mowy i rozmowy Henryka Markiewicza

( Uroki dworu) czy Janowi Prokopowi (50. numer „Arki”). Cykl ten zamyka Przemówienie na własnym obchodzie jubileuszowym, który w całości poświęcił swoim uczniom. „Nie było

[…] na tej liście jubilemu, którym dziś się posłużę: chciałbym pochwalić swoich uczniów, a tym samym pochwalić się swymi wybitnymi uczniami […]”. W ten przewrotny sposób odpowiadał na jubileuszowe słowa akceptacji.

Pozostałe mowy, wygłaszane przy różnych okazjach, a zwłaszcza jubileuszach, pogrzebach, ważnych wydarzeniach naukowych można podzielić na następujące grupy: wypowiedzi na temat pracowników nauki, krytyków literackich, a więc literaturoznawców, filozofów, historyków sztuki. Znajdą się wśród nich filary polonistyki czy filozofii jak: Stanisław Pigoń, Roman Ingarden, Kazimierz Wyka, Stefan Żółkiewski, Julian Krzy-

żanowski, Mieczysław Porębski, Maria Janion i Maria Podraza-Kwiatkowska czy młodzi jak Teresa Walas czy Jan Pieszczachowicz, literaci (Stanisław Wyspiański, Cyprian Norwid, Jan Kott, Tadeusz Różewicz czy Bronisław Maj); ważne wydarzenia naukowe, jak 25-lecie Instytutu Badań Literackich, sesja naukowa „Kultura artystyczna 1949–1955”, III Kongres Nauki Polskiej i osobiste Pożegnanie z redakcją „Polskiego Słownika Biograficznego” (Kraków 2009), którym interesował się od lat międzywojennych, współpracował

od 1960 (członek Komitetu Redakcyjnego, a od 1989 redaktor naczelny). „Nie żegnam się z Państwem – zakończył – w miarę Waszych potrzeb, a moich sił, będę się starał być dla Słownika nadal użytecznym” (s. 109).

Teksty te pozwalają zgłębić jeszcze bardziej tajniki osobowości naukowej Henryka Markiewicza, obok akcentowanej już tutaj akrybii, dokładności, szacunku dla faktów, tolerancji dla cudzych, nieraz diametralnie odmiennych poglądów, oszczędność słowa, ważenie wypowiedzianych zdań, nawet w mowach jubileuszowych czy pogrzebowych, których poetyka dopuszcza tony wyższe. U Markiewicza są one zawsze stonowane, adekwatne do charakteryzowanego podmiotu. Aczkolwiek przy autorytetach wysokiej próby nie szczędzi epitetów waloryzujących. O Stanisławie Pigoniu np. powie, że „seminarium Jego kształtowało wysoką moralność naukową”, o Romanie Ingardenie, że jego dzieła filozoficzne „są na całe życie pamiętną lekcją rzetelności myślenia teoretycznego”, u Kazimierza Wyki podkreśla „uniwersalność warsztatową”, o Julianie Krzyżanowskim, że

„był ostatnim z rodu olbrzymów humanistyki”.

Charakteryzując poszczególne postaci, stara się Markiewicz zgłębić ich osobowość, dotrzeć do warstw nieraz niewidocznych na pierwszy rzut oka, określić ich odrębność, odmienność, ich swoisty wkład w rozwój reprezentowanej dyscypliny czy twórczości literackiej. O Krzyżanowskim napisze:

Był mistrzem wielkich panoramicznych syntez i mistrzem w odkrywczych przyczynkach, portretach literackich i koniekturach filologicznych, w żmudnych pracach syntetyzujących i w popularnej gawędzie skierowanej do szerokiego grona czytelników. Tak, na pewno „był ostatni, co tak poloneza wodził” (s. 33).

Część druga książki Rozmowy… zawiera dwadzieścia cztery wywiady przeprowadzone przez różnych dziennikarzy, drukowane w różnych polskich pismach; od rozmowy 299

Pogłosy

Jacka Wegnera Polonistyka literacka („Współczesność” 1970, nr 6), po wywiad Leszka Konarskiego Nie wiem więcej niż autor („Przegląd” 24 I 2010, nr 3). A oto inne tytuły czasopism, w jakich drukowano rozmowy z Henrykiem Markiewiczem: „Życie Literackie”,

„Film”, „Gołębnik”, „Kierunki”, „Polonistyka”, „Śląsk”, „Universitas”, „Zdanie”, „Forum Akademickie”, „Plus Minus”, dodatek do „Rzeczpospolitej”, „Alma Mater”, „Życie”, „Gazeta Wyborcza”, „Fakt-Europa”, „Dziennik”, „Tygodnik Powszechny”, „Znak”. Jak z tego zestawu wynika, rozrzut tych wypowiedzi jest dość szeroki: od dzienników, przez tygodniki, do miesięczników, od pism krakowskich, przez śląskie, po warszawskie, od katolickich po lewicowe. Wniosek, jaki stąd można wysnuć, Markiewicz jest interesującym rozmówcą dla pism o różnych orientacjach politycznych, społecznych i ideowych.

Oto parę wybranych tytułów, które pozwolą zorientować się w podstawowej problematyce tych rozmów: Pozytywizm – żywy czy anachroniczny? , Od żartu do teorii, O literaturze, literatach i badaczach literackich, W literaturze interesuje mnie wszystko, Stoję na stosie książek, O kryzysie literaturoznawstwa, Pisarze to egoiści, Życie wokół nauki o literaturze, Moja piękna biblioteka, Przed teorią nie ma ucieczki.

Rozrzut tematów poruszanych w tych wywiadach jest ogromny. Od spraw osobistych, dzięki którym odsłaniają się nawet bardzo intymne fragmenty życiorysu autora, przez liczne pytania na temat istoty literatury, ocen twórczości pisarzy, przez charakterystykę głównego zajęcia profesora historii literatury, teorii literatury, jego odejścia od krytyki literackiej, do której usiłował go zachęcić Kazimierz Wyka jako redaktor „Twórczości”. Te fragmenty książki zawierają kopalnię wiedzy na temat kwestii nigdy niewyrażonych expressis verbis w jego publikacjach naukowych, rozwijają je, uzupełniają, artykułują wprost. Charakterystyczne dla tych wypowiedzi jest to, że jeżeli autor czegoś nie wie, nie zna, nie przeczytał, nie kluczy, nie próbuje w jakiś zastępczy sposób się wysłowić, powiada krótko, wprost: na tym się nie znam, tej kwestii nie przemyślałem, tej książki nie przeczytałem. W tym ujawnia się więc jeszcze jedna z cech osobowości uczonego, jego prawość, jednoznaczność. Wielokrotnie pytano go o związki z marksizmem, o dochodzenie doń i stopniową rewizję poglądów. I tutaj badacz zawsze udzielał jednoznacznych odpowiedzi, bez zbędnego tłumaczenia się z „grzechów młodości”, bez wypierania się wcześniej głoszonych sądów. Wypowiada się również na tematy dydaktyczne, roli języka polskiego w szkole i nauczania na uniwersyteckiej polonistyce. Zwraca uwagę język tych tekstów, inny niż w rozprawach naukowych, bardziej rozluźniony, bardziej swobodny, chociaż i tutaj nasycony faktami, wiedzą, lekturami. Markiewicz nie jest skłonny do uniesień, do patosu. Zapytany np. o Nagrodę Nobla dla Czesława Miłosza konstatuje, że nie była ona dla niego zaskoczeniem: wiedział, że od kilku lat to nazwisko brane było pod uwagę, a nadto – według niego – Akademia Szwedzka kieruje się względami „sprawiedliwości geograficznej”. Podkreśla jednak, że „jest to pisarz, w którego poezji skala doświadczeń współczesnego człowieka, człowieka XX w., została wyrażona ze szczególną dobitnością i wszechstronnością” (s. 157).

300

Mowy i rozmowy Henryka Markiewicza

Zamknijmy te rozważania jakże trafną diagnozą współczesnej literatury, zawartą w wywiadzie drukowanym w „Przeglądzie”:

Dawniej łatwiej było hierarchizować pisarzy, autorytety pisarskie były na ogół bezsporne. Każdą nową książkę Nałkowskiej czy Tuwima wypadało znać. Dziś zmniejszyło się znaczenie kultury literackiej dla prestiżu społecznego. Niewielu odczuwa potrzebę orientowania się w nowościach literackich. […] Martwi mnie także i to, że dzisiejsza proza imitująca czy parodiująca mowę potoczną w jej wersji prymitywnej czy nawet wulgarnej, przestała być wzorem poprawnej, tym bardziej pięknej polszczyzny, jak kiedyś proza Dą-

browskiej czy Iwaszkiewicza” (s. 372–373).

301

6.2.

Objaśnianie Irzykowskiego

Karol Irzykowski należał do najbardziej wyraźnych krytyków literackich dwudziestolecia międzywojennego. A była to epoka, w której działało wiele ciekawych osobowości krytycznych, by wspomnieć Stefana Kołaczkowskiego, Leona Piwińskiego, Kazimierza Czachowskiego, Tadeusza Boya-Żeleńskiego, Karola Wiktora Zawodzińskiego czy z młodszych – Ludwika Frydego. Lista nazwisk jest oczywiście w tej dziedzinie znacznie dłuższa.

Przywołani tutaj krytycy różnili się światopoglądowo, różnili warsztatami krytycznymi.

Jedno jest pewne, w latach międzywojennych obserwujemy żywy rozwój tego typu refleksji o literaturze, bogatą dyskusję na temat zadań i istoty krytyki literackiej, jej wyraźny głos w żywotnych wówczas kwestiach (jak np. pacyfizm).

Autor Beniaminka, o którym tutaj mówimy przy okazji niedawno wydanej książki Henryka Markiewicza Czytanie Irzykowskiego 1, był krytykiem wielostronnym:

[…] wypowiadał się – jak pisze Markiewicz – w różnych formach pisarstwa krytycznoliterackiego: są wśród nich recenzje, portrety i sylwetki, artykuły sprawozdawcze, informacyjne i przeglądowe. Ale przede wszystkim pasjonowały go problemy ogólne literatury jako swoistej wiedzy o człowieku i jako techniki artystycznej. Najchętniej przy tym wyrażał swe poglądy, podejmując polemiczny dyskurs z twierdzeniami już sformułowanymi. Dyskurs to swoisty, zwłaszcza na tle krytyki początku XX wieku, tak często grawitującej ku patetyczności. […] Irzykowski chętnie swe artykuły dramatyzuje poprzez apostrofy do autorów, bohaterów literackich, czytelników, prowadzi z nimi wyimaginowaną rozmowę (s. 5).

Irzykowski nie należy do twórców zapomnianych. Dorobek jego obrósł w setki, a może tysiące omówień, artykułów rozsianych po różnych czasopismach naukowych, umieszczonych w pracach zbiorowych czy w pismach kulturalno-literackich. Skrupu-latny Henryk Markiewicz, omawiając Pałubę, przywołuje aż trzydzieści trzy pozycje młodych badaczy tej powieści poświęconych, poczynając od szkicu Ryszarda Zengela

„Pałuba” po latach („Twórczość” 1958, nr 11), a kończąc na książce Jerzego Franczaka Poszukiwanie realności. Światopogląd prozy modernistycznej, rozdział Inkongruencja (Kraków 2007). Dysponujemy również książkami na temat twórczości Irzykowskiego, jak: Wojciecha Głowali Sentymentalizm i pedanteria. O systemie estetycznym Karola Irzykowskiego (Wrocław 1972), Barbary Winklowej Karol Irzykowski. Życie i twórczość (Kraków 1987) czy Sylwii Pawlak Krytyk w przestworzach literatury i filozofii (Poznań 2006). Książka Henryka Markiewicza – w tym kontekście – nie ma ambicji monograficznych, nie podejmuje próby całościowego oglądu tego dorobku. Jest to bowiem zbiór artykułów wcześniej drukowanych w czasopismach naukowych i księgach zbiorowych, artykułów ciekawych, czasem przekornych wobec dotychczasowych ustaleń, napisanych z właściwą badaczowi 1

Zob. H. M a r k i e w i c z, Czytanie Irzykowskiego, Universitas, Kraków 2011, ss. 176. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

303

Pogłosy

akrybią, dokładnością w przywoływaniu cudzych sądów i niezwykłą skrupulatnością bibliograficzną. A zatem to objaśnianie Irzykowskiego jest ważną pozycją w bogatym pi-

śmiennictwie o pisarstwie autora Beniaminka.

Zainteresowanie Markiewicza krytyką Irzykowskiego sięga lat 70. Wówczas bowiem w „Tekstach” (1972, nr 2) ukazał się artykuł Jak był zrobiony „Beniaminek”. Potem nastąpiła dość długa przerwa, gdyż dopiero w 1998 r. opublikował w „Ruchu Literackim”

(z. 4) szkic Strategie krytyczne Karola Irzykowskiego. Wzmożone zaciekawienie krytykiem obserwujemy w ostatnim dziesięcioleciu, które zaowocowało następującymi pozycjami: Karol Irzykowski wobec kultury niemieckiej („Ruch Literacki” 2002, z. 1), „Pałuba” – bezimien-ne dzieło („Pamiętnik Literacki” 2003, nr 1), Szachy i majcher („Twórczość” 2007, nr 10), Paradoksy i palinodie – Antreprener (Księga ofiarowana profesorowi Janowi Michalikowi w 70. rocznicę urodzin, Kraków 2009) i tekst jeszcze wcześniej niedrukowany W kształcie linii meandrycznej (Księga ofiarowana profesorowi Romanowi Lothowi).

Przyjrzyjmy się, choć w maksymalnym skrócie, zawartości książki Markiewicza o Irzykowskim, zaproponowanym przezeń sposobom czytania dorobku krytyka, zasto-sowanym narzędziom badawczym. W Strategiach krytycznoliterackich precyzyjnie analizuje postępowanie krytyczne Irzykowskiego, wskazując m.in. na „familiarność i dezynwol-turę słownictwa i frazeologii”, pochodzenie przenośni dotyczących literatury „z niskich sfer codzienności”, używanie „cyceroniańskich inwektyw”, jego merytoryzm i komplika-cjonizm. Zarzuca krytykowi „eliptyczność, dygresyjność, definicje arbitralne, a przy tym metaforyczne”. Całość zaś zamyka stwierdzeniem:

Oto dlaczego lektura pism krytycznych Irzykowskiego pozostawia wrażenie dwoiste. Jest znakomity i w swych szarżach na płycizny, skostnienia i nonsensy, i w apelach o literaturę, która byłaby – jak pisał – „po-szukiwawczą wizją komplikacyj życia”. Gdy jednak ułatwia sobie zadanie etykietowaniem przeciwnika i ka-rykaturowaniem jego poglądów – budzi zniecierpliwienie. Gdy próbuje dać odpowiedź na trudne problemy teoretyczne, wywołuje uczucie niedosytu, a nawet zawodu. Dopiero później nadchodzi refleksja, że to jego inwencja problemotwórcza uczucia owe roznieciła. I jeśli Irzykowski ponosił porażki, to na tych poziomach świadomości literackiej, do których w swoim czasie czytelnik, dzięki niemu właśnie, dorastał (s. 24).

Dość przewrotne – jak widać – zakończenie rozważań na temat warsztatu krytycznego autora Beniaminka.

Choć Markiewicz nie ma ambicji całościowego ujęcia dorobku krytyka, podejmuje jednak dla tej twórczości zagadnienia węzłowe. Takim jest na przykład stosunek Irzykowskiego do kultury niemieckiej. Mimo że tej kwestii poświęcono sporo artyku-

łów, które badacz szczegółowo wylicza, to jednak związki pisarza z tą tematyką zostały oświetlone tylko fragmentarycznie i – jak zauważył Henryk Markiewicz – „oczekują na gruntowne ujęcie syntetyczne”. Nie podejmuje się jednak tego zadania, ograniczając swoją rolę do „zestawienia i uporządkowania najważniejszych, łatwo widocznych przejawów”. Irzykowski był przygotowany do percepcji kultury niemieckiej, gdyż już w 1889 r.

podjął studia germanistyczne na Uniwersytecie Lwowskim, a w 1891 r. wygłosił odczyt na kółku germanistycznym o wczesnych dramatach Schillera, Kleista i Grabbego. Dużo 304

Objaśnianie Irzykowskiego

pisał o dramatach niemieckich jako recenzent teatralny, interesował się psychoanalizą, a zwłaszcza Freudem, z lekka odnotował nowszą literaturę, twórczość sensacyjną i fantastyczną, niemiecką literaturę klasyczną, którą poznawał jeszcze w szkole. Nie zmieniła jego stosunku do niemieckiej kultury okupacja; nadal czytał te teksty, odbudowywał bibliotekę. Nie miał – jak sądzę – takich dylematów jak inny krytyk międzywojnia, Stefan Kołaczkowski, który również zafascynowany niemieckością, nie mógł zrozumieć, jak na-ród wychowany na tekstach Goethego i Schillera mógł dokonywać takich zbrodni.

Rozdziału Rozgatunkowanie niezrozumialstwa nie wymienia Markiewicz wśród tekstów wcześniej drukowanych. Poświęcony on jest stylowi wypowiedzi krytycznych Irzykowskiego, który mimo deklaracji, że dąży do jasności i precyzji, często pisał teksty zawiłe, trudne do zrozumienia. Po krótkiej analizie konkluduje: „Pogromca niezrozumia-

łości nieudolnej lub efekciarskiej zawsze godził się na trudną czytelność, gdy była w jego oczach wynagrodzona odkrywczością” (s. 52).

O Stanisławie Wyspiańskim pisał Irzykowski parokrotnie. Debiutował w tej materii anonimową recenzją lwowskiej premiery Wesela z roku 1901 w „Przeglądzie Politycznym, Społecznym i Literackim”. Była to ocena bardzo krytyczna, odmawiał dramatowi nawet miana „rzeczy wartościowej”. Irzykowski był w tej ocenie odosobniony, toteż tłumaczył się po latach, że takie stanowisko wymógł na nim redaktor „Przeglądu” Ludwik Masłowski.

Markiewicz przypomina, że anonimowych recenzji w tym piśmie, które odzwierciedlały poglądy redaktora, było więcej. Nadto stosunek Irzykowskiego do twórczości Wyspiań-

skiego był nieraz dość zaskakujący. Uważał np., że Klątwa jest pod względem artystycznym o wiele lepsza od Wesela. Te, czasami dość pokrętne, opinie o dramatach twórcy Nocy listopadowej skrupulatnie analizuje autor rozdziału Paradoksy i palinodie.

Wypowiedzi Irzykowskiego – notuje – o Wyspiańskim są więc paradoksalne – w tym znaczeniu, że niemal zawsze, zarówno w ataku, jak i w pochwale, przeciwstawiają się temu, co sądziła krytyczna i historycznolite-racka communis opinio (s. 62).

Innym pisarzem młodopolskim, któremu Irzykowski poświęcił sporo uwagi przez wiele lat działalności krytycznej, był Stefan Żeromski. Z analizy wypowiedzi krytyka na temat autora Popiołów, jakiej dokonuje tutaj Markiewicz, jednoznacznie wynika, że ukła-dała się ona w linię meandryczną, że Irzykowski podobnie jak w przypadku Wyspiań-

skiego „idzie pod prąd krytyki literackiej”, że popada „sam w anachroniczną frazeologię młodopolską”. Paradoksalną jest jednak rzeczą, że te niestabilne sądy (szkice, fragmenty, dygresje) „oddziałały silnie na interpretacje późniejszych badaczy i krytyków”.

Ciekawy był stosunek krytyka do literatury dwudziestolecia międzywojennego.

W wydaniach książkowych – jak twierdzi Markiewicz – umieścił tylko dwa teksty o prozie międzywojennej, a mianowicie o Pożegnaniu jesieni i o Kordianie i chamie, dopiero edycja Pism rozproszonych pod redakcją Andrzeja Lama i bibliografia Barbary Winklowej pozwalają na te problemy spojrzeć kompleksowo. Toteż wypowiedź badacza jest pierwszym, dość obszernym, całościowym ujęciem. Szczegółowa analiza poglądów krytyka 305

Pogłosy

prowadzi – jak sądzę – do słusznego wniosku, że „niegdysiejszy autor nowatorskiej Pału-by stał się w dwudziestoleciu tradycjonalistą niedalekim od poglądów np. Karola Wiktora Zawodzińskiego” (s. 94).

Mistrzowskim – w moim przekonaniu – jest pierwszy napisany przez badacza szkic o autorze Pałuby: Jak był zrobiony „ Beniaminek” . Dokonuje tutaj precyzyjnej analizy budowy tego głośnego w dwudziestoleciu pamfletu na kolegę po piórze, na Tadeusza Boya-Że-leńskiego. Podkreśla, że doskonale realizuje on cechy gatunkowe takie jak: personalność ataku, agresywność tonu, przewrotność argumentacji, jednostronność spojrzenia, tendencyjność oceny. „O literaturę z ducha klerkowską – konstatuje – walczy więc książka w swej strategii – demagogiczna” (s. 108).

Poetą dwudziestolecia międzywojennego, któremu Irzykowski poświęcił sporo uwagi, był Antoni Słonimski ( Szachy i majcher), przy czym krytyka mniej interesuje twórczość literacka Słonimskiego, wchodzi natomiast w spory z jego wypowiedziami publicystycznymi. Markiewicz skrupulatnie odnotowuje ciosy, jakie padają z obu stron, aczkolwiek uważa, iż były one tak mocne jak na Młodą Polskę, awangardę, Witkacego, a nawet Boya.

Gdy u Słonimskiego przeważa złośliwy dowcip, Irzykowski reagował pogardliwymi, a nawet obraźliwymi etykietkami, przy czym oczywiście trzeba pamiętać o ich „pickwickowskim” podtekście, o który on sam pisał (s. 126).

Książkę zamyka szkic o Pałubie, powieści, o której napisano – jak wcześniej wspomniałem – sporo tekstów. Markiewicz wiernie rejestruje krytyczną i naukową recepcję książki, uzupełniając ją tu i ówdzie własną refleksją, własnym odczytaniem dzieła, które ma już ponad stuletni żywot, a które by za Umberto Eco i za Drozdowskim można nazwać „dziełem otwartym”…

Cóż można dodać na zakończenie tych rozważań? To chyba, że lektura książki Henryka Markiewicza Czytanie Irzykowskiego, książki – jako się już rzekło – bez ambicji monograficznych, będącej tylko uzupełnieniem do opracowań na temat autora Beniaminka, potwierdza skonstatowane już wcześniej przeze mnie, przy omawianiu innych prac sę-

dziwego dziś badacza, jego naukową solidność, rzetelność wobec ustaleń poprzedników przy jednoczesnej umiejętności wydobywania i dookreślania zjawisk przez nich niedostrzeżonych bądź oświetlonych mylnie. Nie ma jednak w jego polemikach nic z pamflety-zmu Irzykowskiego, są natomiast dyskretne, ale stanowcze sprostowania, wyjaśnienia. To poważna – jeśli można tak rzec – proza naukowa statecznego autora.

306

6.3.

W drodze do sławy

Franciszek Ziejka należy do tych profesorów, którzy po przejściu na emeryturę nie sprzedają swojej biblioteki, nie zamrażają pióra, czy nie zawieszają komputera. Wręcz przeciwnie, uwolniwszy się od obowiązków dydaktycznych i od części organizacyjnych, intensyfikują swoją aktywność pisarską. Tak jest w przypadku autora monografii Panoramy Racławickiej. Po zakończeniu pracy w Uniwersytecie Jagiellońskim nadal jest czynny w wielu instytucjach naszego miasta, przede wszystkim jako przewodniczący Komitetu Ochrony Zabytków Krakowa, wiele czasu poświęca pracy naukowej, twórczej. Raz po raz można go spotkać w Bibliotece Jagiellońskiej zagłębionego w starych czasopismach czy różnych dokumentach. Franciszek Ziejka, choć głównym jego zajęciem była historia literatury, ostatnio swoje zainteresowania kieruje w stronę historii, biografii zasłużonych Polaków, zagadnień – w skrócie rzecz ujmując – szeroko rozumianej kultury.

Potwierdza to wydany ostatnio tom studiów i szkiców W drodze do sławy 1, na który składa się siedemnaście tekstów poświęconych „problemowi zdobywania przez pisarzy oraz bohaterów narodowych sławy” (s. 7).

Czytelnik znajdzie tu teksty – pisze Ziejka – o wielkich naszych bohaterach narodowych, którzy złotymi zgłoskami wpisali się w historię (Kazimierz Pułaski, Tadeusz Kościuszko), ale także o takich, którzy w zaciszu archiwów czy bibliotek spędzali długie lata w poszukiwaniu prawdy o narodowej przeszłości (Ludwik Łętowski). Zamieszczono tu teksty o wielkich pisarzach (Stanisław Wyspiański, Stefan Żeromski, Władysław Stanisław Reymont), ale także o prawie zupełnie nieznanych twórcach Panoramy Tatrzańskiej, która zyskała swego czasu wielką sławę jako wyjątkowo udane dzieło sztuki, by w kilka lat później… stać się przedmiotem przetargów między bezdusznymi handlarzami. Zdecydowałem się umieścić tu tekst o twórcach małopolskiego dziedzictwa literackiego, ale również szkice o ludziach, których miałem możliwość spotykać, od których uczyłem się wytrwałości w poszukiwaniu prawdy o naszej literaturze i kulturze. Tom zamyka tekst poświęcony p r a w d z i w e m u, a właściwie n a j w i ę k s z e m u n a s z e m u b o g a c t w u, jakim są wybitni Polacy, którym zawdzięczamy to, iż żyjemy w wolnej Polsce (s. 7–8).

Jakie postaci kryją się w użytej tu formule „szkice o ludziach, których miałem moż-

liwość spotykać”? A więc Karol Wojtyła – Jan Paweł II i Stanisław Pigoń, Jerzy Giedroyć, Jerzy Jarocki, Walery Pisarek, a w syntetycznym szkicu o najwybitniejszych Polakach Największe bogactwo Polski padają m.in. – poza papieżem Polakiem – również nazwiska Lecha Wałęsy, Mikołaja Kopernika, Fryderyka Chopina, Heleny Modrzejewskiej, malarzy mło-dopolskich czy Jerzego Dudy-Gracza.

Jak z tego przeglądu zawartości książki wynika, na jej kartach pojawiają się sylwetki postaci znanych, wielokrotnie opisywanych, obrosłych w bogatą bibliografię przedmiotu.

1

Zob. F. Z i e j k a, W drodze do sławy. Studia i szkice, Księgarnia Akademicka, Kraków 2015, ss. 374. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

307

Pogłosy

Toteż Ziejka stara się wybierać takie aspekty biografii wybitnych Polaków, które były przeoczone przez badaczy i autorów wspomnień bądź wymagają uporządkowania czy ponownego oświetlenia.

I tak w przypadku „ostatniego rycerza I Rzeczpospolitej” – Kazimierza Pułaskiego interesuje go legenda o konfederacie barskim i literackie obrazy jego działań w Ameryce, a także dwie kontrowersyjne sprawy, jak udział w porwaniu króla Stanisława Augusta w Warszawie czy jego stosunek do Łemków. Podobnie jest w przypadku Tadeusza Ko-

ściuszki. Tu również w optyce badacza znajduje się legenda, zwłaszcza legenda ludowa, czy księcia Józefa Poniatowskiego, który – jak twierdził Askenazy – „nie był ani wsteczni-kiem, ani radykałem”. Stwierdzić przy tym należy, że Franciszek Ziejka lokuje swoich bohaterów na szerokim tle historycznym, nie stroni od przypomnienia ważnych wydarzeń z czasów, w których przyszło im żyć. Przy czym wykorzystuje zarówno źródła pisane, jak i archiwa w Polsce, a przede wszystkim w Paryżu. Szacunek dla faktów jest ważnym aspektem jego studiów i szkiców.

Pod innym nieco kątem spojrzał na postać Fryderyka Chopina. Tu interesuje go przede wszystkim „przynależność do pierwszego pokolenia romantyków”, która zdecydowanie wpłynęła na samookreślenie się Chopina. Badacza ciekawi swoisty fenomen, polegający na tym, że muzyk był synem Francuza, całe dojrzałe życie spędził w Paryżu, a do śmierci pozostał Polakiem. Zajął się zatem sprawą „identyfikacji artysty z pokoleniem Polaków, którzy nie tylko dokonali wielkiego przełomu w dziejach polskiej sztuki i literatury, ale którzy zapisali się trwale w dziejach narodowych jako bojownicy o wolną Polskę” (s. 93).

Jeszcze z odmiennej perspektywy zobaczył sylwetkę Elizy Orzeszkowej. Tutaj zaciekawiło go przede wszystkim narodzenie legendy pisarki w Krakowie, jej kontakty z naszym miastem, duchowa tutaj obecność na przełomie XIX i XX w. Pisarka gościła pod Wawelem dwukrotnie (w 1881 i 1890 r.). Pierwszy pobyt nie należał do udanych. Środowisko krakowskie zbojkotowało autorkę Meira Ezofowicza. Przyczynił się do tego zapewne niechętny Orzeszkowej i Konopnickiej artykuł Stanisława Tarnowskiego w „Przeglą-

dzie Polskim”. Toteż powitali ją tylko dwaj literaci młodego pokolenia – Michał Bałucki i Adam Bełcikowski, nie spotkał się z nią Władysław L. Anczyc, a członkowie Koła Artystyczno-Literackiego odmówili przyjęcia pisarki. Druga wizyta Orzeszkowej miała już inny charakter. Autorka przyjechała tym razem pod Wawel jako uznana pisarka. Toteż hołd złożył jej prawie cały literacki Kraków. Aktywnie włączono się także w obchodzony w 1891 r. jej jubileusz 25-lecia twórczości, hołd złożono jej jeszcze w 1898 r. Franciszek Ziejka na podstawie żmudnej kwerendy w krakowskich archiwach udowadnia, że twórczość autorki Nad Niemnem była stale obecna w życiu kulturalnym ówczesnego Krakowa.

W dorobku naukowym Franciszka Ziejki sporo miejsca zajmuje literatura polska przełomu XIX i XX w. Toteż również w tej książce nie zabrakło, bo zabraknąć nie mogło, tekstów o trzech wybitnych prozaikach epoki Młodej Polski, a mianowicie: Władysławie 308

W drodze do sławy

Stanisławie Reymoncie, Stefanie Żeromskim i Stanisławie Wyspiańskim. W trzech od-rębnych szkicach omawia ich dokonania z różnych punktów widzenia, a więc „fotograf życia polskiego” (Reymont), „spowiednik duszy narodów” (Żeromski), „«budziciel»

narodu” (Wyspiański). Warto zwrócić uwagę, że w podtytule dwóch przywołanych tutaj studiów pada słowo „naród”. Zresztą dość często gości ono również w innych artykułach Ziejki. Wiąże się to zapewne z nieukrywaną misją badacza wskazywania na różne aspekty służebnej roli literatury w okresie zaborów. Toteż w tekście o Wyspiańskim na przykład raz po raz pojawią się takie sformułowania, jak: „Od wczesnych lat młodości autor Legendy żył pod ogromnym ciśnieniem narodowej historii” (s. 221), „Swoją batalię o nowe oblicze narodu polskiego toczył właściwie przez całe dorosłe życie” (s. 223) czy „W czasie lektury dzieł Wyspiańskiego raz po raz zaskakiwani jesteśmy nawoływaniami czy wręcz żądaniami «obudzenia ducha» polskiego narodu” (s. 223).

Wśród wielu interesujących artykułów pragnę jeszcze zwrócić uwagę na interesują-

cy tekst o związkach łączących Karola Wojtyłę i Stanisława Pigonia. Przy czym na tle dość już bogatej literatury na ten temat udało się Ziejce dotrzeć do „faktów mało znanych lub w ogóle nieznanych”. Na podstawie kwerendy w archiwum Uniwersytetu Jagiellońskiego ustala np. szczegóły kontaktów studenta Wojtyły z profesorem Pigoniem w 1938 r., wspomina o wizytach autora Z Komborni w świat na przedstawieniach Teatru Rapsodycznego podczas okupacji, w których grał Wojtyła, o ich późniejszych relacjach i pogrzebie profesora w 1968 r., podczas którego Wojtyła przewodniczył uroczystościom żałobnym.

Podkreśliłem wcześniej, że teksty Ziejki cechuje swoista akrybia naukowa, szacunek dla źródeł nie tylko zawartych w tekstach drukowanych: historycznych, literackich czy wspomnieniowych, ale również w archiwach. Z przypisów do artykułów można się przekonać, z jak różnorodnych zasobów autor korzysta. Ale to jedna – by tak rzec – strona medalu. Druga to zacięcie publicystyczne autora. Są jednak chwile, gdy porzuca on rygorystyczny tok narracji naukowej, by wypowiedzieć wprost swoją opinię na tematy aktualne. Zilustruję to choćby takim przykładem:

W Polsce politycy – zarówno wielcy, jak i mali – nierzadko chcą występować w roli uczonych. Dlatego raz po raz powołują do życia nowe komisje do zbadania takiego czy innego faktu historycznego albo też ogłaszają ex cathedra, kto był „dobrym” Polakiem, a kto na miano takie nie zasługuje. Dobrze pokazuje tę sytuację przywołana w niniejszym studium sprawa Kazimierza Pułaskiego. Mimo wszystko można mieć jednak nadzieję, że także i w naszej ojczyźnie nadejdą czasy, kiedy politycy będą zajmować się polityką, a uczeni badaniami, kiedy te dwie grupy ludzi nie będą chciały raz po raz zamieniać się swoimi rolami (s. 45).

309

6.4.

Studia o poezji XX wieku

Ukazała się książka Stanisława Stabro Klasycy i nie tylko… Studia o poezji XX wieku 1 , opublikowana przez Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego. Jej autora nie trzeba bliżej przedstawiać. Wspomnę jedynie, że jest on krytykiem, historykiem literatury, profesorem Uniwersytetu Jagiellońskiego, ale jednocześnie poetą z pokolenia Nowej Fali, autorem dziewięciu tomów wierszy oraz siedmiu książek naukowych, że opublikował wiele prac w czasopismach literackich i naukowych. Stabro – jak widać – jest osobowością wielostronną. Z powodzeniem uprawia twórczość literacką, jako literaturoznawca osą-

dza dorobek innych zarówno w poważnych rozprawach, jak i w szkicach oraz studiach krytycznych.

Omawiana tutaj książka poświęcona jest wybranym zagadnieniom poezji polskiej od dwudziestolecia do najnowszej. Klamrą spinającą całość, słowem kluczem do czytania tych tekstów jest termin „klasycy”. Tak go autor wyjaśnia:

[…] pojęcie „klasyków”, którym się posłużyłem w tytule niniejszego tomu nie oznacza – wbrew możliwym pierwszym skojarzeniom czytelnika – przynależność omawianych przeze mnie autorów do jednej poetyckiej szkoły. Odnosi się ono do tych twórców, którzy dzięki randze swojego dzieła osiągnęli status „klasyków”

współczesności” (s. 7).

Przypomnijmy zatem, jacy poeci znaleźli się w tym tomie. Rozpoczyna całość szkic o Jerzym Zagórskim, jednym z twórców II Awangardy Lubelsko-Wileńskiej, dalej omawiana jest późna liryka Jarosława Iwaszkiewicza, z kolei idea narodów w Substancji Zbigniewa Herberta i w Narodzie Czesława Miłosza, emigracyjna liryka Arnolda Słuckiego, poezja Jerzego Hordyńskiego, poety, który znaczną część życia spędził we Włoszech, dalej autor z kolei charakteryzuje wiersze Anny Skoczylas i Urszuli Kozioł poezje po 1989 r., dwa teksty dotyczą Stanisława Barańczaka, zamykają zaś książkę studia o poezji Józefa Barana, Jacka Kaczmarskiego i Jacka Podsiadły, omawianego w kontekście kontrkultury.

Jak widać z przytoczonego przeglądu zawartości książki Stanisława Stabro, pomiesz-czone tu teksty obejmują zróżnicowany materiał. Owo zróżnicowanie nie dotyczy tylko czasu, a więc dwudziestolecie międzywojenne (Jerzy Zagórski) – poezja najnowsza (Jacek Podsiadło), lecz również zakresu omawianego materiału: interpretacje jednego wiersza (Stanisław Barańczak), przez analizę porównawczą (Zbigniew Herbert, Czesław Miłosz), ocenę wybranych fragmentów twórczości (Jarosław Iwaszkiewicz, Urszula Kozioł), po próby zarysowania możliwie pełnej sylwetki poetyckiej autora (Józef Baran).

Stanisław Stabro nie należy do tej szkoły badaczy literatury, którzy wychodzą z założenia, 1

Zob. S. S t a b r o, Klasycy i nie tylko… Studia o poezji XX wieku, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2012, ss. 268. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

311

Pogłosy

że wszystko się od nich zaczyna, wręcz przeciwnie, w toku omawiania poszczególnych autorów skrupulatnie, solidnie przypomina ich dotychczasową recepcję krytycznoliteracką i naukową. Odnosi się do publikowanych wcześniej sądów, cytuje je, krytycznie rozwija, znajdując jednocześnie miejsce na własne propozycje badawcze.

Swoją postawę metodologiczną autor wyjaśnia w sposób następujący: Zarysowują one [szkice] popartą konkretnymi przykładami szczególną perspektywę polskiej poezji tego okresu [XX i początku XXI w.] – perspektywę uwzględniającą w znacznym stopniu kontekst historyczny i historycznoliteracki połączony w tym przypadku z szerzej pojętymi elementami dyskursu hermeneutycz-nego. Celem mojej narracji było bowiem podkreślenie, szczególnie w dwudziestowiecznej poezji polskiej, ciągłości pewnej tradycji problemowej i artystycznej, związane z jednej strony z różnymi formami history-zmu (np. katastrofizm), współczesności, zakorzenienia w narodowej tradycji i horyzoncie „małej ojczyzny”, a z drugiej strony – poezji tego okresu odnotowującej przecież także indywidualny i indywidualistyczny bunt jednostki przeciwko tego rodzaju ograniczeniom (s. 8).

Jak zaprezentowane tutaj założenia metodologiczne przekładają się na praktykę in-terpretatorską autora? Próbę odpowiedzi na to pytanie postaram się sformułować, od-wołując się do poszczególnych szkiców. I tak poezję Jerzego Zagórskiego cytuje w kontekście programu II Awangardy i wileńskich Żagarów, rozważań o micie i jego funkcjach w trzech pierwszych tomach poezji: Ostrze mostu (1933), Przyjście wroga (1934), Wyprawy (1937). Lokuje ją też na mapie ówczesnej poezji: Czesław Miłosz, Aleksander Rymkiewicz, Józef Czechowicz. Pozwala to wyznaczyć dla Zagórskiego osobne miejsce i wskazać, że jego poetycka mitologia była jedną z koncepcji katastroficznych tamtego czasu. W przypadku wielokrotnie omawianej poezji Jarosława Iwaszkiewicza skupił się na mniej dotąd badanej twórczości senioralnej. Chodzi o tomiki Śpiewnik włoski (1934), Mapa pogody (1977), Muzyka wieczorem (1980). I tym razem nie zapomina o wcześniejszych wypowiedziach krytycznych (Tomasz Burek, Jerzy Kwiatkowski, Andrzej Zawada), sądy te rozwija, a jeżeli trzeba, weryfikuje. Zwraca uwagę na to, że postawa poetycka Iwaszkiewicza została dzisiaj z perspektywy nowych doświadczeń przez część publiczności literackiej odrzucona, a ona sama „staje się autentycznym problemem badawczym i kulturoznawczym”. Pisze m.in.:

W stosunku do górującego obecnie we współczesnej poezji polskiej modelu liryki Czesława Miłosza, Wisławy Szymborskiej, Zbigniewa Herberta proponowała ona bardziej paseistyczny stosunek do historii (szczególnie współczesnej), a także programowy dystans do rzeczywistości, przede wszystkim politycznej, wyrażający się w estetyzacji „świata przedstawionego” w konwencji stylu wysokiego (s. 50).

Interesujące jest porównanie Substancji Herberta i Narodu Miłosza. Zgodnie z suge-stiami Aleksandra Fiuta uważa, że twórca Pana Cogito inspirował się liryką autora Trzech zim. Wskazuje na intertekstualne związki poszczególnych utworów, na zarysowany w nich dialog i polemikę. Uważa, że teksty te wyrażają międzygeneracyjny spór między pokoleniem „Kolumbów” a pokoleniem „Żagarów”. Stwierdza jednak, że Herbert przyjął od Miłosza przeświadczenie o tym samym porządku moralnym i filozoficznym, który rządzi przeszłością i teraźniejszością.

312

Studia o poezji XX wieku

Popularna ongiś poezja Arnolda Słuckiego dzisiaj należy raczej do zapomnianych, toteż szkic Stabro dokonuje przede wszystkim przypomnienia tego twórcy. Stąd zapewne znalazły się tutaj informacje biograficzne o tym polskim pisarzu pochodzenia żydowskiego, interpretacja mniej znanej liryki emigracyjnej.

Życie i dzieło – napisał – miało być dla mnie natomiast przykładem typowej biografii intelektualnej tamtych czasów, w jakimś ograniczonym sensie, wcieleniem losów dwudziestowiecznego intelektualisty, który z jednej strony nie ustrzegł się fałszywych, ideologicznych pomyłek, tragicznych wyborów wilczej epoki, w której przyszło mu żyć, ale z drugiej strony, a może właśnie dlatego – był depozytariuszem prawdy (s. 98).

Jeszcze bardziej zapomnianym, jeszcze bardziej nieobecnym w historii polskiej literatury jest Jerzy Hordyński, autor kilkunastu tomów wierszy. Urodzony w 1919 r. w Jarosławiu, mieszkający jakiś czas w Krakowie, zmarły w Rzymie w 1988 r. Stabro wyróż-

nia w biografii poety swoistą dwutorowość z jednej strony, nurt pogodzenia z twardymi, historycznymi realiami totalitarnego XX w. i polskiej historii, szczególnie do roku 1961, z drugiej – „próbę wybicia się Hordyńskiego w następnym, emigracyjnym okresie na osobistą i artystyczną niezależność […]” (s. 99). Dość szczegółowa egzegeza tej liryki zarów-no z okresu tzw. socrealizmu, jak i emigracji pozwala określić jego postawę jako typową dla intelektualisty drugiej połowy XX w.:

Pragnął on – konstatuje – w taki sposób skonstruować swoją biografię i indywidualny etos wartości, by w autokreacyjnym geście móc wznieść się ponad polityczne i literackie podziały zimnowojennej epoki, jak najbliżej ideału wolności (s. 121).

