Mojej rodzinie

WSTĘP

Przy mojej ulicy w Melbourne, przed sklepem z – jak się wydaje – akcesoriami do wyrobu świec, stoi potykacz. Co rano pojawia się na nim inne hasło motywacyjne: „Po co przenosić góry, skoro można się na nie wspinać?”. „Nie musisz widzieć całych schodów, żeby wejść na pierwszy stopień”. „Bądź bohaterem swojej własnej historii”. Któregoś dnia potykacz zagrzewał przechodniów: „Zrób coś wielkiego!”. Kilka lat wcześniej wieszano na nim ogłoszenia o promocjach i godzinach otwarcia czy informacje dotyczące wyrobu świec. W pewnym momencie ktoś stwierdził, że takie praktyczne nudy to kosmiczne marnowanie potencjału potykacza. Mógłby on przecież przekazywać jakieś głębsze treści. I teraz potykacz codziennie pyta nas, czy to jest właśnie ten dzień, w którym pragniemy zmienić swoje życie. Sprzedaż produktów do wyrobu świec stała się sprawą mniejszej wagi. Teraz sam sens jest produktem.

To niejedyna firma, który dokonała zmiany perspektywy. Ostatnimi laty poszukiwanie sensu czy znaczeń – niegdyś zajęcie podejmowane indywidualnie – awansowało do roli działań rynkowych. Dzisiaj obietnica znalezienia sensu oraz samo jego poszukiwanie są nieodzownymi elementami niemal każdego aspektu naszego życia. Produkt, usługa czy doświadczenie są oceniane już nie jako „dobre” lub „niedobre”, lecz pod kątem tego, czy – jakkolwiek abstrakcyjnie to brzmi – coś nam przekazują.

Ja mam swój potykacz, wy być może natknęliście się na reklamę w podkaście. Taką, w której przez dwie minuty perorują o wspólnocie, pamięci, nostalgii i wartościach, by wreszcie ujawnić, że chodzi o ubezpieczenie kredytu hipotecznego. Mogliście też trafić na przykład na producenta jedzenia dla niemowląt, który twierdzi, że kupowanie w hipermarkecie słoików z papką warzywną jest równoznaczne z zajęciem wyraźnego stanowiska w sprawie kryzysu klimatycznego.

Gdy sklep z akcesoriami do wyrobu świec zaczął eksperymentować ze zmianą wizerunku, zajmowałam się akurat mediami cyfrowymi w firmie, gdzie z prędkością światła znaczenia nabierały właśnie wartości, i to w sposób niezwykle widoczny. Pewnego dnia brałam udział w burzy mózgów z elokwentnymi copywriterami. Głowiliśmy się nad tym, jak zakomunikować to, że pewna marka popularnych, pysznych, lecz nic niemówiących lodów chce nam coś opowiedzieć. Założenie było takie, że jeśli konsument poczuje, że te lody to coś więcej niż lody – że idą za nimi jakieś wartości kulturalne albo zmieniają one życie – to wyda na nie sześć dolarów.

Przegadaliśmy kilka pomysłów. A może by tak ludzie dzielili się ważnymi dla nich chwilami, w których akurat pojawił się ten przysmak? A może by tak poprosić influencerów, żeby uwzględnili lody w informacjach o swoich zdrowych nawykach? Po ponad godzinie wałkowania coraz bardziej patetycznych i zarazem mętnych pomysłów na powody, dla których należy nie tylko kupować odtłuszczone mleko z koncentratu na patyku, lecz także doświadczać go, jeden z moich współpracowników nagle oprzytomniał i krzyknął: „To tylko lody! Niech pozostaną lodami! Przestańmy robić ze wszystkiego coś!”.

Nie znalazł sprzymierzeńców. Lody, tak jak potykacz, kontynuowały swoją podróż w poszukiwaniu sensu. Ale od tego momentu zawsze, gdy trafiam na przypadek marketingowej nadgorliwości, zastanawiam się: „Dlaczego wszystko musi być czymś? Dlaczego lody nie mogą być po prostu lodami?”.