Do poetów, o których się dzisiaj mało mówi, należy też twórczość Anny Skoczylas.

Toteż szkic Stabro – poza innymi walorami – pełni przede wszystkim rolę informującą o tym dorobku, wskazuje na jego miejsce w historii polskiej literatury XX w. Nieobecność autorki Twarzy miłości w świadomości literackiej tłumaczy zmianami w dziedzinie krytyki literackiej w latach 80. i po roku 1989, „zanikiem centrali”, wytworzeniem się kilku regionalnych ośrodków literackich. Jej (pierwszy) wybór wierszy z 1988 r. potwierdza – zdaniem Stabro – że jak pisał Bronisław Maj, jest ona „wysokiej próby, czystą kry-staliczną liryką”. Poprzez szczegółową egzegezę tej poezji uzasadnia cytowane tu słowa krakowskiego krytyka i poety, zwracając uwagę m.in. na kwestie egzystencjalne, na próbę stworzenia pewnego rodzaju metafizyki stosowanej, parodii stereotypów społecznych pierwszej połowy lat 80. O warsztacie poetyckim autorki pisze:

Dość tradycyjna, pod względem formy nawiązująca do wiersza różewiczowskiego, chociaż równie dobrze władająca klasycznym metrum poezja A. Skoczylas charakteryzuje się jednolitością tonu, oryginalnym liryzmem i szerokimi wewnętrznymi horyzontami (s. 130).

Od szkicu W rytmie ponowoczesności. Liryka Urszuli Kozioł po roku 1989 rozpoczyna się cykl artykułów o poetach mocno zakotwiczonych we współczesnej świadomości literackiej z różnych zresztą powodów, a więc o Stanisławie Barańczaku, Józefie Baranie, Jacku Kaczmarskim i Jacku Podsiadle. Twórczość autorki Listy obecności rozpatruje Stabro 313

Pogłosy

w kontekście czołówki polskiej poezji, do której zalicza przede wszystkim parę Noblistów: Czesława Miłosza, Wisławę Szymborską oraz Mirona Białoszewskiego, Zbigniewa Herberta i Tadeusza Różewicza.

W cieniu dorobku lirycznego ich generacji – decydującego do roku 1989 o głównym przesłaniu oraz duchowości współczesnej poezji polskiej – pozostawała długo twórczość np. przedstawicieli pokolenia

„Współczesności” – „pokolenia 1956”, z którym debiutowała bohaterka naszych rozważań (s. 139)

– pisze Stanisław Stabro. Postanawia zatem przypomnieć jej dorobek dla pełnego obrazu liryki polskiej, skupiając uwagę na jej poezji po przemianach, w kontekście ponowoczesności. Stanisławowi Barańczakowi poświęca – jak wspomniałem – dwa szkice: interpretację wiersza Śpiący z poznańskiego wydania Dziennika porannego. Wierszy 1967–1971

(1972) oraz tekst o poezji emigracyjnej. W pierwszym wypadku otrzymaliśmy typową analizę literaturoznawczą z pełnym opisem wersologicznym, w drugim natomiast zajmuje się modną obecnie w badaniach literaturoznawczych kwestią „Innego” w emigracyjnej twórczości poety. Bardzo wysoko ocenić trzeba szkic Odys zakorzeniony – o poezji Józefa Barana. Piszący te słowa może to czynić, tym bardziej że kilkakrotnie miał okazję wypowiadać się o twórczości autora Naszych najszczerszych rozmów. Otóż pragnę stwierdzić, że na tle dość licznych – jak dotąd – refleksji krytycznych na temat twórczości tego poety, wspomniany szkic wyróżnia się próbą ujęcia całej sylwetki poetyckiej Józefa Barana, wskazania jego cechy naczelnej, za którą uważa motyw wędrówki przy mocnym zakorze-nieniu w rodzinnym Borzęcinie.

To poezja – konkluduje – nieufna w stosunku do ideologii, sceptyczna wobec historii, nasycona elegijnymi tonami, charakterystycznymi dla świadomości przemijania podmiotu, jak i duchowego oraz fizycznego odchodzenia najbliższych (s. 216).

W tekście o Jacku Kaczmarskim przypomina Stabro elementy biografii poety opozycji, barda Solidarności. Wyróżnia cztery nurty w jego dorobku, wskazuje na inspiracje artystyczne oraz miejsce w polskiej kulturze. Zwraca uwagę, że sprowadzanie tej poezji wyłącznie do kategorii politycznych byłoby dużym uproszczeniem, że posiada ona również warstwę egzystencjonalną.

Tom zamyka artykuł Jacek Podsiadło a kontrkultura, o poecie najmłodszym w tym gronie, poecie „bruLionu”. Wskazuje na amerykańskie i angielskie inspiracje tej liryki, na jej związki z kontrkulturą, kontestacyjny anarchizm, dekonstrukcję kultury i swoisty język.

Z przedstawionego tutaj – z konieczności skrótowego – opisu zawartości książki Stanisława Stabro wynika, że nie miał on ambicji dokonania pełnego przeglądu liryki polskiej drugiej połowy XX w., że nie charakteryzował wyłącznie najwybitniejszych zjawisk w tej dziedzinie, lecz na wybranych przykładach, czasem już dziś zapomnianych autorów, starał się wskazać na główne tendencje, jakie w tych latach dominowały, dokonując nieraz bardzo wnikliwej egzegezy literaturoznawczej; wskazywał, iż twórczość liryczna jest mocno uwikłana w konteksty historyczne, polityczne, że jest po prostu częścią współczesnej kultury. Myślę więc, że to przede wszystkim stanowi o wartości omawianych tu tekstów.

314

6.5.

Przewrotna księga jubileuszowa

W życiu i twórczości Jana Pieszczachowicza wśród rozlicznych zainteresowań wyróżniają się – w moim przekonaniu – dwie pasje: pasja redagowania, mam ochotę nazwać to wręcz

„nałogiem”, oraz pasja pisania o literaturze, twórcach, komentowania ich dorobku nieraz bardzo przewrotnie, wbrew obowiązującym modom literaturoznawczym, krytycznym.

Przytoczę parę przykładów: w pierwszym przypadku – założyciel i redaktor naczelny „Studenta”, zamkniętego w stanie wojennym „Pisma” czy ukazującego się od paru lat miesięcznika „Kraków” (ostatni numer, jaki miałem w ręku, był sygnowany jako 109). Jego działal-ność redakcyjna wykraczała daleko poza wymienione tu trzy tytuły. Dodać do nich trzeba funkcję zastępcy redaktora „Przekroju”, redaktora w krakowskim oddziale TVP, zastępcy redaktora naczelnego Wydawnictwa Literackiego, redaktora naczelnego wydawnictwa Fogra (tu takie dzieła jak wielotomowa Wielka historia Polski i Wielka historia świata). Jak przy tak rozlicznych obowiązkach realizować pasję drugą – pisanie? Tajemnicę tę znają zapewne tylko najbliżsi płodnego krytyka i publicysty. Bibliografia jego prac jest bowiem obszerna, kilkaset artykułów i dziesięć książek, jak np. Na widnokręgu historii (1988), Pegaz na rozdrożu (1991), Koniec wieku (1994), Wygnaniec w labiryncie XX wieku (1994), Smutek międzyepoki (2000), Stanisław Vincenz – pisarz uniwersalnego dialogu (2005).

Dorobek ten został ostatnio wzbogacony o obszernych rozmiarów księgę (ponad pięćset stronic) pt. Pisarze i książki. Moje 70-lecie 1. Na okładce podano Pisarze i dzieła. Jest to pozycja dość przewrotnie pomyślana i zrealizowana. Ma ona mianowicie charakter jubileuszowy, wiąże się z 70-leciem autora, jakie obchodził on trzy lata temu, a więc ukazała się nieco opóźniona. Przypuszczać należy, że z powodu tzw. czynników obiektyw-nych. Przewrotność autora polega na tym, że o ile w tego typu księgach, pielęgnowanych zwłaszcza w środowiskach akademickich, pisze się zazwyczaj o dostojnym jubilacie, wylicza jego zasługi, bądź dedykuje mu się uczone czy krytyczne teksty, to Pieszczachowicz postanowił z okazji swojego jubileuszu wydać książkę o pisarzach zmarłych, z którymi kiedyś łączyły go mniej lub bardziej bezpośrednie relacje, czasem wręcz przyjaźń, a tak-

że przypomnieć swoje sądy o nich formułowane w ostatnich pięćdziesięciu latach. Tym sposobem otrzymaliśmy sylwetki, szkice do sylwetek pięćdziesięciu trzech autorów drugiej połowy XX w.

W latach 60. ubiegłego wieku Zofia Starowieyska-Morstinowa wydała tom wspomnień o środowisku literackim pt. Ci, których spotykałam. Myślę, że taki tytuł można by nadać również książce Pieszczachowicza, gdyż wpisuje się ona w żywy w ostatnich latach 1

Zob. J. P i e s z c z a c h o w i c z, Pisarze i książki. Moje 70-lecie, Kraków 2013, Stowarzyszenie Kulturalno-

-Naukowe „Kraków”, ss. 526. Numery stron cytowanych z tego tomu fragmentów podano w nawiasach.

315

Pogłosy

nurt biograficzny, w którym zazębiają się życiorysy autora i podmiotu jego opisu. Pisarze i książki różnią się jednak wyraźnie od wyznań Morstinowej, ona zatrzymuje się – by tak rzec – na zewnętrznym oglądzie zjawisk literackich, pisarzy, Pieszczachowicz, akcentując osobiste relacje, aspekt wspomnieniowy wzbogaca jednak o analityczny, wypowiada się jako towarzyszący literaturze i literatom życzliwy, aczkolwiek niebezkrytyczny obserwator. Jak już powiedziałem, chociaż nie jest to książka o jubilacie, to jednak z myśli wypowiadanych o pisarzach, po części z wypowiedzi metaliterackich możemy choć w części zrekonstruować sylwetkę krytyka, jego poglądy na literaturę. Przewrotność tej księgi polega też na tym, że jej autor, pisząc o innych, o twórcach, pisze jednocześnie o sobie. Nie jest to zarzut, lecz konstatacja częstego we współczesnej kulturze zjawiska, niejednokrotnie opisywanego przez psychologów twórczości.

Jaką zatem osobowość krytyka można zrekonstruować na podstawie lektury tej obszernej – jak wspomniałem – księgi? Jawi się tutaj autor jako krytyk, który posiada stały, utrwalony zespół wartości, który nie nadstawia ucha na nowinki metodologiczne czy pseudoliterackie, który ma odwagę bronić autorów dzisiaj niejednokrotnie poniewiera-nych przez „słuszną” krytykę. W ogóle zauważyłem, że Pieszczachowicz lubi iść pod prąd, chętnie wygłasza aktualnie niepopularne sądy, lubi – jak mi się zdaje – się narażać, nie boi się epitetu „staroświecki” czy „eklektyczny”. Toteż uzasadniając niejako sens tej publikacji, powie wprost:

Ta książka powstała również ze sprzeciwu wobec zapominania o przeszłości, naturalnego lub tendencyjnie przyspieszonego, np. z powodów ideologicznych czy politycznych, co dzisiaj w Polsce nagminnie się prak-tykuje, zwłaszcza w odniesieniu do „niesłusznej” twórczości w okresie PRL, na ogół bez oglądania się na jej rzeczywiste walory literackie i intelektualne.

Nie godzę się na to, by najnowszą historię literatury polskiej pisali zwolennicy tzw. polityki historycznej, dbający raczej o mnożenie niż usuwanie „białych plam” (s. 5).

Mocno, jednoznacznie wyrażone własne zdanie. W dalszym toku wywodów wypowiada się przeciwko praktykom lustratorskim, ocenianiu literatury poprzez przynależ-

ność partyjną czy ideologiczne poglądy.

Nie boję się ani prawicy, ani lewicy, z wyjątkiem ich skrajnych poglądów; nie godzę się tylko na ciasnotę umysłową, nienawiść, głupotę i tendencyjność, obojętnie, po której stronie (s. 5).

Z racji mojej profesji czytam stosunkowo dużo także najnowszych wypowiedzi historycznoliterackich i krytycznych. Przyznać zatem muszę, iż głos Pieszczachowicza nie należy do powszechnych. Tak jednoznaczne sformułowania to raczej wyjątek. Krytycy, zwłaszcza młodszej generacji, czytają teksty z lat 50., 60. i późniejszych XX w. przez filtr współczesny, nie bacząc na historyczne uwarunkowania, dominuje u nich retoryka „polityki historycznej”.

Autor księgi Pisarze i książki deklaruje się jako zwolennik ciągłości procesów literackich, a jednocześnie jako przeciwnik „pseudorewolucyjnych likwidatorskich prze-skoków”, skazujących na historyczny niebyt całe obszary dobrej literatury. Wykazuje 316

Przewrotna księga jubileuszowa

sceptyczną postawę wobec postmodernistycznych fajerwerków, aczkolwiek nie dystansuje się od zjawisk nowatorskich, pod jednym wszakże warunkiem, że „nie przekreślają bezwzględnie przeszłości”. Akceptując eksperymenty literackie (z wyjątkiem tendencji nihilistycznych), ceni przede wszystkim związki twórczości literackiej z realnym światem. Przestrzega przed wyłącznie merkantylnym traktowaniem pisarstwa, chociaż i tę perspektywę uznaje jako realną. W szkicu Moja siedemdziesiątka (z hakiem) zauważa też, że jest również w tej książce, „trochę ech ongisiejszych sporów literackich, interpretacje zjawisk należących już do dziejów polskiej literatury XX wieku. Mogą one stanowić przyczynki dla historyków i interpretatorów” (s. 7). Jako historyk literatury stwierdzić muszę, że jest w tym stwierdzeniu nieco kokieterii, a może skromności? Lektura bowiem Pisarzy i książek przekonuje, że tych świadectw życia literackiego drugiej połowy ubiegłego wieku mamy tutaj sporo, a tym samym materiału do refleksji, analizy dla współczesnych badaczy literatury. Myślę, że nikt, kto poważnie zajmuje się tym okresem pisarstwa, nie bę-

dzie mógł pominąć książki Pieszczachowicza. Jednym dostarczy materiału do własnych przemyśleń, innym dokumentów świadka epoki, a jeszcze innym powodu do polemiki.

Książka w znacznej mierze ma charakter dychotomiczny, każda sylwetka składa się z dwóch tekstów (choć nie jest to zasada rygorystycznie stosowana): jeden ma charakter wspomnieniowy, pisany po śmierci autora bądź na potrzeby książki, drugi krytyczny, tyczący określonego tomu pisarza czy krytyka, czy – jak w przypadku Jana Brzękowskiego – całej twórczości. Zobaczmy rzecz na przykładach. Tak jest np. w przypadku Jana Błońskiego, któremu poświęca autor szkic wspomnieniowy Intelekt i emocje Jana Błońskiego („Jana Błońskiego znałem, zanim go poznałem”) oraz polemiczne omówienie Zmiany warty, pt. Mit pokolenia dodanego krytykowi (1962), Tadeusza Brezy, wspomnienie Intelektualista i psycholog („Tadeusza Brezę poznałem…”) i recenzja wydanej po śmierci pisarza powieści pt. Traktat o zawiści (1973), chodzi o opublikowany przez Czytelnika Obłęd (rozpoczętej jeszcze przed wojną Białej laski), Andrzeja Brychta, wspomnienie Brutalny i liryczny Andrzej Brycht („Znaliśmy się raczej luźno…”) i szkic o tomie opowiadań Sceny miłosne, pt. Między mitem a autentykiem (1967) czy o Annie Bukowskiej osobiście pt. Anna Bukowska, krytyk przyjazny („przez wiele lat współpracowaliśmy…”) oraz tekst o jej szkicach krytycznych Przemiany czasu, pt. Przemiany i pokolenia (1967). Młodszej generacji warto przypomnieć, że autorka przez wiele lat kierowała działami krytyki we „Współczesności” i „Miesięczniku Literackim”.

Galeria postaci jest w tej książce bardzo bogata i różnorodna, są tu nazwiska znane i uznane pisarzy, krytyków, wybitnych humanistów, pojawiają się też autorzy dzisiaj już zapomniani, jak historyczna pisarka Aniela Gruszecka, czy pomijani przez krytykę, jak Antoni Gołubiew czy Jerzy Harasymowicz. Znajdziemy wśród nich i „krakowskich” nobli stów Czesława Miłosza i Wisławę Szymborską, a także całą galerię pisarzy spod Wawelu, jak Stanisław Czycz, Kornel Filipowicz, o którym Pieszczachowicz przygotował osobną książkę, Jalu Kurek, Tadeusz Śliwiak, Stanisław Lem, Tadeusz Nowak 317

Pogłosy

(emigrujący do Warszawy), Sławomir Mrożek. Nie tylko krakowscy pisarze znaleźli się w optyce zainteresowań krytyka, bo i Zbigniew Herbert, i Gustaw Herling-Grudziński czy Jarosław Iwaszkiewicz, są też sylwetki ludzi niezwiązanych z literaturą jak Legendarny Szymon Wiesenthal.

Podczas lektury opasłego tomu Pieszczachowicza zastanawiałem się, który z prezentowanych autorów jest najbliższy krytykowi? Otóż odpowiedź na to pytanie okaza-

ła się stosunkowo prosta: Wisława Szymborska. Jej bowiem poświęcił najwięcej uwagi (28 stron), przy jej nazwisku odstąpił od sygnalizowanej wcześniej dychotomii, gdyż oprócz typowego wspomnienia Wisława Szymborska – wielość istnienia („Poznałem ją jako młody, początkujący krytyk bodaj w 1962 r.”) umieścił jeszcze szkice Byłem szefem Wisła-wy, Wisława i Kornel, Miłość według Wisławy, Tu i teraz, List noworoczny oraz Wiersze poże-gnalne. Nie tylko z ilości tekstów noblistce poświęconych wysnuwam ten wniosek, lecz także, a może przede wszystkim ze sposobu relacji, pełnej ciepła, życzliwego szacunku i uznania dla swoistej postawy poetki, dla jej skromności, którą manifestowała do końca w życiu i poezji, łącznie z dyspozycjami na temat własnego pogrzebu.

318

6.6.

Silva rerum Józefa Barana

To już trzecia książka poety – po Koncercie dla nosorożca (2005), Przystanku marzenie (2008) – z cyklu „dziennik” pod równie metaforycznym tytułem Spadając, patrzeć w gwiazdy 1 (2013). Okazuje się, że ta nowa forma opisywania świata, opisywania siebie, zapoczątkowana przed kilkunastu laty na trwale zagościła na warsztacie autora. Otwarła mu niejako nowe możliwości artystyczne. W notce redakcyjnej na czwartej stronie okład-ki tak je zdefiniowano:

To swoiste silva rerum utkane ze smacznych anegdot i wspomnień, portretów ludzi sławnych i tych nieznanych, celnych aforyzmów, scen rodzajowych i komentarzy do współczesności, a także impresji z wojaży po kraju, barwnych reportaży z Brazylii, z Holandii, Krety, z pierwszych rzutów wierszy, wrażeń z lektur, fragmentów listów m.in. od Sławomira Mrożka… Partie liryczne sąsiadują z partiami humorystycznymi, a sądy ogólne dotyczące filozofii, poezji, religii, miłości i tzw. pytań ostatecznych wynikają z bardzo osobistych wyznań, doznań i zwierzeń.

Przytoczyłem obszerny fragment rekomendacji książki, jakiej dokonał tutaj wydawca, gdyż na tle tego typu tekstów, które mają zazwyczaj charakter wyłącznie reklamowy, wyróżnia się on precyzją i kompetencją niemal literaturoznawczą w określeniu zawartości książki i jednocześnie warsztatu pisarskiego. Baran określa tę formę „dziennikiem”. Nie jest to wszakże typowy diariusz, gdzie dzień po dniu zapisuje się zdarzenia bądź komentuje zjawiska . Spadając, patrzeć w gwiazdy obejmuje cztery lata, od 1 września 2008 r. do 1 września 2012 r. Zastanawiałem się, czy ta data ma jakieś znaczenie. Mnie – i myślę, że większości czytelników – kojarzy się z początkiem roku szkolnego. Sądzę jednakże, to zapewne zbieżność przypadkowa. Po prostu taka jest podstawowa rama czasowa opisywanych tutaj zdarzeń.

Według Ryszarda Nycza, autora książki Sylwy współczesne. Problem konstrukcji tekstu 2,

„Istotną funkcję scalającą pełni […] wewnątrztekstowa konstrukcja podmiotu jako szczególnego medium pośredniczącego w przekazie komunikatu: świadka przedstawianych zdarzeń, słuchacza notującego czyjeś wypowiedzi, czytelnika innych tekstów, pisarza reprezentującego zespół tekstotwórczych możliwości literatury” (s. 34). Uwidacznia się to wyraźnie w kompozycji książki Spadając, patrzeć w gwiazdy, która ma wyraźnie charakter ramowy, co potwierdzają nie tylko wspomniane wyżej daty, lecz również powtórzony na początku i na końcu tekst o charakterze prozy poetyckiej pt. Radosna wiadomość, rozpoczynający się od słów:

1

Zob. J. B a r a n, Spadając, patrzeć w gwiazdy, Zysk i S-ka, Poznań 2013, ss. 348. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

2

Zob. R. N y c z, Sylwy współczesne. Problem konstrukcji tekstu, Ossolineum, Wrocław 1984, ss. 154.

319

Pogłosy

Dzięki uporowi dni, konsekwencji godzin, mrówczej pracowitości sekund i minut. […]

Na przekór pesymistom, wbrew katastrofistom, mimo że, pomimo wszystko i nie wiadomo, dlaczego…

Nastał dla mnie 1 września 2008 roku i znów zastał mnie w Krakowie… (s. 7).

Ten sam tekst na zakończenie zamyka fraza:

Nastał dla mnie znów kolejny poranek 1 września (ale już 2012 roku) i zastał mnie w Krakowie przy szkico-waniu wiersza o pewnym biednym siwobrodym mędrcu bogatym w wyobraźnię, który mieszka po trosze w każdym z nas: Ucieczka z Jasnej Polany (s. 345–346).

A zatem owo medium, autor organizujący sylwiczny, wieloaspektowy tekst zostaje tutaj wyraźnie umiejscowiony w czasie i przestrzeni. Wspomniałem wcześniej, że nie jest to typowy dziennik, nie zawiera rytmicznego oznakowania dni, sekwencje czasowe wyznaczają lata 2008, 2009, 2010, 2011, 2012, a wewnątrz pojawiają się od czasu do czasu informacje: niedziela, 29 listopada, 18 stycznia, marzec, sierpień, wiosna, jesień, Święto Zmarłych itp. Istotą bowiem tekstu Barana jest jego sylwiczność, a więc obecność obok siebie różnych gatunkowo wypowiedzi własnych autora, tekstów cudzych, listów, wierszy. Zastanawiałem się, z jakimi wydanymi ostatnio dziennikami można po-równać książkę Barana, ze Sławomira Mrożka – nie, z Mirona Białoszewskiego – nie, może Jerzego Pilcha? Też nie! Chyba jedynie sylwiczny, a więc formalny aspekt je łączy i podobny stosunek do określenia czasu, różnią się one jednak zasadniczo. Pilch prozaik, felietonista, w dzienniku nie przestaje być felietonistą, Baran, poeta, w dzienniku pozostaje poetą. Jest to przede wszystkim dziennik poety, stąd więc sporo w nim me-tapoetyckich wyznań. Wśród nich znajdujemy również frazy na temat konstruowania dziennika. Jak choćby ta:

Gdy czyta się dziennik Mrożka, odczuwa się ten dylemat, bliski zresztą innym autorom dzienników, tak-

że mnie, jaką chytrą sztuczkę zastosować, żeby „zjeść jajecznicę, ale nie rozbić jajka”, czyli opisać siebie od wewnątrz – ale z zewnątrz, obiektywnie; wyjść z siebie i obserwować z wysoka, z daleka, a jednocześnie pozostawać cały czas w środku (s. 172).

Myślę, że w dzienniku Józefa Barana ta podwójna perspektywa pozwala czytelnikowi – by użyć młodopolskiego określenia – zgłębić tajniki duszy poety. Na temat swojego pisarstwa wypowiada się chętnie i wprost. Ponownie zastrzega się, że nie można go zakwalifikować do tzw. nurtu chłopskiego (określenie Henryka Berezy), do którego za-liczamy Wiesława Myśliwskiego, Tadeusza Nowaka czy Juliana Kawalca, by wymienić najwybitniejszych pisarzy, nie należał do Nowej Fali, którą oskarża o zbytnie upolitycznienie poezji, odżegnuje się od grupy Tylicz, mimo że z jej członkami łączyły go więzy przyjaźni (np. z Adamem Ziemianinem) i że wielu krytyków usiłowało go tam umieścić.

Wielokrotnie podkreśla, że uważa się za poetę uniwersalnego, niezależnego od określonych teorii literackich, a jego ambicją jest szeroka perspektywa, z jakiej obserwuje świat, ludzi i siebie. W poprzednich dziennikach kilkakrotnie formułował swoje literackie credo. Podobnie jest również tutaj. Wychodzi z przekonania, że prawdziwy poeta rodzi się z wolnością wewnętrzną, że „poezji nie da się nikomu nakazać”. Pisze: 320

Silva rerum Józefa Barana

Bo jestem pewny, że poeta z wyobraźnią i wrażliwością i z niezależnym myśleniem jest wytwornym arystokratą ducha, bogaczem, choćby był największym „bidakiem”, a że wielkość i małość ludzkiego życia nie jest uzależniona od wielkich czy małych podróży, jakie odbył, od wielkich czy małych stanowisk, jakie zajmuje, lecz w większym stopniu od skali wrażliwości i wyobraźni, z jaką potrafi przeżywać każdą chwilę swojego życia (s. 259).

Z sentymentem wspomina obowiązujący w czasach jego młodości kanon dzieł

wielkich pisarzy, które należało znać, lektury, które budowały wspólny język porozumienia. Ubolewa nad zanikiem siły książki drukowanej na rzecz innych form komunikacji, jak informacje obrazkowe, komputerowe, telewizyjne. „Popkultura amerykańska zalewa niemalże cały świat”, w tym także kraje tzw. bloku wschodniego. Stawia więc pytanie, jak w tym kontekście powszechnej globalizacji „utrzymać” tożsamość kulturową? Świadom jest nieuniknionych procesów ponowoczesności, rad by je jednak ograniczyć na rzecz kultywowania polskich doświadczeń. Toteż z niechęcią odnosi się do młodych poetów, którzy i w swoich wierszach kultywują mody i wzory obce.

Wśród metaliterackich wyznań Barana ujęło mnie m.in. takie:

Wybieram tylko „spektakle”, które mnie się podobają, i w których gra sprawia mi przyjemność. Nie pozwa-lam się „obsadzać” w innych. Owszem, można mnie nazwać abnegatem, że poprzestaję na małym. Za to potrafię skupić się na pisaniu i niepróżnującym próżnowaniu, bez którego nie ma czystej kontemplacji poetyckiej (s. 149).

Prowadzi go to do przekonania, że zadaniem poetów i pisarzy jest wskazywać ludziom, iż postrzegany świat nie ogranicza się jedynie do znanej z fizyki przestrzeni cztero-wymiarowej, a wiersz – według niego – powinien być dwuwymiarowy: osobisty i zarazem ogólny – uniwersalny. Przeciwnik poezji cechującej się wyłącznie biegłością warsztatową, przeciwnik traktatów filozoficznych ubranych w szatę liryki, zwolennik osobistej szczero-

ści w poezji, wynikającej z indywidualnego doświadczenia, z „prywatnej ekspresji”.

Na kartach książki Barana przewija się cała galeria poetów współczesnych, od noblistów poczynając, a więc Czesława Miłosza i Wisławy Szymborskiej, wyraża swój stosunek również do innych: Jarosława Iwaszkiewicza, Mirona Białoszewskiego, Sławomira Mroż-

ka, Zbigniewa Herberta, Tadeusza Różewicza, a także wspomina wielu poetów, głównie członków SPP, a więc Adama Ziemianina, Stanisława Stabro czy Elżbietę Zechenter-Spła-wińską. Te krótkie, niezwykle cenne konstatacje mają bardzo indywidualny, osobisty charakter. Oprócz aprobaty zawierają także uwagi krytyczne i czasem drobne uszczypliwo-

ści, jak w przypadku Białoszewskiego, któremu się rewanżuje za jego pierwsze notatki w dzienniku na temat swojej osoby. Nie gustuje – jak powiada – w filozoficznych dywagacjach poetyckich Miłosza, jak również w części twórczości Szymborskiej po Noblu (wy-cinanki itp.). Stara się wskazać wartości autora Powrotu do Europy i pewne mankamenty poezji twórcy Pana Cogito.

Omawiając wcześniejsze dzienniki autora Spadając, patrzeć w gwiazdy, odwoływa-

łem się do książki Małgorzaty Czermińskiej Autobiograficzny trójkąt. Świadectwo, wyznanie 321

Pogłosy

i wyzwanie (Kraków 2010). Myślę, że i w tym wypadku warto przypomnieć konstatacje autorki, a więc „świadectwo – postawa świadka, który osobiście uczestniczył w zdarze-niach; a postawa wyznania jest charakterystyczna dla dziennika intymnego”. Kiedy ze-stawiam trzy wydane dotąd dzienniki Józefa Barana, to obserwuję wyraźne przesunięcie się akcentu ze świadectwa na wyznania. W obecnej książce jest znacznie więcej wypowiedzi ogólnych, metaliterackich, na poły filozoficznych, o kosmosie, Bogu, wierze, aczkolwiek wszystko to zostało umocowane na osi biografii autora. Stąd raz po raz pojawiają się wyznania osobiste, przywołane zostają postaci najbliższych, żony Zosi (we wszystkich trzech książkach) bardzo dyskretnie zarysowanej, obu córek, zięciów i… wnuków. Im poświęca stosunkowo dużo miejsca, ich narodzinom, wzrastaniu i radości, jaką czerpie z obcowania z nimi. Osobne, szczególne miejsce w tym dzienniku zajmuje sędziwa matka. Wzmianki o niej pojawiają się przy okazji każdego powrotu do rodzinnego Borzęcina, jej poświęcone są drukowane wiersze, rejestrowane rozmowy ze staruszką przygotowują-

cą się na ostateczność, dialogi z zastosowaniem charakterystycznego języka gwarowego.

Te fragmenty dziennika można porównać do przejmującej książki Tadeusza Różewicza Matka odchodzi, rejestrującej proces umierania najbliższej osoby. Jakby mottem do tych rozważań jest fragment prozy poetyckiej, zapisanej z okazji Święta Zmarłych: Borzęcin. Zmarli wchodzą z butami w sen, chodzą po świecie w czapkach niewidkach i co krok zaczepiają człowieka, nie dając mu spokoju: temu masz zapalić świeczkę, temu znicz, jeszcze innemu ogarek pamięci (s. 131).

Po raz pierwszy bodajże zauważyłem w tej książce Barana ślady twórczości senioralnej, a więc powtarzające się coraz częściej słowa: stary, starość, umieranie, śmierć.

Sporo miejsca w dzienniku Spadając, patrzeć w gwiazdy zajmują podróże: częste wyjazdy do rodzinnego Borzęcina, podróże po Polsce najczęściej na spotkania autorskie, udział w jury różnych konkursów literackich czy odwiedziny u znajomych i przyjaciół.

Sylwiczny charakter książki umożliwił też wprowadzenie zagranicznych reportaży z Brazylii, z Holandii, z Krety. Przyjrzyjmy się, choć w skrócie, tej formie wypowiedzi poety.

Na temat reportaży, reportera wypowiada się przy okazji relacji z książki Artura Domosławskiego Non fiction o Ryszardzie Kapuścińskim, broniąc autora przed zarzutami nie-

ścisłości faktograficznej, przyznając mu prawo do literackiej fikcji. Moje zaciekawienie wzbudziły zwłaszcza Józefa Barana Zapiski brazylijskie. Stało się to co najmniej z dwóch powodów: po pierwsze Brazylia od końca XIX w. stała się przedmiotem szczególnego zainteresowania polskich podróżników i pisarzy, po wtóre – w latach 80. opublikowałem reportaże Zbigniewa Uniłowskiego napisane o tym kraju w latach 30., m.in. głośne wówczas Żyto w dżungli. Ciekawiło mnie zatem, jaką postawę przyjmie Baran wobec Brazylii, gdzie znajdzie swoje miejsce. Interesuje go tamtejsza mieszanka ras i religii, nieraz bardzo egzotycznych, odwiedza stan Parana, znany z wielkiej emigracji na przełomie XIX

i XX w., stąd migawkowe spotkania z Brazylijczykami polskiego pochodzenia, spotkania autorskie na uniwersytetach w Brazylii, Santo Angelo, Kurytybie i w Ijui, zakończone 322

Silva rerum Józefa Barana

odczytem o poezji. A zatem szkicowe spojrzenie na kraj, widziany raczej z perspektywy nie tyle podróżnika, reportera, co podróżującego poety.

Zauważam, że gdy jestem w obcym kraju, poruszam się jak ślepiec. Początkowo nic nie wiem, niczego nie rozumiem, pytam o wszystko, macam wokół siebie białą laską, uczę się nowych miejsc. W miarę upływu podróży zaczynam łączyć różne fakty, wydarzenia, rozmowy; próbuję dochodzić do uogólnień (s. 120).

Zarysowaną tutaj technikę gromadzenia materiału potwierdzają „zapiski brazylijskie”.

Inny charakter ma relacja z podróży do Holandii w sierpniu 2012 r. Ma ona aspekt analizy, gdyż mąż córki Asi, Hans, właśnie stamtąd pochodzi, w Delft córka Asia pobierała nauki holenderskiego. Ma zatem narrator w tej podróży bardzo kompetentnego rozmów-cę, który pozwala mu głębiej spojrzeć na osobowość Holendrów, więcej zrozumieć z ich depresyjnego krajobrazu, zainteresowań i przyzwyczajeń, sztuki starych mistrzów ( Widok Delft Vermeera, Lekcja anatomii Rembrandta, Van Gogh, któremu poświęca napisany po powrocie w Bożęcinie wiersz Ostatnia nocna rozmowa Vincenta z wiatrem w Auvers).

Jest w tym reportażu pełno estetycznych wzruszeń, psychologicznych obserwacji (np.

mieszkania w cudzym domu) oraz poetyckich inspiracji.

Autora dzienników nie interesuje polityka, ludzie polityki. Tym różnią się one od Dzienników Jerzego Pilcha, którego żywiołami są współczesne zdarzenia polityczne i sport, z drużyną Cracovii na czele, z którą pozostaje na dobre i na złe. Baran – poeta zaledwie napomknie o wyborach zakończonych zwycięstwem Tuska i PO, gdzieś tam wymieni nazwisko Jarosława Kaczyńskiego, o tragedii smoleńskiej ledwie wspomni i to głównie w kontekście obchodzonych na Krakowskim Przedmieściu rocznic. Dzięki temu dziennik ten kreuje rzeczywistość oswojoną, wolną od napięć dnia codziennego, od bieżących rewelacji medialnych, skupia się natomiast na swoim życiu, przemyśleniach, refleksjach, opisie środowiska literackiego, własnych lekturach. Jest to zatem – mimo nieraz dramatycznych sytuacji, choroba i śmierć matki, zmaganie się z własną chorobą – opowieść optymistyczna, pełna nadziei i wiary w sens życia. Ale jednocześnie pisarsko spraw-nie budowana własna biografia, raz formułowana z pełną powagą, innym razem z ironią.

Józef Baran, dbający o swój wizerunek poety uniwersalnego, potrafi być również wobec siebie zdystansowany, spojrzeć nieraz na własną postać z przymrużeniem oka.

Trzeba na koniec oddać sprawiedliwość wydawcy, który opublikował rzecz niezwykle starannie: oryginalny format, świetnie dobrany papier, czcionka, twarda oprawa, dyskretne ilustracje stron rozpoczynających poszczególne lata. Czegoś mi tu jednak brakuje.

Indeksu nazwisk, który przy tego typu edycji wydaje się niezbędny. Kiedy zwierzyłem się z tej wątpliwości autorowi, usłyszałem odpowiedź sformułowaną pół żartem, pół serio, że jest to zabieg celowy, gdyż koledzy i znajomi nie przeczytaliby całej książki, skupiliby się na fragmentach im poświęconych…

323

6.7.

Smakowanie życia

Tyle przeżyć dzięki tej poezji, tyle spokoju i łagodności…

Ryszard Kapuściński

W 2014 r. minęło 40 lat od książkowego debiutu Józefa Barana. W tym czasie opublikował on dziesięć tomów wierszy, siedem prozy (w tym publicystyczne i krytycznoliterackie). Oto tytuły książek poetyckich: Nasze najszczersze rozmowy (1974), Dopóki jeszcze (1976), Na tyłach świata (1977), W błysku zapałki (1979), Pędy i pęta (1984), Skarga (1988), 115 wierszy (1995), Majowe zaklęcie (1997), Dom z otwartymi ścianami (2001), Taniec z ziemią (2006), Rondo (2009) i wydany ostatnio jedenasty tom Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy (2015). Nadto teksty poetyckie Barana ukazały się w dziesięciu wyborach, w antologiach i czasopismach w kraju i za granicą. Były tłumaczone na języki obce, m.in. na angielski, niemiecki, hiszpański, rosyjski. Po roku 1989 trafiły do programów i podręczników szkolnych (m.in. do To lubię!) oraz były przedmiotem ma-turalnych interpretacji ( np. Apokalipsa domowa, Tańcowały dwa Polaki czy Mam 25 lat), stały się też inspiracją dla wielu piosenkarzy i kompozytorów, m.in. dla Starego Dobrego Małżeństwa, grupy Pod Budą, Elżbiety Adamiak, Hanny Banaszak, Krzysztofa Myszkow-skiego, Mirosława Czyżykiewicza, Oli Mauer i Andrzeja Zaryckiego.

Przypominam te wybrane fakty dotyczące recepcji liryki Józefa Barana w kontekście ostatniego tomu Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy 1, który ukazał się w Wydawnictwie Zysk i S-ka pod koniec 2015 r. Zawiera on nowe wiersze, niedrukowane dotąd w osobnym tomie. Niektóre były zamieszczone w książce Borzęcin. Poezja i proza Józefa Barana (Borzęcin 2014), w różnych antologiach czy w czasopismach literackich i kulturalnych. Wydawnictwo Zysk i S-ka w zasadzie nie publikuje poezji. Dla Józefa Barana czyni wyjątek, gdyż jest on autorem drukowanych tam: dzienników Koncert dla nosorożca (2005), Przystanek marzenie (2008), Spadając, patrzeć w gwiazdy (2013); reportaży Podró-

że z tej i nie z tej ziemi (2010) oraz korespondencji ze Sławomirem Mrożkiem Scenopis od wieczności (2014). Książkę wydano schludnie, elegancko, skromnie, bez przesadnej ornamentyki, jak to nieraz czynią mniej doświadczone oficyny z mniejszego kalibru poetami.

Tom Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy został przez autora w sposób przemyślany skomponowany, posiada swoją dynamikę, odpowiednio dozuje emocje, nastrój. Składa się on z sześciu części, a mianowicie: Wiosenne kukanie, Zapiski z podróży, Najkrótsza definicja człowieka, Każdy o coś się modli, Śniadanie na trawie i Ostrzeżenie dla samego siebie. Sugeruję zatem lekturę tej książki w sposób linearny, od początku do końca, 1

Zob. J. B a r a n, Szczęście w czapce niewidce i 99 nowych wierszy, Zysk i S-ka, Poznań 2015, ss. 158. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

325

Pogłosy

bez opuszczeń i przerw. Tylko wtedy poznamy rytm całości, amplitudę napięcia poetyckiego, puls tej poezji. Jaki on zatem jest?

Rozpoczynające całość Wiosenne kukanie ma charakter rustykalny, przenosi nas do arkadii dzieciństwa Józefa Barana. Nic więc dziwnego, że znalazło się tutaj sporo wierszy drukowanych wcześniej w zbiorze Borzęcin. Poezja i proza Józefa Barana, opublikowanym staraniem gminy ze środków na promowanie miejscowości i lokalnego dziedzictwa kulturalnego.

Głównym motywem tych wierszy jest przyroda, kolejne pory roku. Od wiosny ze szczególnym uprzywilejowaniem maja ( Hymn majowy, Majowy zawrót głowy), przez lato z lipcem na czele ( Lipcowe ważenie się szal, Coranny lipcowy cud, Lipiec, miłość), Sierpień schwytany na gorącym uczynku, po Wiersz wczesnojesienny, Elegię późnego września, Pierwszy śnieg (wiersz datowany: Boże Narodzenie 2014). W poszczególnych porach roku, w rytmie przyrody podmiot liryczny odnajduje swoistą równowagę między życiem a naturą, przyroda jawi się tutaj jako przyjazna człowiekowi, oswojona, łagodząca jego bóle, rozter-ki. Tę terapeutyczną funkcję natury werbalizuje wprost: w wierszu Majowy zawrót głowy ptaszki, „niestrudzeni optymiści”, głoszą „jedyną sprawdzalną | filozofię istnienia | że nale-

ży się cieszyć | chwilą która mija”, w tekście Kolejny obrót lata wokół słońca: „rozwieram się na oścież | a wokół pogoda się święci | wszystko co było złe | rozpływa się w niepamięci”

czy „uczmy się żyć od motyli | choć żywot ich chwilowy | lecz każda chwila dla nich | nad łąką tańcem godowym”. Napisałem kiedyś, że wiersze Barana mają w sobie coś z atmosfery stoickich poezji Jana Kochanowskiego o przyrodzie. Słowa te po lekturze Szczęścia w czapce niewidce i 99 nowych wierszy mogę z pełnym przekonaniem powtórzyć.

Stanisław Stabro w szkicu Odys zakorzeniony – o poezji Józefa Barana (w: Klasycy i nie tylko… Studia o poezji XX wieku, Kraków 2012) zauważył: W wierszach poety [natura] jest to siła sprawcza, przyjazna jednostce, żyjącej z nią w zgodzie, a nie wrogości, odzwierciedlająca kosmiczny ład świata, a nie jego chaos. […] W wielu utworach to kosmiczna właśnie więź

z przyrodą, z porami roku, odradzaniem się wewnętrznym bohatera, związanym z owym uniwersalnym rytmem, mitem, rytem, wysuwa się na plan pierwszy (s. 211 i 212).

Wiersze o przyrodzie w omawianym tomie w całości potwierdzają tę konstatację.

Dominują w nich tony optymistyczne, radosne, wyśpiewane „Najjaśniejszemu Słońcu”.

To swoista „Pieśń nad pieśniami”. Jakby zespolone z rytmem przyrody są wiersze erotyczne Barana ( Modlitwa, Czwarty wymiar, Lipiec, miłość), jak zwykle u tego poety niezwykle subtelne, miłość i życie, miłość jako siła napędowa życia. Niby oczywiste, a opowiedziane w sposób niebanalny.

Znajdziemy w Wiosennym kukaniu nieco wierszy rodzinnych, o matce, córce, wnuku.

( Taka jesteś daleka – Mamie na 97. urodziny, Matka opowiada o swoim dzieciństwie, Rozmowa z wnuczkiem, Małżeństwo – Zosi, Macierzyństwo – córce Ewie i wnuczce Zuzi). Nieodłącznym elementem tych tekstów jest miłość. Eros u Józefa Barana dotyczy bowiem nie tylko relacji między mężczyzną a kobietą, ale również najbliższych, rodziny. Swoistą 326

Smakowanie życia

spowiedzią ze wspólnego życia jest wiersz dedykowany żonie Małżeństwo, rozpatrujący relacje w ciągu czterdziestu lat z optymistycznym zakończeniem, że mimo przeciwieństw

„wciąż brniemy razem | przez piaski Sahary”, czy liryki o matce, uosabiającej miłość i po-

święcenie, dzisiaj starej, schorowanej, zadającej pytanie, „komu byłam (na tym świecie) potrzebna”.

„Odys zakorzeniony” – Józef Baran odbył wędrówkę nie tylko ze wsi do miasta, ale także w świat, w dorosłym życiu zrealizował liczne podróże, które dały mu asumpt do konfrontacji swoich doświadczeń życiowych, wyniesionych m.in. z rodzinnej arkadii, z napo-tkanymi ludźmi, zjawiskami, z przyrodą. W cyklu Zapiski z podróży znajdziemy wyimki z tych wojaży. Otrzymaliśmy zatem wiersze z cyklu „Zapiski brazylijskie” , z cyklu „Zapiski z Krety” oraz pojedyncze Spotkanie w Bordunie (Turcja) i Ostatnia rozmowa Van Gogha z wiatrem w Arles. Podróże pozwalają podmiotowi lirycznemu dookreślić swoje miejsce w świecie. W wierszu Podróż jawi się Kraków jako „z nagła zmalały kraik na morskim dnie”, niezwykle ciekawe okazują się kontakty z emigrantami tęskniącymi za znajomymi domami i polami ( Czytając pamiętniki emigrantów w Muzeum w das Missões) czy relacje o ich samotności ( Ballada o staruszkach w Guarani das Missões). I Refleksja pobrazylijska:

„jednak Polska to | kraj w sam raz | na moją miarę | widocznie nie jestem człowiekiem |

wielkiego formatu | 1,64 | w butach Tatr | i w kapeluszu z Bałtyku”. Inne doznania wywo-

łuje Kreta. Tutaj kontakt z przeszłością wyzwala refleksje egzystencjalne, refleksje o życiu ( W Wąwozie Imbros, gdzie maszerujemy po kamieniach, depcząc miliardy lat), o „cudzie prze-mienienia”, zachwycie nad naturą ( Pocztówka z Krety) i kontraście ze współczesnością:

„praczas | szczerzy skalne kły | lwie paszcze grot | a poniżej na plaży | chwilowa krzątanina ludzików | którzy nic sobie z tego nie robią” czy rozmyślania nad wiarą ( W opuszczonym monastyrze Piso Moni Preveli). Zgodzić się zatem trzeba ze stwierdzeniem Stanisława Stabro, że „dla Barana archetypiczna wędrówka jest przede wszystkim pamięcią przeszłości”.

W Najkrótszej definicji człowieka „Odys zakorzeniony” powraca do miasta. To zbiór wierszy o upływającym czasie, o postawach ludzkich ( Polityk znany z wyborczych bilbordów zestrzelony z nieba na ziemię), o różnych kalibrach człowieka (menel z menelową, pa-niusia), o wypalonej miłości ( Sentymentalna piosenka rozstajna), o wrażliwości człowieka ( Nie pozwól się zamienić w automat, Z globalną maską), o bezinteresowności ( Niezadługo), o głupocie ( Wyścig): „teraz głupota | utysiąckrotnia się | z prędkością światła”. Te próby zdefiniowania człowieka i życia mają miejsce w sztafażu miasta, które jest „dobre na jesień i zimę”, gdyż: „w tłumie raźniej | dźwigać | każdemu z osobna | własną samotność | dlatego | zlatujemy się | do świateł wielkiego miasta”.

Aglomeracja miejska w optyce poety to ul z dziesięciopiętrowymi blokami z „uro-jonym życiem”, „familijnym ciepłem”. Mamy też głębszą lokalizację, to Nocny spacer po Białym Prądniku, dzielnicy Krakowa, gdzie przy ulicy Pigonia mieszka poeta. Powracają tutaj znane z innych wierszy artysty motywy szczęścia ( Zimowa scena na przystanku), gdzie miłości „bezdomnych obszarpańców” przeciwstawia panią w karakułach, która „ma 327

Pogłosy

wszystko, lecz nie ma miłości”. W ogóle poeta często dotyka takich przeciwieństw, jak np.

w wierszu o polityku, który upadłszy z bilbordów, „zapomniał, jak się chodzi po ziemi”.

Niewielkich rozmiarów rozdział czwarty pt. Każdy się o coś modli jest w pewnym sensie kontynuacją części trzeciej zarówno w zakresie podejmowanych tematów, jak i formy (częste operowanie kontrastem, paradoksem). Poczynając od opartego na przeciwień-

stwie tytułowego, nieco sarkastycznego wiersza Każdy o coś się modli: „wszyscy o coś się modlimy | prostytutki o klientów | terroryści o wybuch podłożonej bomby”, przez ponowną próbę definicji człowieczeństwa (***): „człowiek jest również tym czym nie jest |

ale o czym marzy śni wyobraża sobie”, Minitraktaciki o śnie i Podejrzewam się o podwójność istnienia, po rozważania o wolności ( Wybiegi): „niektórzy wierzą | że przyjdzie Ktoś | i da im wolność […] | nie wiedzą | że z wolnością człowiek się rodzi | albo nie”.

Nawiązujący do obrazu Maneta tytuł kolejnej części zbioru Śniadanie na trawie podejmuje problematykę kwestii ostatecznych, śmierci. Już niektóre tytuły wierszy sygnalizują ich tonację: Tren dla 96, Elegijka od D., Cmentarz, okno na bezczas, Patrzą na mnie zewsząd oczy matki, Pocieszenie. Zastanawiam się, skąd w ostatnich latach zagęszczenie w poezji Józefa Barana tematów o umieraniu, o śmierci. Myślę, że nie bez znaczenia w do-

świadczeniu poety były ostatnie lata życia matki, jej zmaganie się z chorobami i śmierć.

Zresztą mamy tu wprost odwołania do tej sytuacji ( Patrzą na mnie zewsząd oczy matki, Niedziela w Borzęcinie). Pragnę tutaj zwrócić uwagę na dwa teksty Tren dla 96, którego tematem jest niedająca się zdefiniować „Wieczna Anarchistka Śmierć”, oraz Cmentarz, okno na bezczas, gdzie „rozplatają się | wszystkie węzły gordyjskie losów | i nikt | nie musi się już bać śmierci”. Motyw śmierci i miejsca wiecznego spoczynku powtarza się również i w innych tekstach ( Sen o śniadaniu na trawie, Przenikanie). Te charakterystyczne dla poezji senioralnej tropy mają u Józefa Barana inny wymiar. Autor nie boi się rozwiązania osta-tecznego, ma doń zracjonalizowany stosunek. Śmierć w tych wierszach jest oswojona.

Ostrzeżenie dla samego siebie zamyka tom nowych wierszy poety, zamyka w sposób szczególny. Autor mianowicie zmienia tonację, z poważnej, refleksyjnej, na kpiarską, autoironiczną, jakby rodem z Witolda Gombrowicza, który na zakończenie Ferdydurke, napisał: „Koniec i bomba, a kto czytał, ten trąba”. W Ostrzeż eniu dla samego siebie zmienia się też poetyka wierszy. Mamy tutaj sporo tekstów krótkich, lakonicznych, wręcz afory-stycznych. Autor igra z czytelnikiem, jakby chciał powiedzieć: popatrz i takie liryki potrafię pisać. Zebrane tu teksty poświadczają, że mamy do czynienia z poetą dojrzałym, świadomym warsztatu poetyckiego, który umie rzeźbić w słowie, umie dokonać jego kompresji. Zresztą lektura całego tomu potwierdza jakość kunsztu poetyckiego Barana.

Autor umie zastosować różne formy rymowania, różne formy kompozycyjne wiersza, raz oparte o zręcznie skonstruowane scenki rodzajowe (np. podpatrzone na przystanku au-tobusowym), innym razem o dyskurs wręcz filozoficzny czy językowe gry. Jeżeli do tego dodać wyszukaną metaforę, jak „świerszcze | podpiłowują | ciszę na polanie” czy „słońce jak krząta się | przy odwijaniu świata | z porannych mgieł”, to widać, że mamy do czynienia 328

Smakowanie życia

z poetą-gospodarzem, który doskonale porusza się po swoim poetyckim gruncie, który umie wyczarowywać świat swojej wyobraźni. Chciałoby się go zestawić w tym względzie z Jerzym Harasymowiczem, aczkolwiek widoczna jest tu zasadnicza różnica, nasz poeta trzyma na wodzy słowa, nie pozwala im zboczyć z drogi.

Powiedziałem przed chwilą, że w ostatniej części pojawiają się tony autoironiczne, że autor nabiera dystansu do siebie. Ciekawy w tym względzie jest wiersz Szczęście w czapce niewidce, który warto przytoczyć w całości:

Szczęście w czapce niewidce

ciesz się Baranie

z tego co masz

nie wyczekuj stale

wielkiej wygranej

za horyzontem

otwórz oczy na

małe codzienne

cuda na każdym kroku

szczęście

chodzi zwykle

w czapce niewidce

codzienności

19 lutego 2014

Na zakończenie omówienia ostatniego tomu Józefa Barana jeszcze drobne wyznanie osobiste. Otóż jako wydawca, który towarzyszył narodzinom niejednej książki, gdy biorę do ręki nową pozycję, zawsze zwracam uwagę na kartę redakcyjną i na czwartą stronę okładki. Na pierwszej są ważne informacje tyczące wykonania dzieła, na drugiej najczęściej obok fotografii autora, jakaś ważna sentencja i wyimki z recenzji. Czynię to dlatego, iż jestem świadom, że treść zapisów na czwartej stronie okładki nie ukazuje się bez wiedzy i zgody autora, a często przy jego walnym udziale. Na okładce Szczęścia w czapce niewidce i 99 nowych wierszy mamy wiersz bez tytułu, który został wydrukowany zamiast wstępu do książki, zaczynający się od słów: „jakich cyrkowych sztuczek | dokazuje stale |

nasza nudna zwyczajność | by utrzymać balans”, pogodny portret autora, wykonany przez Jakuba Ciećkiewicza i fragmenty dwóch opinii: cytowana jako motto tej recenzji wypowiedź Ryszarda Kapuścińskiego oraz słowa Anny Dymnej, znanej aktorki, działaczki charytatywnej, przyjaciółki poety, którą warto przytoczyć w całości: „Jego słowa migocą na podobieństwo kropli rosy w porannym słońcu wszystkimi barwami, nastrojami i zapa-chami. Poeta potrafi w tej kropli zobaczyć wszechświat… Po prostu czarodziej!”.

Nic dodać, nic ująć!

329

6.8.

Listy Władysława Orkana

Historia wydania korespondencji autora W roztokach jest dość długa. Nosił się z tym za-miarem Stanisław Pigoń, znakomity znawca twórczości pisarza z Gorców i niestrudzony edytor jego dzieł. Kiedy w 1955 r. z inicjatywy Wydawnictwa Literackiego powstał plan trzeciego z rzędu wydania zbiorowego dzieł Władysława Orkana pod jego naukowym kierownictwem, był przekonany, że w stosunkowo krótkim czasie wykona to zadanie.

Okazało się jednak, iż był nadmiernym optymistą. Z zaprojektowanej edycji na szesnaście tomów ukazało się w latach 1960–1972 czternaście. Zaplanowane jako tomy piętnasty i szesnasty Listy wybrane i Bibliografia nie ujrzały światła dziennego. Listy przygotowane przez Pigonia opracowała Maria Rydlowa, której autor Z Komborni w świat zaproponował

napisanie pracy doktorskiej z wykorzystaniem tego materiału. Zestawionymi wówczas maszynopisami listów dysponuje Maria Rydlowa oraz Biblioteka Jagiellońska.

Pojedyncze listy Władysława Orkana do poszczególnych osób były publikowane wielokrotnie jeszcze od lat międzywojennych, np.: Feliks Gwiżdż w artykule Narodziny

„Gazety Podhalańskiej” („Ziemia Podhalańska” 1936, nr 5), Kazimierz Barnaś Ciekawy list Wł. Orkana do Józefa Kuczyńskiego z 1987 roku („Kurier Literacko-Naukowy” 1936, nr 33) czy Józef Sieradzki 8 listów Orkana do Juliana Marchlewskiego ( Szkice i materiały historyczne z XIX i XX wieku, Warszawa 1956), Jan Wiktor 22 listy Orkana do Kazimierza Sosnowskiego ( Podróż po słońce, Warszawa 1961) i Jadwiga Kucianka list do Gustawa Morcinka z 1928 r. ( Listy G. Morcinka do Wł. Orkana, „Zaranie Śląskie” 1964, z. 2 i odb.).

Również Grzegorz Brodacki, autor opracowania omawianych tutaj dwóch tomów Li-stów 1891–1910, kilkakrotnie w „Czasopiśmie Zakładu Narodowego im. Ossolińskich”

ogłaszał Listy Marii Wysłouchowej […] (Wrocław 1963, z. 3), Listy Władysława Orkana do Bolesława Wysłoucha […] (Wrocław 1995, z. 6), […] do Wilhelma Feldmana i pozostałych adresatów […] (Wrocław 1998, z. 9), […] do Tadeusza Piniego w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego (Wrocław 2001, z. 12) i […] do Rafała Bubera […] (Wrocław 2002, z. 3). Większy zbiór wydał Franciszek Ziejka – Dialog serdeczny. Korespondencja Władysła-wa Orkana i Katarzyny Smreczyńskiej, Warszawa 1988.

Nikt jednak – jak dotąd – nie pokusił się o edycję całości korespondencji, toteż z satysfakcją należy powitać opublikowanie przez Instytut Badań Literackich PAN dwóch tomów listów Władysława Orkana z lat 1891–1910 w opracowaniu wspomnianego już Grzegorza Brodackiego1: tom I 1891–1904, tom II 1905–1910, a więc z najbardziej 1

Zob. Wł . O r k a n, Listy 1891–1910, oprac. G. Brodacki, t. I 1891–1904, Fundacja Akademia Humanistyczna, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2011, ss. 680 i t e n ż e, Listy 1891–1910, oprac. G. Brodacki, t.

II 1905–1910. Fundacja Akademia Humanistyczna, Instytut Badań Literackich PAN, Warszawa 2011, ss. 668.

Przy cytatach podano w nawiasach strony w obrębie danego tomu.

331

Pogłosy

płodnego twórczo okresu w życiu autora W roztokach. Należy mieć nadzieję, że wydawca i autor opracowania z równą determinacją, jak to uczynili w tym przypadku, udostępnią w niedługim czasie czytelnikowi korespondencję pisarza z Gorców od 1911 do 1930 r., to jest do jego śmierci w dniu 14 maja w Krakowie. Stanowi bowiem omawiana publikacja, obok monografii Stanisława Pigonia Władysław Orkan. Twórca i dzieło (Kraków 1958) i Józefa Dużyka Władysław Orkan. Opowieść biograficzna (Warszawa 1975) oraz dwóch książek zbiorowych: Orkan czytany dzisiaj (Nowy Targ 2003) i Wokół Władysława Orkana (Kraków 2011), bezcenne źródło do poznania sylwetki pisarza, jego zmagań wewnętrznych, kłopotów życiowych i genezy poszczególnych utworów. Będzie ona jednocześnie znakomitym ułatwieniem dla przyszłych badaczy dorobku twórcy Komorników i W roztokach, którzy w tych dwóch tomach znajdą zebrany materiał z wielu bibliotek z Biblioteką Jagiellońską na czele. Teksty te zaciekawią – jak mniemam – nie tylko specjalistów, historyków literatury, ale także czytelników zainteresowanych pisarzami Młodej Polski, regionalizmem, twórczością autorów wywodzących się ze wsi, w ogóle życiem twórców, życiem innych ludzi. W tym bowiem względzie jest to lektura niezwykła, wręcz pasjonująca. Zaprezentowane tutaj w układzie chronologicznym listy stanowią coś na kształt dziennika czy wspomnień pisarza, z o wiele większą wnikliwością obrazującą – by użyć słowa z tamtej epoki – „tajniki duszy pisarza”.

Grzegorz Brodacki, autor opracowania listów Władysława Orkana, wykonał żmudną pracę, gdyż oprócz bogatej korespondencji zachowanej w Bibliotece Jagiellońskiej i maszynopisu Stanisława Pigonia sięgnął do innych źródeł, a mianowicie do Ossolineum we Wrocławiu (listy do Marii i Bolesława Wysłouchów), wykorzystał mikrofilm profesora Romana Lotha zawierający listy do Piniego z zasobów Biblioteki Uniwersytetu Lwowskiego, sięgnął też do książki Jana Wiktora Podróż po słońce (Warszawa 1961), w której znalazły się listy do Kazimierza Sosnowskiego (autografów brak), do zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej w Bydgoszczy, Biblioteki PAU w Krakowie, Biblioteki Narodowej, Muzeum Literatury i Archiwum PAN w Warszawie, wykorzystał też jeden list ze zbiorów prywatnych.

Zgromadzenie tak obszernego materiału było możliwe, gdyż pisarz miał zwyczaj formułować swoją korespondencję „na brudno”, rękopisy gromadził w swoim archiwum domowym, które w całości przekazano po jego śmierci do Biblioteki Jagiellońskiej. Poza wspomnianymi brulionami listów znajduje się tam również bogata korespondencja wielu pisarzy, wydawców, znajomych i krewnych Orkana, a także różne dokumenty osobiste, jak legitymacje, rachunki, weksle. W archiwum tym badacze znajdą nie tylko wiele cennego materiału na temat życia pisarza z Gorców, lecz również innych autorów z przełomu XIX i XX w.

Korespondencja twórcy Komorników została zaopatrzona w obszerny aparat naukowy, przypisy, które w pierwszym tomie zajmują 230 stron, w drugim – prawie 200, to jest po jednej trzeciej każdego woluminu. Jeżeli do tego dodać Dodatek, na który składa się 332

Listy Władysława Orkana

drzewo genealogiczne, aneks do drzewa genealogicznego, zawierający szczegółowe informacje o osobach tam zamieszczonych (stopień pokrewieństwa, daty i miejsca urodzenia oraz śmierci, a także miejsca pochówku), wykaz uczniów kl. II A CK Gimnazjum św. Jacka w Krakowie, wykaz nazwisk mieszkańców Poręby Wielkiej, którzy w latach 1891–1910

kontaktowali się z Orkanem, wykaz listów do różnych osób z lat 1891–1910 pisanych przez autora, a znajdujących się w zbiorach Biblioteki Jagiellońskiej, a także indeks osobowy, nazw geograficznych oraz instytucji – adresatów listów, indeks utworów pisarza oraz literatura i słowniczek wyrazów gwarowych, to mamy obraz ogromu pracy redakcyjnej Grzegorza Brodackiego.

We wspomnianych przeze mnie przypisach autor opracowania podaje sygnatu-ry poszczególnych listów, szczegółową ich charakterystykę (kartka pocztowa, list), informacje o datach na pieczątkach pocztowych, o dopiskach autora oraz bibliotekarzy.

Jednym słowem – jest to charakterystyka bardzo szczegółowa. Objaśnia też nazwiska, miejscowości i zdarzenia uwzględnione w korespondencji, np. „Stanisław Smreczyń-

ski (1872–1954), starszy brat Orkana, zob. list 2 p. 1 oraz Załącznik 1 i Załącznik 2)”, w związku z kłopotami finansowymi pisarza sygnalizowanymi w korespondencji przypomina nazwy środków płatniczych w Galicji. Pisząc np. o złotych reńskich, notuje: „Pieniądza tego nie było w obiegu, choć termin ten przetrwał w zaborze austriackim nawet do 1923 roku” (t. I, s. 433). Brodacki – jak widać – wydłużył tu zabór austriacki o równe pięć lat. Gdzie indziej, charakteryzując Tenczynek – wieś w woj. małopolskim (gmina Krzeszowice), notuje: „Obecnie wieś letniskowa” (t. I, s. 442). Jest to gruba przesada. Podobnie jest z charakterystyką Poręby Wielkiej, miejsca urodzenia autora Komorników, o której mówi: „Obecnie znany ośrodek letniskowy, m.in. słynący z ciepłych źródeł solan-kowych” (t. I, s. 442). Owszem w Porębie i pobliskich Koninkach jest sporo kwater letni-skowych, z których korzystają najczęściej rodziny z małymi dziećmi, a źródła wód termal-nych wykryto w latach 70. XX w., lecz dotąd nie są eksploatowane. Dopiero w ostatnich latach za sprawą władz lokalnych podjęto intensywne próby ich wykorzystania. Tego typu uchybień znajdzie się w tych objaśnieniach więcej, nie zmienia to jednak faktu, że zostały one opracowane szczegółowo, z ogromnym nakładem pracy, wykorzystaniem wielu drukowanych źródeł. Dzięki temu treści zawarte w korespondencji Orkana uzyska-

ły szeroki kontekst, stają się zrozumiałe dla współczesnego czytelnika, toteż wraz z listami – powtórzmy to jeszcze raz – stanowią ważne źródło wiedzy nie tylko o pisarzu, lecz również o epoce, w której żył.

Niejednokrotnie podczas pracy nad dorobkiem pisarza, począwszy od mojej pracy magisterskiej nt. Elementów naturalizmu w twórczości Władysława Orkana w latach 50., przez studia nad reportażem wojennym Drogą czwartaków. Od Ostrowca na Litwę, nad Listami ze wsi czy Czantorią sięgałem do jego korespondencji, zwłaszcza do zgromadzonej w Bibliotece Jagiellońskiej, były to jednak kwerendy wyimkowe, związane z poszczególnymi tematami. Dopiero jednak te dwa tomy zawierające listy z dziesięciu najpłodniejszych 333

Pogłosy

literacko lat, które stanowią około 40% całego dorobku epistolograficznego Orkana, pozwoliły mi spojrzeć na sylwetkę ich autora całościowo, zauważyć cały szereg szczegółów, uchodzących mojej uwadze podczas kolejnych wizyt w bibliotece.

Na czoło bogatego dorobku epistolograficznego pisarza wysuwają się listy do matki, Katarzyny Smreczyńskiej, wydane wcześniej – jak wspomniałem – przez Franciszka Ziejkę. Zachowało się łącznie 135 listów z lat 1892–1927, z tego 103 wydane do 1910 r., a aż 95 listów pochodzi z okresu 1892–1905. Zaś wśród tych 95 listów odrębny podzbiór stanowi 27 listów z lat 1892–1897, a więc z czasu nauki w krakowskim gimnazjum. Grzegorz Brodacki tak je ocenia:

Już na pierwszy rzut oka widać, jak przyszły pisarz rozlicza się z każdego otrzymanego z domu grosza. Świadomy, że rodzice z wielkim trudem łożą na jego utrzymanie, z przykrością zwraca się do domu o pomoc finansową. Pragnie ulżyć rodzicom, próbując – jak wielu jego rówieśników – udzielać korepetycji. I choć czasami otwiera się przed nim szansa zdobycia w ten sposób środków finansowych, to najczęściej starania te okazują się bezowocne. Boli go upominanie, by pieniędzy nie marnował (t. I, s. V).

Nie sposób w krótkim omówieniu dwóch pokaźnych rozmiarów tomów listów Orkana, liczących ponad 1300 stronic, zasygnalizować nawet głównych wątków zawartej tu korespondencji. Skupię się zatem tylko na niektórych przykładowo tu poruszonych kwestiach. Ważne miejsce w korespondencji Orkana zajmują listy zgromadzone we wrocławskim Ossolineum do znanych wówczas działaczy ludowych we Lwowie Marii i Bolesława Wysłouchów. Młody pisarz wynosił z tej przyjaźni wiele korzyści, pomagali mu oni materialnie (udzielali pożyczek, zaliczek), ułatwiali druk utworów w redagowanych przez siebie czasopismach, darzyli dobrym słowem i przyjacielską radą. Brodacki wręcz uważa, i chyba słusznie, „że listy do Marii Wysłouchowej, obejmujące okres zaledwie 5 lat, stanowią jeden z najciekawszych i najwartościowszych fragmentów całego dorobku epistolograficznego Orkana” (t. I, s. XVII). Stanowią one znakomity dokument zmagań pisarza z jego – w moim przekonaniu – najlepszą powieścią W roztokach, relacji z pisarzami podhalańskimi czy tzw. Młodą Ukrainą. Z korespondencji tej i z innymi adresatami (np. Franciszką Gurską) wyłaniają się codzienne kłopoty pisarza z wydawcami, trudności finansowe, prośby o udzielenie pożyczki, informacje o wahających się nastrojach poety i prozaika, o przeobrażających się relacjach z krakowskim „Życiem” po przejęciu pisma przez Stanisława Przybyszewskiego, o negatywnym stosunku do galicyjskiego szkolnictwa czy ewolucji poglądów na Kościół.

W korespondencji znajdziemy sporo materiału, który określa stosunek pisarza do kobiet, jak relacja z Anną Bobrowską, matką przyjaciela z ławy szkolnej Emila, nauczycielką z Zakopanego Stefanią Chmielakówną. Warto zauważyć tutaj dwa zbiory listów: do Marii Zwierzyńskiej (240), od 1909 r. Smreczyńskiej, z lat 1906–1912, oraz do Bronisławy z Czajkowskich Folejewskiej (288 i 3 telegramy); pierwszej i drugiej żony Orkana. Tych świadectw stosunku pisarza do kobiet jest tutaj więcej, m.in. korespondencja z Apolonią Kowalską. W listach z Marią Zwierzyńską dominują sprawy osobiste, 334

Listy Władysława Orkana

wyznania miłosne, przeprosiny za nadużywanie alkoholu, zawiadomienia o ślubie (20 lutego 1909 r. w Poroninie) i o narodzinach jedynej córki Zosi (20 listopada 1909), często w tych listach pojawiały się też wiadomości o matce, o pogodzie, tej złej i tej, która wyzwala w nim doznania estetyczne.

W korespondencji Orkana z różnymi adresatami raz po raz pojawiają się informacje o pracy nad poszczególnymi utworami; dzięki nim badacze twórczości pisarza z Gorców mogą szczegółowo przedstawić narodziny pomysłów poszczególnych utworów, zmaganie się z materią literacką, ewolucję poglądów, jak np. w przypadku powieści W roztokach.

Osobnym motywem korespondencji są stosunki twórcy z wydawcami, na których nieraz nie zostawia suchej nitki („Krzyżanowski to zwykły bandyta, gorszy od Gebethnerów” –

donosi żonie 7 lutego 1910 r.).

Listy Władysława Orkana pozwalają określić jego relację ze środowiskiem literackim Młodej Polski. Potwierdza się wielokrotnie zauważana przez historyków literatury rola Kazimierza Przerwy-Tetmajera, jaką odegrał on wobec młodego autora podczas jego debiutu. Orkan poznał autora Na skalnym Podhalu w 1896 r. za pośrednictwem zakopiań-

skiego malarza Wojciecha Brzegi, zachowały się natomiast listy autora Nowel do starszego kolegi z 1897 r. Jak wiadomo – Tetmajer doprowadził do wydania pierwszego tomu Nowel u Gebethnera i Wolffa i poprzedził go przedmową, rekomendując początkującego pisarza. Z korespondencji można wnioskować o stosunku młodego autora do doświadczo-nego poety, o tym, że liczył się on z jego zdaniem. Pojawiły się też w tej relacji rysy. Orkan w sporze Tetmajera z Feldmanem stanął po stronie redaktora „Krytyki”, tu też wydrukował Wesele Prometeusza, które Tetmajer niesłusznie miał uznać za pamflet przeciwko sobie.

Znajdziemy w korespondencji pisarza sporo adresatów z ówczesnego środowiska literackiego. Przypomnijmy niektóre nazwiska, np. ze „szkoły poetów podhalańskich”, o której pisał autor przedmowy do Nowel, m.in. – Józef Jedlicz, Andrzej Galica, Feliks Gwiżdż, inni młodopolscy twórcy: Adam Grzymała-Siedlecki (13 listów i telegram), Wilhelm Feldman (19 listów), Franciszek Pik-Mirandola (33 listy), Julian Marchlewski. Zachowały się też po dwa listy do Jana Kasprowicza i Leopolda Staffa. Brodecki przypuszcza, iż listów tych mogło być więcej, gdyż autor Snów o potędze napisał do Orkana w latach 1902–1926

aż 24 listy, podobnie mogło być z korespondencją z Kasprowiczem, Ignacym Maciejow-skim czy z autorem Na skalnym Podhalu.

335

6.9.

Twórca wizjoner

Tekst ten rozpocznę od wyznania osobistego. Otóż, kiedy w latach 90. ubiegłego wieku szedłem w Zakopanem do Teatru im. Stanisława Ignacego Witkiewicza, zwanego po prostu Teatrem Witkacego, po drodze spotkałem prominentnego przedstawiciela tamtejszego środowiska, który zapytał mnie: „Dokąd zmierzasz?”. „Do teatru” – odpowiedziałem.

„Do teatru?” – zdziwił się. „To ty z Krakowa przyjeżdżasz pod Tatry do teatru? A czy w Zakopanem jest teatr?”. Przypomniałem to zdarzenie, gdyż wpisuje się ono w atmosferę, jaka panowała wobec tej placówki, założonej przez Andrzeja Dziuka w 1985 r. na Chramcówkach. Obok bowiem przychylnych opinii, jak „zwariowany i nieobliczalny. Nastawiony na rozmowy «istotne». Stworzony z chęci buntu i wpisujący się w tradycję teatralnej he-rezji” czy „Jeden z najbardziej kochanych przez polską publiczność teatrów”, w środowiskach opiniotwórczych wróżono inicjatywie Andrzeja Dziuka rychły upadek, głoszono co kilka lat koniec mitu sceny zakopiańskiej. A tymczasem w roku 2015 może się ona po-szczycić pięknie odresturowaną siedzibą, ambitnym repertuarem, jubileuszem 30-lecia powstania, który udokumentowały m.in. dwie interesujące publikacje: Ewy Łubieniewskiej Piekielne pomysły i dusza anielska Teatru Witkacego w Zakopanem (Kraków 2013) oraz album Witkacy – twórca wizjoner 1 (Warszawa 2015).

Rzeczonemu albumowi, wydanemu przez Pocztę Polską z okazji 130. rocznicy urodzin Stanisława Ignacego Witkiewicza i 30. rocznicy powstania Teatru Witkacego w Zakopanem, pragnę poświęcić nieco uwagi. Twórcą koncepcji i scenariusza książki jest Bohdan Gawroński, projektu graficznego i układu typograficznego Mikołaj Orliń-

ski, zaś autorami pomieszczanych tu tekstów Lech Sokół ( Twórca wizjoner), Maciej Pinkwart ( Symbol Zakopanego), Urszula Wolak, Łukasz Gazur ( Oto ludzie, którzy nie posłuchali Witkacego), Ewa Łubieniewska ( Wybrane spektakle trzydziestolecia Teatru Witkacego) oraz Barbara Świąder, która przeprowadziła rozmowę z Andrzejem Dziukiem ( Właściwe miejsce we wszechświecie). Po pierwszym zapoznaniu się z albumem, po pierwszej lekturze zgromadzonych tutaj tekstów stwierdzić muszę, że na tle licznych ostatnio publikacji jubileuszowych wyróżnia się on nie tylko wyszukaną szatą graficzną, ale przede wszystkim wysokim poziomem zawartych w nim wypowiedzi.

O wysokiej jakości publikowanych w albumie artykułów świadczy już pierwszy tekst Lecha Sokoła. Skupił się on na dwóch aspektach dorobku autora Sonaty Belzebuba, na jego konstatacjach filozoficznych i na wybranych dramatach z Matką i Szewcami na czele.

W sposób niezwykle dyskretny, ale zarazem precyzyjny przypomina, jakie okoliczności 1

Witkacy – twórca wizjoner. 130. rocznica urodzin Stanisława Ignacego Witkiewicza. 30. rocznica powstania Teatru Witkacego w Zakopanem, Wydawnictwo Veda, Poczta Polska, Warszawa 2015, ss. 108. Numery stron cytowanych fragmentów podano w nawiasach.

337

Pogłosy

ukształtowały osobowość tego niezwykłego pisarza, a przede wszystkim przyjaciele mło-dości – Bronisław Malinowski, Leon Chwistek i Tadeusz Miciński oraz atmosfera Zakopanego. Zwraca też uwagę na doświadczenia życiowe, dramatyczne, niekiedy tragiczne, jak wyprawa z Malinowskim do Australii, udział w wielkiej wojnie, rewolucja rosyjska, dwadzieścia lat II Rzeczpospolitej, najazd na Polskę Niemiec i ZSRR we wrześniu 1939 r., zakończony samobójczą śmiercią. Koncepcję świata autora rekonstruuje z jego prac filozoficznych, a zwłaszcza z pierwszej książki Nowe formy w malarstwie i wynikające stąd nieporozumienia (1919). Pisarza interesuje m.in. miejsce jednostki we współczesnym świecie, relacje, a właściwie podporządkowanie jednostki społeczeństwu, ciekawi go przede wszystkim przyszłość. Tu Witkiewicz okazuje się zdecydowanym katastrofistą.

Dramatyczną twórczość omawia Sokół na przykładzie dwóch najwybitniejszych utworów Matka (1924) i Szewcy (1927–1934). Przystępna analiza tych trudnych, w znacznej części groteskowych sztuk może trafić do szerokiego odbiorcy nowszej literatury, ukazuje bowiem funkcje postaci, ich umocowania i uwarunkowania społeczne. Całość wypowiedzi Sokoła kończy krótka refleksja jubileuszowa, a wśród innych epitetów takie zdanie:

„jest to teatr prawdziwie heroiczny”.

Maciej Pinkwart zajął się w swoim artykule kwestią miejsca Zakopanego w życiu i twórczości artysty. Z dużą skrupulatnością odnotował różne biograficzne szczegóły i twórcze dokonania związane z miastem pod Tatrami. „To jedyny polski twórca – napisał – znany na świecie, jednoznacznie identyfikowany z Zakopanem, pełniący funkcję ambasadora miasta pod Giewontem” (s. 25). Stanisław Ignacy Witkiewicz związany był

bowiem z Zakopanem prawie pięćdziesiąt lat, jego ojciec Stanisław zaś osiemnaście. Przybyli tutaj w 1887 r. i odtąd obaj pozostali w górach do końca życia. Pinkwart odnotował

ważne, czasami pikantne, oryginalne fakty z życia Witkiewicza w zakopiańskim środowisku, jak chrzest 6-letniego chłopca w domu, a nie w kościele. Rodzice chrzestni: Helena Modrzejewska i Jan Krzeptowski-Sabała, ks. proboszcz Józef Stolarczyk – udziela-jący sakramentu; pierwsze sztuki w wieku sześciu lat, wyprawy w Tatry, debiut malarski, znajomość z Arturem Rubinsteinem i Karolem Szymanowskim czy samobójcza śmierć narzeczonej Jadwigi Janczewskiej na Hali Pisanej w 1924 r. i inne ważne w życiu Witkacego fakty związane z Zakopanem, jak Firma Portretowa czy Teatr Formistyczny. Pikwart kończy swoje wynurzenia następująco:

Stanisław Ignacy Witkiewicz to obok Szymanowskiego jedyny zakopiańczyk rozpoznawalny w całym kulturalnym i artystycznym świecie. Nie ma w Zakopanem swojej ulicy, swojej szkoły, swojego muzeum, a tablica pamiątkowa na willi Witkiewiczówka jest nieczytelna dla przechodniów. Na szczęście mamy tu Teatr Witkacego – może najwspanialszy pomnik, jaki twórca Szewców mógłby mieć (s. 35).

Rozmowa z Andrzejem Dziukiem to skrócona wersja wywiadu z książki Barbary Świąder W metafizycznej dziurze. Teatr Witkacego w Zakopanem (Gdańsk 2004). Polecam ten materiał szczególnej uwadze czytelnika książki Witkacy – twórca wizjoner. Nie jest to bowiem prosty dialog dwóch osób, lecz tekst niezwykły, w którym dyrektor teatru 338

Twórca wizjoner

prezentuje znakomitą znajomość dorobku artystycznego Witkacego, jego filozofii, myśli i – jak widać – umiejętnie z niej korzysta w budowaniu swojego zakopiańskiego teatru.

Dowiadujemy się z tej rozmowy o teatralnych mistrzach Dziuka, wśród których nie zabrakło, bo zabraknąć nie mogło, i Jerzego Grotowskiego, i Henryka Tomaszewskiego z Teatru Pantomimy, i Leszka Mądzika i Józefa Szajny, twórców teatru plastycznego, czy Tadeusza Kantora, by pozostać przy polskich inspiracjach. Przy czym autorowi Umarłej klasy, który lansował teatr śmierci przeciwstawił Dziuk teatr życia. Otrzymujemy tutaj sporo informacji o początkach tej sceny, kiedy dyrektor w latach 80. ubiegłego wieku z grupą absolwentów krakowskiej PWST postanowił pod Tatrami założyć teatr, w pionierskich wręcz pierwszych latach bez lokalu, bez pieniędzy, ale z jasną koncepcją, żarliwością i po-

święceniem zespołu. Kreśli koncepcję dramaturgiczną, mówi o funkcji czasu, przestrzeni, roli aktora, jego słowa, jego ciała, o wywalczeniu sobie miejsca w Zakopanem i o zdobyciu lokalnej oraz polskiej publiczności. Dziuk zaprezentował się tutaj nie tylko jako znakomity menadżer, organizator, ale także jako człowiek wrażliwy, mądry, intelektualista. Wszystkim obecnym czy potencjalnym uczestnikom przedstawień przy ulicy Chramcówki ta rozmowa ułatwi percepcję prezentowanych tam, nieraz niełatwych dramatów.

Myśli Andrzeja Dziuka uzupełnia tekst publicystyczny z „Dziennika Polskiego”

(z 20 lutego 2014 r.) Urszuli Wolak i Łukasza Gazura pt. Oto ludzie, którzy nie posłuchali Witkacego, rozpoczynający się od słów: „Ryzykanci. Może szaleńcy. Z górą 30 lat temu porwali się na robienie teatru z niczego. Grali w zdewastowanych wnętrzach dawnego szpitala, bez pieniędzy. Udało się” (s. 58). Tekst o wyraźnym jubileuszowym charakterze oddaje atmosferę pierwszych lat teatru, zawiera wspomnienia autorów Andrzeja Bienia-sa, Doroty Ficoń, Joanny Banasik, Krzysztofa Wnuka o tym, jak zamieszkali w Małem Cichem w samotni Andrzeja Dziuka, jak autobusem dojeżdżali do Zakopanego, jak tworzyli spektakle, wypełniając różne role w teatrze, bileterów, kelnerów, szatniarzy, jakim charyzmatycznym szefem jest Andrzej Dziuk.

Wybrane spektakle 30-lecia Teatru Witkacego przedstawia Ewa Łubieniewska, autorka wspomnianej wyżej książki Piekielne pomysły i dusza anielska Teatru Witkacego w Zakopanem, profesor Uniwersytetu Pedagogicznego, znakomita znawczyni dramatu, a zwłaszcza twórczości Juliusza Słowackiego i Stanisława Ignacego Witkiewicza. Jej wypowiedź zwieńczająca w warstwie słownej książkę stanowi znakomite jej dopełnienie.

Warto tu przytoczyć spektakle, które Ewa Łubieniewska wybrała jako reprezentatywne dla minionych trzydziestu lat teatru, gdyż – w moim przekonaniu – są to najwybitniejsze realizacje Teatru Witkacego, a więc Witkacy – Autoparodia, Christopher Marlowe Dr Faustus, Edyp. Misterium na motywach „Króla Edypa” Sofoklesa wg Byrona, Stanisław Ignacy Witkiewicz Sonata B, Arthur Miller Czarownice z Salem, Stanisław Ignacy Witkiewicz Wariat i Zakonnica, Albert Camus Caligula, Tomasz Mann Czarodziejska Góra, Julian Tuwim Bal w operze, Dzień dobry państwu – Witkacy. Bezimienne dzieło, Pär Lagerqvist Barabasz, CC-y Witkac-y Menażeria, Halny (Niebezpieczne sny). Przypomniane tutaj 339

Pogłosy

tytuły zakopiańskich przedstawień wskazują, że „rozmowa o życiu i śmierci” trwa tutaj od początku powstania teatru, że jak przypomina – Ewa Łubieniewska – jest „inspirowana przez arcydzieła z pierwszej półki biblioteki humanisty: Calderon, Marlowe, Szekspir, Sofokles, Byron, Wilde, Mann, Wedekind, Miller, Camus, Mitterer, Kafka. No i oczywi-

ście Witkacy (s. 84). Krótkie teksty Łubieniewskiej pozwalają spojrzeć na teatr Dziuka w trzech niejako aspektach: po pierwsze wyjaśniają istotę poszczególnych przedstawień, po wtóre – określają założenia programowe teatru, po trzecie – ukazują ewolucję przedsięwzięcia w kontekście opinii nie zawsze życzliwego środowiska zawodowych krytyków.