Skłonność do przydawania znaczenia każdemu aspektowi życia nie jest całkiem nowym upodobaniem. Już jako dziecko uświadomiłam sobie, że ważne jest dociekanie, co to wszystko znaczy. Na lekcjach religii spomiędzy biblijnych opowieści i krzyżyków z krepiny regularnie wyłaniał się jakiś przejęty dorosły z pytaniami: „Jakie jest według ciebie przesłanie Jezusa do ludzi? Po co właściwie żyjemy?”. Patrząc pustym wzrokiem, odpowiadałam jakimś wyświechtanym ogólnikiem typu: „Żeby być dobrym?”.

W domu nie było lepiej. W kreskówce Artur główny bohater między żartami o puszczaniu bąków i dokuczaniem rodzeństwu snuł rozważania nad swoją tożsamością, w Rocko i jego świat kwestionowano banalność podmiejskiego kapitalizmu, w Hej, Arnold! badano, jakie piętno może odcisnąć rodzinna trauma, nawet w Pełzakach – serialu animowanym o wyczynach raczkujących maluchów – mocowano się z nieuchronnością śmierci. W Simpsonach zaś pytania egzystencjalne w zasadzie tworzą cały wątek poboczny.

Rozważania te, w formie pytań czy to zadawanych przez bezinteresownego wyznawcę jakiejś religii, czy to płynących z ekranu kojąco rozjarzonego kreskówkami na specjalnym kanale, prowadziły do jednego wniosku. W pełni cieszyć się życiem i rozumieć je można tylko wtedy, gdy się spędza każdą chwilę na rozmyślaniu o jego sensie.

Przy czym, jak udało mi się wówczas z trudem skojarzyć, samo to, że pojawiłam się na świecie, wydawało się sensacją. To, że moi rodzice pewnego dnia w 1987 roku akurat zdecydowali się na seks, że akurat plemnik i komórka jajowa, z których się wzięłam, były wystarczająco silne, by pozwolić mi wygrać na tej loterii los gwarantujący zapłodnienie, już coś znaczyło. A potem udało mi się jeszcze przeżyć przyjście na świat i niemal całą kolejną dekadę. Nie wiem, po co to jeszcze bardziej komplikować. Moje istnienie wydawało się dostatecznie złożone, no i w ogóle graniczyło z cudem.

Jednak mimo że my, nasi rodzice, nauczyciele i dzieci z kreskówek żyliśmy w spektakularnym chaosie, wszystkich jakoś przerażała perspektywa spędzenia choć jednej chwili bez sensu. O ironio: choć świat upierał się przy swoim, to dla mnie bezsensowność życia stanowiła jego główny urok.

Gdy nie mogłam zasnąć, bałam się albo coś mnie gnębiło, zastanawiałam się nad tym, co i jakim sposobem musiało się w historii ludzkości wydarzyć, zazębić i nałożyć, bym znalazła się na świecie ja. Wyobrażałam sobie nieogarnioną masę gwałtownie pojawiających się osobliwości, zlepek materii, energii, przestrzeni, przyciągania, kwarków, protonów i neutronów, budujący epoki i ekosystemy przez ostatnie trzynaście miliardów lat. Czy coś koło tego. Próbowałam ogarnąć, ile musiało się wykształcić mózgów, ile skurczyć zębów i ile wyprostować kręgosłupów, by utworzyć linię nieznanych mi z twarzy przodków od plejstocenu aż do moich narodzin. Byłam nerwowym dzieckiem, miałam skłonność do wypłakiwania się po cichu w szkolnej ubikacji. Wirujące kłębowisko ze szczątków ledwo pojmowanej nauki i historii stało się moją ucieczką. Sprawiło, że ja i moje problemy wydały mi się maleńkie. Zrozumiałam, że pośród tej oszałamiającej wrzawy nie ma tak naprawdę wielkiego znaczenia, czy coś zrobię, czy nic nie zrobię. Uspokojona, wychodziłam z toalety z uczuciem lekkości, zadowolona z odkrycia, że moje życie nie przedstawia żadnej wartości, ale mam szczęście, że żyję.