Oto przykładowo wybrane fragmenty tych celnych wypowiedzi Ewy Łubieniewskiej: Wybór Autoparodii, scenicznego żartu, podszytego ironią i głębszym znaczeniem, na otwarcie sceny, przesądził o zawarciu sojuszu między młodą podówczas grupą i napływającą tłumnie na Chramcówki publicznością (s. 68).

W teatrze zakopiańskim diabeł zastawiał na widza metafizyczne macki, nakładając kostiumy różnych osobowych wcieleń (s. 76).

Zasada „obcowania” Dziuka z Witkacym w różnych przedstawieniach przynosiła rezultaty o różnym stopniu ważności. Zabawa, kpina, ironia; z wszystkich tych przejawów autorskiej postawy wobec życia reżyser czerpał asumpt do swych wyrafinowanych, dowcipnych, celnych rozwiązań scenicznych (s. 78).

Przytoczyłem trzy krótkie próbki wypowiedzi krytycznych o teatrze Dziuka, by uświadomić, jak autorka w niezwykle skondensowanej formie stawia trafne diagnozy dotyczące zarówno spraw jednostkowych, jak i syntezy zjawiska. Tekst Ewy Łubieniewskiej w tym albumie oceniam bardzo wysoko, gdyż cechuje go niezwykła kompetencja, gęstość merytoryczna połączona ze stosunkowo prostą formą wypowiedzi. Nie ma ona nic wspólnego z lukrowanymi, osłodzonymi nieraz tekstami jubileuszowymi, zaś przez swoją rzeczowość daje doskonałe świadectwo osiągnięć Dziuka i Zespołu w ostatnich trzydziestu latach.

Na osobną uwagę zasługuje warstwa graficzna książki, zgromadzone tutaj kopie dokumentów, tytułów książek, zdjęcia poszczególnych przedstawień Teatru Witkacego.

Przy czym stwierdzić trzeba wyraźnie, że nie pełnią one tutaj wyłącznie funkcji ilustracyj-nej do poszczególnych tekstów, a stanowią wobec słowa plastyczne uzupełnienie, tworzą jakby równoległą narrację. To osobna warstwa „do czytania”, dzięki której zostają pogłę-

bione opisy myśli Witkacego, atmosfery Zakopanego, dzięki której możemy poznać najbardziej ekspresyjne sceny z przedstawień przy ulicy Chramcówki 15.

Kilkakrotnie zwracałem uwagę, że album Witkacy – twórca wizjoner, chociaż wydany z okazji dwóch jubileuszy, nie ma nic wspólnego z tego typu okazjonalnymi publikacja-mi, które nieraz w sposób naiwny gloryfikują „jubileuszowe” zjawiska i postaci. Natomiast dzięki rzeczowej narracji naukowej, publicystycznej i graficznej stanowi poważne kompendium wiedzy o tym niezwykłym zjawisku artystycznym, jakie w 1985 r. narodziło się w Zakopanem z inicjatywy Andrzeja Dziuka i dzisiaj zajmuje niekwestionowane miejsce na mapie nie tylko polskiego teatru.

340

6.10.

Polskie Madonny ludowe

1.

Inny Słownik Języka Polskiego PWN (Warszawa 2000) tak charakteryzuje słowo Madonna:

„Madonna – to Matka Boska, zwykle jako wyobrażenie w sztuce, często z Chrystusem jako dzieciątkiem”. Znajdziemy tutaj też definicję madonny pisanej z małej litery, a więc

„kobiety o uduchowionej twarzy i subtelnej urodzie”. Szczególnie żywy w Polsce kult Matki Boskiej zaowocował licznymi dziełami sztuki, obrazami ( Matka Boża Bolesna z Czarnego Potoka) czy rzeźbami ( Piękna Madonna z Wrocławia, Madonna z Krużlowej), a także niezwykle bogatą twórczością ludową, kultywowaną od średniowiecza do dziś. Obecnie dysponujemy okazałymi albumami Madonny polskie i Madonny Europy; zainspirowany nimi ks. Jan Twardowski napisał nowe strofy o Matce Bożej i różnych jej wizerunkach w polskich sanktuariach, są to 82 inwokacje, m.in. do Matki Boskiej Ostrobramskiej (Jan Twardowski, Litania polska, 2002). Jeszcze w latach 60. ubiegłego wieku ukazała się antologia współczesnej polskiej poezji maryjnej, pt. Madonna poetów (Londyn 1966, Oficyna Poetów i Malarzy). Sygnalizuję tutaj tylko przykładowo niektóre tytuły, gdyż literatura na ten temat jest bardzo obszerna, także literatura naukowa, poezja maryjna, zwłaszcza w ostatnich latach, stała się przedmiotem licznych opracowań naukowych.

2.

Z bogatego zestawu tekstów tej problematyce poświęconych pragnę na chwilę zatrzymać uwagę czytelnika na poezji Jerzego Harasymowicza, na jego tomikach Madonny polskie (Warszawa 1969), Madonny polskie i inne wiersze (Kraków 1973, wyd. II rozszerzone) oraz Madonny polskie i inne wiersze (Kraków 1977, wyd. III). To, że w niedługim czasie ukazały się aż trzy zbiorki Madonn Harasymowicza (I w nakładzie 2 tys., III – 10 tys. egz.), świadczy, że zainteresowanie tego typu poezją było również w tamtych czasach duże.

Przypominam te fakty, gdyż jestem przekonany, że wiersze Harasymowicza mogły być dla Kownackiej inspirujące przy okazji podjęcia tego tematu. Autorka znała ten dorobek, ceniła go i niejednokrotnie wypowiadała się w rozmowach ze mną na jego temat. Harasymowicz zainteresował ją najpierw jako poeta opiewający okolice Muszyny, Doliny Popradu, Rytra i Piwnicznej.

Znakomity krytyk literatury polskiej, Kazimierz Wyka, który towarzyszył Jerzemu Harasymowiczowi od debiutu, od tomiku Cuda (1956) aż do swojej śmierci w styczniu 1975 r., mecenas i przyjaciel poety, jak go określili badacze literatury, nazwał twórczość 341

Pogłosy

autora Przejęcia kopii „poezją wyobraźni”. Ten epitet, ukuty zaraz na początku drogi literackiej poety, potwierdził się zarówno w tomikach Madonny polskie, jak i Madonny polskie i inne wiersze. Harasymowicza interesują głównie Madonny w południowej Małopolsce, także w Karpatach ( Madonna z Krasnejjedli), a nawet Słowacji ( Na prawach gościa Madonna z Levoczy). Jeżeli zaś o Małopolskę chodzi, to głównie z Sądecczyzny ( Madonna z Tęgoborza, Pieta ze Znamierowic, Madonna w Biegowicach, Na prawach gościa Ruska Madonna Berestu, Madonna pod Barcicami, Madonna z Ptaszkowej) czy z ziemi limanowskiej ( Madonna z Przyszowej, Madonna Szczyżyc). Mamy też tryptyk Madonna Małopolska.

Jak z tych wybranych przykładów widać, Harasymowicz swoje refleksje poetyckie snu-je w kontekście konkretnych wizerunków Madonn napotkanych nad Dunajcem czy Popradem. Wprawdzie nie mają one epitetu „ludowe”, to jednak przełamuje się w nich wyobraźnia ludowa, doświadczenia ludowe i wyobraźnia baśniowa. Roi się w nich od postaci fantastycznych, jak aniołowie, ale również od sformułowań bardzo prozaicznych („Władczyni kurzu | trąb autobusu | pustych słoików”). To połączenie sacrum i profanum jest u Harasymowicza bardzo częste. Nierzadko jego Madonny nasycone są mocno miejscowym krajobrazem, miejscowymi realiami, miejscowymi legendami. To po prostu dobra poezja, stylizowana raz na język ludu, innym razem na język staropolski. W pierwszym wydaniu Madonn, w dziale Przypisy do Madonn, umieścił Harasymowicz piękny wiersz W Łącku jesień 1967, który z racji miejsca wydania tej książeczki tutaj przypominam. Kończy się on strofą:

I szła

w łąckich sadach

pełną parą

jesienna zwózka

planet

3.

Maria Kownacka w 1981 r., dzięki staraniom Związku Młodzieży Demokratycznej, Koło Żoliborz, opublikowała techniką powielaczową Polskie Madonny ludowe, zbiór 20

wierszy, ułożonych chronologicznie na przestrzeni roku, a więc od stycznia do grudnia.

W krótkim zaś wstępie wyjaśnia, czym jest dla ludu kult Matki Boskiej. Była ona uosobieniem radości i smutku, ideału macierzyństwa, pociechą cierpiących, pełnym wcieleniem przemian zachodzących w przyrodzie zgodnie z rytmem słonecznego kręgu itd.

Kończy go wezwaniem: „Baczmy, żeby w pochodzie postępu (jak to już miało miejsce przed tysiącem lat w stosunku do kultu pogańskiego) nie wytępić tego, co przez wieki tworzyła i czciła kultura Słowian”. W tej apostrofie kryje się stała troska pisarki, widoczna także w innych utworach ( Szkoła nad obłokami, Głos przyrody), o to, by niczego nie uronić z zachowanych śladów kultury, a zwłaszcza kultury materialnej ludu.

342

Polskie Madonny ludowe

A zatem zgodnie z owym „rytmem słonecznego kręgu” rozpoczyna od Na szkle malowana-domowa, a więc o Madonnach często tą techniką wyobrażonych na Podhalu, któ-

re nie obronią od wszelkiego złego, ale „jak głoszą prastare kroniki, wzięły ją za patronkę góralskie zbójniki”. Dalej mamy Gromniczną – 2 lutego w śnieżnym krajobrazie, Roztwor-ną – 25 marca („Zwiastunka wody bieżącej”), Grzewną – 25 marca, zwiastunkę ciepła na przednówku, Bolesną – Wielkanoc, Królową Korony Polskiej – 3 maja, z fragmentem najstarszej pieśni polskiej Bogurodzica, Majową – cały maj, jest to tekst o słynnej „gaździnie”

Podhala (Ludźmierska), Przydrożnej, o Madonnie ze Świętej Lipki na Mazurach, o Żniwnej, Zielnej – 15 sierpnia Łezki Matki Boskiej, Siewnej – 8 września, Sobotnim Promyczku, Ró-

żańcowej, Częstochowskiej, Zwycięskiej z Kozielca (Patronce II Korpusu Polskiego) i O Cudzie Matki Boskiej Czarnopotockiej Łaskami Słynącej oraz Karmiącej. „Bohaterami” tych wierszy są najczęściej przydrożne kapliczki i umieszczone tam wizerunki Matki Boskiej, zgodnie z ludowymi wyobrażeniami, poza oczywiście słynnymi obrazami otoczonymi wielowie-kowym kultem, jak Częstochowska czy Ludźmierska. Pisarka utożsamia się w tych poezjach z ludowym podmiotem lirycznym, z jego wyobraźnią, nierzadko odwołując się do ludowej leksyki, ludowego sposobu obrazowania, ludowych doznań i uczuć.

4.

Zatrzymajmy się na koniec na chwilę nad tekstem O Cudzie Matki Boskiej Czarnopotockiej Łaskami Słynącej. Obraz ten Maria Kownacka zobaczyła podczas pobytu w Czarnym Potoku u wspomnianych wcześniej Marii i Jana Rostockich. Legendę z nim związaną po-

łączyła ze swoją fascynacją postacią Stanisława Wilkowicza, pioniera łąckich sadów. To Czarnopotocka Matka Boska natchnęła ambitnego nauczyciela, by poprzez propagowanie sadownictwa wypędzić z tych okolic wielowiekową biedę. Znajdujemy w tym tekście reminiscencje z innych wypowiedzi pisarki o okolicach Łącka, Zabrzeży czy o Czarnym Potoku. Myślę tu o opublikowanych wówczas tekstach publicystycznych, jak Uwierzmy w człowieka („Dom i Szkoła” z 11 lutego 1957 r.), Błogosławione „pesteczki” („Gospodyni Wiejska” 1957, nr 20) czy materiał przeznaczony dla młodych czytelników – Złote jabłka ojca Wirgiliusza („Płomyk” 1958, nr 6), a przede wszystkim o sztuce napisanej specjalnie dla teatru „Bajdurka”, prowadzonego w Zabrzeży przez Jana Bucyka, pt. O Bidzie i złotych jabłkach. Widowisko osadzone w tutejszych realiach, wzbogacone opowieściami sędziwego Antoniego Siekierki o wielkiej nędzy, jaka panowała w przeszłości na tych terenach.

Dziś z perspektywy lat dla najmłodszych mieszkańców tej krainy to już zamierzchła, nie-wyobrażalna historia. Maria Kownacka, pisarka zaangażowana w przypominanie przeszłości i utrwalanie o niej wiedzy, postanowiła we wszystkich jej dostępnych formach (publicystyka, sztuka teatralna, wiersz) ją uwiecznić jako przesłanie dla kolejnych pokoleń. Toteż jestem przekonany, że publikowane tutaj po raz pierwszy w tej formie ostatnie dzieło autorki Plastusiowgo pamiętnika warto było przypomnieć, niezależnie od wartości czysto literackich tych tekstów.

343

6.11.

Wszystkie wiersze są w bukach

Wydawnictwo Ruthenus z Krosna opublikowało niezwykle starannie wybór poezji Jerzego Harasymowicza, głównym motywem zbioru jest las1. Znalazły się tutaj wiersze z następujących tomików: Cuda (1956), Powrót do kraju łagodności (1957), Przejęcie kopii (1958), Mit o świętym Jerzym (1960), Podsumowanie jesieni (1964), Budowanie lasu (1965), Pastorałki polskie (1966), Zielony majerz (1969), Madonny polskie (1969), Znaki nad domem (1971), Zielnik (1972), Wesele rusałek (1982) oraz wydane po śmierci poety Bieszczady (2003). Wyboru dokonali: żona poety, Maria Harasymowicz i Edward Marszałek, który rzecz zredagował i zaopatrzył we wstęp oraz wprowadzenie. Tom ukazuje się w roku 90-lecia Lasów Państwowych.

Stale obecne w poezji autora Budowania lasu motywy przyrody, gór, drzew, lasu mają swoje uzasadnienie w biografii poety. Jako 16-letni chłopiec zdał egzamin do Gimnazjum Leśnego w Limanowej, które niebawem przeniesiono do Ojcowa, przekształcając je w technikum leśne. Jego naukę poprzedziła roczna praktyka w Nadleśnictwie Muszyna. Nad Poprad będzie później jeszcze niejednokrotnie wracał, zaś fascynacja przyrodą tych okolic wyrazi się nie tylko w tekstach poetyckich. W połowie lat 50.

jest bowiem współtwórcą grupy literackiej „Muszyna”, do której należeli m.in. Teresa Socha-Lisowska, Krystyna Kleczkowska, Ryszard Kłyś, Tadeusz Nowak, Jan Stoberski, Elżbieta Zechenter-Spławińska, Leszek Maruta, Marek Skwarnicki, Maria Suknarowska, Tadeusz Śliwiak, Marian Bogdała, Stanisław Grochowiak. Jego pierwotna fascynacja lasami muszyńskimi, przyrodą Beskidu Sądeckiego rozszerza się później na Beskid Wyspowy, Beskid Niski i Bieszczady, gdzie w 1999 r. w Gminnej Bibliotece Publicznej w Komańczy po raz ostatni spotkał się ze swoimi czytelnikami, gdzie – zgodnie z wolą poety – rozsypano po śmierci jego prochy. Toteż tekstów poświęconych Bieszczadom znajdziemy w tym tomiku najwięcej, co uzewnętrznia się choćby w takich tytułach, jak: Bieszczady, Bieszczadzki wicher, Konie w Bieszczadach, Jesień w Bieszczadach, ale mamy także utwory o innych ziemiach, jak choćby Jesień nad Popradem. Fascynacja południo-wymi regionami Małopolski, tamtejszym krajobrazem łączy się w poezji Jerzego Harasymowicza z fascynacją Łemkowszczyzną i Łemkami, ich przeszłością, kulturą, oby-czajami. Niejednokrotnie zresztą niektóre wiersze poety porównywano do malarstwa Nikifora Krynickiego.

W przedmowie do Całej góry barwinków (Kraków 1989) pisał: Czemu moje wiersze mieszkają w górach? To znaczy przede wszystkim moja liryka wywodzi się z gór.

Czemu? […] Może dlatego, że część mojego życia w górach pozostała […]. Karpaty to rzeczywiście był

1

Zob. J. H a r a s y m o w i c z, Wszystkie wiersze są w bukach, Krosno 2014, ss.108.

345

Pogłosy

i pozostał mój dom […]. Zaś mój dom prawdziwy mknie z chmurami. Jest zbudowany z wierszy, czasem nawet do rymu. Pojawia się najchętniej nad Caryńską Połoniną […]. Tam jeszcze panuje Muza z liściastą tarczą pejzażu…

Motyw poetyckiego domu powraca w zebranych tu wierszach wielokrotnie, np. w Domu w górach:

Kiedyż to wreszcie ten „w górach dom”

W modrzewi lesie pastoralnym

Będzie tym moim a nie ze snu

Na złotych różkach jelonka wsparty

Bieszczadzkie wiersze mają charakter nostalgiczny, to teksty o przyrodzie, drzewach, lesie, o przemijaniu (umierający stary buk), które dotknie też podmiot liryczny: „Ciało po-niosą chmury | pochowa mnie | góra” ( Bieszczadzki wicher). Poeta utożsamia się z przyrodą, jest jej cząstką, poddaną tym samym prawom. Harasymowicz zwykł ożywiać, animizować przyrodę, pejzaże. Kazimierz Wyka w recenzji debiutanckich Cudów napisał: „[…] jakże często u podłoża obrazu poetyckiego leży dobitne lub stłumione zbliżenie animacyjne świata zewnętrznego z człowiekiem […]. Baśń animacyjno-antropomorfizacyjna stanowi najczęstszy punkt wyjścia jego łańcuchów obrazowych”. Wypowiedziane przed laty słowa krytyka potwierdza również zestawiony tutaj wybór wierszy, potwierdza tym bardziej, że teksty o lesie, przyrodzie występują w tym tomie w swoistym zagęszczeniu.

Mamy w tomiku Wszystkie wiersze są w bukach bogaty obraz przyrody bieszczadzkiej, bogatą kolekcję występującej tam flory i fauny, z najczęściej przywoływanym bukiem. To drzewo umiłowane przez Harasymowicza, swoiste słowo klucz, drzewo o właściwościach wręcz nieziemskich, ale oprócz buków pojawiają się inne, jak: jesion, wierzba, głóg. Podobnie bogaty jest świat zwierząt i ptaków, jak: sroka, wiewiórka, trzmiel, wydra, dzik, koń, jeleń, łasica czy niedźwiedź. Ci mieszkańcy bieszczadzkiego krajobrazu ożywiają go, ich życie często toczy się analogicznie do życia ludzkiego. W optyce liryki poety jawią się pory roku: jesień, przedzimie, zima. Oto charakterystyczne tytuły: Jesienny zagajnik, Przedzimie, Dom w zimie. Szczególnie upodobał sobie poeta dwie pory, a mianowicie jesień i zimę. Potwierdzają to dodatkowe tytuły wierszy: W lesie listopadowym, Październik w Bieszczadach II, Październik w Bieszczadach III. Zwraca uwagę brak w tym wyborze tekstów o wiośnie czy lecie. Czym to wytłumaczyć? Chyba konstrukcją wyobraźni poetyckiej Harasymowicza, jego skłonnością do nostalgicznych refleksji o przemijaniu, a przyroda w trakcie obumierania, zasypiania wyraźnie ułatwia taką literacką konstatację.

Jerzy Harasymowicz, zafascynowany Bieszczadami, przecierający szlaki bieszczadzkie, nie mógł pominąć kwestii krwawej, powojennej historii tej krainy. Toteż w wierszu Ruszyły lody w Bieszczadach pisze: „I tak co roku | ciężki | karabin | maszynowy | zacznie mówić | krótkimi | urywanymi | zdaniami”.

Znajdziemy też tutaj wiersz „poświęcony zagrożonej Naturze i Waleremu Goe-tlowi” Znaki nad domem. Tym razem odwołujący się do przyrody nad Popradem, z jej 346

Wszystkie wiersze są w bukach

elementami zaświadczającymi o przeszłości: „ruskie Wierchomli nieba”, „zwęglone głownie leżą u łemkowskiej drogi”, „ruska cerkiew”. Jak już wspomniałem, Poprad, przyroda okolic Muszyny pojawi się w tym tomie jeszcze parę razy ( Jesień nad Popradem, Niedź-

wiedź). Żałować jednak należy, że przytoczono ich tutaj stosunkowo mało, gdyż kraina ta w twórczości poety, zwłaszcza u jej początków, odegrała rolę niezwykłą i z jej inspiracji powstało wiele poetyckich perełek. Fakt, że w prezentowanym tutaj wyborze dominują teksty poświęcone Bieszczadom, wydaje się o tyle zrozumiały, iż książka ukazuje się – jak mniemam – z inicjatywy ludzi związanych z tą ziemią, a jej miejscem wydania jest Krosno.

Niezależnie od tej konstatacji opublikowanie wyboru poezji Jerzego Harasymowicza poświęconego przyrodzie należy powitać z uznaniem, zwłaszcza że wydawca doło-

żył wszelkich starań, by tom ten osiągnął wysokie walory edytorskie (dyskretnie, trafnie dobrane ilustracje, interesujące fotografie, kolory, wysokiej klasy papier itp.). Tym bardziej to trzeba cenić, że wydawcy i krytycy w ostatnich latach życia poety raczej go nie rozpieszczali, można było nawet mówić o swoistym ostracyzmie środowiskowym. Nie inaczej jest również po śmierci Harasymowicza. Na palcach jednej ręki można policzyć wydane tomiki, gdy tymczasem poezja ta nie uległa procesowi starzenia się, nadal mieni się wysokimi walorami estetycznymi. Zestawione tu teksty potwierdzają to całkowicie.

Dowód. Choćby ten fragment wiersza W górach:

W górach jest wszystko co kocham

Wszystkie wiersze są w bukach

Zawsze kiedy tam wracam

Biorą mnie klony za wnuka.

347

6.12.

Bieszczadzkie anioły

Adam Ziemianin, znany i uznany poeta z Krakowa, autor około trzydziestu tomów poezji i dwóch tomów prozy, pochodzi z Muszyny na Sądecczyźnie. Toteż te okolice goszczą często na kartach jego książek. Krytycy nieraz określają go jako piewcę „małej ojczyzny”, rodzinnego krajobrazu, atmosfery małego niegdyś galicyjskiego miasteczka, tamtejszych ludzi, nierzadko odmieńców, dziwaków, którzy po drugiej wojnie światowej tworzyli klimat tego miejsca. Oprócz Beskidu Sądeckiego Ziemianina zafascynowały również Bieszczady, ich przeszłość, kultura Łemków, niepowtarzalna przyroda i spotykane tam podczas podróży osoby. Im poświęcił sporo wierszy, z których część została wykorzystana przez różnych kompozytorów i różne zespoły muzyczne. Podobne zauroczenie doliną Popradu wykazywał – jak wiadomo – Jerzy Harasymowicz, który wprawdzie w Muszynie się nie urodził, ale dzięki praktyce w tamtejszym nadleśnictwie zachwycił się tym miasteczkiem i najbliższą okolicą. Również Bieszczady, podobnie jak u Ziemianina, były jego drugą mi-

łością. Nic więc dziwnego, że Wydawnictwo Ruthenus z Krosna opublikowało po książce Wszystkie wiersze są w bukach Jerzego Harasymowicza w podobnie wysmakowanej formie Adama Ziemianina Bieszczadzkie anioły. Wiersze i piosenki 1. Część zgromadzonych tutaj tekstów była drukowana wcześniej, dotyczy to zwłaszcza wierszy funkcjonujących jako piosenki, blisko połowa to utwory nowe, nigdzie dotąd niedrukowane. À propos piosenek. Autor w rozmowie ze Zbigniewem Kresowatym w „Krytyce Literackiej” (2014, nr 11) tak rzecz wyjaśnia:

Ja prawie nigdy nie pisałem tekstów do muzyki. To kompozytorzy brali moje wiersze, bo podobno słyszeli w nich muzykę. Tak czynił przede wszystkim Krzysztof Myszkowski ze Starego Dobrego Małżeństwa, teraz to z wielkim wyczuciem robi Darek Czarny z grupy U Studni. A także Marek Andrzejewski z Lubelskiej Federacji Bardów i inni. Że nie wspomnę Wolnej Grupy Bukowina i Wojtka Bellona czy Eli Adamiak2.

Tytuł tomu Ziemianina nawiązuje do organizowanego co roku festiwalu anielskiej muzyki pieśni pod nazwą „Bieszczadzkie anioły”, którego twórcą jest Krzysztof Myszkowski. Nie jest więc wykluczone, że wiele zgromadzonych tu wierszy zostało napisanych albo na tę imprezę, albo jest nią inspirowanych. W poetyckim wstępie do książki autor wyjaśnia:

Bieszczadzkie anioły latały na wyciągnięcie ręki już za pierwszym razem, kiedy odwiedziłem tę boską krainę.

I bywało, że anielskimi stadami! […] Wiersze i piosenki zawarte w tej księdze to swoista i niepowtarzalna 1

A. Z i e m i a n i n, Bieszczadzkie anioły. Wiersze i piosenki, Wydawnictwo Ruthenus, Krosno 2015, ss. 96. Numery stron cytowanych z tego tomu fragmentów podano w nawiasach.

2

Z. K r e s o w a t y, Rozmowa. Adam Ziemianin „Z nogi na nogę” i dalej…, „Krytyka Literacka” 2014, nr 11 (61), s. 39.

349

Pogłosy

Biblia bieszczadzka, którą dziś wkładam Ci do ręki. Pisałem ją przez wiele lat, odkąd tylko zachłysnąłem się Bieszczadami.

Utwory Adama Ziemianina mają nieco inną aurę niż teksty Broniuszyca, którego wiersze bieszczadzkie były bardzo nostalgiczne – o przyrodzie, losie, przemijaniu. Autor Bieszczadzkich aniołów wybrał nieco inną perspektywę. Gdyby poszukać mu literackich patronów, to okaże się, że jego teksty bliższe są Janowi Kochanowskiemu (fraszka O doktorze Hiszpa-nie), Markowi Hłasce (sformułowanie „baza ludzi umarłych” padnie w wierszu Na wypale) czy Edwardowi Stachurze (tekst Tryptyk dla Edwarda Stachury). Sympatyczna kompania, towarzyszący jej alkohol, krajobraz widziany z perspektywy lekko zamroczonej głowy to czę-

ste motywy wierszy Ziemianina, by wspomnieć choćby takie utwory, jak: Bieszczady 2014, Bieszczady 2008, Na wypale, Bieszczadzkie piwko czy U Romka Zielonki. Alkoholi mamy tu całą gamę od: denaturatu, bimbru, żytniej, po wina węgierskie i piwo marki Leżajsk. Towarzyszy on i wypalaczowi węgla drzewnego, i biesiadom z udziałem podmiotu lirycznego, rozjaśnia spojrzenie na świat, obłaskawia bieszczadzkie krajobrazy, bieszczadzką przyrodę.

Z tekstów tych wyłania się sylwetka poety skorego do wesołej zabawy, niestroniące-go od alkoholu. Widać w nich jednocześnie swoisty dystans, czasem ironię wobec siebie i trunków. Inaczej Harasymowicz, samotnik spoglądający na Bieszczady okiem leśnika, antropomorfizujący przyrodę. Wspomniany alkohol ułatwia kontakty, rozwija narrację, otwiera rozmówców poety. Ziemianin bowiem trafił tutaj stosunkowo późno, rozpozna-wanie tej ziemi rozpoczął od rozmów z ludźmi. Interesowały go, podobnie jak w rodzinnej Muszynie, postaci oryginalne, wykonujące różne zawody, z rozmów z nimi tworzy obraz poznawanej krainy. Od wypalacza węgla drzewnego ( Na wypale), po leśniczego z Halkowic, który niczym „sam mistrz Kochanowski | w cieniu czarnoleskiego drzewa”

polewa węgierskie wino ( U Romka Zielonki). Część tych nazwisk, jak np. Teresa Zielonka, pojawi się również w licznych w tym tomie dedykacjach.

Nazwał swój tom Adam Ziemianin „Biblią bieszczadzką”. Sporo w tym wyznaniu poety racji, gdyż zgromadzone tu teksty tworzą niezwykłą opowieść o tej zaczarowanej krainie, którą tworzą kopuły cerkiewek, połoniny, stara stacyjka czy archaiczna, odchodząca w przeszłość kolejka. Ale Bieszczady to również niezwykła przyroda, która pozwala odetchnąć od cywilizacji, od miasta, od polityki, od wojen. Niektóre teksty operują wyszukaną metaforą, jak choćby fragment wiersza W objęciach zaskrońca: Drzewa to wykrzykniki lasu

Wiolinowe warkocze kluczy

I podniebne anielskie nuty

czy „Gorąca nutka słońca” w utworze Bieszczady 2003 lub „Drzew ikony kłaniają się gó-

rom” w tekście dedykowanym Marcie i Kacprowi z „Rozsypańca” Na sierpniowym balkonie w Cisnej. Przyroda ta wyzwala również refleksje egzystencjalne. Spadające gwiazdy we wspomnianym tu wierszu sygnalizują, że „ktoś odszedł znów w samotną podróż”: 350

Bieszczadzkie anioły

Kiedyś i nam przyjdzie stąd odejść

By sprawdzić czy jeszcze gdzieś tam

Też mieszka bieszczadzka miłość.

W jeszcze bardziej pesymistycznym tonie, nawiązującym do mrocznych wierszy Trakla utrzymany jest Bieszczadzki odjazd, który rozpoczyna się słowami „W ciemnej fi-liżance | Huśta się śmierć”, a kończy „za oknem | Po ogrodzie | Pociąg jedzie | Drzewo wiezie | na trumny”.

Adam Ziemianin podobnie jak Harasymowicz nie pominął kwestii krwawej historii tej krainy. Tom otwiera wiersz Bieszczady 1946, w którym w dość naturalistyczny sposób przypomina powojenne chwile w tym regionie:

Od Sanu sotnia krwawa się zbliża

Już wyją wrota płonącej stodoły

U wrót głową do dołu przybity

Swój czy nie swój ale to miejscowy

Wroga sotnia w góry znów wróciła

Z sił opadły drzwi płonącej stodoły

I w zgliszczach dymi martwa cisza

A w cieniu nadpalonych skrzydeł

Brodzą po omacku bieszczadzkie anioły.

Problematykę tę kontynuuje w wierszu Łopieńka, w którym „W potoku woda po łemkowsku coś gada”, w którym w cerkwi w Łopieńce „Smutna Pani ze swoim Dzieciątkiem | Ponownie zdążyła uwić gniazdko święte”.

Na wieki już będzie boską strażniczką

To dlatego po latach znowu tu przyszła

By w Bieszczady – nawet w złych snach

Nie powróciła już nigdy Akcja Wisła.

Aluzje do tamtych krwawych dni powrócą jeszcze w wierszach Bieszczady 2007

i Ostatnia wieczerza. W pierwszym o urokliwych bieszczadzkich połoninach pojawia się stwierdzenie: „Kiedyś popłynęło | Tutaj wiele łez | I o tym też należy | Zawsze pa-miętać”. W drugim zaś: „Po bukach szła krew | Do gumiaków ciekła | W środku pusta wieś | bliżej do piekła”. Poeta stara się nie komentować zdarzeń z przeszłości, operuje przejmującymi obrazami. Czytelnikowi daje możliwości osądu tych bolesnych kart powojennej historii.

Całkiem inną tonację wnoszą tytułowe Bieszczadzkie anioły, jak Anioł zimowy, Anioł

drzewny trochę zwiewny, ale najbardziej ze wszystkich aniołów odpustowy, no i jarmarczny, że aż pocieszny i pokraczny czy Makatka z aniołem. Cechuje je swoisty rytm przypominający piosenki ludowe, swoisty humor, nastrój.

351

Pogłosy

Wpisany w bieszczadzki pejzaż jest wiersz poświęcony ikonie amerykańskiego pop-artu, Andy’emu Warholowi. (Łupków – Medzilaborce), którego łemkowscy rodzice wyemigrowali przed wojną do Ameryki, a brat po śmierci artysty zbudował w nieodległych od miejsca urodzenia Warholów Medzilaborcach muzeum mu poświęcone, zaś „Tunel w Łupkowie | Jest chudym rękawem | Mistrza Andy Warhola”. Chodzi o tunel zbudowany jeszcze za „nieboszcz-ki Austrii”, łączący Polskę ze Słowacją, a dziś letnią porą skracający drogę do stron rodzinnych artysty, który na nowym kontynencie osiągnął szczyty eksperymentalnego artyzmu: Tak trafił na wielką scenę

A scena ta była obrotowa

Do wszelakich eksperymentów

Wyraźnie otwarta i wręcz gotowa

Dalej więc lot odbył w rakiecie

Zrobionej z blaszanej puszki

Po zwykłej zupie pomidorowej

Docierając tam w samą porę.

Na koniec tego omówienia bieszczadzkiej poezji Adama Ziemianina warto przytoczyć w całości nieco żartobliwy utwór pt. Bieszczady 2002:

Warto było

Tu przyjechać

Bania z poezją

To jest małe piwko.

Osobną i jednocześnie komplementarną wobec tekstu narracją są ilustracje córki poety, Halszki Ziemianin. Tworzą je czarno-białe rysunki i kolorowe obrazki utrzymane w poetyce zebranych tu wierszy. To jakby naiwne, czasem zabawne, pełne humoru scenki z udziałem bieszczadzkich aniołków. Obligują one do uważnej lektury, gdyż piórkiem i pędzlem wskrzeszają świat namalowany słowem. Jakiś czytelnik tego tomiku powiedział, że ma on jakby dwoje autorów: poetę i plastyczkę. Myślę, że jest w tej konstatacji sporo racji. Dowody: obrazek na s. 21, gdzie „bieszczadzki anioł” wisi wraz z innymi eksponatami na sznurze do bielizny, innym razem na tle wygwieżdżonego nieba dotyka stopą sierpa księżyca (s.10), jest też „ciuchcia z pióropuszem dymu” (s.13) czy tarcza żółtego księżyca na tle ciemnych drzew (s. 30) i anioł z dmuchawcem (s.73).

Podobnie jak Jerzego Harasymowicza Wszystkie wiersze są w bukach tomik Adama Ziemianina Bieszczadzkie anioły wyróżnia się wysokimi walorami edytorskimi, do któ-

rych zaliczam również dyskretnie wmontowane fotografie, doskonały papier itp. Książka poza wspomnianymi walorami poetyckimi posiada wysoką wartość artystyczną. Takie perełki edytorskie coraz częściej można spotkać poza wielkimi metropoliami, w małych prowincjonalnych oficynach. Rzecz ukazała się w serii „Bieszczadzka Biblioteka Poetycka BBP”. Czekamy na następne pozycje.

352

6.13.

Wiersze niemal zebrane Kazimierza Wójtowicza

Księdza dra Kazimierza Wójtowicza poznałem w roku 1989 w Wiedniu podczas mojej pracy na stanowisku dyrektora Instytutu Polskiego. Ówczesna Minister Kultury, Izabela Cywińska, wydała rozporządzenie, by przy tego typu placówkach utworzyć rady programowe złożone z miejscowych przedstawicieli kultury, w tym również zamieszkałych za granicą Polaków. Zwróciłem się wówczas z prośbą m.in. do ks. Wójtowicza o przyjęcie tej funkcji. Był wówczas proboszczem w trzeciej dzielnicy Wiednia, w kościele pod wezwaniem św. Othmara, autorem około dziesięciu tomów poezji i prozy.

Tak rozpoczęła się nasza współpraca, spotkania w Instytucie i na plebanii; długie rozmowy o twórczości literackiej, o poezji, o relacji między posługą duszpasterską a literaturą, zwieńczone Wieczorem autorskim przy Am Gestade 7 w dniu 8 maja 1990 r. Z zachowanych w moim archiwum domowym notatek wynika, że zadałem wówczas poecie dwa pytania i wygłosiłem parę refleksji: „Czy ksiądz poeta nie ma dylematu, uprawiając lirykę kapłańską, by nie wpaść w bluźnierstwo? Czy nie ogranicza go silniej niż poetę świeckiego autocenzura?”. Stwierdziłem też, że na mnie największe wrażenie wywarły odczytane wiersze polityczne (w tym ostatnie). Tu widziałem wówczas niewykorzystaną w pełni szansę. Zwróciłem też uwagę na upodobanie do leksyki i metaforyki wojskowej, jeżeli o takiej można mówić. Zauważył to zresztą również Krzysztof Dybciak we wstę-

pie do wierszy wybranych Droga do Emaus 1, który również sugerował autobiograficzną proweniencję tego dorobku. Uznałem, że nie jest to wystarczająca motywacja. Wójtowicz w odpowiedzi stwierdził m.in.: „każdy z nas podlega ograniczeniom, każdego kusi zajrzeć za kurtynę, ja też tego doznaję”. Co zaś się tyczy leksyki wojskowej, to wspomniał, że lapi-darność rozkazu wiąże człowieka, ogranicza wolność jednostki. Ta wymiana myśli odbyła się podczas tradycyjnego spotkania slawistów, polonistów, miłośników języka i kultury polskiej. Sylwetkę Kazimierza Wójtowicza i jego twórczość omówiłem w szkicu Poeta z kościoła św. Othmara 2 .

Przypomniała mi te zdarzenia sprzed lat ostatnio wydana, obszernych rozmiarów księga Dookoła Emaus i dalej ( Wiersze niemal zebrane)3, jaka niedawno dotarła do moich rąk. Rzecz gromadzi dorobek poetycki Wójtowicza od juweniliów po wiersze nowe, ułożony chronologicznie: W drodze i przypisy do ziemi, Odpisy nadziei, Przepisy na światło, Zapisy dłużnika, Podpisy pod przymierzem, Opisy świadectwa, Wpisy w księgę, Spisy obietnic, 1

K. Wó j t o w i c z, Droga do Emaus. Wiersze wybrane, oprac. i wstęp K. Dybciak, Księgarnia św. Jacka, Kato-wice 1989.

2

Zob. B. Fa r o n, … z podróży, Wydawnictwo Edukacyjne, Kraków 2007, s. 154–159.

3

K. Wó j t o w i c z, Dookoła Emaus i dalej. Wiersze niemal zebrane. Posłowie – ks. Stefan Radziszewski, Wydawnictwo Alleluja, Kraków 2012, ss. 822. Numery stron cytowanych z tego tomu fragmentów podano w nawiasach.

353

Pogłosy

Tryptyk papieski albo Ostatnie dni Jana Pawła II, Dopisy procentów, Rysopisy pielgrzymów, Brudnopisy pytlowane, Z przekładów. Przytoczyłem te tytuły, gdyż charakteryzuje je swoista leksyka: „przypisy”, „odpisy”, „przepisy”, „zapisy”, „podpisy”, „opisy”, „wpisy”, „spisy”,

„dopisy”, „rysopisy”, „brudnopisy”… To akcentowanie słowa pisanego ma w kontekście poezji Wójtowicza określone znaczenie. Z jednej strony charakteryzuje proces twórczy, z drugiej zaś sygnalizuje swoisty wobec niego dystans. Nieco szerzej mówi o nim w rozpoczynającym książkę Przedsłowiu, w którym przypomina, że „pisanie wierszy ma swoje czasy tłuste i chude, zależnie od wielu okoliczności, «od klimatów» wewnętrznych i pogody ducha, od obowiązków i zajęć, od dyspozycji psychofizycznej, od układów spo-

łecznych itd.” (s. 7). Deklaruje też, że twórczość poetycka nie była jego priorytetowym zajęciem, choć widzi też w tym pisaniu „przedłużenie […] misji kapłańsko-prorockiej”.

„Wielki patos jednak był mi zawsze obcy – stwierdza – raczej staram się, aby z tego, co piszę, wyzierała pokorna służba Słowu, jakiś delikatny uśmiech i nienarzucająca się podpowiedź dla życia – na ile starcza mi sił i talentu” (s. 8).

Wyjaśnia też w tym słowie od autora tytuł tej księgi:

Czytelnik szybko może się zorientować, że najwięcej tekstów kręci się dookoła tajemnicy Emaus. Rzeczywi-

ście „Emaus” jest tak zasobnym i pojemnym znaleziskiem, że można z niego wydobyć nieskończoną mno-gość „kopalin”. Jest tu więc i droga, wędrowanie, wspólnota, wiara z wątpliwościami, miłość przygaszona, resztki zduszonej nadziei, jest ucieczka, rozmowa, słowo Boże, zasłuchanie, zauroczenie, zdumienie, dołącza Obcy-Gość, przychodzi gościna, gospoda, posiłek, wzruszenie, dzielenie chleba, Sakrament, rozpoznanie, kontemplacja, zaskoczenie, rozgrzanie, przynaglenie, przyspieszenie, powrót do swoich (s. 7).

Cytowane tutaj wyznania metaliterackie pisarza mogą być kluczem do czytania poezji Wójtowicza, aczkolwiek autor jest – w moim przekonaniu – dość przekorny i to zarówno w tekstach par excellence literackich, jak i w komentarzach do nich. Nigdy nie dopowiada kwestii do końca, daje czytelnikowi okazję do namysłu, refleksji do własnego odczytania tej poezji. Wspominany tutaj Krzysztof Dybciak przypomina, że „współczesny pisarz ma za zadanie przełamywać bezwład i nijakość mowy”. Poezja Kazimierza Wójtowicza jest ciekawym polem obserwacji dialogu sacrum z życiem codziennym. W jego języku obok cytatów ze Starego i Nowego Testamentu znajdziemy żargon ekonomiczny, administracyjny, wojskowy, kolokwialnie potoczny, środków masowej komunikacji.

Wykorzystanie języka potocznego do omawiania poważnych kwestii religijnych sprawia

– według niego – że „elementy świata codzienności plasują się na wyższej płaszczyźnie rzeczywistości”.

Ks. Stefan Radziszewski w Prawie posłowiu do omawianego tomu, w błyskotliwym eseju literackim zawarł wiele ciekawych kontemplacji na temat tej liryki, odczytywanych niejako z dwóch pozycji: kapłana i polonisty. Niektóre z nich przywołam poniżej. „O poezji się nie rozmawia, ale milczy”. Bardzo mi ta maksyma odpowiada. Toteż rzadko wypowiadam się na temat liryki, bardziej komentarzowi poddaje się proza narracyjna. A oto inne trafne uwagi: „Poezja Wójtowicza nie jest słodką religijną kołysanką. I nie ucieka 354

Wiersze niemal zebrane Kazimierza Wójtowicza

w sferę gwiazd, aby nie patrzeć na świat pełen cierpienia i bólu”. „Poeta apostoł nie pozu-je na teologa oryginała bądź sceptycznego gnostyka, który słodkawe dywagacje swojej pseudoduchowości nazywa «wadzeniem się z Bogiem»”. „Wiersze Wójtowicza nie są jednak księgą smutku. Pesymizm nie przynosi światła, które pozwala nawet najbardziej żałobne dramaty przyjąć z nadzieją i godnością”. Takich celnych dywagacji jest w tekście sporo. Stawiają one wiele kwestii, jakie nurtują poetę w sutannie, ale jednocześnie wiele znaków zapytania, myślników, jakby niedokończonych sądów. Myślę, że znakomicie korespondują one z omawianą przezeń materią literacką.

Poezja Wójtowicza jest zróżnicowana, tematy religijne, wyrażone m.in. przez cytaty z Biblii, które nieraz zastępują tytuły, czasem są jakby mottami, sąsiadują z dywagacjami na temat piękna przyrody, jej zagrożeń, pojawiają się przeciwstawienia ogrodu, natury i kamiennego miasta, refleksje o architekturze, sztuce, a także o dramatach politycznych (stan wojenny). Często na kartach tej księgi gości humor, sceptyczny uśmiech, postać klowna, a obok nich tematy poważne, egzystencjalne, ostateczne ( Monolog ze śmiercią, Ostatni dzień). Zaczynał od wierszy w formie tradycyjnych, rymowanych na kształt Adama Asnyka (pierwsze z 1969 r.), rozpamiętujących przyjęcie przezeń kapłaństwa, wierszy okolicznościowych, by w miarę zdobywania życiowych i literackich doświadczeń przejść do liryki ambitniejszej, do wspomnianych wyżej tematów z egzystencjalnymi włącznie.

Nie podejmuję w tym skróconym omówieniu poezji Wójtowicza jakiejś gruntownej jej analizy, ograniczam się jedynie do zasygnalizowania tematów, z nadzieją, że czytelnik sięgnie do tej księgi. Zebrane bowiem w jednym tomie wiersze pozwalają całościowo spojrzeć na sylwetkę poety, rozpoznać jego przemyślenia, dylematy. Mamy tutaj do czynienia z poważnym dorobkiem poetyckim. Został on doceniony przez wielu krytyków.

Pisał o nim m.in. Ryszard Matuszewski: „Niekonwencjonalne wydają mi się w wierszach Wójtowicza niektóre nawiązania do motywów biblijnych i ewangelicznych, traktowa-nych z dużą poetycką swobodą”. A cytowany już Kazimierz Dybciak zauważył: „Wójtowicz zajął ważne miejsce w nurcie poezji kapłańskiej. Udowodnił, że jego teksty poetyckie są rzeczywiście «odpisami nadziei», przekonując czytelników, iż jest w drodze i to blisko celu – prawdziwy pisarz”. Dziś po latach możemy stwierdzić, że ten „prawdziwy pisarz”

dotarł do celu, chociaż nie powiedział jeszcze ostatniego słowa. O dojrzałości tej poezji niech świadczy wiersz:

W sprawie muzeum słów

Chuchając na zabytki z drzewa

i z kamienia

nie zauważamy nawet

że na naszych oczach

niszczeją słowa

nie mniej zabytkowe

tu i tam

355

Pogłosy

klasy zerowej

Najwyższy już czas

otworzyć muzeum słów

gdzie wysłużone eksponaty

pod opieką prawa i stróżów

czekałyby w ciszy

na następne pokolenia

A więc zebrać skrzętnie

wszystkie przenośnie

wytarte już do frazesów

słowa lustra potłuczone

w których nawet historia

nie widzi swojego odbicia

słowa spłowiałe od słońca

słowa rzeki wyschnięte

słowa wyśmiane

słowa nie domówione

słowa pierwsze i słowa ostatnie

Wstęp na sale

byłby tylko za okazaniem

dowodu milczenia

Książkę zamyka biogram poety, który obecnie mieszka w Krakowie w klasztorze Zmartwychwstańców na Dębnikach. Mamy też bibliografię twórczości liczącej kilkadziesiąt tomów utworów oryginalnych, przekładów, prac redakcyjnych i użytkowych (mo-dlitewniki). Z tego bogatego dorobku w mojej bibliotece znajduje się dziesięć pozycji: Notki (1988), Opowiastki (1988), Napisy na piasku (1988), Ramotki (1989), Podpisy pod przymierzem (1989), Pokój i dobro. Wybór polskiej liryki franciszkańskiej (1989), Opisy świadectwa (1989), Droga do Emaus. Wiersze wybrane (1989), Wpisy w księgę (1994), Niosąc słowo (1989) i Ostatni monolog (2004).

356

6.14.

Przystanek Rytro

Podczas jakiegoś spotkania w Nowym Sączu na wiosnę 2013 r. otrzymałem od Andrzeja Górszczyka tomik poezji Przystanek Rytro. Stacja Nowy Sącz. Wiersze i ballady 1. Tego typu publikacji jako historyk i krytyk literatury otrzymuję od autorów z całej Polski sporo.

Najczęściej po jednorazowej lekturze lądują one na półce z książkami w mojej domowej bibliotece. O książce Górszczyka postanowiłem jednak napisać do „Rocznika Sądeckiego”, gdyż na tle masowej produkcji poetyckiej, swoistego wysypu tomików poezji, jaki obserwujemy obecnie, wyróżnia się niezłym poziomem artystycznym i bliską memu sercu problematyką regionalną. Zanim jednak do „wierszy i ballad” przejdziemy, parę zdań o ich autorze. W Nowym Sączu, na Sądecczyźnie jest on postacią znaną, popularną i – można by rzec – lubianą. Andrzej Górszczyk urodził się 29 listopada 1943 r. w Radomiu. Od wielu lat związany jest z ziemią sądecką. W latach 1974–1980 założył, kierował, pisał teksty i komponował piosenki w kabarecie „Bakcyl” w Nowym Sączu, był twórcą kabaretu „Lach”, zainicjował też narodziny kabaretu „Podegrodzie”. Znany jest jako autor Hymnu Związku Sądeczan „Wróć do Sącza, wróć nad Dunajec” , pieśni o Piwnicznej i hymnu Kamionki Wielkiej. Jest bardzo aktywny jako juror w licznych przeglądach, festiwalach i imprezach kulturalnych w regionie. Jego praca zawodowa również mocno była związana z kulturą i oświatą: dyrektor Szkoły Podstawowej w Mystkowie, instruktor w Wojewódzkim Ośrodku Kultury w Nowym Sączu, dyrektor Domu Dziecka „Pod Zielonym Serduszkiem” w Rytrze.

Miał także doświadczenia w pracy w Teatrze Solskiego w Tarnowie, był dyrektorem literackim Teatru Rampa w Warszawie, autorem widowisk teatralnych, m.in. jedynego w Polsce przedstawienia plenerowego Wesela Stanisława Wyspiańskiego. Ogromną popularność zdobył jego tekst pt. Ballada o marynarzach z Tytanica, śpiewany przez wielu artystów kabaretowych, wykorzystany w dwóch filmach: Sezon na bażanty oraz Hotel klasy lux. Narodziny ballady tak komentuje:

Moja piosenka nie ma nic wspólnego ze słynnym okrętem, oprócz tytułu. Powstała tak: stałem w 1978 r.

na balkonie mieszkania profesora Mariana Garlickiego (naczelnego chirurga Wojska Polskiego) przy al. Szucha w Warszawie. Patrzyliśmy na wysiadających z czarnych limuzyn dygnitarzy ministerialnych. System komunistyczny w Polsce przeżywał już kryzys, chylił się ku upadkowi. Profesor stwierdził: „Tytanic tonie”, a ja niemal automatycznie dodałem – „a orkiestra gra”.

Tak się złożyło, że parę lat później piszący te słowa również odwiedzał generała Mariana Garlickiego w mieszkaniu przy alei Szucha. Rzeczywiście z okien jego balkonu widać było gmachy Ministerstwa Oświaty i Wychowania oraz Ministerstwa Spraw Zagranicznych.

1

A. G ó r s z c z y k, Przystanek Rytro. Stacja Sącz. Wiersze i ballady, Rytro–Nowy Sącz 2012, ss. 32. Numery stron cytowanych z tego tomu fragmentów podano w nawiasach.

357

Pogłosy

Wszystko się zgadza, może z wyjątkiem tych „czarnych limuzyn”. Z całą pewnością mogę zaświadczyć, że przynajmniej do resortu oświaty zajeżdżał polski polonez z silnikiem 2000 KM i fiat, tzw. „mirafiorka”. Jak się to ma do dzisiejszych limuzyn, każdy wie. Myślę jednak, że nie te auta są ważne, ale informacja o genezie wiersza, o jego politycznym podtekście, co zresztą często było wykorzystywane także po upadku tamtego systemu.

Wstęp do tomu Przystanek Rytro. Stacja Nowy Sącz napisał Jerzy Gwiżdż, obecny Wiceprezydent Miasta Nowego Sącza. Myślę jednak, że nie to zadecydowało o wyborze autora przedsłowia, a fakt, iż również on sprawdza swoje pióro jako twórca wierszy.

Tomik Andrzeja Górszczyka – notuje Gwiżdż – jest jedynym w swoim rodzaju i chyba jedynym po prostu zbiorem poezji w Polsce, poświęconym w całości jednej niewielkiej miejscowości. Urokliwemu Rytru

– prawdziwej perle Popradu. […] Majstersztyk Andrzeja Górszczyka polega na tym, że inteligentnie i dowcipnie złożył cały tomik, choć nie miał zamiaru robić swojemu Rytru reklamy turystycznej. […] Ten oryginalny i ciekawy tomik będzie niebawem bibliofilskim specjałem dla miłośników pięknej ziemi ryterskiej (s. 3).

Książeczka Andrzeja Górszczyka ma podtytuł „wiersze i ballady”. Prawdę mówiąc, to dość trudno w tym tomie odróżnić jedne od drugich. Większość tekstów ma po prostu balladowy charakter. By odświeżyć sobie semantykę słowa „ballada”, sięgnąłem do Słownika rodzajów i gatunków literackich 2, gdzie obszernie omówiono to pojęcie. Oto niektóre sformułowania: „jest to krótki wierszowany utwór epicki na temat niezwykłego zdarzenia, o zabarwieniu lirycznym i o tendencji do dramatycznego, dialogowego ujęcia”. Wśród róż-

nych gatunków ballady wyróżnia m.in. ludową, „której tematem są wojny, zbrodnie i miłość, włącza się nieraz fantastyka, częste jest piętno grozy”. Ballady Górszczyka ewoluują – moim zdaniem – w stronę owego aspektu ludowego. Dotyczą bowiem często legend związanych z doliną Popradu i Rytrem, jak choćby Poprad, czyli jak powstało Rytro, Ryter – a więc opowieść o rzece, która wbrew naturze nie zmierza do Dunaju, a wpada do Dunajca, nad którą rozwinęła się osada Rytro czy stylizowana na Mickiewicza historia dzielnego rycerza: Ryter

Pójdźcie, o dziatki, pójdźcie wszystkie razem

Do ruin ryterskich na wzgórze.

Ja wam wśród murów słowem i obrazem

Starą historię odkurzę.

Mamy też wiersz Rogaś z Doliny Roztoki, nawiązujący do lokalnej legendy i powieści Marii Kownackiej pod tym tytułem. Przypomnijmy, że autorka Plastusiowego pamiętnika w latach 50. przebywała nad Popradem. W wyniku jej studiów terenowych powstały dwa utwory tej krainie poświęcone, wspomniany Rogaś i Szkoła nad obłokami (o Niemcowej).

Wiersz o Rogasiu ma wszelkie cechy ballady, jest stroficzny, rymowany. Opowiada ową zachowaną w pamięci współczesnych historię, odwołując się do Kownackiej, która „fakty pomieszała”. Poeta odwołuje się również do innego pisarza dla młodzieży, do Jana Brzechwy 2

Słownik rodzajów i gatunków literackich, red. G. Gazda, S. Tynecka-Makowska, Universitas, Kraków 2006.

358

Przystanek Rytro

( Na wyspach Bergamutach). Piętnaście tekstów w tym tomiku to jedna wielka pieśń poświę-

cona miastu nad Popradem, pieśń, jak się już rzekło, o przeszłości, o legendach, o wojnie ( Bunkier), o współczesności ( Stefan Pawlik, Perełki ryterskie), o oryginalnych postaciach zdobiących to miasto ( Pelas, Ballada o trzech braciach). W niektórych wierszach daje znać o sobie duże poczucie humoru, jak w tekście na temat ortografii Na wyspach Bergamutach.

Podobno jest kot w butach… czy satyry, wiersz [bez tytułu]: „Bo tutaj się władza | Kończy i zaczyna. | Władza absolutna: | Parafia i gmina”. Autor raczej unika tematów politycznych. Jedynie w wierszu o patronie szkoły, Stefanie Pawliku, o którego toczy się spór, napisze: Siedemdziesiąt wiosen

Już prawie minęło,

A polskie piekiełko

Znowu się zaczęło.

Że patronem szkoły

Mnie zrobiła gmina,

Nie moja zasługa

I nie moja wina.

Róbcie antyruską

Propagandę szumną

Patrioci! Lecz bądźcie

Ciszej nad mą trumną.

Z tekstów Andrzeja Górszczyka emanuje ogromny sentyment do rodzinnych stron, można by powiedzieć miłość do Rytra i doliny Popradu. Widać to zwłaszcza w wierszach poświęconych przyrodzie ( Landszaft zimowy, Radziejowa, Kwiatki). Autor wykazuje tutaj ogromną wrażliwość na urodę krajobrazu nadpopradzkiego, majestatyczność Radziejowej, podobnie jak Maria Kownacka w Szkole nad obłokami bardzo wnikliwą, bardzo szczegółową znajomość tutejszej flory ( Kwiatki). Omawiane wiersze cechuje ton lekki, nierzadko nutka ironii, humoru, wrażliwości na lokalne zjawiska, a przede wszystkim umiłowanie opisywanej krainy. W kontekście współczesnej, młodej poezji są to może wiersze anachro-niczne, nie są to jednak teksty, wobec których można przejść obojętnie. W poetyckiej sza-cie rysują bowiem historię i współczesność małego miasta nad Popradem.

W zakończeniu autor pisze:

Cały zbiór jest związany z Rytrem, nie mogę sobie jednak odmówić przyjemności dołączenia do tego tomiku trzech wierszyków nowosądeckich, bo Rytro to moja ukochana przystań, a Sącz to moje korzenie i pierwsza miłość (s. 28).

Zamykają zatem całość powszechnie znany, śpiewany przez młodzież i dorosłych Hymn Związku Sądeczan, z popularnym refrenem „Wróć do Sącza, wróć nad Dunajec”

oraz dwa wiersze osobiste Mama i Ojciec.

359

6.15.

Wielka emigracja z Galicji

Martina Pollacka poznałem w latach 80. ubiegłego wieku w Wiedniu podczas pracy na stanowisku dyrektora Instytutu Polskiego. Przychodził na nasze imprezy, a zwłaszcza na spotkania z polskimi pisarzami. Podczas jednego z nich wręczył mi swoją pierwszą książkę Nach Galizien. Von Chassiden, Huzulen, Polen und Ruthenen. Eine imaginäre Re-ise durch di verschwundene Welt Ostgaliziens und der Bukowina, wydaną przez Christiana Brandstättera w Wiedniu w 1984 r. W języku polskim ukazała się ona po raz pierwszy w Olsztynie w 2000 r. oraz w Wołowcu (Wydawnictwo Czarne) w 2007 r. Ponownie spotkałem Martina Pollacka na Targach Książki w Krakowie, a ściślej na wieczorze autorskim na Kazimierzu, gdzie promował swoją ostatnią opowieść Cesarz Ameryki. Wielka ucieczka z Galicji 1 w przekładzie Karoliny Niedenthal. Od lat 80. Pollack, tłumacz (m.in. Ryszarda Kapuścińskiego), eseista, publicysta, wieloletni redaktor i korespondent „Der Spiegel’a” znacznie pomnożył swój dorobek twórczy. Poza wspomnianym debiutem Po Galicji. O chasydach, Hucułach, Polakach i Rusinach. Imaginacyjna podróż po Galicji Wschodniej i Bukowinie, czyli wyprawa w świat, którego nie ma w Polsce ukazały się: Ojcobójca. Przypadek Filipa Halsmanna (Wołowiec 2005, 2008), Śmierć w bunkrze.

Opowieść o moim ojcu (Wołowiec 2006) oraz zbiór reportaży Dlaczego rozstrzelali Stanisławów (Wołowiec 2009).

Można sobie zadać pytanie, skąd u Austriaka, urodzonego pod koniec drugiej wojny światowej, tak żywe zainteresowanie Galicją? Myślę, że jest to m.in. wynikiem jego studiów slawistycznych i historii Europy Wschodniej oraz żywej nie tylko w południowej Polsce, lecz również nad Dunajem legendy monarchii austro-węgierskiej i miłościwie panującego przez lata cesarza Franciszka Józefa I, ale przede wszystkim silnych w latach 80.

w Austrii, w czasach jej neutralności, tendencji do tworzenia tzw. regionu Europy Środ-kowo-Wschodniej ponad ówczesnymi podziałami politycznymi, z Wiedniem jako stolicą. Przekonanie o dobrotliwym cesarzu było kultywowane również w moim rodzinnym domu na Sądecczyźnie, mimo że dwóch wujów ze strony matki zginęło w wielkiej wojnie za cesarza, jeden w pamiętnej bitwie w 1915 r. pod Gorlicami, drugi w Dolomitach na granicy austriacko-włoskiej, a dziadek ze strony ojca przez wiele lat służył w armii austriackiej. Do końca swego żywota, ilekroć wymieniał nazwisko cesarza, zawsze zdejmo-wał kapelusz z głowy. Miała też moja galicyjska rodzina udział w emigracji, wuj Jan Pulit jako młody chłopiec wyjechał na początku lat 20. do – jak się u nas mówiło – „Hameryki”

w poszukiwaniu pracy.

1

Zob. M. Po l l a c k, Cesarz Ameryki. Wielka ucieczka z Galicji, tł. K. Niedenthal, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2011, ss. 252. Przy cytowanych fragmentach w nawiasach podano numery stron.

361

Pogłosy

Pomysł tej książki – pisze Martin Pollack – przyszedł mi do głowy przed kilku laty podczas lektury starych gazet i czasopism w Bibliotece Jagiellońskiej w Krakowie. […] Bogaty materiał tematyczny znalazłem w krakowskim Archiwum Państwowym, korzystając z dobrych rad i wsparcia pracujących tam pań (s. 251).

Jak z wyznania autora wynika, opowieść Martina Pollacka jest oparta na materia-

łach prasowych, archiwalnych oraz rodzinnych należących do potomków ówczesnych emigrantów. Autor ma ogromny szacunek dla faktów historycznych, które w swojej narracji ożywia, wprowadzając je w indywidualne losy ludzi. Dzięki temu otrzymaliśmy interesujący reportaż o wielkiej fali emigracji z Galicji pod koniec XIX w., o emigracji, która w równym stopniu dotknęła Żydów, Rusinów, Słowaków, jak i Polaków, emigracji w pierwszym rzędzie do Ameryki, raju, Ziemi Obiecanej, o której tutaj krążyły najróż-

niejsze legendy, jak choćby ta, że arcyksiążę Rudolf nie zmarł wraz ze swoją piękną Marią Wetserą w Mayer lingu, ale uciekł za morze i tam oczekuje na swoich niedoszłych poddanych. Otrzymaliśmy zatem świetnie skonstruowany reportaż historyczny o ambicjach socjologicznych. Stąd więc poza Stanami Zjednoczonymi pojawiają się i inne miejsca, do których uciekali mieszkańcy Galicji, jak Brazylia, a nawet Rosja.

Dociekliwy autor stara się określić przyczyny tego masowego zjawiska, odwołuje się do ustaleń polskiego przemysłowca i publicysty Stanisława Szczepanowskiego w jego głośnym dziele o nędzy galicyjskiej, w niej bowiem dopatruje się podstawowego powodu emigracji. Konstatuje:

Sytuacja materialna większości mieszkańców Galicji wyglądała ponuro, panuje ogólna nędza i ubóstwo,

„galicyjska bieda” w habsburskiej monarchii staje się przysłowiowa. Powody są wielorakie. Odpowiadają za nią w tym samym stopniu wiedeńskie władze co hrabiowscy obszarnicy, a także, znani poza granicami kraju ze swej nieudolności i korupcji, lokalni urzędnicy (s. 61).

Z zacięciem socjologa stara się dotrzeć do przyczyn tej nędzy. Toteż nie ogranicza się do trzech wskazanych wyżej przesłanek. Przypomina też o klęskach żywiołowych, jak susza, grad i powodzie, o powracającej w latach 1853, 1855 i 1872–1873 epidemii cholery i innych mniejszych epidemiach, które nawiedzały Galicję co roku. Zamyka te ogólne stwierdzenia sentencją:

Rząd w Wiedniu traktuje ten region przede wszystkim jako dostawcę surowców oraz ważny rynek zbytu dla tanich wyrobów przemysłowych (s. 61).

Martin Pollack sporo miejsca poświęca firmom transportowym, a zwłaszcza Towarzy-stwu Żeglugi Morskiej HAPAG, którym w Hamburgu kieruje Albert Ballin, urodzony w Da-nii przedsiębiorca żydowskiego pochodzenia. W tym, by interes się kręcił pomagają agenci emigracyjni, rozsiani po całej Galicji; dzięki gęstej sieci i różnego rodzaju pomocnikom do-cierają oni do najdalszych dolin Karpat, by przed tutejszą ludnością przedstawiać niebotycz-ne korzyści płynące z przemieszczenia się do Ameryki. Autor ostro ocenia ich rolę: Agentów emigracyjnych uważa się nie bez powodu za pozbawionych skrupułów handlarzy żywym towarem, którzy swoich klientów traktują niczym bydło, zaganiając ich tam, gdzie będzie większy profit (s. 32).

362

Wielka emigracja z Galicji

Znajdziemy w opowieści Pollacka opisy okropnych warunków na statkach, jakimi przewożeni są za morze galicyjscy, słowaccy, ruscy i polscy chłopi czy drobni żydowscy rzemieślnicy, opisy segregacji ze względu na stan zdrowia po przybyciu do celu, ciężkiej, katorżniczej wręcz pracy w hutach, różnorodnych oszustw ze strony agentów, a także charakterystyki indywidualnych losów tych, co pozostali za granicą, i tych, co z mniejszym czy większym dorobkiem powrócili do swoich wsi i miasteczek. To dramatyczna opowieść o losach ludzi „o nędzy, upokorzeniu, podłości, wyzysku zamkniętym w sformułowaniu «galicyjska bieda» – napisał Paweł Smoleński – „a także o marzeniu, które miało ziścić się w Ameryce, a z tym też różnie bywało”2.

Szczególną rolę w tym „eksporcie” taniej siły roboczej odgrywała stacja kolejowa w Oświęcimiu-Brzezince. Tu usadowiły się liczne agencje emigracyjne, kwitł lokalny biznes (tanie kwatery itp.), stąd bowiem blisko do granicy pruskiej, a stamtąd już bez przeszkód można było dotrzeć do portu w Hamburgu. Atmosferę tego miasteczka, swoistą gorączkę emigracyjną znakomicie charakteryzuje autor Cesarza Ameryki: W Oświęcimiu roi się od podejrzanych indywiduów – robiąc tego typu interesy, zarabiają na życie. Obok oficjalnej emigracji rozwija się przemysł wokół tej nielegalnej, całkowicie bezprawna szara strefa, przy czym granice między nimi obiema są bardzo płynne: koncesjonowani agenci występują często w roli szmuglerów, pokątni pośrednicy za pomocą niedozwolonych metod, nierzadko przy użyciu siły, napędzają klientów le-galnie działającym agencjom (s. 84).

Wspomniałem przed chwilą, że oprócz Ameryki również Brazylia i Argentyna sta-

ły się obiecanym rajem. Największa fala emigracji do Ameryki Południowej rusza po roku 1890, kiedy rząd brazylijski podejmuje próbę zaludnienia kraju przez zorganizowaną emigrację. To właśnie tutaj – według legendy – miał się schronić arcyksiążę Rudolf, by budować swoje cesarstwo dla galicyjskich poddanych. Okazuje się, że mechanizmy rekrutacji, sposoby transportu kierują się tutaj tymi samymi prawami, co w przypadku emigracji do Ameryki Północnej, tylko warunki pracy inne; tutaj karczowanie dżungli pod uprawę roli. Pollack przypomina podróż Adolfa Dygasińskiego do Brazylii, jego alar-mujące artykuły o sytuacji emigrantów, odnotowuje handel żywym towarem; wywózkę galicyjskich dziewcząt do tamtejszych domów publicznych, gdzie wszystkie prostytutki nazywa się polacos, bez względu na to, czy pochodzą z Rosji, Rumunii, Węgier czy Polski. To mniej znany rozdział XIX-wiecznej emigracji. Śladami autora Pana Balcera w Brazylii podróżował w latach 30. ubiegłego wieku Zbigniew Uniłowski. Jego reportaż Żyto w dżungli (Warszawa 1936) jest gorzkim świadectwem trudnego życia potomków emigrantów z końca XIX w.

Mamy w książce Pollacka zarejestrowany „krótki i osobliwy epizod”, jakim była emigracja do Rosji. „Pierwsi wychodźcy, rozczarowani tym, co zastali w carskim imperium, wracają już po kilku tygodniach” (s. 242). Okazało się bowiem, że zamiast obiecanych 2

Recenzja Pa w ł a S m o l e ń s k i e g o książki M. Po l l a c k a, Cesarz Ameryki… w „Notesie Wydawniczym”: https://czarne.com.pl/katalog/ksiazki/cesarz-ameryki-2017 [16.01.2017 r.].

363

Pogłosy

dworów i pól „czekały na nich biurokratyczne szykany” i „niebotyczny bałagan”. Podczas agitacji do tych wyjazdów ponownie wraca nazwisko nieboszczyka arcyksięcia Rudolfa.

Otóż rozpowszechniono wśród chłopów wieść, że cesarz w Wiedniu trapi się losem rusińskiego ludu i cieszy się, że przenosi się on do Rosji, by „zasiedlić tereny, które jego syn, arcyksiążę Rudolf, wykupił uprzednio od cara” (s. 239).

7

W marcu 1893 roku – pisze Pollack – rosyjscy żołnierze w oddalonej o jakieś dwadzieścia pięć kilometrów od Czerniowców Nowoselyzji przekazują austriackim pogranicznikom sześćdziesięciu obszarpanych i całkowicie wyczerpanych bukowińskich chłopów. Ci rzucają się na kolana i całują rodzinną ziemię […]

(s. 242).

Rozmowy

Autor Cesarza Ameryki podejmuje próbę całościowej – jak wspomniałem – charakterystyki zjawiska, stąd zapewne wywodzi się prezentacja różnych aspektów galicyjskiej emigracji, rzucona na szerokie tło stosunków społecznych i narodowościowych w tej części cesarstwa austro-węgierskiego. Okazuje się, że presji opuszczania swoich siedlisk poddani są wszyscy, bez względu na narodowość – i Słowacy, i Rusini, i Żydzi, i Polacy.

Przysłowiową nędzę galicyjską dzielą oni bowiem dość równo. Mimo ogromnej liczby faktów, cyfr, nazw miejscowości i nazwisk książka Pollacka nie nuży, wręcz przeciwnie –

jest fascynującą lekturą, gdyż te procesy migracyjne ukazane są na przykładach konkretnych ludzi, wywodzących się z różnych miejscowości w ówczesnej Galicji, ludzi z krwi i kości.

Jako historyk literatury niejednokrotnie podczas lektury książki Martina Pollacka zastanawiałem się, jak można by ją ostatecznie określić w kategoriach teoretyczno-literackich: powieść, opowieść, reportaż, esej? Przyszedł mi tu w sukurs Ryszard Kapuściński, który o debiucie naszego autora napisał:

Książka Martina Pollacka pokazuje, jak wielkie możliwości artystyczne i poznawcze zawiera ten rodzaj pisarstwa, który Clifford Geertz określa mianem gatunków zmąconych. Bo Po Galicji jest i nie jest reportażem literackim, jest i nie jest esejem historycznym, jest i nie jest książką z antropologii kulturowej. Nie jest, ale i zarazem jest tym wszystkim jednocześnie. I to na sposób nowatorski i znakomity3.

Nic dodać, nic ująć z tych słów także w przypadku Cesarza Ameryki.

3

Recenzja R y s z a r d a K a p u ś c i ń s k i e g o książki M. Po l l a c k a, Po Galicji. O chasydach, Hucułach, Polakach i Rusinach. Imaginacyjna podróż po Galicji Wschodniej i Bukowinie, czyli wyprawa w świat, którego nie ma, przeł.

A. Kopacki, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2007, ss. 244 w „Notesie Wydawniczym”: https://czarne.com.pl/katalog/ksiazki/po-galicji [16.01.2017 r.]

364

7

Rozmowy

7.1.

Nauczyciel nauczycieli

Z Profesorem Bolesławem Faronem

rozmawia Agnieszka Ogonowska

Agnieszka Ogonowska: 14 października 1773 r. została powołana do życia Komisja Edukacji Narodowej. Obchodzimy zatem w 2013 r. 240. rocznicę utworzenia w Polsce i w całej Europie pierwszego ministerstwa oświaty. Nasza uczelnia od lat 70. ubiegłego wieku nosi imię tej zasłużonej dla polskiej edukacji instytucji. Ponieważ Pan Profesor pełnił w tym czasie funkcję prorektora WSP, chciałam się dowiedzieć, jakie były okoliczności i motywy nadania tego imienia.

Bolesław Faron: Pomysł nadania uczelni imienia narodził się pod koniec lat 60. ubiegłego wieku. Padały propozycje różnych patronów zasłużonych dla polskiej oświaty. Inicjatorem i zdecydowanym orędownikiem imienia Komisji Edukacji Narodowej był ówczesny wieloletni rektor, prof. Wincenty Danek. Z jego inicjatywy 30 września 1970 r. Senat WSP

podjął uchwałę w sprawie nadania uczelni imienia Komisji Edukacji Narodowej. Było to na pierwszym posiedzeniu w nowym roku akademickim, rozpoczynającym 25. rok istnienia szkoły. O ile dobrze pamiętam, to akcentowano w tym dokumencie, że zbliża się dwusetna rocznica Komisji, że upowszechniała ona ideę świeckiego wychowania, że stan nauczycieli był otoczony jej specjalną troską itp.

– Ile czasu upłynęło od podjęcia tej uchwały do nadania imienia?

– Trzy lata. W dniu 29 września 1973 r. Rada Ministrów wydała rozporządzenie nr 233, w którym nadała naszej uczelni to zaszczytne imię. Fakt ten ogłoszono podczas uro-czystej inauguracji roku akademickiego w dwusetną rocznicę powstania KEN, która odbyła się w kinie „Kijów” w poniedziałek 15 października, a więc dzień po okrągłej dacie. Jednocześnie uczelnia została uhonorowana Medalem 200-lecia Komisji Edukacji Narodowej, a w holu głównym gmachu przy Podchorążych 2 została wmurowana tablica ufundowana przez Ministra Oświaty i Wychowania, upamiętniająca ten akt. Zawiera ona cytat z Powinności nauczyciela… Grzegorza Piramowicza: „Poświęceni na wielką usługę oświecenia drugich…”. Druga tablica umieszczona obok upamiętniała ukończenie nowego gmachu.

– Nie zauważyłam tych tablic w holu głównym. Znajdują się tutaj natomiast nazwiska doktorów honorowych naszej uczelni.

– Tablica z sentencją Piramowicza, wykonana przez znakomitego rzeźbiarza Bronisława Chromego, jest obecnie umieszczona w holu koło kasy, a tablica o budowie nowego gmachu, o ile mi wiadomo, znajduje się w archiwum uczelni.

367

Rozmowy

– Skoro już wspomniałam o tym, że był Pan prorektorem, to może porozma-wiajmy o innych funkcjach, jakie Pan Profesor pełnił w naszej uczelni. O ile wiem, to było ich sporo, bo i rektor w latach 1975–1981, dyrektor Instytutu Filologii Polskiej od 2000 do 2006 r. i kierownik Katedry Literatury Polskiej XX w. Którą z tych funkcji ceni Pan najwyżej?

– Trudno na to pytanie odpowiedzieć jednoznacznie. Mnie się wydaje, patrząc z perspektywy lat, że w każdej z tych ról udało się dość dużo zrobić, wprowadzić nowe inicjatywy. Na przykład w czasie kierowania instytutem organizowałem co roku wyjaz-dowe konferencje naukowe we wsi Maniowy. Zebrało się ich łącznie dziewięć. Każda kończyła się wydaniem rocznika naukowego („Annales”). Było to mobilizujące – jak są-

dzę – zwłaszcza dla młodej kadry do pracy naukowej, aktywizowało do badań, referatów i publikacji. Największe szanse dawało oczywiście zaszczytne stanowisko rektora. Proszę sobie wyobrazić, że byłem pierwszym rektorem, wychowankiem naszej uczelni. Wszyscy moi poprzednicy pochodzili z Uniwersytetu Jagiellońskiego. Wspominam o tym dlatego, by uświadomić, jak długi jest proces budowania własnej kadry w nowej szkole wyższej, w tym wypadku było to prawie trzydzieści lat.

– Które ze swoich ówczesnych decyzji ocenia Pan dzisiaj, po latach, jako waż-

ne, jako istotne dla rozwoju Uniwersytetu Pedagogicznego?

– Myślę, że m.in. powołanie nowych kierunków, jak wychowanie plastyczne, wspólnie z Akademią Sztuk Pięknych, dzięki wydatnej pomocy ówczesnego rektora, wybitnego rzeźbiarza prof. Mariana Koniecznego. Konieczny zresztą na wspólne posiedzenie kolegium rektorskiego przywiózł w prezencie wykonaną przez siebie rzeźbę Hugona Koł-

łątaja, na której umieścił dedykację: „Faronowi Konieczny”. Sugerując, by w przyszłości przed gmachem uczelni postawić pomnik tej zasłużonej dla Komisji Edukacji Narodowej postaci. Dzisiaj, jak Pani wie, to już samodzielny Wydział Sztuki, a wielu początkujących wtedy asystentów, jest obecnie „belwederskimi” profesorami. Kolejne przedsięwzięcie to filologia romańska. Tutaj też udało się znaleźć kooperantów. Dzięki pomocy ambasady polskiej w Brukseli nawiązaliśmy kontakt z Komisją Kultury Francuskiej stolicy Belgii, która we współpracy z Wolnym Uniwersytetem Brukselskim wsparła nas finansowo i kadrowo. Wykorzystaliśmy przy tej okazji konflikty językowe między Flamandami i Walonami. W rozmowach z przedstawicielami Komisji zaznaczyłem, że Flamandowie mają w Polsce, na Uniwersytecie Wrocławskim swój kierunek, a romanistyki ze specjalizacją cywilizacja belgijska nie ma. Przynęta chwyciła. Dzisiaj posiadamy bodajże najbogatszą w Polsce bibliotekę w języku francuskim z zakresu cywilizacji belgijskiej i – o ile wiem –

nadal żywe kontakty naukowe z Wolnym Uniwersytetem Brukselskim. Wybitny slawista, prof. Alain van Crugten jest naszym doktorem honorowym. I trzeci nowy kierunek – wychowanie techniczne. W planie była jeszcze filologia angielska czy wychowanie muzyczne. Ale wydarzenia bieżące przerwały możliwość realizacji tych inicjatyw…

– A w dziedzinie inwestycji?

368

Nauczyciel nauczycieli

– Od krakowskiego kuratorium otrzymaliśmy willę na osiedlu Kliny, która przez ja-kiś czas pełniła funkcję hotelu dla asystentów. W latach 90. ubiegłego wieku została chyba sprzedana. Uzyskaliśmy środki na budowę hotelu dla studentów zaocznych (dzisiaj się mówi niestacjonarnych), rozpoczęliśmy budowę. Dzisiaj to odnowiony budynek hotelu

„Krakowiak” przy ul. Armii Krajowej. Na jego otwarcie w 1981 r. przyjechałem z Warszawy.

– Z Warszawy?

– 12 lutego 1981 r. zostałem powołany przez Sejm na stanowisko Ministra Oświaty i Wychowania. W związku z tym, z dniem 31 marca zrezygnowałem z funkcji rektora.

Pełniącym te obowiązki został do końca kadencji doc. Tadeusz Ziętara.

– Było to całkiem nowe doświadczenie…

– W sensie administracyjnym tak. Kierowanie uczelnią a kierowanie oświatą w skali kraju to ogromna różnica. Z drugiej zaś strony była to po prostu kontynuacja mojej drogi nauczycielskiej. Po ukończeniu studiów polonistycznych w 1958 r. przez krótki czas pracowałem w Bibliotece Głównej WSP, w internacie zasadniczej szkoły zawodowej w Nowej Hucie, od września 1959 r. w II Liceum im. Króla Jana III Sobieskiego w Krakowie (przez pięć lat) jako nauczyciel języka polskiego i od października jako asystent w Katedrze Literatury Polskiej. Natomiast okoliczności, w jakich mi przyszło pracować na stanowisku ministerialnym, były niezwykle trudne. Po latach wspominam ten okres niechętnie. Był to czas ożywionych ruchów społecznych, stanu wojennego. Pracę ministra cenzurował Wydział Nauki KC PZPR, Biuro Polityczne, związki zawodowe: ZNP

i Solidarność oraz Rząd i Sejm.

– Czy w tak skomplikowanych warunkach politycznych można było coś sensownego wnieść do polskiej oświaty, dokonać jakichkolwiek reform? Był to przecież również okres wyżu demograficznego, a szkolnictwo – jak zwykle – nie-doinwestowane, nauczyciele źle opłacani.

– Jako minister – mimo różnych ograniczeń i wielu trudności – znalazłem się w dość komfortowej sytuacji. Nie byłem politykiem zawodowym, byłem pracownikiem nauki, profesorem, a nadto wieloletnim praktykiem oświatowym. Nie drżałem o stanowisko.

Miałem dokąd wracać. Toteż w tej pracy kierowałem się posiadaną wiedzą humanistyczną i zdrowym rozsądkiem.

– Było to możliwe w tamtych czasach?

– Proszę sobie wyobrazić, że tak, chociaż kosztowało to dużo nerwów i zdrowia.

– W ostatnich czasach w mediach, a zwłaszcza w prasie pojawia się wiele słów krytyki pod adresem Karty Nauczyciela, która została uchwalona za Pań-

skiej kadencji. Kiedyś nauczyciele byli z niej dumni, dawała ona im wiele przywilejów, a dzisiaj administracja terenowa, zwłaszcza wójtowie narzekają, że rujnuje im budżet, gdyż sporą ilość środków pochłaniają wydatki na oświatę.

– Historia powstania Karty Nauczyciela jest bardzo interesująca, aczkolwiek dzisiaj mało znana. W okresie przemian politycznych i społecznych po sierpniu 1980 r.

369

Rozmowy

w powstanie tego dokumentu szczególnie zaangażował się ZNP, Solidarność była prze-ciwna. Przedstawiciele Komisji Krajowej przekonywali mnie, że wystarczy, jak sprawy nauczycieli będą zabezpieczone w układzie zbiorowym o pracę, a robotnicy przypilnują także interesów pedagogów. Ministerstwo Oświaty i Wychowania stanęło po stronie ZNP

i przygotowało projekt ustawy. Nie był on jeszcze dopracowany, kiedy na pierwszym posiedzeniu Sejmu w stanie wojennym, 26 stycznia 1982 r., został poddany pod dyskusję i uchwalony jako jedyny tego typu dokument. W burzliwej debacie – wbrew stanowisku ministra – na wniosek posła SD z Nowego Targu została wprowadzona zasada bezwarun-kowego przechodzenia na emeryturę po 30 latach (20 lat przy tablicy). Co bardzo skomplikowało sytuację, gdyż od najbliższego roku szkolnego wielu nauczycieli z tego skorzystało. A był to okres wyżu demograficznego. Do pierwszej klasy przyjmowało się około 600 tys. dzieci. Trzeba było więc zatrudniać niewykwalifikowanych nauczycieli… Idea poszczególnych zapisów w Karcie była taka: skoro nie można radykalnie poprawić uposażeń nauczycieli, to podnieśmy ich status ekonomiczny poprzez cząstkowe świadczenia, np. za wychowawstwo klasy, poprawę zeszytów itp. To już wówczas generowało duże środki, tak że w 1983 r. rząd zastanawiał się, czy nie ingerować w te „przywileje”. Mówię o tych sprawach publicznie po raz pierwszy. Sprowokowała mnie Pani do szczerych wyznań.