Muszę zaznaczyć, że choć już jako nastolatka wyrobiłam sobie zdecydowaną opinię na ten temat, to nie twierdzę, że poszukiwanie sensu jest samo w sobie złą rzeczą. To siła napędowa rozwoju cywilizacji. Kochankowie w uniesieniu zaklinają się, że przed doniosłym momentem spotkania ich życie było pozbawione znaczenia. Wyczerpani bohaterowie w chwilach kryzysu odzyskują dzięki temu poszukiwaniu siłę. Upadli nikczemnicy zadają sobie pytanie o sens życia i to sprawia, że ich mroczne serca jaśnieją. Podstawowe pojęcia wspólnoty, etyki, logiki, moralności, świadomości i równości narodziły się z poszukiwań sensu. Imperatyw walki o znaczenie zainspirował do powstania zbyt wielu dzieł sztuki, literatury i kina, by próbować je tu wszystkie wymienić. W wielu przypadkach zresztą nie warto.

Sens, zapewne w większym stopniu niż cokolwiek innego, daje ukojenie. Żydowski psychiatra i neurolog Viktor Frankl w swojej książce Człowiek w poszukiwaniu sensu z 1946 roku [pierwsze polskie wydanie 2009] w sposób chyba najbardziej przekonujący dowodzi jego wartości. Podczas II wojny światowej pierwszą żonę i rodziców Frankla wywieziono do nazistowskiego obozu koncentracyjnego. Psychiatra doszedł wówczas do wniosku, że poczucie sensu i celu pomoże mu zachować zdrowie psychiczne i przetrwać. Jak powiedział niemiecki filozof Friedrich Nietzsche (o którym więcej napiszę później), a co Frankl często cytował: „Ten, kto wie, dlaczego żyje, nie troszczy się o to, jak żyje”.

Świadoma powyższego, uważam, że znaczenie jest najcenniejsze, gdy traktujemy je jako cel ostateczny – światełko na horyzoncie, które nas prowadzi i nadaje nam kierunek w czasie kryzysu czy zwątpienia. Oznacza to, że nawet gdy nie czekają nas na końcu odpowiedzi na pytania, nagroda czy osiągnięcie ponadzmysłowej nirwany, nieustanne dociekanie, co my tu wszyscy robimy (i co robimy sobie nawzajem), jest zajęciem szlachetnym. Niewielu dociera do kresu własnych głębokich, uczciwych rozmyślań, by stwierdzić: cóż, zmarnowałem dekadę.

Problemy pojawiają się, kiedy powiązane ze znaczeniem obietnice i oczekiwania zaczynają przyćmiewać sam koncept. I właśnie tu, będę się przy tym upierać, znajdujemy się dzisiaj my (i nasze lody). Gdzieś po drodze to szlachetne, głęboko osobiste, być może zakrojone na całe życie poszukiwanie zaczęło się jawić jako przymus, i to przymus utowarowiony. Zaspokajanie głodu znaczenia z wymagającej podróży przeobraziło się w pogoń za spełnieniem. Nie wystarczają już próby znalezienia sensu w miłości, rodzinie, pracy czy religii (choć czy zdajecie sobie sprawę, że w tych konceptach też się kryją pułapki?). Teraz oczekuje się od nas poszukiwania sensu we wszystkim, co robimy. Od porannej kawy po sobotnie pranie – każde wydarzenie i każdy obowiązek muszą być zoptymalizowane i zamienione w jednoznaczny manifest egzystencjalny.

Rano, zanim uda nam się skutecznie wyłączyć budzik, już czytamy powiadomienia aplikacji z horoskopami, a w nich to, co nam pisane w gwiazdach. Newslettery codziennie zalewają nasze skrzynki pocztowe, by wyznaczać nam niekończące się zadania i cele do przemyślenia i zrealizowania. Pod prysznicem słuchamy podkastów o tym, jak uczynić dany dzień sensownym, a potem wycieramy się i znajdujemy jeszcze kilka minut na zanotowanie w skupieniu, co sensownego udało nam się osiągnąć poprzedniego dnia. Podczas ćwiczeń – co kiedyś było (przyjemnym) bezmyślnym zajęciem – odsłuchujemy playlisty w sprytnych apkach. Mają za zadanie zagadywać naszą samotność tłumaczeniem, o co w tym całym egzorcyzmie kalorycznym w ogóle chodzi. I że z każdym krokiem stwarzamy siebie na nowo. I że pędzimy w kierunku bliżej nieokreślonego nowego życia, które jest oddalone już tylko o kolejne dwa i pół kilometra.