– Skoro tak, to pociągniemy nieco jeszcze tematy oświatowe. Czy Pańskie nazwisko wiązano jeszcze z innymi kontrowersyjnymi decyzjami?

– Było ich kilka. Między innymi kwestia podręcznika do historii Polski Andrzeja Szcześniaka, w którym w 1984 r. po raz pierwszy znalazło się słowo „Katyń”. Jeszcze bardzo ostrożnie rozpatrywane: podawaliśmy stanowiska Niemców i Rosjan. Tam też znalazły się informacje o 17 września i o prześladowaniach Polaków na Kresach Wschodnich. Do tego doszedł Atlas historyczny do kl. V, w którym były aż dwa zdjęcia Piłsudskiego, przedwojenna mapa Polski, a także lista lektur, na której znalazła się m.in. twórczość Czesława Miłosza i innych emigracyjnych twórców. Dzisiaj z perspektywy lat wygląda to niewinnie, a wtedy skończyło się tym, że zajęła się mną Centralna Komisja Kontroli Par-tyjnej. Na szczęście sprawę prowadził rozumny robotnik z Pionek, który powiedział do mnie: „Towarzyszu Faron, sprawę będę tak skrupulatnie prowadził, że was w… (tu użył

niecenzuralnego słowa), ale za co innego”. Słowa dotrzymał. Miałem też trochę innych kłopotów, kiedy np. sprzeciwiłem się wprowadzeniu do szkół wojskowych zastępców dyrektorów podczas stanu wojennego, czy dopuściłem do matury pięciu warszawskich uczniów, którym zespół wojskowy odmówił tego prawa.

– A poza kwestiami politycznymi? A w sensie programowym?

– Ferment, jaki wywołał ruch solidarnościowy w roku 1980, pozwolił na dokonywa-nie w oświacie wielu zmian. Przede wszystkim wstrzymaliśmy zaprojektowaną przez ministra Jerzego Kuberskiego reformę strukturalną (dziesięciolatka), dokonaliśmy „melio-racji” programów nauczania, wprowadzając nowe treści, pewnych zmian strukturalnych, zmian w systemie doskonalenia nauczycieli.

370

Nauczyciel nauczycieli

– Czyli nie były to same porażki?

– Broń Boże! Były też inicjatywy, które wzbudzały wiele dyskusji zarówno ze strony rodziców, jak i mediów. Na przykład taka Szkoła pod Żaglami, która w roku szkolnym 1983/1984 wypłynęła w morze na statku Pogoria z 30 uczniami. Inicjatorem tego przedsięwzięcia był kapitan Baranowski. Padały sformułowania: „wypłyną i się potopią”,

„wypłyną i zmarnują dzieciom rok szkolny”, „szkoła dla elity”, „korepetycje za milion na uczestnika”. Eksperyment się udał. Młodzież zdała do następnej klasy. Wróciła szczęśliwa.

A rejs w znacznej mierze sfinansowali sponsorzy. W tym czasie została otwarta pierwsza wioska dziecięca SOS w Biłgoraju na wzór powojennej austriackiej inicjatywy. I znów zarzuty: „tylko kobiety wychowują”, „brak ojca” itp. I podręczniki szkolne finansowane przez państwo, jak to było w niektórych państwach zachodnich. Tu z kolei padało pytanie: „czy nas na to stać?”.

– O ile wiem, to Szkoła pod Żaglami funkcjonuje do dzisiaj. Spotkałam się z tego typu doniesieniami w mediach. Czytałam też, że wioski dziecięce SOS

przyjęły się w Polsce i jest ich obecnie kilkanaście. A z podręcznikami szkolnymi pojawiły się nowe problemy.

– Rynek podręczników śledzę szczegółowo jako wydawca nowoczesnego podręcznika do nauczania języka polskiego To lubię! opracowanego przez Zofię Agnieszkę Kła-kównę wraz z zespołem UP, z naszego środowiska pochodzą też książki logopedyczne autorstwa i pod patronatem pani prof. Jagody Cieszyńskiej.

– Czy oprócz strat osobowościowych, przykrości, o których Pan wspomniał, były chwile satysfakcji, radości?

– Były i są. Przede wszystkim podczas spotkań z nauczycielami. I wówczas, i nawet jeszcze dziś, po latach. Nadto była to dla mnie ważna szkoła życia. Wprawdzie jako historyk literatury nic w tym czasie nie napisałem, ale za to poznałem mechanizmy władzy, kulisy sceny politycznej, które nie zmieniają się bez względu na system polityczny. Po powrocie na uczelnię o wiele głębiej mogłem omawiać ze studentami polityczne powieści Juliusza Kadena Bandrowskiego: Generała Barcza czy Mateusza Bigdę. Po zakończeniu misji, 12 listopada 1985 r., podziemne pismo „Gazeta Niecodzienna” napisało: „W wyniku ostatnich przetasowań w rządzie ze stanowiska ministra oświaty odwołany został

profesor krakowskiej WSP Bolesław Faron, który w dość powszechnym odczuciu z umia-rem i zręcznie sterował szkolnictwem w burzliwych latach 1980–1985, ratując w stanie wojennym i powojennym wiele korzystnych zmian, które przyniósł zryw nauczycieli w okresie posierpniowym. I chyba głównie dlatego musiał odejść”.

– Z socjologicznego punktu widzenia ciekawi mnie, jak wygląda zakończenie pracy na takim stanowisku. Bo rozpoczęcie sobie wyobrażam: listy, gratula-cje, mnóstwo nowych znajomych, a może nawet i krewnych…

– Ma Pani rację. Po nominacji otrzymałem trzy tysiące listów i gratulacji. Po zakoń-

czeniu służby – kilkanaście, w tym głównie od wybitnych osób, jak prof. Jana Legowicza 371

Rozmowy

z Uniwersytetu Warszawskiego, pisarki Haliny Auderskiej, prof. Bogdana Suchodolskie-go… Fragment jego listu zapamiętałem do dziś, brzmiał on następująco: „Myślę, że z tego ministerialnego rozdziału swej biografii może być Pan w pełni zadowolony. Okres był bardzo trudny, a jednak przeprowadził Pan i szkołę, i nauczycielstwo spokojnie i taktownie na drugi brzeg”. Przyznać muszę, że te słowa wybitnego pedagoga i uczonego są dla mnie ważne do dzisiaj.

– A potem miał Pan epizod w służbie dyplomatycznej. Zmiana środowiska, zmiana charakteru pracy, nowe obowiązki, nowe zadania. Jak Pan – profesor, historyk literatury – czuł się w „gorsecie” dyplomaty, gdzie obowiązują bardzo sztywne zasady zachowań? Jaką rolę odegrał w Pańskiej biografii pobyt w Wiedniu?– Szczegółowo opisałem swoje doświadczenia wiedeńskie w „Konspekcie”, w artykule Z doświadczeń dyrektora Instytutu Polskiego, toteż w odpowiedzi na Pani pytanie pominę szczegóły tych czterech lat i czterech miesięcy. W Wiedniu byłem radcą ambasady do spraw kultury i nauki, po części również oświaty, i dyrektorem Instytutu Polskiego.

Powiem krótko, po pracy w Warszawie był to czas spokoju, kontaktów z ludźmi kultury i nauki z obu krajów, okres rozwoju osobistego, edukacji w dziedzinie kultury (Opera Wiedeńska, Filharmonia, liczne wystawy plastyczne itp.). Jednocześnie doskonalenie ję-

zyka niemieckiego i kontakty z ludźmi, przyjaźnie, które trwają do dziś! Z jednej strony wykorzystywałem dotychczasowe doświadczenia, z drugiej strony rozszerzałem swoją wiedzę jako nauczyciel nauczycieli.

– Zatrzymajmy się przy ostatnim zwrocie: „nauczyciel nauczycieli”. Czy mogę użyć go jako tytułu naszej rozmowy?

– Oczywiście, że tak! O ile nie zostanie to uznane za plagiat, gdyż sformułowanie to wykorzystałem już w swoich wspomnieniach o profesorze Janie Nowakowskim, któ-

ry mówił, że z różnych ról społecznych, zawodowych, jakie pełnił, najwyżej sobie cenił

służbę nauczycielską. Takie ideały wpajał nam, młodym. Nie on jedyny zresztą. Drugim, a może pierwszym nauczycielem, który przysposabiał mnie do tego zawodu, był profesor Wincenty Danek, wieloletni rektor krakowskiej WSP, który przy słowie „nauczycielska”, zawsze dodawał „służba”. Dziś po latach mogę powiedzieć, że jestem wiernym uczniem Wincentego Danka.

– Czas szybko płynie. Rozmowa nasza dobiega końca, a przecież wiele kwestii ledwo dotknęliśmy. Pragnę zachęcić Pana Profesora do spisania swoich wspomnień. Mnie jako osobę, która w latach 80. rozpoczynała naukę w szkole podstawowej, bardzo zaciekawił okres ministerialny w Pańskiej biografii. Może warto by było go szerzej opisać, bez emocji politycznych. Świadectwo świadka epoki byłoby ważne.

Dziękuję za rozmowę.

372

7.2.

Humanista powinien dawać świadectwo…

Z Profesorem Bolesławem Faronem rozmawia Wiesław Łuka

Wiesław Łuka: Zło wynika z ustroju dusz – konstatowali w listach do siebie Władysław Orkan i Gustaw Morcinek, dwaj przedstawiciele tzw. polskiego realizmu powieściowego. Obu prozaikom zaglądał Pan głęboko w duszę… Czy w ich prozie można odnaleźć uzasadnienie tego filozoficznego poglądu?

Bolesław Faron: Uściślijmy fakty. Korespondencję z Władysławem Orkanem, doświad-czonym już i znanym pisarzem, nawiązał początkujący autor, Gustaw Morcinek, w latach 1928 i 1929. Stało się to wówczas, kiedy twórca Komorników przystąpił do pisania jedynej, zresztą nieukończonej, powieści z Beskidu Śląskiego pt. Czantoria. Nie jest to zbyt rozległa korespondencja. W Archiwum Orkanowskim w Bibliotece Jagiellońskiej znajduje się pięć tekstów Morcinka i brulion odpowiedzi Orkana. Śląski pisarz z pełną atencją odnosi się do starszego kolegi, jest mu „bliski tożsamością socjalnego rodowodu”. Morcinek – jak Pan zauważył – przyjął zawarte w powieści W roztokach i w pismach publicystycznych ( Teoria so-cjalna) przekonanie, że przyczyną wszelkiego zła jest „nierówność dusz ludzkich”, nadto – jak wiadomo – był on nie tylko epikiem górniczego Śląska, ale także gór, Beskidu Śląskiego. Nie badałem szczegółowo, jak realizowała się w praktyce pisarskiej autora Narodzin serca fascynacja poglądami twórcy postaci Franka Rakoczego, natomiast w przypadku pisarza z Gorców wspomnieć trzeba, że poglądom tym nie hołdował on od początku swej twórczości. Orkan w pierwszych nowelach i powieści Komornicy był przekonany, że przyczyną wszelkiego zła na wsi jest bieda, nędza i wynikające z niej konsekwencje. Dopiero w czasie pracy nad powieścią W roztokach przeszedł głęboki kryzys ideowy, w wyniku którego dokonał generalnej rewizji poglądów na sytuację ludu wiejskiego. Miejsce dotychczasowych poglądów zajęła koncepcja „ras duchowych”, wywodząca się z propozycji Edwarda Abramowskiego i Stanisława Witkiewicza. Myślał nad nią głównie w latach 1903–1904. Przewartościowanie pojęć miało daleko idące konsekwencje dla warsztatu pisarskiego autora powieści W roztokach, dla konstrukcji Franka Rakoczego, bohatera W roztokach, i dramatu z jego nazwiskiem w tytule, a także dla wymowy opowiadań z tomu Herkules nowożytny i publicystyki Orkana. Analizuję te procesy w książce Władysław Orkan. Rozszerzony (Kraków 2012).

– W swoich analizach historycznoliterackich często Pan pisze o realizmie powieściowym – jak się on miał do innego kierunku tamtych dziesięcioleci, do Młodej Polski, zwanej też neoromantyzmem?

– Terminu Młodej Polski nie traktuję jako osobnego prądu artystycznego, a raczej jako nazwę okresu literackiego, który rozpoczyna się pod koniec XIX w., gdzieś około 373

Rozmowy

1894 r. i wiąże się m.in. z opublikowaniem II serii Poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera, a zamyka wraz z końcem wielkiej wojny. Wyznaczonego z jednej strony przez zjawiska literackie, narodziny tendencji modernistycznych czy – jak kto woli – neoromantyzmu, z drugiej zaś przez fakt polityczny, historyczny, zakończenie pierwszej wojny światowej.

W tym czasie pojawiają się nowe prądy artystyczne, jak symbolizm, impresjonizm czy eks-presjonizm. Narodziny tego ostatniego sytuuje w Młodej Polsce Jan Józef Lipski, wskazując na twórczość Jana Kasprowicza, a zwłaszcza jego Hymny. Ale, ponieważ w literaturze nic nie odbywa się na komendę, a wszystko ma charakter procesu, który ewoluuje, stąd na przełomie XIX i XX w. w Polsce funkcjonują również zjawiska, które osiągnęły apogeum w XIX w., takie jak realizm i naturalizm. Przykładów można wskazać wiele. Ograniczę się jedynie do wybranych, a więc w prozie Stefan Żeromski, Władysław Stanisław Reymont.

I tutaj znowu sprawa się komplikuje, gdyż realizm powieściowy u tych autorów wchodzi w relacje z naturalizmem. Takim przykładem mogą być np. Chłopi Reymonta, powieść uznana przez część krytyki za wzorcowy przykład naturalizmu. Artur Hutnikiewicz, nie-

żyjący już historyk literatury z Torunia, wskazywał w swoich pracach na powiązania prozy Stefana Żeromskiego (m.in. nowel) z naturalizmem. O elementach naturalizmu w twórczości Władysława Orkana napisałem pracę magisterską w 1958 r. A zatem realizm, funkcjonujący w Europie za sprawą m.in. Balzaca, w Polsce będzie prądem żywotnym także w latach międzywojennych pod różnymi postaciami: neorealizmu, literatury faktu, nowej rzeczowości itp. Podobnie będzie zresztą z naturalizmem Emila Zoli, którego ślady znajdziemy u licznych pisarzy pod koniec XIX w. (Sygietyński, Niedźwiecki, Konar, Ostoja-Sawicka), który również przed drugą wojną będzie się jeszcze tlił u Zbigniewa Uniłowskiego.

– Zajmuje się Pan „humanizmem chłopskim” u Orkana, ale też dokonuje głębokiej analizy twórczości Zbigniewa Uniłowskiego. Czy u autora Wspólnego pokoju, już w okresie dwudziestolecia można zobaczyć humanizm mieszczański?

Czym się wyraża jeden i drugi?

– Kategoria humanizmu pojawiła się w nauce dość dawno. Od XIV do XVI w. humanizmem renesansowym nazywano prąd filozoficzny i artystyczny, podstawowy czynnik kultury umysłowej epoki – odrodzenia. Termin pochodzi od łacińskiego humanitas (człowieczeństwo). Myśliciele XV w. stworzyli renesansową antropologię, skupiając się na badaniu natury ludzkiej i sytuacji człowieka w otaczającym świecie, w państwie, spo-

łeczeństwie, Kościele, wszechświecie, człowieka formułującego i tworzącego wartości.

Słownik terminów literackich Michała Głowińskiego, Teresy Kostkiewiczowej, Aleksandry Okopień-Sławińskiej, Janusza Sławińskiego (Wrocław 1988) tak rzecz definiuje:

„W ogólnym znaczeniu humanizmem nazywa się także wszelkie postawy przejawiają-

ce się w uznaniu człowieka wraz z jego potrzebami duchowymi i materialnymi za wartość najwyższą oraz w dążeniu do osiągnięcia wszechstronnego rozwoju jednostki ludzkiej”.

Przypomnienie znaczenia tego terminu było konieczne dla sformułowania odpowiedzi na Pańskie pytanie. Zainteresowanie twórczością Władysława Orkana i Zbigniewa 374

Humanista powinien dawać świadectwo…

Uniłowskiego wiązało się z kolejnymi etapami mojego rozwoju naukowego: autor W roztokach (jak wspomniałem – praca magisterska), twórca Wspólnego pokoju i Dwudziestu lat życia – dysertacja doktorska. Mimo zasadniczych różnic w twórczości obu autorów, wynikających z różnych epok, różnych środowisk, w jakich wzrastali (Orkan – chłopskie z końca XIX i początku XX w., Uniłowski – mieszczańskie z lat 30. XX w.), u obu twórców można zauważyć tę samą empatię wobec środowisk, z jakich się wywodzą i jakie uczynili przedmiotem swej literackiej analizy. Poza tym wspólnym mianownikiem, wszystko ich dzieli.

Orkan analizuje sytuację ekonomiczną chłopa gorczańskiego, wynikające stąd konflikty i dramaty jednostek, poszukuje dróg wyjścia z – wydawałoby się – beznadziejnej sytuacji ludu galicyjskiego poprzez zastosowanie utopijnej teorii socjalnej, Uniłowski natomiast dokonuje wiwisekcji warszawskiego środowiska literackiego ( Wspólny pokój) i dojrzewania młodszego chłopca w mieszczańskim środowisku stolicy ( Dwadzieścia lat ż ycia). Aczkolwiek – bez przesady mogę powiedzieć, że – u obu pisarzy można mówić o „uznaniu człowieka wraz z jego potrzebami duchownymi i materialnymi za wartość najwyższą”.

– Zajrzyjmy do biografii Pana Profesora – taki fakt: chłopak jedzie 25 km rowerem ze wsi Czarny Potok do Nowego Sącza, do liceum na egzamin wstępny, podczas którego ma kłopot z napisaniem słowa „klomb”, bo pierwszy raz w życiu je słyszy. Proszę o opisanie tego chłopaka (w duchu humanizmu chłopskiego), opowiedzenie o pokonywanych barierach w liceum i na studiach polonistycznych w Krakowie; jak Pan „zarabiał” na niezwykle wysokie oceny wybitnych historyków i krytyków naszej literatury (m.in. Pigoń, Wyka)?

– Czytelnikowi powinniśmy przybliżyć topografię wsi Czarny Potok. Zwykle niesłusznie kojarzy się ją z miejscowością o tej samej nazwie, która znajduje się koło Krynicy (dzisiaj jej dzielnica), położonej u stóp Jaworzyny. Wieś ta nie leży przy głównej drodze łączącej Nowy Sącz z Zakopanem, nie jest ulokowana przy ważnych szlakach turystycznych, nie posiada jakichś specjalnych atrakcji. Ma natomiast swoisty mikroklimat, co zadecydowało, że jest obecnie regionem sadowniczym, sady zajmują tutaj każdy skrawek ornej ziemi.

Czarny Potok jest osadą bardzo starą, gdyż już na początku XIV w. założono tutaj parafię św. Marcina, a Jan Długosz w Liber beneficiorum dioecesis Cracoviensis (t. 8, s. 301) pisze, że wieś zamieszkiwana jest przez paru kmieci, jest tu kilka karczm, a zagrodnicy są zobowiązani oddawać dziesięcinę biskupowi krakowskiemu.

– W książce autobiograficznej Powrót do korzeni. Nowy (Kraków 2010) szczegółowo referuje Pan przebieg drogi syna chłopskiego do…

– Do – jak się to u nas mówiło – „szkół”, a więc z Czarnego Potoka w świat, najpierw do Nowego Sącza, później do Krakowa. Toteż na Pańskie pytanie odpowiadam w maksymalnym skrócie. Był rok 1950, zaledwie pięć lat po wojnie światowej. Mam dwoje rodzeństwa: brata Stanisława i siostrę Janinę. Rodzice przez chwilę zastanawiali się, który syn pozostanie na roli, a którego należy wykształcić. Zdecydowano, że ja pójdę „do szkół”, 375

Rozmowy

a brat obejmie gospodarstwo. Toteż mój ojciec złożył podanie o przyjęcie mnie do II Liceum Ogólnokształcącego im. Bolesława Chrobrego w Nowym Sączu. Pamiętam do dzisiaj wspomnianą wyprawę na rowerze 25 km do Nowego Sącza, z przerwą na nocleg u kolegi Józefa Setlaka w Starym Sączu, pamiętam dyktando na egzaminie, w którym ro-iło się od słów, których nie znałem, jak choćby przypomniany przez Pana „klomb”, który napisałem poprawnie chyba tylko dzięki fonetyce, pamiętam dzień, w którym otrzyma-

łem zawiadomienie, że zostałem przyjęty do I Liceum Ogólnokształcącego im. Jana Długosza. Podczas wakacji nastąpiła bowiem reforma szkolnictwa w Nowym Sączu i Liceum Bolesława Chrobrego zostało zlikwidowane.

Po reformie funkcjonował wówczas system 11-letniego kształcenia ogólnokształ-

cącego, a więc po 7-letniej szkole podstawowej szło się do 4-letniego liceum. Zamieszkałem w bursie przy ul. Długosza, w odległości około 400 m od szkoły. Na początku edukacji miałem trudności w nauce, które wynikały z różnicy poziomów między wiejską szkołą podstawową z łączonymi klasami a sądeckim liceum. Problemy w zakresie języ-ka polskiego wynikały także z tego powodu, że posługiwałem się językiem gwarowym.

Stąd np. nieporozumienia, kiedy użyłem słowa „gdowa”, omawiając jakieś opowiadanie XIX-wiecznego pisarza. „A co to jest gdowa?” – zapytała nauczycielka języka polskiego Maria Hebenstreit, wywołując śmiech moich kolegów. W związku z problemami z ortografią polecono mi przepisywać jakąś książkę. Wypożyczyłem bodajże Henryka Sienkiewicza Listy z Ameryki. Kiedy skopiowałem około pięćdziesiąt stronic, okazało się, że było to wydanie sprzed 1936 r., a więc sprzed reformy ortografii. Utrwalałem więc sobie stare zasady ortograficzne. Zaległości postanowiłem nadrobić przede wszystkim poprzez zażartą lekturę. Przeczytałem np. wszystkie książki Józefa Ignacego Kraszewskiego, które znajdowały się w bibliotece szkolnej.

– Musiało to mieć pozytywny wpływ na Pańską wiedzę historyczną w wersji autora Starej baśni…

– Oczywiście, miało. Trzeba wspomnieć, że były to ciężkie lata, programy podporządkowane doktrynie kształcenia socjalistycznego. Mieliśmy jednak świetnych nauczycieli, wykształconych na przedwojennych uniwersytetach. Toteż doświadczaliśmy swoistej dychotomii edukacyjnej z ich strony. Na przykład historyk czy biolog podawali nam wiedzę, którą należało zapamiętać (treści, których nie było w programie), i treści, które należało zapisać, (a więc zgodne z programem). Po śmierci Stalina w 1953 r. nastą-

piło rozluźnienie, ale i tak w XI klasie czytaliśmy sporo tekstów ilustrujących tzw. realizm socjalistyczny (Tadeusz Konwicki, Przy budowie; Jan Wilczek, Nr 16 produkuje; Wanda Gościmińska, Mój wielki dzień). Maturę w 1954 r. zdałem z bardzo dobrymi wynikami, bodajże tylko cztery oceny dobre. Stąd propozycja ze strony dyrektora Franciszka Łap-ki – studiów na politechnice w Leningradzie. Na wyjazd do ZSRR nie uzyskałem zgody ojca, zmieniłem więc podanie na studia z kierunku budownictwo na polonistykę w Wyż-

szej Szkole Pedagogicznej w Krakowie. Po latach sądzę, że studia humanistyczne gdzieś 376

Humanista powinien dawać świadectwo…

we mnie głęboko tkwiły, a pierwotny wybór wynikał raczej z namowy rodziców i ogólnej wówczas atmosfery wobec zawodu inżyniera. Postanowiłem zostać nauczycielem języka polskiego w szkole średniej.

– Nauczyciel języka polskiego w szkole średniej, to był także duży awans…

– Miałem taki przykład z rodzinnej wsi, Jan Rostocki, ojciec mojego kolegi Macieja jako pierwszy z Czarnego Potoka ukończył Uniwersytet Jagielloński i pracował jako polonista do 1939 r. w Chełmie Lubelskim.

Wyższa Szkoła Pedagogiczna w Krakowie była uczelnią młodą, powstała w 1946 r.

Od 1954 uzyskała uprawnienia magisterskie. Trafiłem do niej dzięki sugestii mojej polo-nistki, która twierdziła, że tutaj uzyskam lepsze podstawy do pracy pedagogicznej. Mia-

ła rację. Z uczelnią tą, jak się potem okaże, związałem całe swoje życie zawodowe. Studia trwały cztery lata, kończyły się uzyskaniem stopnia magistra i uprawniały do pracy we wszystkich typach szkół. Program obejmował trzy działy: przedmioty ideologiczne (marksizm, ekonomia polityczna), pedagogiczne (pedagogika, psychologia, metodyka nauczania poszczególnych przedmiotów), ogólne (językoznawstwo, literaturoznaw-stwo). Nasi profesorowie rekrutowali się z wykształconych przed wojną nauczycieli gimnazjów o ambicjach naukowych, a więc z doktoratami. W latach 50. osiągali kolejne stopnie naukowe i funkcje akademickie. Ambicją wieloletniego rektora Wincentego Danka było, by uczelnia miała charakter zawodowy. Stąd nacisk na przygotowanie do pracy w szkole przy jednoczesnej trosce o samodzielną pracę badawczą. Szkoła, która najpierw korzystała z pracy profesorów UJ (na polonistyce: Kazimierz Wyka, Stanisław Pigoń, Zenon Klemensiewicz), z biegiem lat wykształciła własną, samodzielną kadrę naukową.

Pozwoli Pan, że przypomnę swoich nauczycieli: Wincenty Danek (specjalista od Kraszewskiego), Jan Nowakowski (zainteresowany Młodą Polską, twórczością Stanisła-wa Wyspiańskiego i naturalizmem), Stanisław Jodłowski (językoznawca, autor z Witoldem Taszyckim Słownika ortograficznego), Władysław Szyszkowski (uczył metodyki), Jan Zaleski (językoznawca, ojciec ks. Tadeusza Isakowicza-Zaleskiego, znanego działacza charytatywnego). Dali oni nam solidną wiedzę i dobrze przygotowali do nauczania w szkole. Wspominam Jana Zaleskiego, gdyż mieliśmy z nim zajęcia z gramatyki opisowej, co w moim przypadku miało poza znaczeniem merytorycznym, również praktyczne (nauka fonetyki).

– Pracę magisterską napisał Pan na temat: Elementy naturalizmu w twórczości Władysława Orkana.

– Tak. Miało to miejsce na seminarium prof. Jana Nowakowskiego, a wynikało z mojego zainteresowania pisarzem z Gorców jeszcze ze szkoły podstawowej, które utrwaliła edukacja w szkole średniej – Komornicy jako obowiązkowa lektura.

– Pracę naukową Bolesława Farona wysoko oceniali dwaj wybitni znawcy literatury: prof. Stanisław Pigoń i prof. Kazimierz Wyka… Czy Pan zetknął się z nimi na studiach polonistycznych?

377

Rozmowy

– Nie. W czasie mojej krakowskiej edukacji obaj profesorowie nie pracowali w WSP.

W początkowym okresie, tuż po powołaniu do życia uczelni, Pigoń miał zajęcia. Widywałem ich często, zwłaszcza autora Z Komborni w świat, w Bibliotece Jagiellońskiej. Po studiach podjąłem pracę jako wychowawca w internacie zasadniczej szkoły zawodowej w Nowej Hucie i Bibliotece Głównej WSP. Profesor Stanisław Pigoń zechciał zapoznać się z moją pracą o autorze Komorników. Dostarczyłem jej maszynopis Profesorowi. Przeczytał

i pozytywnie ocenił. Po trzech miesiącach mój promotor zaproponował mi podjęcie pracy na uczelni. Okazało się, że zasugerował mu to prof. Pigoń. Od października 1959 r. zosta-

łem asystentem w Katedrze Historii Literatury krakowskiej WSP.

Z Kazimierzem Wyką spotkałem się dzięki Wincentemu Dankowi. Przyjaźnili się.

Obaj pochodzili z Krzeszowic. Autor Modernizmu polskiego pomógł mi przy wyborze tematu pracy habilitacyjnej o jego mistrzu Stefanie Kołaczkowskim, profesorze literatury na Uniwersytecie Jagiellońskim przed wojną. Stefan Kołaczkowski jako historyk i krytyk literatury – tak brzmiał tytuł habilitacyjnej książki. Na tym się zresztą nie skończyło. Wyka aż do swojej śmierci w 1975 r. udzielał mi porad rzeczowych i metodologicznych. Udostęp-nił osobistą korespondencję z Profesorem. W chwilach zwątpienia podtrzymywał mnie na duchu. Wyka imponował mi szerokimi horyzontami naukowymi (zainteresowanie romantyzmem, Młodą Polską), aktywną działalnością krytycznoliteracką ( Rzecz wyobraźni) i uzdolnieniami pisarskimi (autor m.in. pastiszów poezji polskiej Duchy poetów podsłuchane).

– Opowiada Pan i wielokrotnie pisze o „skrzyni matki” pełnej przedmiotów

– to wartość fizyczna tego mebla. Ale w opisie przebija się również wartość magiczno-metaforyczna. Ile w tej skrzyni symbolizmu, a ile realizmu?

– Stara drewniana skrzynia mojej matki, pomalowana ma zielono, ozdobiona czerwonymi różami jest przedmiotem realnym. Do dziś spoczywa „uwięziona” na strychu w nowym domu mojego brata. Dlaczego uwięziona? Otóż podczas budowy wyniesiono ją na strych. Po zakończeniu inwestycji okazało się, że nie ma otworu, przez który można by ją stamtąd wynieść. Przekonałem się o tym, kiedy mój wnuk Maciej po przeczytaniu szkicu o starej skrzyni postanowił sprawdzić, czy ona naprawdę istnieje. Czy nie jest to mit. Dla nas, dzieci, zawsze miała ona znaczenie magiczne, a zwłaszcza jej zawartość, któ-

rej – jak oka w głowie – strzegła matka.

– Od czasu do czasu mogliście zajrzeć do środka i zapoznać się ze skarbami?

– Zawartość starej skrzyni ma dla mnie do dziś wartość magiczno-symboliczną. Cóż się na nią składa: stare stroje ludowe dziedziczone z pokolenia na pokolenie, pocztówki nadsyłane z różnych stron Europy przez braci i kolegów mojej matki i jej siostry, walczą-

cych na różnych frontach wielkiej wojny, zdjęcia rodzinne od początku XX w. i parę złotych jednodolarówek przysłanych przez wuja z Ameryki. A więc jest w tej starej skrzyni zawarta historia rodu rodziny Pulitów, czyli mojej matki. Co w przypadku chłopów, kiedy – poza księgami parafialnymi nie było innych dokumentów – było świadectwem trwania, historii.

378

Humanista powinien dawać świadectwo…

– Dowodzi Pan Profesor, że patriotyzm w skali makro buduje się na podwa-linach patriotyzmu w skali mikro – przyjrzyjmy się urokom tej drogi od mikro do makro…

– Przyznać muszę, że do tego przekonania doszedłem dość późno, podczas pobytu w Austrii w latach 1986–1990, kiedy to pracowałem w Wiedniu na stanowisku dyrektora Instytutu Polskiego. W tym niewielkim kraju, w samym tylko landzie Dolna Austria funkcjonuje sto muzeów regionalnych. Prawie każde miasto, także małe, je posiada, troszczy się o nie, wzbogaca jego zasoby i szczyci się nim. Pielęgnuje się tutaj tradycje regionalne w muzyce, stroju, obyczajach. Miało to miejsce jeszcze przed przystąpieniem Austrii do Unii Europejskiej. Myślę, że sprawa w przypadku naszego polskiego podwór-ka obecnie staje się coraz aktualniejsza, kiedy przystąpiliśmy do wspólnoty. Przynależ-

ność do Unii Europejskiej, która ma ogromne zasługi dla postępu cywilizacyjnego, ale jednocześnie silne tendencje unifikacyjne w wielu dziedzinach, kultywowanie odrębno-

ści kulturowej, świadomości małych ojczyzn wydaje mi się bardzo ważne. Istotną funkcję edukacyjną pełnią w tym względzie regionalne wydawnictwa, periodyki, przypominając sylwetki postaci zasłużonych dla regionu, dla nauki i kultury polskiej. Pozwala to na budowanie w dobrym tego słowa znaczeniu patriotyzmu lokalnego, który nie musi prowadzić do jakichś tendencji separatystycznych, wręcz przeciwnie – wywołać dumę z przynależności do szerszej wspólnoty. Nie do przecenienia jest też kultywowanie twórczości artystycznej – muzycznej, plastycznej czy literackiej – przez lokalnych twórców.

Dla wielu z nich jest to jedyny sposób funkcjonowania w szerszym obiegu czytelniczym, aczkolwiek dzisiaj dzięki Internetowi te możliwości są znaczne większe. Do tego przekonania dochodzę m.in. dzięki współpracy z regionalnymi periodykami Sądecczyzny, jak

„Almanach Muszyny”, „Almanach Sądecki” czy „Almanach Łącki”. Mocne trzymanie się korzeni pozwala na lepsze rozumienie własnej wspólnoty i pełniejsze rozumienie rzeczywistości w skali makro.

– A teraz o innej przebytej drodze – od wyróżnionej pracy magisterskiej na krakowskiej polonistyce do fotela rektora krakowskiego Uniwersytetu Pedagogicznego. Magnificencjo w stanie spoczynku, proszę przekonać czytelników tego wywiadu, że pokonywanie szczebli kariery historyka i krytyka literackiego nie przyspieszyło niebezpiecznie rytmu pracy Pańskiego serca, gdy równolegle pokonywał Pan szczeble innej drabiny – awansując na ministra oświaty oraz spra-wując wiele innych funkcji…

– Oj! Przyspieszyło! Przyspieszyło! Przyspieszyło niebezpiecznie rytm pracy serca.

Praca moja koncentrowała się wokół trzech różnych przedsięwzięć. Po pierwsze – prowadziłem aktywną działalność naukową, badania historycznoliterackie, uprawiałem krytykę literacką i publicystykę; po wtóre – zajmowałem się nauczaniem, najpierw w szkole średniej, później nauczaniem nauczycieli w krakowskiej WSP. Notabene uczelnia ta w ciągu lat zmieniała nazwy, począwszy od: Państwowa Wyższa Szkoła Pedagogiczna 379

Rozmowy

przez Wyższa Szkoła Pedagogiczna, Wyższa Szkoła Pedagogiczna im. Komisji Edukacji Narodowej, następnie Akademia Pedagogiczna im. KEN, po Uniwersytet Pedagogiczny im. KEN, który w 2016 r. obchodzi jubileusz 70-lecia. Wraz ze zmianami nazw placówka ta się rozwijała, rozszerzała swoje zadania, wzmacniała pozycję; po trzecie – zajmowa-

łem różne funkcje, jak np.: rektora WSP (dwie kadencje), ministra oświaty i wychowania (pięć lat), dyrektora Instytutu Polskiego w Wiedniu (cztery lata). Wszystkie one wiązały się z głównym nurtem mojego zatrudnienia, a więc z oświatą.

– Jak można było sprawować tyle funkcji?

– Otóż, uprawiałem swoistą trójpolówkę. Były okresy, kiedy koncentrowałem się głównie na badaniach naukowych, kiedy mniej intensywnie zajmowałem się zadaniami organizacyjnymi, przez cały okres pracy zawodowej uprawiałem dydaktykę. Zresztą ona sprawia mi najwięcej satysfakcji, w niej czułem się najlepiej.

– A tak zwana służba państwowa?

– To było najtrudniejsze. Czasy były ciężkie. Ja miałem ambicję, by zachować swoją osobowość, spożytkować wieloletnie doświadczenie pedagogiczne. Wbrew przeciwno-

ściom losu udało mi się paru rzeczy dokonać.

W sensie osobistym to najtrudniejszy okres w moim życiu. Nie napisałem wtedy ani jednego zdania w mojej głównej dziedzinie, w zakresie literaturoznawstwa. Natomiast pobyt w Wiedniu to powolne odradzanie osobowości, uczestnictwo w ważnych zdarze-niach kulturalnych, kontakt z życzliwymi ludźmi, naturalny powrót do normalności.

– Jako były minister przyglądał się Pan zapewne licznym reformom polskiej szkoły. Ciągle w nich przewija się duch niezwykle krytyczny; oto jeden z najgłówniejszych problemów – praca nauczycieli – ich kiepskie przygotowanie edukacyjne i wychowawcze. Pisał Pan o gruntownej zmianie świadomości nauczycieli i wychowawców. Dlaczego kolejnym, licznym ministrom tak mało udaje się zdziałać? Czy rzeczywiście świadomość ta jest prawie niereformowalna?

– Kilkudziesięcioletnia praca na rzecz oświaty nauczyła mnie pokory wobec tego zagadnienia, powściągliwości w wydawaniu sądów. Otóż, jestem przekonany, że zbyt częste reformy nie pomagają oświacie, czasem wręcz jej szkodzą. Eksperymentuje się bowiem na żywym organizmie młodych. Zmiany w oświacie oczywiście są konieczne, wynikają one z przemian ustrojowych, postępu cywilizacyjnego i naukowego. Sądzę jednak, że w Polsce następują one zbyt często i nie mają znamion postępu ewolucyjnego.

– Ta karuzela rotacyjna szefów oświaty i szkolnictwa…

– Ambicje każdej nowej ekipy do reformowania, rozpoczynania niejako od począt-ku, bez wykorzystania dobrych doświadczeń poprzedników, prowadzą do dezorientacji nauczycieli i innych pracowników oświaty. Za duże utrudnienie uważam biurokratyza-cję działań szkoły. Proces edukacyjny i wychowawczy wymaga ciągłości, konsekwencji, reago wania na zagrożenia cywilizacyjne itp. Podam Panu przykład. W roku 1989 mieliśmy w Polsce dobrze rozwinięty system szkolnictwa zawodowego: technika, licea zawodowe 380

Humanista powinien dawać świadectwo…

i zasadnicze szkoły zawodowe. W latach 90. ta część szkolnictwa została zniszczona (pozostały resztki). Dzisiaj słyszę z ust prominentnych przedstawicieli administracji oświatowej, że istnieje pilna potrzeba reaktywowania tego typu szkolnictwa. Zastanawiam się więc, czy nie lepiej było wówczas dokonywać przekształceń tych szkół stosownie do nowych potrzeb, a nie likwidować jako relikt przeszłości.

– Od lat słyszymy także narzekania rodziców, mediów, nadzoru pedagogicznego na niski poziom nauczycieli…

– Pedagodzy są po prostu wypadkową społeczeństwa, z jakiego się wywodzą. Za-wód od lat nisko opłacany, biedny, ale odpowiedzialny. Jak kształcić nauczycieli? Jestem zwolennikiem tradycyjnego ich przygotowania w dobrych zawodowych, o wysokich kompetencjach naukowych, uczelniach. Musimy mieć świadomość, że wykształcenie nauczyciela nie kończy się w murach uniwersytetu. Stąd niezwykle ważne jest doskonalenie zawodowe czynnych nauczycieli, ich samokształcenie. Myślę, że tutaj jest jeszcze bardzo dużo do zrobienia.

– Porusza Pan m.in. problem manipulowania kanonami lektur szkolnych.

Owo manipulowanie ciągle trwa! Wybór autorów i tytułów książek powoduje mętlik w głowach polonistów i uczniów. Czy jest szansa, że ta karuzela nazwisk i tytułów kiedyś się zatrzyma, co pozwoli twórczo odpocząć jednym i drugim?

– Kanon lektur na poziomie wszystkich typów szkół jest sprawą nieodzowną. Chodzi po prostu o to, by kolejne pokolenia miały szansę poznać podstawowe zabytki kultury, do których należą także teksty literackie. Moim zdaniem powinien on obowiązywać w dwóch wersjach: podstawowej i do wyboru. W tej drugiej, pozwalającej poloniście, by dobierał teksty w korelacji z możliwościami percepcyjnymi uczniów. Zbyt częste manipulowanie przy lekturach przez kolejne ekipy ministerialne do niczego dobrego nie prowadzi, a na pewno do wspomnianego mętliku w głowach polonistów i uczniów. Muszę, niestety, Pana zmartwić, nie widzę końca tego procederu, aczkolwiek pewne zmiany, zwłaszcza w zakresie literatury współczesnej, zawsze są konieczne. Niektóre teksty odchodzą po prostu do lamusa historii literatury. Na to nie ma rady.

– Wejdźmy na drabinę historyczno- i krytycznoliteracką – pisze Pan o krytyce z dwudziestolecia. A obecnie poeci i prozaicy również narzekają na jej jakość, zaś niektórzy kwestionują nawet jej istnienie – czy słusznie?

– Krytyka literacka w dwudziestoleciu międzywojennym rozwijała się świetnie.

Dysponowała znakomitymi czasopismami jak „Wiadomości Literackie” czy „Skaman-der”. Prezentowała różne orientacje filozoficzne czy ideologiczne, z marksizmem łącznie (Ignacy Fik). Wypowiedzi Leona Pomirowskiego, Kazimierza Czachowskiego, Leona Piwińskiego, Ludwika Frydego na temat ówczesnej twórczości do dzisiaj zachowały swoją wartość. Również po drugiej wojnie światowej krytyka w Polsce, mimo ograniczeń ideologicznych, miała się dobrze. Przypomnę choćby krakowską szkołę krytyki Kazimierza Wyki, liczne pisma literackie i kulturalno-społeczne, z których większość po 381

Rozmowy

przemianach ustrojowych została zlikwidowana, jak np. bliskie mojemu sercu krakowskie

„Życie Literackie”. Niektóre, jak „Twórczość”, „Dialog”, „Odra”, „Nowe Książki” lepiej czy gorzej egzystują do dziś. Poważna, oparta na głębokich podstawach filozoficznych, metodologicznych krytyka zanikła. Zamilkły spory metodologiczne. Tli się jeszcze działalność recenzencka w różnych lokalnych pismach o ambicjach literackich. Pojawiła się też nowa forma prezentowania literatury, wyrażania o niej sądów – Internet.

– Nie śmiem tego nazwać zarzutem – ale najwyższe autorytety polskiej polonistyki zwracały uwagę na Bolesława Farona z jego nadmierną „powściągliwością w formułowaniu opinii” przy analizowaniu tekstów i autorów. Jaka jest Pana opinia… o opiniach na temat Pańskiego warsztatu krytycznego? Czy rzeczywiście czuł Pan „asekurancki lęk” przed używaniem przymiotników ocennych?

– Jest to konstatacja uzasadniona. Dotyczy ona przede wszystkich moich prac naukowych o Zbigniewie Uniłowskim czy Stefanie Kołaczkowskim. Wynikało to przede wszystkim z moich przekonań metodologicznych. Jako młody pracownik nauki poszukiwałem jakiegoś oparcia metodologicznego. Zaimponowała mi wówczas zafascynowa-na strukturalizmem warszawska grupa pracowników Instytutu Badań Literackich PAN

z Januszem Stawińskim i Michałem Głowińskim. Brałem udział w organizowanych przez nich konferencjach teoretycznoliterackich, które odbywały się w różnych miejscach w Polsce. Słuchałem ich referatów i wystąpień w dyskusjach, czytałem ich i innych struk-turalistów książki. Stąd w pierwszych moich pracach naukowych ciekawiła mnie przede wszystkim czysta literackość tekstu, a może była to także ucieczka od obowiązującej wówczas interpretacji ideologicznej – propagandowego marksizmu?

– W eseju o wybitnej polonistce Marii Janion przypomina Pan jej nakaz:

„obowiązkiem humanisty jest oceniać…”. Co Pan na to? Przyznaje Pan w eseju, że wiele myśli Marii Janion wymaga rozwinięcia – proszę o rozwinięcie tej my-

śli: „głos humanistów potrzebny jest do rozwiązywania dzisiejszych dylematów”.

Trudno sobie wyobrazić czas bardziej tego wymagający.

– Więcej, Maria Janion twierdziła, że „intelektualista jest zobowiązany do krytycyzmu i do często skrajnego krytycyzmu, na tym polega, w końcu jego funkcja społeczna” .

Badaczka uznała, że obowiązkiem intelektualisty, humanisty jest wypowiadać się na tematy współczesności, dokonywać jej oceny, zabierać głos w sprawach ważnych dla wszystkich ludzi. Tak zresztą traktowała swoją misję, analizując zjawisko romantyzmu do przełomu politycznego, czy ogłaszając potem odejście od paradygmatu romantycznego w kulturze polskiej. Stało się to za sprawą przemian ustrojowych i cywilizacyjnych po roku 1959.

Romantyzm bowiem „padł na grunt historycznej sytuacji narodu w stanie klęski, narodu, który walczył o niepodległość”. Lektura romantycznych tekstów wytwarzała odpowiednie sposoby zachowań społecznych, działań w obrębie mitu. Ostatnim ruchem, który według Marii Janion był nacechowany paradygmatem romantyzmu, była Solidarność.

– Powtarzam pytanie: a co Pan na to?

382

Humanista powinien dawać świadectwo…

– Powiem krótko za Marią Janion: tak, obowiązkiem humanisty jest oceniać.

– I pytanie drugie, które tu przypomnę. Proszę o rozwinięcie myśli: „głos humanistów potrzebny jest do rozwiązywania dzisiejszych dylematów”.

– Ja także jestem zdania, że głos humanistów powinien brzmieć coraz donośniej w aktualnych sporach politycznych, np. w dzisiejszym sporze o Trybunał Konstytucyj-ny. Nie zauważyłem jednak, by politycy przejmowali się głosem intelektualistów, głosem humanistów. Czy to oznacza, że w takiej sytuacji humanista powinien milczeć? Nie! Powinien dawać świadectwo.

– Profesor Maria Janion, wybitna znawczyni polskiego romantyzmu, jest przeciwniczką pochwał „dla polskiego romantyzmu cierpiętniczego”. A teraz część społeczeństwa coraz dobitniej głosi chwałę martyrologii i tzw. moralnych zwycięstw. Dlaczego tak się dzieje i co z tego wynika?

– Mam wątpliwość, czy jest to słuszna diagnoza, że „część społeczeństwa coraz dobitniej głosi chwałę martyrologii”. To raczej politycy od dłuższego czasu (nie tyczy się to tylko obecnej władzy) lansują tzw. politykę historyczną, w której właśnie dominuje kult przegra-nych zrywów narodowych (np. powstania warszawskiego). Co z tego wynika? Nie wiem.

Jeżeli okaże się, że podejmowane w tym względzie zabiegi będą skuteczne, to odciśnie się to na psychice i postawach przynajmniej części młodego pokolenia. Czas pokaże…

– Czy syn chłopski z gór boi się, że na przykład wybitny „panicz” Witold Gombrowicz po raz drugi zostanie skreślony z listy lektur, a może i z repertuaru teatralnego?

– Nie boję się. Gombrowicz jest na tyle ważną postacią w kulturze polskiej, że sam się obroni. Jego zasługi dla przewietrzenia polskiego podwórka są niepodważalne, a jego niezwykle ciekawa powieść Ferdydurke zawsze znajdzie czytelników. Martwię się czym innym, że młodzież czyta coraz mniej oryginalnych dzieł, że w szkołach, a nawet uniwersytetach królują bryki, streszczenia, że od tego typu pomocy aż roi się w Internecie.

Dostrzegam poważne niebezpieczeństwo dla młodych ze strony współczesnych mediów.

Alarmują na ten temat poważne autorytety. Przypomnę książkę niemieckiego psychiatry i neurologa Manfreda Spitzera Cyfrowa demencja. W jaki sposób pozbawiamy rozumu siebie i swoje dzieci (Słupsk 2013) oraz Agnieszki Ogonowskiej Uzależnienia medialne, czyli o pa-tologicznym wykorzystaniu mediów (Kraków 2014).

– Panie Profesorze, były szefie krakowskiego Oddziału Związku Literatów Polskich, dlaczego w Internecie na stronach ZLP nie ma niczego na Pański temat, nie licząc fotografii i krótkiego biogramu Bolesława Farona?

– To wyłącznie moja wina. Prośbę Zarządu, bym dostarczył materiały na stronę internetową, potraktowałem chyba zbyt lakonicznie, uważając, że skoro na innych stronach (np. Instytutu Filologii Polskiej) są szersze o mnie informacje, to tutaj można je ograniczyć. A w ogóle, to, że informacje o działaniach krakowskiego oddziału są szczupłe, wynika zapewne z lenistwa innych członków, a może też z powodu braku odpowiednich 383

Rozmowy

środków i w konsekwencji osoby, która skrzętnie odnotowywałaby wszelkie działania.

Myślę, że nasz oddział ma się czym pochwalić, m.in. systematycznie organizowanymi spotkaniami w klubie „Pod Gruszką” i w Śródmiejskim Ośrodku Kultury, organizowa-niem Nocy Poetów, wydajemy też periodyk „Literat Krakowski” oraz antologie wierszy o Nocach Poezji itp. Muszę przy okazji sprostować. Otóż, nie byłem nigdy prezesem krakowskiego oddziału, członkiem zarządu i wiceprezesem – tak! Nadto w latach 90. XX w.

redagowałem wraz z Ryszardem Sadajem miesięcznik „Lektura”, pismo dzisiaj całkowicie zapomniane. Do ZLP wstąpiłem pod koniec lat 70. ubiegłego wieku. Ówczesny prezes krakowskiego oddziału, Jan Pieszczachowicz, wspomina w związku z tym taką anegdotę.

Otóż, kiedy na posiedzeniu ZLP w Warszawie referował sprawę mojego przyjęcia, prezes Jarosław Iwaszkiewicz zapytał: „A który jest ten Faron? Ten, co napisał książkę o Zbigniewie Uniłowskim? Tak – odpowiedział Pieszczachowicz. – To przyjąć, przyjąć – stwierdził Iwaszkiewicz, to dobra książka, aczkolwiek autor nie ustrzegł się drobnych pomyłek”.

W ten sposób prezes przeciął arbitralnie dyskusję, a ja zostałem przyjęty. Notabene Jarosław Iwaszkiewicz zrecenzował rzecz o autorze Wspólnego pokoju w „Życiu Warszawy”. Co dla mnie, debiutującego autora, było wielkim przeżyciem.

– Dlaczego niezwykłe bogactwo twórczo-autorskie krakowskiego środowiska literackiego nie idzie w parze z jego aktywnością i atrakcyjnością w działaniu?

– Myślę, że nie jest to sprawa tylko środowiska krakowskiego, w którym zresztą funkcjonują dwa związki: Związek Literatów Polskich i Stowarzyszenie Pisarzy Polskich, które działają oddzielnie i rzadko podejmują wspólne inicjatywy. Krakowski oddział dzia-

ła – jak wspomniałem wyżej – bez środków finansowych, bez własnego lokalu. Dopóki nie będzie większej opieki ze strony instytucji kultury (tak było kiedyś) nad związkami twórczymi, dopóty o jakichś wyraźniejszych symptomach ich działalności i aktywności twórczej będzie trudno mówić.

– W monografii Jamy Michalikowej (wyjątkowym miejscu w skali europejskiej) pisze Pan o unoszącym się w jej salach duchu Młodej Polski. Czy ten duch zaburza dzisiejszość tego miejsca, które jest raczej pogrążone w letargu?

– Jama Michalika w Krakowie to rzeczywiście wyjątkowe miejsce w Europie.

W 2013 r. jako jedyna kawiarnia z Polski znalazła się na szóstym miejscu (na piętnaście wy-różnionych) w rankingu kawiarni historycznych popularnego serwisu dla turystów – Global Grasshopper. Miałem okazję podczas pobytu w Wiedniu odwiedzić prawie wszystkie secesyjne kawiarnie nad Dunajem, jak również niektóre w Pradze, w Paryżu oraz Nancy, mogę więc zapewnić, że Jama Michalika pod względem ilości i wartości zgromadzonych dzieł nie tylko może z nimi konkurować, ale w wielu wypadkach wyraźnie nad nimi góruje.

Czas kawiarni jednak już minął. Pełni ona dzisiaj rolę zabytku kultury odwiedzanego przez zagranicznych turystów, czasem zjawi się jakaś wycieczka szkolna ze swoim polonistą, zajrzą studenci… Środowisko artystyczne Krakowa, środowiska literackie raczej to miejsce omijają. Powrotu do atmosfery opisanej przez Tadeusza Żeleńskiego-Boya nie ma, chociaż 384

Humanista powinien dawać świadectwo…

nowi gospodarze Ewa i Stanisław Kulisiowie dbają nie tylko o wysoką jakość podawanych potraw, ale również o odpowiedni program kulturalny.

– W książce Okruchy. Szkice o literaturze i kulturze XX wieku (Kraków 2005) przywołuje Pan obraz nadzwyczaj smutnego, paryskiego pogrzebu wieszcza Juliusza i jego pośmiertnych peregrynacji. Nad trumną autora Kordiana i Króla Ducha zabrakło nawet jednego słowa pożegnania. Między dwoma Wieszczami, „dwoma słońcami” ( Beniowski) panowała przepaść. Jeszcze dużo większą przepaść społeczno-polityczną w skali kraju przeżywamy dziś. Czy taki nasz narodowy los, że Polacy są największymi wrogami Polaków? Dobijamy się po polsku?

– Do wskazanego tutaj przykładu Wieszczów dodam jeszcze jeden. Otóż, obóz kon-centracyjny w Mauthausen miał swoją filię w Ebensee, miejscowości koło Salzburga. Tam w katorżniczych warunkach pracowali w sztolniach także Polacy. Odwiedzając tę miejscowość w latach 80. ubiegłego wieku, spotkałem ich dwóch, tych, którzy po wyzwoleniu obozu pozostali tutaj. Nazywali się Żuk i Sikora. Proszę sobie wyobrazić, że przez cały okres po wojnie nie rozmawiali ze sobą, a uroczystości z okazji kolejnych rocznic wyzwo-lenia obozu przez Amerykanów obchodzili osobno. Jeden o godzinie 11 wraz z pracow-nikami polskiej Ambasady, a drugi o 13 wraz z grupką swoich zwolenników. Czy taki nasz narodowy los? Chyba tak. Ciekawa byłaby odpowiedź na pytanie, gdzie szukać genezy tego zjawiska? Może w naszej historii, przeszłości? Na to pytanie nie znam jednak wiary-godnej, kompetentnej odpowiedzi…

385

7.3.

Smak słowa 1

Z Profesorem Bolesławem Faronem

rozmawiają Kalina Grzegorczyk i Patrycja Hyodo

Kalina Grzegorczyk, Patrycja Hyodo: Czy mógłby nam Pan Profesor opowiedzieć o Władysławie Orkanie, którego twórczością się Pan zajmował? Skąd Pań-

ska fascynacja tym młodopolskim artystą?

Bolesław Faron: Pierwszy kontakt z pisarzem, nie w pełni zresztą świadomy, zawdzięczam poecie z Nowego Sącza Tadeuszowi Giewont-Szczecinie. Drugi nastąpił w liceum, gdzie w nagrodę za dobre oceny otrzymałem Wybór pism Władysława Orkana, wydany w 1953

r., w bordowej okładce, ze wstępem profesora UJ Jana Błońskiego. Zabrałem go jako jedyną książkę ze sobą do Krakowa. I kiedy w 1957 r. prof. Jan Nowakowski zaproponował nam pisanie prac magisterskich na temat naturalizmu w Polsce, ja zasugerowałem właśnie twórczość Orkana. Było jeszcze ogniwo pośrednie: w liceum powieść Orkana pt. Komornicy była lekturą obowiązkową. Profesor Nowakowski moją propozycję przyjął i sformułował

temat pracy magisterskiej: Elementy naturalizmu w twórczości Władysława Orkana. Dysertację napisałem, skończyłem studia. Zostałem zatrudniony w uczelnianej bibliotece. Zajmowałem się wypożyczaniem i opracowywaniem książek. Przez rok przeszedłem przez wszystkie działy biblioteczne, ale jednocześnie znalazłem pracę w Nowej Hucie, w internacie zasadniczej szkoły zawodowej jako wychowawca. Tam pracowałem na trzech czwar-tych etatu, czyli 30 godzin tygodniowo. Pełniąc dyżur, pewnego razu otrzymałem telefon od pani Izabelli Kleszczowej, ówczesnej pracownicy Instytutu Badań Literackich (opracowała bibliografię twórczości Władysława Orkana), z którą konsultowałem się podczas pisania pracy magisterskiej. Pani Izabella powiedziała: „Prof. Stanisław Pigoń zainteresował

się pańską pracą, bo mu o niej powiedziałam”. Ogarnęło mnie przerażenie, bo prof. Pigoń w tym roku, w którym ja napisałem pracę magisterską, wydał wielką, solidną monografię Władysław Orkan. Twórca i dzieło, która do dziś nie ma sobie równych. Zgodnie z sugestią rozmówczyni zabrałem swoją pracę magisterską i pojechałem na al. Słowackiego, gdzie mieszkał Profesor. To był wybitny uczony, dla nas wielki autorytet. Widywałem go czasami w Bibliotece Jagiellońskiej, jak zmierzał do czytelni profesorskiej. Był jednym z pierwszych profesorów uniwersytetu pochodzenia chłopskiego. Urodził się w Komborni na Rze-szowszczyźnie, wydał wspomnieniową książkę Z Komborni w świat. Miał bardzo serdeczny 1

Fragment zapisu spotkania, które odbyło się 21 stycznia 2016 r. w Instytucie Filologii Polskiej UP z inicjatywy Sekcji Literaturoznawczej Koła Naukowego Filologów kierowanej przez prof. Marka Karwalę. Spotkanie prowadziły: K. Grzegorczyk i P. Hyodo.

387

Rozmowy

stosunek do młodzieży. Zawiozłem mu tę pracę, poprosił, żebym się za dwa tygodnie zgło-sił. Przyjechałem ponownie do Krakowa. Profesor powiada: „Pana praca w całości do druku się nie nadaje, ale rozdział pierwszy można opublikować”. Tekst ten ukazał się w zeszytach naukowych WSP. Profesor powiedział: „Widzę, że ma pan talent. Proponuję, by pan się uczył języków obcych, jeżeli chce pan pisać o naturalizmie, koniecznie francuskiego.

Gdzie pan pracuje?”. Mówię: „W Nowej Hucie, jestem wychowawcą w internacie”. I tak się skończyła moja rozmowa z profesorem. Kiedy wychodziłem z jego gabinetu (był już wtedy na emeryturze), bardzo mu dziękowałem, a on: „Proszę mi nie dziękować, to jest mój obowiązek”. Mówię: „Nie byłem ani pańskim uczniem, ani studentem. Jestem z innej uczelni”. On na to: „Jestem polskim profesorem. Proszę to zapamiętać”. Powiedział to na wpół

żartobliwie, ale szczerze, reprezentował bowiem ten typ profesorów, który przechodzi już do historii. Parę miesięcy po spotkaniu z Pigoniem mój promotor, który po zakończeniu przeze mnie studiów nie zgłaszał pod moim adresem żadnych propozycji zatrudnienia, pyta: „Panie kolego, czy zgodzi się pan przyjąć ofertę pracy u mnie?”. Już wiedziałem, że się zgodzę. Odpowiedziałem jednak: „Panie profesorze, ja to muszę przemyśleć”. 1 października 1959 r. zostałem zatrudniony tutaj, w WSP. Po pół roku dowiedziałem się, co skłoniło mojego promotora do tej decyzji. Otóż przypadkowo spotkał go w Bibliotece Jagielloń-

skiej prof. Pigoń, do którego miał ogromny szacunek, i powiedział o mnie. Kto w końcu zdecydował o tym, że zostałem zatrudniony? Władysław Orkan, który idzie za mną od piątej klasy, przez liceum, przez pracę magisterską, przez Pigonia. Ja się staram Orkanowi spłacać dług, organizując sesje naukowe na jego temat. Ostatnią książkę o Orkanie, zbiorową, wydałem w 2015 r. Uważam, że u Orkana mam dług nie do spłacenia, bo umożliwiał

mi wykonywanie takiego zawodu, który daje przyjemność i satysfakcję.

– Mówił Pan o profesorze Janie Nowakowskim. Jakich innych profesorów spotkał Pan podczas studiów? Jak ich Pan wspomina?

– Może opowiem o kilku profesorach, których Państwo już nie mieliście okazji poznać. Profesor Nowakowski zajmował się przede wszystkim Młodą Polską, a zwłaszcza twórczością Stanisława Wyspiańskiego. Jeżeli będziecie czytać wydania niektórych dramatów Wyspiańskiego w Bibliotece Narodowej, to znajdziecie tam jego wstępy, m.in. do

Warszawianki. Drugim ważnym dla mnie profesorem był prof. Wincenty Danek. Był on historykiem literatury, rektorem tej Uczelni przez 16 lat, a więc bardzo długo. Specjalizował się w twórczości Józefa Ignacego Kraszewskiego. Odegrał ogromną rolę w wydawaniu jego pism, napisał też kilka książek monograficznych o tym pisarzu. Kolejną ciekawą postacią był Stanisław Sierotwiński, który prowadził zajęcia z tzw. nauk pomocniczych.

Zajmował się też kulturą literacką, zwłaszcza życiem literackim w okupowanym Krakowie. Był autorem pierwszego w Polsce po drugiej wojnie światowej słownika terminów literackich. Profesor Sierotwiński to bardzo ciekawa postać. Na wykładzie o Weselu Wyspiańskiego mówił: „Proszę państwa, czy wy wiecie, skąd się wzięły postaci alegoryczne w Weselu? Wyspiański stanął pijany w drzwiach izby weselnej i wszystko to mu 388

Smak słowa

się zwidywało. Pomieszał realia wesela z tym, co się roiło w jego głowie”. Był to szok dla studentów. Przecież Wyspiański był świętością, a profesor takie rzeczy opowiada! Wspomniałem też o prof. Stanisławie Jodłowskim, który dla nas był wielkim autorytetem jako twórca słownika ortograficznego, wraz z prof. Witoldem Taszyckim. Napisali ten słownik w 1936 r. Wtedy przeprowadzono gruntowną reformę ortografii polskiej. Profesor Jodłowski był sympatyczny, pełnił funkcję prorektora i ciągle się spóźniał na zajęcia, mini-mum 15 minut. Ponieważ wiedzieliśmy, że jego słabością jest wnuk Przemek, aby opóź-

nić jeszcze wykład, zadawaliśmy mu pytania dotyczące wnuka, np.: „Jakie Przemek dziś nowe słowo wypowiedział?”. Profesor Jodłowski opowiadał nam o Przemku. Mijało 15

minut, ale profesor zdążył w ciągu 10 minut zrobić znakomity wykład z gramatyki opisowej, a pięć minut przed czasem musiał wyjść, bo się śpieszył na jakieś spotkanie urzę-

dowe. Kolejną bardzo wyrazistą postacią był prof. Tadeusz Milewski. Mieliśmy wówczas jeszcze część profesorów z UJ, uczelnia nie była kadrowo samodzielna. Proszę pamiętać, że gdy zacząłem studiować, ta uczelnia miała dopiero osiem lat. W związku z tym językoznawstwo indoeuropejskie wykładał prof. Milewski, jeden z najwybitniejszych językoznawców polskich. Był postacią niezwykle barwną, ponieważ z góry zakładał, że nigdy nie pojmiemy językoznawstwa indoeuropejskiego. Kiedyś biegł po schodach, spotkał

asystentkę. Mówi: „Pani Mario, jestem kompletnie nieprzygotowany na wykład na czwar-tym roku polonistyki”. „Pan, taki uczony?”. „Niech mi pani opowie szybko trzy kawały”.

Musiał opowiedzieć trzy kawały, bo inaczej nie dopuszczaliśmy go do głosu. Opowiedział

trzy kawały, robiła się cisza. Zaczynał się znakomity wykład indoeuropejski… Zdarzało mu się opowiadać takie kawały, za które się szło „siedzieć”, czyli polityczne.

– W latach 1975–1981 pełnił Pan profesor funkcję rektora WSP. Jak Pan wspomina ten okres? Co się udało zmienić na uczelni?

– W 1971 r. zostałem najmłodszym prorektorem w Polsce (miałem 34 lata). Trzy lata później, w roku 1975, zostałem rektorem i byłem nim przez dwie kadencje. To były czasy Gierka, który chętnie widział młodych ludzi na stanowiskach. Był to okres pewnego luzu. Po raz pierwszy dostałem 150 dolarów (na osobę) na wyjazd do Włoch i do Hiszpa-nii. Jechaliśmy z dzieckiem i mieliśmy 450 dolarów. Pokonywaliśmy odległość po 10 tys.

kilometrów, wioząc w bagażniku wszystko, łącznie z ziemniakami. Jak opowiadam o tym moim wnukom, to się śmieją. Żeby zobaczyć różne ciekawe rzeczy, trzeba było załadować olej do dwutaktu i różne inne dziwne rzeczy. W takich czasach zostałem rektorem. Jak powiedziałem, miałem trzydzieści parę lat. Dziś mój syn ma 50 lat, a mnie się wydaje, że jest niedojrzały. Mimo młodego wieku spotkałem się na uczelni z ogromnym szacunkiem ze strony starszych profesorów. Była wśród nich prof. Zofia Anna Krygowska, delegatka środowiska na konferencję UNESCO. Gdy zostałem rektorem, odbywałem z nią różnego rodzaju rozmowy. Czułem się malutki, gdy ona mówiła: „Panie Kolego, niech Pan wie, że jako rektor reprezentuje Pan nas wszystkich”. Ze strony starszych profesorów otrzymywa-

łem wspaniałe wsparcie, a przede wszystkim dobre rady. Zawsze ich uważnie słuchałem.

389

Rozmowy

– A co się wtedy działo na uczelni?

– Po pierwsze, uruchomiliśmy trzy nowe kierunki studiów: filologię romańską, wychowanie plastyczne i techniczne. Ten ostatni był co prawda tylko przetworzeniem kierunków, które istniały wcześniej – taka specjalność mechaniczna i elektryczna, w ramach której kształciliśmy nauczycieli do szkół zawodowych, przygotowywaliśmy także nauczycieli robót ręcznych w szkole – tak to się wtedy nazywało. Ciekawa była sytuacja z romanistyką. Utworzyć nowy kierunek studiów na Uczelni było bardzo trudno. Każdą naszą propozycję czujnie obserwował UJ, a decyzję podejmował minister. Dziś wystarczy decyzja senatu i rektora, wtedy wymagana była zgoda ministra. Dość długo trwały moje zabiegi, by uruchomić u nas filologię romańską. Chciałem też zorganizować filologię angielską, ale UJ całkowicie rzecz zablokował. W przypadku filologii romańskiej pomógł mi przypadek. W roku akademickim 1976/1977 byłem w Brukseli na targach oświatowych, gdzie spotkałem pracownika konsulatu polskiego, który spytał, jakie mam plany. Odpowiedziałem, że chciałbym uruchomić filologię romańską, ale Uniwersytet się nie zgadza.

On do mnie wtedy mówi tak: „Wiesz, może wykorzystalibyśmy konflikty językowe w Belgii między Flamandami a Walonami, między językiem niderlandzkim a językiem francuskim. Stworzyłbyś filologię romańską ze specjalnością: cywilizacja belgijska. Spróbuję cię skontaktować z Komisją Kultury Francuskiej miasta Brukseli i z Wolnym Uniwersytetem w Brukseli. Otrzymasz pomoc kadrową i książki”. Mieliśmy zero książek, zero pracowników, poza kilkoma lektorami językowymi. Tych frankojęzycznych Belgów przekonali-

śmy, mówiąc, że w Polsce jest filologia flamandzka na Uniwersytecie Wrocławskim, a nie ma nigdzie w Polsce filologii romańskiej ze specjalnością: cywilizacja belgijska. Zainte-resowali się tym! Przez lata dostawaliśmy od nich książki, przyjeżdżali tu profesorowie z Wolnego Uniwersytetu. Dzięki temu mamy duży instytut neofilologiczny, gdzie poza romanistyką jest filologia angielska, niemiecka, rusycystyka, nawet filologia hiszpańska i włoska. Widzicie, jak ważne są w życiu przypadki, w tym wypadku – moja rozmowa z osobą z konsulatu. W ten sposób powstał nowy kierunek.

– Często opisuje Pan swoje podróże do Wiednia, Austrii i Australii. Dlaczego?

– W Wiedniu spędziłem cztery lata i cztery miesiące jako dyrektor Instytutu Polskiego. Pisywałem wtedy do „Życia Literackiego” w Krakowie felietony pod ogólnym tytułem Pocztówki z Wiednia. Teksty te ukazywały się pod pseudonimem Andrzej Turek. Austrię wspominam z ogromnym sentymentem. Pomyślcie, w drugiej połowie lat 80. spędzi-

łem niemal cztery i pół roku w stolicy Austrii! Wspominam ów czas serdecznie z kilku powodów. Między innymi dlatego, że przeszedłem tam ze stanowiska Ministra Oświaty i Wychowania. Pięć koszmarnych, trudnych lat, kto wie czy nie najgorszych w moim życiu. Dla mnie osobiście to był okres permanentnej degradacji osobowości. Piastowałem stanowisko państwowe, ja, humanista, nie działacz partyjny z jakiegoś komitetu wojewódzkiego. Praktyk, do niedawna rektor uczelni kształcącej nauczycieli. Na szczęście, niezależnie od wszystkich obowiązujących wtedy ograniczeń, miałem spore możliwości 390

Smak słowa

forsowania niektórych swoich pomysłów i zapobiegania niektórym anomaliom w naszej oświacie. Najtrudniej mi było w stanie wojennym. Proszę sobie wyobrazić, pewnego dnia przyszło do mnie pięcioro rodziców ze skargą, że ich dzieci, zatrzymane podczas jakiejś demonstracji na którymś z mostów w Warszawie, nie zostały przez komisarzy wojskowych dopuszczone do matury. Wezwałem swoich prawników na konsultacje. W wyniku tych konsultacji, dosłownie pięć minut przed rozpoczęciem matury, wprowadziłem tych pięciu uczniów na salę egzaminacyjną. Do dziś nie dowiedziałem się, jaki był ich los. Oczywiście miałem z tego powodu duże i długotrwałe nieprzyjemności, bo sprzeciwiłem się w stanie wojennym komisarzowi wojskowemu… Ale nie o tym chciałem mówić. Chciałem powiedzieć, dlaczego tak dobrze wspominam Wiedeń. W warszawskim czasie cokolwiek bym zrobił, to było złe – złe w optyce Prezesa Rady Ministrów, złe w optyce Komitetu Central-nego, złe nawet w optyce związków zawodowych. Dlatego pobyt w Austrii był dla mnie jak sanatorium, kurort. Odnoszono się do mnie z szacunkiem. Przyjeżdżam po pięciu latach magla i nagle do mnie mówią: „panie profesorze”, „panie ministrze”, „panie rektorze”. W Austrii jest kult tytułu. Tytułomania ta jest żywa do dziś, przyjrzyjcie się choćby austriackim wizytówkom… Te wszystkie moje tytuły były przepustką do bardzo dobrych kontaktów.

Drugim krajem, który zrobił na mnie ogromne wrażenie, była Australia. Spędziłem tam sześć tygodni, przy czym znalazłem się tam za sprawą przypadku. Otóż – jako dyrektor Instytutu Filologii Polskiej – siedzę tutaj na piątym piętrze, przychodzi pani i przedstawia mi się jako Marianna Łacek. „Jestem absolwentką tej szkoły, skończyłam geografię”.

Zacząłem z nią rozmawiać. Okazało się, że jest w Sydney nauczycielką języka angielskiego. „Jak pani uczy języka angielskiego po geografii?” – pytam. Ona mówi, że w kuratorium w Sydney zauważyli w jej indeksie, że miała lektorat z angielskiego. Zaproponowała, że przetłumaczy utwory Piotra Skrzyneckiego (czy Petera Skrzyneckiego) z Sydney, któ-

rego ojczym był Polakiem. Przetłumaczyła te teksty, wydrukowaliśmy je w Wydawnictwie Edukacyjnym. Pojechałem do Sydney, do Australii, promować tę książkę. Ten ląd zrobił na mnie ogromne wrażenie. To niesamowity kraj, wielkości Europy, a ludności ma o połowę mniej niż Polska (wtedy około 18 milionów). W środku czerwona pustynia, a dookoła morze.

– Kiedy ostatecznie zakończył Pan pracę na uczelni? Kiedy odbyły się Pańskie ostatnie zajęcia ze studentami? Czy po zakończeniu pracy na uczelni przestał Pan pisać? Od 20 lat pisze Pan książkę, której wciąż nie ukończył. O czym ona jest?

– W 2007 r. formalnie powinienem przejść na emeryturę, ale pracowałem do roku 2008, a potem przez cztery lata jeszcze wykładałem na Wydziale Dziennikarstwa w Wyż-

szej Szkole im. Józefa Dietla w Krakowie, potem zrezygnowałem. Wróciłem na macie-rzystą Uczelnię i podjąłem zajęcia na kierunku: kulturoznawstwo i wiedza o mediach w moim dawnym Instytucie, gdzie prowadziłem wykłady i ćwiczenia z kultury współczesnej, nawet miałem tam seminaria magisterskie. Ostatnie zajęcia odbyłem w maju 2015 r.

Ciągle pracuję. Wydałem cztery książki zbiorowe, m.in. pracę Sądecczyzna w historiografii, 391

Rozmowy

literaturze i w mediach, książki o Władysławie Orkanie, o Jerzym Harasymowiczu, oparte na materiałach z konferencji, a także o prasie sądeckiej. Na bieżąco uprawiam krytykę literacką, piszę do kwartalnika literackiego „Wyspa”, który ukazuje się w Warszawie, do czasopisma literacko-artystycznego „Hybryda”, czasami do miesięcznika „Kraków” i do internetowej „Gazety Kulturalnej”.

Rzeczywiście, piszę od 20 lat książkę, której nie mogę skończyć. Nie wiem, dlaczego, może to jest wynik mojego lenistwa. Ostatnio prowadzono ze mną rozmowy, które miały mnie zdopingować do zamknięcia tej pracy, bo trzy czwarte już mam gotowe. To książka o noblistach. Nie opowiada ona o Miłoszu ani Szymborskiej, Reymoncie czy Sienkiewiczu, ale ma pokazać mechanizmy przyznawania Nagrody Nobla. Oczywiście najwięcej materiałów mam na temat Sienkiewicza i Reymonta. Te archiwalne materiały, do których miałem dostęp, mają więcej niż 50 lat, a więc teczki Sienkiewicza, Reymonta, Marii Dąbrowskiej (też była kandydatką), Kazimierza Michałowskiego, Leopolda Staffa.

Mam wyrzuty sumienia. Dla uspokojenia napisałem ostatnio esej o poezji Józefa Barana, żeby nie robić tego, co powinienem zrobić przede wszystkim.

– Bardzo dziękujemy za tę niezwykłą, interesującą opowieść!

392

Informacja o pierwodrukach

I

Horyzonty literatury i kultury

Wokół polskich Nobli literackich, [w:] Literatura, kultura i język polski w kontekstach i kontaktach światowych: III Kongres Polonistyki Zagranicznej. Poznań, 8–11 czerwca 2006 r. Praca zbiorowa, red. M. Czermińska, K. Meller, P. Fliciński, Poznań 2007, s. 33–56 oraz „Annales Academiae Pedagogicae Cracoviensis. Studia Linguistica” 2008, 7.3, s. 54–76. Fragm.

dotyczący Szymborskiej został zastąpiony tekstem: Wisławy Szymborskiej droga do Nobla,

„Kraków” 2012, nr 3, s. 64–67; Szymborska i Nobel, „Krytyka Literacka” 2013, nr 213, s. 18–23 (wersja poprawiona).

„Almanach Muszyny” – regionalne pismo pogranicza, [w:] Prasa sądecka od zarania do dziś 1891–2011, red. B. Faron, współpraca A. Ogonowska, Kraków 2012, s. 182–206

oraz „Rocznik Historii Prozy Polskiej” 2012, t. 15, z. 1 (29), s. 175–186 [skrócona wersja].

Problematyka regionalna w „Almanachu Sądeckim”. Rekonesans, „Rocznik Sądecki”

2010, t. 38, s. 189–204; „Nasz Głos” 2010, nr 11, s. 32–34 [skrót] oraz [w:] Prasa sądecka od zarania do dziś 1891–2011, red. B. Faron, współpraca A. Ogonowska, Kraków 2012, s. 207–219.

Maria Kownacka nad Popradem i Dunajcem, [w:] Sądecczyzna w historiografii, literaturze i mediach, red. B. Faron, Kraków 2013, s. 133–152 oraz [w:] Pogranicza, Kresy, Wschód a idee Europy, Białystok 2013, s. 761–778.

Thanatos i Polska. Kazimierz Wyka o Jacku Malczewskim, „Ruch Literacki” 2010, z. 3, s. 271–284 oraz [w:] Jacek Malczewski i symboliści, red. K. Stępnik i M. Gabryś-Sławińska, Lublin 2012, s. 159–171.

Mecenas i przyjaciel. Kazimierz Wyka o poezji Jerzego Harasymowicza, „Krytyka Literacka” 2014, nr 214, s. 24–29 [wyd. papierowe] oraz [w:] Jerzy Harasymowicz: poeta Krakowa, Bieszczadów i Sądecczyzny, red. B. Faron, Kraków 2014, s. 85–102 oraz O tym, co Alicja odkryła…: w kręgu badań nad toposem dzieciństwa i literaturą dla dzieci i młodzieży, red. A. Ungeheuer-Gołąb, M. Chrobak, M. Rogoż, Kraków 2015, s. 212–226.

Ziemi przypisany jako: O Julianie Kowalcu nie tylko osobiście, „Zdanie” 2014, nr 3/4, s. 107–

111 oraz jako: Pisarz ziemi przypisany, „Gazeta Wyborcza” 2014, nr 254 (31 X–1 XI) dod. Kraków, s. 21–22 [wersja zmieniona i skrócona].

Poezja małej ojczyzny, [w:] Borzęcin: poezja i proza Józefa Barana, Borzęcin 2014, s. 11–18 oraz „Annales Universitatis Pedagogicae Cracoviensis. Studia de Cultura” 2015, z. 7, s. 11–18, oraz „Krytyka Literacka” 2014, nr 11, s. 26–31, oraz „Hybryda” 2014, nr 24, s. 15–18 [ Silve rerum ze str. 54], Smakowanie życia, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2016, nr 1 (37), s. 112–116.

395

Pokłosie

Bronek z Obidzy, „Hybryda” 2015, nr 27, s. 57–63 oraz „Gazeta Kulturalna” 2015, nr 9, s. 10–11 i nr 10, s. 10–11, 24, oraz „Sądeczanin” 2015, nr 7, s. 70–73 [wersja skrócona].

Poezja Alicji Tanew, „Literat Krakowski” 2016, nr 9, s. 30–32.

„Lubię czuć drewno” , „Hybryda” 2015, nr 26, s. 25–30 oraz „Gazeta Kulturalna” 2015, nr 5, s. 3, 4, 10.

II

Z kontaktów z pisarzami

Wyznania żony Zbigniewa Uniłowskiego, „Hybryda” 2013, nr 22, s. 5–8 oraz „Gazeta Kulturalna” 213, nr 4, s. 3–4 i nr 5, s. 3.

Prywatny Żukrowski, „Zdanie” 2012, nr 1/2, s. 106–111.

Moje spotkanie z Czesławem Miłoszem, „Hybryda” 2014, nr 23, s. 7–9.

Testament Czesława Pankowskiego, „Kraków” 2012, nr 9, s. 86–87 oraz „Gazeta Kulturalna” 2012 (r. 17), nr 11, s. 10–11 oraz „Konspekt” 2012, nr 2, s. 22–26.

III

Lekarze piszą

Chirurgiczny styl pisania, [w:] A.J. Dziatkowiak, Serce i skalpel. Fascynacje i wspomnienia kardiochirurga 1931– 2010, Kraków 2010, s. 15–17.

Andrzeja Szczeklika Katharsis. O uwodzicielskiej mocy natury i sztuki oraz Kore.

O chorych, chorobach poszukiwaniu duszy medycyny (rekonesans literaturoznawczy), [w:] Tradycja literatury polskiej XX wieku: rozprawy i szkice: Księga jubileuszowa dedykowana Gustawowi Ostaszowi, red. E. Mazur, D. Hejda, Rzeszów 2010, s. 329–341

oraz Lekarze medycyny jako twórcy literatury polskiej i obcej, red. E. Łoch, G. Wallner, Lublin 2008, s. 63–74.

Zapiski córki Eskulapa, „Kraków” 2013, nr 4, s. 82–83.

IV

Sylwetki

Pamięć minionego czasu, „Kraków” 2007, nr 213, s. 104–106 [wersja skrócona].

Okruchy wspomnień, [w:] Sztambuch Henryka W. Żalińskiego: labuntur anni, red. K. Karolczak i Ł.T. Sroka, Warszawa 2013, s. 83–86.

396

Informacja o pierwodrukach

O Tadeuszu Ziętarze jako: O Tadeuszu Ziętarze osobiście, „Konspekt” 2011, nr 2, s. 94–96.

Szkic do portretu, [w:] S. Frycie, Szkice do portretu, Warszawa 2013, s. 7–12.

Redaktor Radia „Alfa” jako: O Ryszardzie Rodziku, „Hybryda” 2012, nr 20, s. 63–64

oraz „Małopolska” 2012, [t.] 14, s. 354–356.

V

Powrót do korzeni (ciąg dalszy)

Profesor. O Janie Rostockim opowieść biograficzna, „Almanach Łącki” 2015, nr 22, s. 6–45 oraz „Rocznik Sądecki” 2016, t. 44, s.188–219.

Ciotka Ludwika, „Almanach Łącki” 2014, nr 21, s. 4–11 oraz „Rocznik Sądecki”

2015, r. 42, s. 274–282.

Sąsiad. Stulecie Józefa Tomczyka, „Almanach Łącki” 2014, nr 20, s. 57–62.

VI

Pogłosy

Mowy i rozmowy Henryka Markiewicza, „Konspekt” 2011, nr 3, s. 142–145 oraz „Hybryda” 2011, nr 18, s. 53–56.

Objaśnianie Irzykowskiego, „Hybryda” 2012, nr 19, s. 4–6 oraz „Konspekt” 2012, nr 1, s. 132–135.

W drodze do sławy, dotąd niedrukowane.

Studia o poezji XX wieku, „Ruch Literacki” 2014, nr 2, s. 264–266.

Przewrotna księga jubileuszowa, „Kraków” 2013, nr 12, s. 80–81.

Silva rerum Józefa Barana, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2013, nr 3, s. 104–108 oraz

„Kraków” 2013, nr 7–8, s. 84–85.

Smakowanie życia, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2016, nr 1, s. 112–116.

Listy Władysława Orkana, „Hybryda”, 2013, nr 21, s. 11–13 oraz „Ruch Literacki” 2013, nr 2, s. 263–266.

Twórca wizjoner, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2015, nr 3, s. 97–101.

Polskie Madonny ludowe, [w:] M. Kownacka, Polskie Madonny Ludowe, Łącko 2013, s. 5–9 oraz jako: Polskie Madonny ludowe według Marii Kownackiej, „Sądeczanin” 2013, nr 7 (66), s. 63–65.

397

Pokłosie

Wszystkie wiersze są w bukach, „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2014, nr 3, s. 138–140.

Bieszczadzkie anioły, „Hybryda” 2015, nr 27, s. 69–71 oraz „Wyspa. Kwartalnik Literacki” 2015, nr 2, s. 134–137.

Wiersze niemal zebrane Kazimierza Wójtowicza, „Hybryda” 2012, nr 20, s. 11–12

oraz „Via Crucis” 2012, r. 15, nr 718, s. 68–71.

Przystanek Rytro, „Rocznik Sądecki” 2014, t. 42, s. 84–88.

Wielka emigracja z Galicji, „Kraków” 2012, nr 1, s. 84–88.

Indeks osób

VII

Rozmowy

Nauczyciel nauczycieli, „Konspekt” 2013, nr 4 (49), s. 22–27.