Pragnę zaznaczyć, że moje dziecięce filozoficzne objawienia były barykadą oddzielającą mnie od tego wszystkiego. Przez jakiś czas pozostawałam wierna idei bezcelowości, co po drodze zostało zrujnowane przez wiele lekcji religii, wykładów z filozofii i nieempatycznych rozmów. Kiedy tylko było mi przykro albo czułam się zagubiona, wracałam myślą do kłębiącej się masy przypadkowych zdarzeń, w wyniku których się urodziłam, i dochodziłam do wniosku: „Cóż, przynajmniej to mi się udało”. Świadomość, że jestem czymś niewielkim – w świecie i we własnym pojmowaniu – dziwnie mnie uspokajała. Ale, jak się okazuje, nawet ktoś przez całe życie oddany idei bezsensowności nie jest w stanie całkowicie uniknąć morderczej i dekadenckiej pułapki sensu.

Tymczasem sens zaczął nabierać komercyjnej wartości, a ja, początkowo tylko zdziwiona tym faktem, weszłam w fazę toksycznego uwikłania w ten proces. Była to druga dekada XXI wieku, pracowałam wówczas w mediach cyfrowych. Dziennikarstwo to ciężka oraz wymagająca praca, niestety najbardziej przemyślane, najlepiej przygotowane i – właśnie – pełne znaczenia treści czytelnicy często pomijają. To bolesna konstatacja dla redaktorów i autorów, którzy stoją w rozkroku między zaangażowaniem dla dobra publicznego a spełnianiem oczekiwań szefów, wiszących nad nimi i pytających, czy w tym tygodniu coś się „będzie klikać”. Jednak, jak się okazuje, tak bardzo potrzebujemy oświecenia i celu w życiu, że zawsze znajdziemy do nich własny skrót.

To ludzka rzecz chcieć zrozumieć, co to wszystko tak naprawdę znaczy. To także duży wysiłek. Dawniej pisarze i filozofowie potrafili poświęcić całe życie, by szukać odpowiedzi na wielkie egzystencjalne pytania. Henry David Thoreau spędził wiele lat w lesie, w większości samotnie, na pisaniu Waldena, krytyki zachodniej konsumpcji i niszczenia przyrody. Epikur założył ogród, będący właściwie mikrospołeczeństwem, w którym żyli razem jego uczniowie i całkowicie oddawali się poszukiwaniu sensu oraz poczucia szczęścia. Redaktorzy nie mają tyle czasu. Ale jeśli uda im się wymyślić, jak przekazać głębsze znaczenia i sprawić satysfakcję w, powiedzmy, dającym się przeczytać w cztery minuty tekście, który można wypromować przez Instagram, to taki tekst będzie mile widziany jako bardziej opłacalny.

To jedna z przyczyn, dla której, jak pewnie zauważyliście, od dekady nieskończona przestrzeń internetu kolonizowana jest przez onanistyczne pierwszoosobowe narracje, na ślepo przypisujące znaczenie każdemu zwierzęciu, roślinie i kamieniowi w promieniu dwudziestu metrów od biurka autora. Niedawno znajomy udostępnił artykuł o tym, co naprawdę znaczy pojęcie „siedzenia”. Zanim zdążyłam skomentować to z irytacją, przypomniało mi się, że sama produkuję zapiski z mało rozwijających poszukiwań w tak istotnych obszarach tematycznych, jak: wykrzykniki, klasowe implikacje wyboru napoju gazowanego czy to, co konto na Instagramie aktora Skeeta Ulricha mówi o użytkowaniu internetu wśród różnych pokoleń.

Te mocno naciągane dywagacje klikają się, powodują wzrost liczby odbiorców, sprzedaży reklam i udostępnień. I właśnie w ten sposób dostały się na intelektualną taśmę produkcyjną, a dawne poszukiwanie sensu, które kiedyś trwało latami, zastępują kontrowersyjne opinie na osiemset słów, sporządzane w pośpiechu do newslettera wysyłanego przed południem w świat.