Humanista powinien dawać świadectwo… „Literat Krakowski” 2016, nr 9, s. 19–25.

Smak słowa, „Konspekt” 2016, nr 2 (57), s. 107–113.

398

Indeks osób

A

Abramowski Edward

100, 373

Baranowski Krzysztof

371

Adamczyk Marian

50

Barańczak Stanisław

25, 311, 313, 314

Adamiak Elżbieta

325, 349

Barbacki Bolesław

56

Adamska-Lisowska Ewa

43

Barć Stanisław

198, 199, 205

Aleksandrowicz Julian

231

Barnaś Kazimierz

331

Allerhand Aleksander

237

Basiaga Marek

61, 62

Allerhand Alicja

237

Basiaga Tadeusz

69

Allerhand Henryk

237

Bednarczykowie Krystyna i Czesław

204

Allerhand Jacob

237

Bellon Wojciech

349

Allerhand Joachim Herman

232

Bełcikowski Adam

308

Allerhand Leszek

231-237

Bereza Henryk

122, 126, 134, 204

Allerhand Maurycy

232, 234, 235, 236

Berezowska Maja

171

Allerhand Zinajda (z d. Rubinstein)

232

Bergstrom Sune

22

Anczyc Władysław L.

308

Bernacki Kazimierz

261, 262

Andrzejewski Marek

349

Bernard III, książę Saksonii, Meiningen

164

Apollinaire Guil aume

112

Białoszewski Miron

107, 111, 118, 314, 320, 321

Arvay Wiktor

80

Bieda Władysław

68

Askenazy Szymon

100, 308

Bielak Barbara

70

Asnyk Adam

355

Bienias Andrzej

339

Auderska Halina

372

Bieniek Franciszek

273

Augustynek Kazimierz

240

Bieniek Józef

61, 64, 266, 267, 268

Bieńkowski Zbigniew

134

B

Bilek Maciej

35, 46

Bach Jan Sebastian

133, 220

Błoński Jan

117, 317, 387

Backvis Claude

197, 200

Bobkowska Wanda

265

Baczyński Krzysztof Kamil

110, 115

Bobrowska Anna

334

Bajorek Małgorzata

41, 44, 47

Bobrowski Olgierd

269

Bajorek Zbigniew

41, 44, 47

Bodegård Anders

27

Balbus Stanisław

31

Bodin Per-Arne

26, 27

Ballin Albert

362

Bogacka-Plaskota Irena

278

Balowa Maria

96, 103

Bogaczówna Lidia

155, 158

Balzac Honoré de

374

Bogdała Marian

345

Bałucki Michał

308

Bojar Ryszard

48

Banasik Joanna

339

Böök Frederik

18, 19

Banaszak Hanna

325

Borecki Stanisław

197

Baran Józef

6, 7, 54, 120, 121, 127, 131-138, 145, Borejsza Jerzy

190

152, 155, 191, 200, 201, 251, 253, 311, Boroń Kazimierz

52

313, 314, 319-323, 325-329, 392

Borowski Zbigniew

70

Baran Kazimierz

259, 267

Borucki Tomasz

56

Baranowicz Jan

131

Boryś Stanisław

270, 271

401

Pokłosie

Boy-Żeleński Tadeusz

110, 111, 176, 187, 216, Chmielakówna Stefania

334

298, 303, 306, 385

Chmielowiec Michał

172

Bójski Witold

184

Chomicz Witold

80

Brandstaetter Roman

182, 261

Chopin Fryderyk

307, 308

Brandstätter Christian

361

Choromański Michał

188

Breza Tadeusz

317

Chrobakówna Maria

273

Brodacki Grzegorz

331, 332, 333, 334

Chromy Bronisław

367

Brodziński Kazimierz

261, 262

Chrostowska Danuta

53, 55

Brodzki Josip

30

Chrzanowski Ignacy

263, 278

Bromberg Adam

21, 22, 31

Chwin Stefan

219

Bronek z Obidzy

139-153, 252

Chwistek Leon

338

Broniewski Władysław

144

Ciećkiewicz Jakub

134, 329

Broniuszyc p. Harasymowicz-Broniuszyc Jerzy

Cieszyńska Jagoda

371

Brycht Andrzej

317

Cieszyński Antoni

237

Brzechwa Jan

358

Crugten Alain van

368

Brzega Wojciech

335

Cycoń Tadeusz (Michorowski)

266, 267, 268

Brzękowski Jan

317

Cyganik Henryk

55

Brzozowski Stanisław

100

Cyrankiewicz Józef

64

Buber Rafał

331

Cywińska Izabela

353

Bucyk Anna i Jan

86, 281

Czachowski Kazimierz

303, 381

Bucyk Jan

86, 87, 90, 270, 343

Czajka-Stachowicz Izabela

171

Buczyńska-Doroba Stefania

52

Czarnocki Konrad

18

Budaj Antonina

56

Czarnowski Adam

56

Budzynowski Jan

271

Czarny Dariusz

349

Bujarski Zbigniew

38

Czechowicz Józef

112, 219, 312

Bujnicki Tadeusz

16

Czechówna Maria

74

Bukowska Anna

317

Czekaj Mieczysław

44, 47

Bukowska Łucja

34, 39, 40

Czermański Zdzisław

176

Bukowski Tadeusz

67

Czermińska Małgorzata

209, 211, 214, 216,

Burek Tomasz

312

224, 250, 321

Burkot Stanisław

126

Czernek Stanisław

274

Burzyński Włodzimierz

97

Czubała Henryk

134

Butor Michel

215

Czycz Stanisław

317

Czyżewski Tytus

93, 117, 119

C

Czyżykiewicz Mirosław

325

Cąplak Zbigniew

52

Celan Paul

222

D

Céline Louis-Ferdinand

176, 178

Danek Wincenty

367, 372, 377, 378, 388

Chagall Marc

114

Danilewicz-Zielińska Maria

201

Chalupecký Ivan

49

Darowska Marcelina

67

Chateaubriand François-René de

219

Dayman Joen

220

Chełmoński Józef

105

Dąbrowska Maria

84, 186, 187, 392

402

Indeks osób

Dąbrowski Stanisław

55

Fałat Julian

105

Dąbrowski Wojciech

35, 38

Fałowski Kazimierz

67

Dedecius Karl (Dedecjusz Karol)

26, 28

Faron Barbara

148, 152

Dietl Jerzy

51

Faron Bolesław

171, 176, 182, 377, 382, 383

Dietl Józef

51

Faron Janina

375

Długosz Jan

375

Faron Maciej

185, 378

Długosz Józef

65, 66, 71

Faron Stanisław

121, 185

Dmowski Roman

184

Feldman Wilhelm

331, 335

Dobraczyński Jan

188

Feliński Zygmunt Szczęsny

223

Dobrowolski Stanisław Ryszard

171, 174, 175

Fik Ignacy

381

Dolejewska Bronisława (z d. Czajkowska)

334

Filipowicz Kornel

317

Domino Zbigniew

249

Fiszer Józef

68

Dorota Ficoń

339

Fiut Aleksander

195, 312

Drozd Edward

44

Fiut Ignacy

69

Drozdowski Bohdan

111, 115, 306

Fjellström Roger

27

Dubiel Jacek

225

Fleszarowa-Muskat Stanisława

185

Duda-Gracz Jerzy

185, 307

Flis Jan

68

Duda Oktawian

42

Florek Anna

67

Duda Tadeusz

43

Flukowski Stefan

171

Dunikowski Ksawery

100

Fo Dario

11

Dunin-Kozicka Maria

11

Folvarčikova Zuzanna

49

Dużyk Józef

332

Forin Magnus

30

Dybciak Kazimierz

355

Frame Janet

31

Dybciak Krzysztof

353, 354

Franciszek Józef I

292, 361

Dybiec Julian

60, 270

Franczak Jerzy

303

Dygasiński Adolf

99, 105, 363

Freud Zygmunt

305

Dygat Stanisław

226

Dymna Anna

134, 329

Frycie Stanisław

247- 250

Dziatkowiak Antoni

209-212, 228

Fryde Ludwik

303, 381

Dziatkowiak Hanna

210

G

Dzido Tadeusz

209

Gaj Dorota

46

Dziedzic Stanisław

54

Gala Jerzy

46

Dziuk Andrzej

337, 338, 339, 340

Galica Andrzej

335

E

Gałczyński Konstanty Ildefons

110, 111, 112,

113, 117, 119, 156

Elektrowicz Leszek

111

Einthoven Willem

20

Gancarz Andrzej

43

Ester Czesław

70

Garlicki Marian

357

Estreicher Karol (młodszy)

110

Garliński Józef

25

Garycka Janina

190

F

Gawroński Bohdan

337

Fajkosz Kazimierz

163

Gawski Ziemowit

61

Fallaci Oriana

189

Gazur Łukasz

337, 339

403

Pokłosie

Gąsienica-Szostak Michał

163

Gruszecka Aniela

317

Geertz Clifford

364

Gryźlicki Piotr

205

Giedroyć Jerzy

21, 22, 204, 307

Grzegorczyk Kalina

387

Gielniak Józef

163

Grześczak Marian

117

Gierek Edward

389

Grzymała-Siedlecki Adam

19, 335

Gierula Marian

57

Gulczyński Zygmunt

275

Gierymski Aleksander

105

Gumkowski Marek

95

Giewont-Szczecina Tadeusz

387

Gumplowiczowa Wanda

81

Gil Andrzej

47

Gurska Franciszka

334

Giza Jerzy

61, 69

Gustaw VI Adolf (król Szwecji)

15

Giza-Podgórska Maria

68

Gustaw Morcinek

373

Giżanka Katarzyna

66

Gwiżdż Feliks

331, 335

Głowala Wojciech

303

Gwiżdż Jerzy

358

Głowiński Michał

112, 374, 382

Gyllensten Lars

22, 23, 24

Gniadek Elżbieta

240

Godawa Marcin

69

H

Goethe Johann Wolfgang

223, 305

Hake Czesław

43

Goetl Walery

346

Hamsun Knut

19

Gołubiew Antoni

317

Harasymowicz Jerzy

5, 33, 54, 107-120, 317, 341,

Gołyźniak Grzegorz

38, 44

342, 345-347, 349, 350, 351, 352, 392

Gombrowicz Witold 16, 32, 198, 199, 250, 328, 383

Harasymowicz Maria

108, 345

Gomółka Józef

270, 271

Hardy Tomasz

19

Gościmińska Wanda

376

Hartwig Julia

31

Gościński Igor

225

Hasiak Danuta

253

Górecki Mirosław

162

Hasior Władysław

161, 163

Górny Grzegorz

12

Hauptmann Gerhart

13

Górska Franciszka

287

Hebenstreit Maria

376

Górski Roman

184

Heilman Stanisław

43, 44, 46

Górszczyk Andrzej

357-359

Heim Henry

192

Graban Władysław

55

Heinrich Władysław

265

Grabbe Christian Dietrich

304

Helski Stanisław

186

Grabek Andrzej

46

Hen Józef

226

Grabowski Andrzej

251

Henryk XXX Reuss von Köstritz

164

Grabski Jan Władysław

188

Herbert Zbigniew

13, 32, 111, 118, 221, 311,

Gretkowska Manuela

186

312, 314, 318, 321

Grochowiak Stanisław

111, 118, 345

Herling-Grudziński Gustaw

174, 191, 199, 318

Gromuś Andrzej

269

Heydl Adam

96, 99

Grotowski Jerzy

339

Hildebrand Hans

14

Grottger Artur

101

Hjarne Harald

17

Gruber Katarzyna

15, 21, 22, 26, 31

Hłasko Marek

350

Grucela Edward

78, 79, 82

Hohenzollern Charlotte

164

Gruda Adam

79

Hołuj Tadeusz

203

404

Indeks osób

Hońdo Leszek

36, 45, 50

Jelinek Elfriede

11

Horbal Bogdan

47

Jensen Alfred

17, 18

Hordyński Jerzy

311, 313

Jensen Anton

14

Hutnikiewicz Artur

374

Jiraśek Alois

17

Hyodo Patrycja

387

Jodłowski Antoni

253

Jodłowski Stanisław

377, 389

I

Joyce Carol Oates

31

Il g Jerzy

28, 29, 191

Judycki Zbigniew

239

Ił akowiczówna Kazimiera

105, 112

Jung Karol Gustaw

104

Iłowski Stanisław

86

Jurczak Antoni

51

Ingarden Roman

299

Jurkowski Stefan

190

Irzykowski Karol

303-306

Juszczak Wiesław

95, 98, 105

Isakowicz-Zaleski Tadeusz

377

Isaksson Folke

30

K

Iwaszkiewicz Jarosław

32, 99, 112, 125, 172, Kaczkowski Jan

17

177, 178, 190, 311, 312, 318, 321, 384

Kaczmarczyk Stanisław

279

Iwaszkiewiczowa Anna

172

Kaczmarski Jacek

311, 313, 314

Izmaiłow Bogdana

52

Kaden Bandrowski Juliusz

371

J

Kafka Franz

340

Jabłoński Henryk

24

Kajtoch Jacek

110, 117, 118

Jachimowicz Marian

107

Kalafut Alicja

43

Jachny Elżbieta

149

Kalinowska-Bouvy Agata

240

Jagłarz Jan

261

Kaliński Witold

35, 38

Jakimowicz Andrzej

96

Kaliszewski Andrzej

107, 115

Jakubowski Jan Zygmunt

298

Kałuzieński Antoni

273

Jakubów Jakub

162

Kamieńska Anna

120

Jakubów Jerzy

161-167

Kantor Tadeusz

227, 261, 339

Jakubów Mariola

161, 165

Kapuściński Ryszard

30, 32, 325, 329, 361, 364

Janczewska Jadwiga

338

Karłowicz Mieczysław

100

Janion Maria

299, 382, 383

Karolczak Kazimierz

239

Janowicz-Pędrak Ryszard

52

Karol XVI Gustaw (król Szwecji)

191

Jan Paweł II

56, 179,181, 200, 203, 204, 211, Karski Bogdan

35, 55

220, 221, 223, 285, 307, 309, 354

Karwala Marek

387

Jarema Józef

227

Kasprowicz Jan

100, 152, 335, 374

Jaremianka Maria

226

Kaszyński Stanisław

122

Jarocki Jerzy

307

Kawalec Józef

123

Jarończyk Juliusz

35

Kawalec Julian

121-130, 132, 134, 180, 320

Jarosz Helena

43

Kawalec Stanisława (z Bobków)

123

Jaruzelski Wojciech

210

Kądziela Józef

279

Jasienica Paweł

298

Kępiński Antoni

220

Jaworski Stanisław

131

Kierczyńska Melania

187

Jedlicz Józef

335

Kiernas-Uramowska Irena

278

405

Pokłosie

Kisielewski Stefan (Kisiel)

185, 188, 298

Kowalska Apolonia

334

Kisiel Marian

190

Kowalska Maria

64

Klag Jakub

291

Kowalski Marcin

205

Kleczkowska Krystyna

345

Kownacka Maria

5, 7, 73, 74, 75, 76, 77, 78, 79,

Kleiner Juliusz

298

80, 81, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91,

Kleist Heinrich

304

253, 281, 285, 290, 341-343, 358, 359

Klemensiewicz Zenon

265, 377

Kozakiewicz Bronisław

14

Kleszczowa Izabella

387

Kozarynówna-Okulicz Rita

226

Klimczak Jakub

287

Kozielewski Jan (Karski)

64

Klimczak Katarzyna (z d. Pulit)

287

Kozieńska Maria (z d. Lizoń)

139

Kłakówna Zofia Agnieszka

371

Kozieński Bronisław p. Bronek z Obidzy

Kłyś Ryszard

345

Kozieński Eugeniusz

139

Kmietowicz Franciszek (Frank)

35, 41, 51, 55, 56

Kozioł Urszula

311, 313

Kmietowicz Witt

34, 35, 41, 42, 44, 45, 50, 51

Kozłowska-Świątkowska Elżbieta

91

Kochanowski Jan

105, 133, 142, 276, 326, 350

Kracoń Jadwiga

51

Kochański Witold

87

Krance Charles

176

Kolenda-Zaleska Katarzyna

30, 31

Krawczyk Barbara

43

Kołaczkowski Stefan

179, 203, 303, 305, 378, 382

Kresowaty Zbigniew

349

Kołcz Bogusław

152

Kridl Manfred

195

Kołłątaj Hugon

368

Krogulska Józefa

91

Konar Alfred Aleksander

374

Kroński Tadeusz

176

Konarski Leszek

122, 123, 300

Kruczek Władysław

266

Konecka Krystyna

159

Kruczkowski Leon

188

Konieczny Marian

368

Kruk Ryszard

34, 35, 39, 41, 46, 52

Konopnicka Maria

298, 308

Krumłowski Konstanty

119

Konwicki Tadeusz

376

Kruszyński Paweł

159

Kopacz Renata

36

Krygowska Zofia Anna

389

Kopaliński Władysław

165

Krynicki Ryszard

26

Korkuć Maciej

69

Krzemińska Anna

278

Korsak Andrzej Michał

68

Krzeptowski Jan (Sabała)

338

Korusiewicz Stanisław

61, 62

Krzyś Jerzy

43, 44, 46, 56

Kosecki Tomasz

70

Krzyżanowski Jerzy

195

Kosiba Elżbieta

44, 45, 49

Krzyżanowski Julian

299

Kossak-Szczucka Zofia

188

Kuberski Jerzy

249, 250, 370

Kostkiewiczowa Teresa

374

Kucharski Jan

84

Koszucki Andrzej

53

Kucianka Jadwiga

331

Koszut Władysław

288

Kudelka Jan

67

Kościuszko Tadeusz

44, 233, 307, 308

Kudyba Wojciech

67, 69

Kott Jan

226, 299

Kulisiowie Ewa i Stanisław

385

Kowalczyk Konstanty

74, 75, 76

Kulmowa Anna

270

Kowalewska Maria

84

Kulpa Jan

273

Kowalik Tomasz

91

Kułacz Ludwik

269

406

Indeks osób

Kumor Bolesław

67

Loth Roman

332

Kumorek Janina

38

Lubart-Krzysica Jacek

55, 253

Kuncewicz Piotr

94, 95, 181, 187

Lubaś Stanisław

270

Kundľová Bibiana

49

Lubomirski Stanisław Herakliusz

105

Kupczyński Tadeusz

265

Lubomirski Teodor

49

Kuraś Józef (Ogień)

141, 143

Lundkvist Artur

21

Kurek Jalu

317

Ł

Kurowicki Jan

298

Łacek Marianna

391

Kurzeja-Świątek Maria

68

Łapka Franciszek

271, 376

Kusima Maciej

227

Ławniczakowa Agnieszka

96

Kuśniewicz Andrzej

180, 188

Łętowski Ludwik

307

Kwasiżur Krzysztof

145, 147, 149

Łoch Eugenia

225

Kwaśniewski Aleksander

293

Łomnicka-Dulak Wanda

51

Kwiatkowski Jerzy

100, 102, 107, 108, 112, 113, Łomnicki Mieczysław

78, 79

134, 312

Łopatkiewicz Piotr

44, 67

Kwiatkowski Tadeusz

187

Łopatkiewicz Tadeusz

67

Kwieciński Ignacy

266

Łubieniewska Ewa

337, 339, 340

L

Łuka Wiesław

373

Lach Jan

240

Łyczek Artur

277

Lagerqvist Pär

339

M

Lajośky Ostap

111

Machejek Władysław

155

Lam Andrzej

305

Maciąg Włodzimierz

102, 104, 112, 114

Lampedusa Tomasi Giuseppe di

223

Maciejowski Ignacy

335

Laskowska Stefania

74, 82

Madeyski Andrzej

46

Leber-Hagenau Gerda

182

Magierowa Barbara

65

Lechoń Jan

17

Maj Bronisław

299, 313

Ledóchowska bł. Maria Teresa

56

Majewski Tadeusz

268

Legowicz Jan

371

Makowski Tadeusz

93, 112

Lejeune Philippe

248, 249

Malastová Gabriela

35

Lem Stanisław

32, 317

Malczewski Jacek

5, 7, 93-105, 116, 119, 222

Leśmian Bolesław

97, 105, 137, 198

Malewska Hanna

188

Leśniak Jerzy

56

Malinowski Bronisław

338

Leśniak Stanisław

69

Maliński Mieczysław

190

Leśniak Tomasz

67

Maliszewski Aleksander

171

Lichy Bogdan

144

Małachowski Aleksander

107, 180

Liebert Jerzy

219

Małecka-Myślik Magdalena

34, 35, 45, 49, 52, 55

Lipska Ewa

180

Mamak Antoni

251

Lipski Jan Józef

374

Mandel Elmer Jules

38, 45

Lisowska Anna (z d. Bujarska)

51

Manet Édouard

328

Liszt Franciszek

219

Mann Tomasz

13, 219, 339, 340

Lorentowicz Jan

18

Marchlewska-Koj Anna

46

407

Pokłosie

Marchlewski Julian

46, 331, 335

Mitterer Felix

340

Marecki Józef 67, 199, 201, 202, 203, 204, 205, 250

Mitzner Zbigniew

171

Marecki Piotr

199, 201, 202, 205

Młyńczyk Wojciech

183

Markiewicz Anna

52, 53

Modrzejewska Helena

307, 338

Markiewicz Henryk

6, 93, 97, 112, 195, 297-301, Modzelewska Natalia

187

303, 304, 305, 306

Moll Jan

210

Marlowe Christopher

339, 340

Morawiec Elżbieta

24

Marszałek Edward

345

Morawski Szczęsny

39, 56

Martyński Jan

131

Morcinek Gustaw

331

Maruta Leszek

345

Morsztyn Jan Andrzej

112

Marzec Anna

126

Moszczak Andrzej

43

Masłowski Ludwik

305

Mrozowski Jan

232

Maślanka Józef

82

Mrożek Sławomir

32, 131, 186, 318, 319, 320,

Matejko Jan

55, 93

321, 325

Matuszewski Ryszard (Matuch)

112, 190, 355

Mściwujewska-Kruk Bożena

34, 36, 37, 48, 51, 54

Matuszkiewicz Jerzy (Duduś)

238

Mściwujewska Stefania

43

Mauer Aleksandra

325

Mściwujewski Seweryn

34, 36, 51

Mazur Adam

34, 35

Müller-Ott Dorota

124

Mądzik Leszek

339

Murzyn Krystyna

38

Melin Karl Alfred

14

Mysłakowski Zygmunt

265

Micelski Jan

270

Myszkowski Krzysztof

325, 349

Michałowski Kazimierz

392

Myślik Paweł

52

Michałowski Zygmunt

18

Myśliwski Wiesław

122, 125, 132, 180, 320

Michnik Adam

185

Michorowski Tadeusz p. Cycoń Tadeusz (Michorowski)

N

Miciński Tadeusz

105, 176, 338

Należyty Jan Jakub

158

Mickiewicz Adam

21, 25, 28, 74, 105, 112, 198, Nałkowska Zofia

298, 301

200, 278, 358

Nasiłowska-Barud Alicja

209

Miczulski Bartłomiej

43

Neuger Leonard

98, 100, 102, 104, 111, 112, 134

Miczulski Stanisław

46

Niedenthal Karolina

361

Mierzejewska Urszula

46

Niedźwiecki Zygmunt Jan

374

Międzyrzecki Artur

183, 226

Nikifor Krynicki

35, 55, 56, 57, 62, 114, 345

Migrała Leszek

60, 61, 66, 282

Nilsson Nils Ǻke

27

Miklaszewska Jadwiga (z d. Dobrowolska) 225-228

Nils Uggla Andrzej

26, 27

Miklaszewski Krzysztof

225, 226

Nitsch Kazimierz

203

Mikulski Tadeusz

297

Nobel Alfred

13, 20, 28, 29

Mikuła Mirosław

48

Norwid Cyprian Kamil

159, 299

Milewski Tadeusz

389

Nosal Adam

79, 82

Miller Arthur

339, 340

Nosalówna Teresa

82

Miłosz Czesław

11, 12, 13, 16, 21, 22, 23, 24, 25,

26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 129, 186, 187, Nowakowski Jan

269, 270, 372, 377, 387, 388

191-196, 197, 198, 199, 204, 214, 215, 219, 221, Nowak Tadeusz

122, 125, 132, 261, 317, 320, 345

223, 300, 311, 312, 314, 317, 321, 370, 392

Nycz Ryszard

211, 215, 216, 319

408

Indeks osób

O

Petrovič Josef

49

Ogonowska Agnieszka

367

Petrowicz Tadeusz

52

Okopień-Sławińska Aleksandra

374

Picasso Pablo

220

Olczak Franciszek

68

Piech Eugeniusz

51

Oleksówna Zofia

269

Piekacz Zygmunt

163

Oleksy Stanisław

289

Pieszczachowicz Jan

171, 299, 315-318, 384

Olewicz Mściwój

187

Pietkiewicz Czesław

105

Opocki Stanisław

161

Pietrzak Stanisław

41

Oracki Tadeusz

12

Pigoń Stanisław

120, 203, 290, 299, 307, 309, 327,

Orkan Władysław

6, 123, 147, 248, 252, 331-335,

331, 332, 375, 377, 378, 387, 388

373, 374, 375, 377, 387, 388, 392

Pik-Mirandola Franciszek

335

Orliński Mikołaj

337

Piksa Eugeniusz

269

Orzeszkowa Eliza

14, 16, 26, 32, 308

Pilch Jerzy

129

Osmańczyk Edmund Jan

179

Pilot Marian

122

Osóbka Piotr

46, 52, 53

Piniński Leon

99

Ossowski Stanisław

104

Pini Tadeusz

331, 332

Österling Anders

18, 19

Pinkwart Maciej

337, 338

Oszczęda Waldemar Ireneusz

42, 49, 50

Pio Ojciec (Francesco Forgione)

285

Oskar II (król Szwecji)

13

Pirożyński Marian

188

Ozga-Michalski Józef

179

Pisarek Walery

307

Piwiński Leon

303, 381

P

Piwowarczyk Maria z d. Stachowska

277

Paluch Janusz

156

Pleśniarowicz Jerzy

249

Pankowski Marian

5, 197-205, 250

Płachta Jan

273

Papczyński Stanisław

67

Podgórski Tomasz

68

Parnicki Teodor

186

Podraza-Kwiatkowska Maria

299

Pascal Błażej

216

Podsiadło Jacek

311, 313, 314

Pasek Jan Chryzostom

195

Poe Edgar Al an

219

Pasowicz Mieczysław

211

Pogwizd Jan

76

Pasternak Boris

13

Pogwizd Stanisława

285

Patysiewicz Jacenty

275

Pol Krzysztof

235

Pavelčikova Zuzana

49

Pollack Martin

286, 361-364

Pawlak Sylwia

303

Pollesch Konrad

211

Pawlikowska-Jasnorzewska Maria

157, 158

Pomirowski Leon

381

Pawlik Stefan

359

Poniatowski Józef

103, 308

Pawłowski Bogumił

81

Popovec Jaroslav

50

Pawłowski Eugeniusz

56

Poprawa Jan

156

Pawłowski Mieczysław

233

Porazińska Janina

84

Pawłowski Zdzisław

275

Porębski Mieczysław

93, 94, 104, 299

Pażucha Stanisław

61

Potok Zofia

79

Pecuch Grzegorz

163

Potoniec Bogdan

68, 69

Pelczar Michał

261

Potoniec Jan

289

409

Pokłosie

Potoniec Maria (z d. Tokarczyk)

289

Reklewski Jan

287

Poupko Jean-Pierre

197

Rembek Stanisław

188

Poznańska Alfreda

164

Rembrandt

220, 222, 323

Półchłopek Stefan

46, 55, 56

Remi Zenon Andrzej

68

Prokop Jan

299

Reymont Władysław 11, 12, 13, 17, 18, 19, 20, 21, 23,

Pronaszko Zbigniew

226, 227

26, 27, 32, 307, 309, 374, 392

Prudhomme Sully

13

Riemen Maria

243

Prus Bolesław

298

Ritter Maria

70

Pryzwan Mariola

91

Rodzik Jolanta

252

Przerwa-Tetmajer Kazimierz

142, 152, 156, 157, Rodzik Ryszard

139, 251-253

335, 374

Rodzińska Arturowa

176

Przybosiowa Małgorzata K.

56

Rodzińska Julia

67

Przybosiówna Łucja M.

56

Rodziński Artur

175, 176

Przyboś Julian

37, 112, 113, 114, 117

Rojna Karol

56

Przyboś Kazimierz

34, 41, 42, 44, 49, 52

Roland Jerzy

56

Przyboś Małgorzata

35, 38, 48

Rostoccy Maria i Jan

73, 343

Przychodzki Lech L.

163

Rostocka Anna (z d. Kurzeja)

257, 258

Puciata-Pawłowska Jadwiga

96, 98

Rostocka Danuta (z d. Rosińska) 259, 267, 270, 282

Pulit Franciszek

91, 281, 282, 288, 290

Rostocka Maria Barbara (z d. Czech) 257, 258, 259,

Pulit Jan

288, 289, 361

266, 267, 268, 269, 270, 272, 282, 283, 290

Pulit Józef

287

Rostocka Weronika (z d. Tokarczyk)

288

Pulit Ludwika (z d. Tokarczyk)

282, 285-290

Rostocki Antoni

288

Pulit Maria

285, 287

Rostocki Jan 6, 73, 88, 89, 90, 91, 257-283, 290, 377

Pulitowie Lucyna i Jan

285

Rostocki Maciej

257, 258, 259, 266, 272, 277, 282,

Pulit Tomasz

288

283, 377

Pulit Władysław

285, 287

Rostocki Michał

258, 260, 262

Pulit Wojciech

287

Różewicz Tadeusz 13, 31, 32, 117, 150, 186, 195, 299,

Pułaski Kazimierz

42, 307, 308, 309

314, 321, 322

Pustkowiak Patrycja

214, 216

Rubinstein Artur

338

Putówna Aleksandra

269

Ruchała Krzysztof

69

Putówna Alicja

269

Rucka Barbara

34, 35, 41, 44, 47, 49, 52, 56

Putrament Jerzy

188

Rudnicki Adolf

184, 185, 188

Rudolf Habsburg-Lotaryński

362, 363, 364

R

Rusinek Michał

31

Radziszewski Stefan

353, 354

Rybski Aleksander

282

Rajchel Jacek

52

Rydel Lucjan

105

Rajchel Lucyna

46, 52

Rydlowa Maria

331

Rakowski Mieczysław

185, 187

Ryglewicz Marek

70

Red’kwa Jarosław

240

Rymkiewicz Aleksander

312

Regucki Zbigniew

121

Rząsa Antoni

163

Reuss Feodora von

164

Rzepiński Stanisław

69

Reinfuss Roman

47, 51

Rzeuska Maria

298

410

Indeks osób

S

Słonimski Antoni

176, 306

Sabyłowa Sabina

171

Słowacki Juliusz

50, 73, 74, 97, 101, 103, 223,

Sadaj Ryszard

384

339, 387

Salaterski Stanisław

67

Słowik Józef

270, 271

Salibill Józef

262

Słucki Arnold

311, 313

Sandauer Artur

134, 298

Smajdor Edward

266, 267, 268

Sas-Żubrzycki Jan

131

Smetana Josef

49

Sawicka Józefa, pseud. Ostoja

374

Smoleński Paweł

363

Schaff Adam

104

Smożewski Ryszard

125

Schiller Friedrich

304, 305

Smreczyńska Katarzyna

331, 334

Schoell Franck-Louis

20

Smreczyński Stanisław

333

Schück Henryk

19, 20

Smyda Mieczysław

38

Schulz Brunon

137, 195

Sobieraj Tomasz

151

Schwarz-Czarnowski Adam

52

Sobolewska Maria

269

Sekuła Adam

67

Socha-Lisowska Teresa

345

Semczyszak-Haszczakowa Maria

53

Söderblom Natan

19

Sempoliński Jacek

98

Sokół Lech

337, 338

Serling Rod

176

Sołżenicyn Aleksandr

13

Setlak Józef

376

Sonik Liliana

215

Siekierka Antoni

87, 343

Sosień Bożydar

90

Sienkiewicz Henryk 12, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 23, 26, Sosnowski Kazimierz 331, 332

27, 31, 32, 190, 276, 279, 283, 298, 376, 392

Stabro Stanisław

134, 135, 136, 311-314, 326

Sieradzka-Malec Ojcumiła

44

Stachura Edward

350

Sieradzki Józef

331

Stadnicki Adam

76

Sierotwiński Stanisław

388

Staff Leopold

26, 111, 335, 392

Sikora Franciszek

385

Stalin Józef

55, 187, 376

Sikorowski Andrzej

159

Stanisław August Poniatowski

308

Sitek Antoni

271

Staniszewski Andrzej

51

Skierski Kazimierz Zenon

188

Stańczyk Wojciech

56

Skoczek Tadeusz

188

Starowieyska-Morstinowa Zofia

315

Skoczylas Anna

311, 313

Staśko Anastazja

131

Skotnicki Aleksander

225

Staśko Paweł

131

Skórnicki Jerzy

117, 118

Stawiński Janusz

382

Skrzydliński K.M.

24

Stawowczyk Anna

76

Skrzynecki Peter

391

Stempowski Jerzy

190

Skrzynecki Piotr

391

Stengert Piotr

211

Skupin Ján

49

Števik Mirosław

71

Skwarczyńska Stefania

97

Stęczyński Bogusz [Maciej]

52

Skwarnicki Marek

345

Stępień Marek

251

Słabek Henryk

189

Stępniowski Andrzej

121, 294

Sławiński Janusz

374

Stoberski Jan

107, 205, 345

Słomczykówna Janina

275

Stoberski Zygmunt

183

411

Pokłosie

Stojek Stanisław

43

Śliwa Michał

63, 64, 65, 66, 241

Stolarczyk Józef

338

Śliwiak Tadeusz

317, 345

Stolarski Jarosław

36

Śliwińska Joanna

52

Stone Rachelle

192

Śliwiński Stanisław

225

Storch Edward

61

Ślusarczyk Elżbieta

47

Stryjeński Karol

174, 176

Ślusarek Robert

61, 62, 67

Sture Allén

26, 28

Świąder Barbara

337, 338

Stwora Jacek

187

Świerad Andrzej

67

Styczyńska Irena

61, 68, 69

Świerczewski Walter

144

Styrczula Andrzej

163

Suchodolski Bogdan

372

T

Suknarowska Maria

345

Takita Aiko

192

Suska Dariusz

31

Talarczyk Stefania

285

Švantnerová Jana

50

Talar Maciej

270, 273

Sygański Jan

66

Tanew Alicja

5, 7, 155-159

Sygietyński Antoni

374

Tarnowski Jan

175, 261

Szajna Józef

339

Tarnowski Stanisław

14

Szczeklik Andrzej

5, 209, 213-224, 228

Taszycki Witold

377, 389

Szczepanik Bożena

45

Tegnér Elof

14

Szczepański Jan Józef

298

Tischner Józef

213, 220, 285

Szczepański Janusz

46

Toeplitz Krzysztof Teodor

186

Szcześniak Andrzej

370

Tokarczyk Andrzej

38

Szczypiorski Andrzej

180

Tokarczyk Anna

286

Szekspir William

340

Tokarczykowie 287

Szewczyk Antoni

52

Tokarczyk Wojciech

286

Szewczyk Wilhelm

179, 181

Tołstoj Lew

16

Szmidt Andrzej

112

Tomaszewska Grażyna

12

Szujski Józef

261

Tomaszewski Feliks

12

Szuman Stefan

265

Tomaszewski Henryk

339

Szumański Alex (Aleksander)

11

Tomczyk Adam

291, 292

Szydłowski Tadeusz

99

Tomczyk Jadwiga

292

Szymanowski Karol

172, 173, 174, 175, 338

Tomczyk Józef

6, 291-294, 395

Szymański Stanisław

262

Tomczyk Maria

285

Szymański Wiesław Paweł

298

Tomczyk Stefania (z d. Klaga)

291, 293

Szymborska Wisława

11, 12, 13, 26, 27, 28, 29, 30, Tomczyk Wojciech

291, 292

31, 32, 155, 156, 186, 191, 253,

312, 314, 317, 318, 321, 392

Totoń Anna

44, 67, 68, 69

Szymczyk Maria

67

Trajdos Tadeusz Mikołaj

37, 44, 47, 48, 49

Szyszkowski Władysław

377

Trakl Georg

351

Tranströmer Tomas

28

Ś

Tretiak Józef

17

Ślewiński Władysław

105

Trotzig Brigitta

29

Śliwa Maciej

36, 42

Trzebiatowski Janusz

165

412

Indeks osób

Trznadel Jacek

194

Wester Ellen

18

Tulik Jan

156

Wetsera Maria

362

Turek Andrzej

390

Wędkiewicz Stanisław

17, 18

Turek Jerzy

277, 283

Wielocha Włodzimierz

82

Turek Tadeusz

273

Wierzbanowska-Kawalec Irena

124

Turski Stefan

119

Wierzbicki Piotr

48, 69

Tuwim Julian

232, 237, 301, 339

Wierzyński Kazimierz

11

Twardowski Jan

181, 341

Wiktor Jan

332

Tylicki Piotr

42

Wiktorze Weintraubie

195

Wilczek Jan

376

U

Wilde Oskar

219, 340

Uggla Andrzej Nils

27

Wilhelmi Janusz

298

Uniłowska Maria (z d. Lilpop)

171-178

Wilkoń Aleksander

95

Uniłowski Karol Krzysztof

174

Wilkowicz Benedykt

260, 261, 264

Uniłowski Zbigniew

5, 171-178, 179, 192, 194, Wilkowicz Stanisław 73, 85, 86, 87, 88, 89, 90, 91, 198, 203, 322, 363, 374, 375, 382, 384

260, 281, 343

Urbaniec Andrzej

269, 282

Windakiewicz Stanisław

263

V

Winklowa Barbara

303, 305

Velázquez Diego

220

Wirsen Carl

15, 19

Wiśniewska Wiktoria

260, 280, 286

W

Wiśniewski Wojciech W.

42

Wajda Andrzej

99, 180

Wiśniowska-Węglarz Regina

53

Walas Teresa

299

Wiśniowski Grzegorz Antoni

67

Walicki Leszek

163

Wiśniowski Witold

51

Waligórski Michał

262

Witkiewicz Stanisław Ignacy (Witkacy)

93, 95, 99,

Wallis Mieczysław

104

101, 105, 226, 306, 337-340, 373

Wallner Grzegorz

225

Włodarski Józef

76

Waloch Arkadiusz

163

Wnęk Jan

43

Walter Andrzej

251, 253

Wnętrzak Władysław

84

Wałęga Eugeniusz

275

Wnuk Krzysztof

339

Wałęsa Lech

189, 307

Wojeński Teofil

280

Warhol Andy

352

Wojtkiewicz Witold

112

Warscy Ewa, Lidia, Adam

52

Wojnicz-Sianożęcka Julia

270, 271

Wasilewska Wanda

187, 203

Wojtyła Karol p. Jan Paweł II

Waśniowska Emilia

55

Wolak Urszula

337, 339

Wat Aleksander

111, 129

Wolanin Zbigniew

55, 61, 70

Wątorek Józef

262

Wołek Tomasz

186

Weberbauer Stanisław

45

Wołowiec Aleksandra

35

Wedekind Frank

340

Woźniakowski Jacek

96, 97

Weer Elen

18

Wójciak Maria (z d. Pulit)

288

Wegner Jacek

300

Wójtowicz Kazimierz

6, 353-356

Werblan Andrzej

298

Wróblewski Andrzej

96

413

Pokłosie

Wyczółkowski Leon

105

Zielonka Teresa

350

Wygonek Stanisław

44

Ziemianin Adam

33, 36, 38, 52, 53, 54, 55, 57,

Wyka Kazimierz

5, 7, 54, 93-105, 107-120, 194,

60, 145, 251, 321, 349-352

195, 202, 278, 299, 300, 341, 346, Ziemianin Halszka

352

375, 377, 378, 381

Ziętara Barbara

243

Wyka Marta

107

Ziętara Jolanta

243

Wyrożemski Marian Teofil

182

Ziętara Tadeusz

243-245, 369

Wysłouch Bolesław

331, 332, 334

Zimny Jerzy Beniamin

141

Wysłouch Maria

331, 332, 334

Zioła Kalina Izabela

156, 159

Wysocki Alfred

19, 20

Zola Emil

374

Wyspiański Stanisław

93, 98, 100, 103, 105, 112, Zomph Wiktor

47, 48

116, 117, 199, 203, 219, 299, 305,

307, 309, 357, 377, 388, 389

Zugaj Anna

279

Wytrzens Günther

182

Žugić Tomisław

239

Zwierzyńska Maria

334

Z

Zwoliński Marian

270, 271

Zabłocki Michał

157, 158

Zygadło Maria

285

Zacny Beata

36

Zagajewski Adam

32, 191, 216, 219

Ż

Zagórski Jerzy

311, 312

Żaba Norbert

31

Zakrzewski Leszek

35, 43, 44, 61, 62

Żak Stanisław

12

Zaleski Jan

377

Żaliński Henryk

239-241

Zaleski Marek

232

Żebrowski Rafał

36, 44, 45, 46

Zamoyski August

176

Żeleński-Boy Tadeusz

226

Zaremba Jacek

61

Żeromski Stefan

18, 19, 21, 26, 32, 100, 101,

Zarycki Andrzej

325

305, 307, 309, 374

Zawada Andrzej

312

Żorek Leon

270

Zawodziński Karol Wiktor

303, 306

Żółkiewski Stefan

11, 190, 299

Zaworska Helena

96

Żuk Władysław

385

Zechenter-Spławińska Elżbieta

345

Żukrowska Katarzyna

183, 186

Zegadłowicz Emil

159

Żukrowska Maria (z d. Woltersdorf)

179

Zengel Ryszard

303

Żukrowski Wojciech

5, 84, 179-190, 200, 203

Ziejka Franciszek

307-309, 331, 334

Żuliński Leszek

152

Zieliński Feliks

202

Żuławski Juliusz

183

Zieliński Jacek

158, 159

Żuławski Marek

149

Zieliński Józef

202

Żywczak Jan

50

414