Nawet dzisiaj potrafiłabym, patrząc na na wpół zwiędniętą roślinę doniczkową, przeprowadzić wywód, że jest to manifest postinternetowej moralności albo poszukiwanie spokoju w miejskim otoczeniu, albo lęk przed opuszczeniem wyidealizowanego dzieciństwa. Jasne, nie jest to umiejętność, która zbawi ludzkość, ale to ewolucyjne przystosowanie się do systemu i kultury, w których znaczenie przybrało formę waluty i każdy bardzo chce się na niej dorobić.

Łatwo sobie stroić żarty z naszej pogłębiającej się skłonności do szybko przyswajalnych oświeceń, a przecież jest ona zrozumiała. Choć od urodzenia mam sceptyczny stosunek do traktowania wszystkiego zbyt serio, to nie wątpię, że w niektóre kwestie powinno się porządnie wniknąć. To, który luksusowy deser lodowy lubicie, nie ma znaczenia. Ale to nie znaczy, że nic innego nie ma znaczenia. Jak wykazał Frankl, dostrzeganie sensu czyni ból i chaos życia nieco łatwiejszymi do zniesienia.

Pisałam tę książkę w czasie, gdy na całym świecie wybuchły protesty ruchu Black Lives Matter (2020 rok), a kwestie rasy, przemocy i władzy zaczęto analizować i komunikować na skalę, jakiej mało kto z nas wcześniej doświadczył. Każda osoba, każda platforma, każda firma (niektóre lepiej, inne gorzej) obsesyjnie próbowały zrozumieć nie tylko to, co się dzieje, lecz także to, jak te wydarzenia wpłynęły na wszelkie aspekty życia publicznego i prywatnego. Był to czas, gdy przykładano wielką wagę do sensu tego wszystkiego. Jakie paradygmaty ukształtowały moje życie? Co mi sprzyjało, podczas gdy inni mieli pod górkę? Jak moje codzienne decyzje, małe i duże, wpływają na zdrowie i bezpieczeństwo ludzi, których być może nigdy nie poznam?

Poszukiwanie odpowiedzi na tego rodzaju pytania daje satysfakcję, zmienia świat i ma potencjał czynienia dobra. Jest też źródłem ogromnego stresu i często bólu. Przepisuje historię na nowo i wywraca dotychczasowe pojmowanie moralności, uczciwości oraz wartości. Właśnie dlatego większość z nas, poza momentami, gdy media tradycyjne i społecznościowe są zalewane doniesieniami o przełomowych wydarzeniach, od tego poszukiwania stroni. Wybieramy łatwiejszą formę dotarcia do odpowiedzi, opartą na tym, co znamy najlepiej – na nas samych.

Próba przypisania najbardziej pozbawionym sensu aspektom naszego życia tej najwyższej wartości z początku wydaje się czymś wspaniałym. Zjadając drugie ciastko, manifestujemy własne zdanie na temat mizoginicznych kanonów piękna. Wrzucenie atrakcyjnego zdjęcia swojej osoby na Instagram to akt przydania sobie wewnętrznej siły. Strajk okupacyjny jest znieważeniem kultury kapitalizmu. Szósty kieliszek wina i następujący po nim kac to dobitne „spieprzać” rzucone w twarz kultowi produktywności. Nicnierobienie w krótkim czasie może zacząć się wydawać czymś bardzo istotnym. Ale gdy się pozostanie zbyt długo w tej przestrzeni, rzeczywistość zaczyna ulegać zakrzywieniu: drobne sprawy zamieniają się w przełomowe procesy, zaczynamy się sami sobie wydawać tak ogromni, że nie starcza nam miejsca w głowie na samych siebie.

Z czasem, gdy całe to obsesyjne myślenie, fiksacja i wgłębianie się we własny umysł nie przynoszą poczucia ulgi czy jasności, niewinne koncepty, takie jak sens i cel, nabierają destrukcyjnego charakteru. Wielu osobom robi się od tego jeszcze gorzej.

Ja sama zauważyłam, że gdy porzuciłam dziecięce rozmyślania o bezcelowości i zaczęłam wyznawać hedonistyczny kult celowości, wszystko przyspieszyło. Przez apkę, która mówiła mi, że dzisiaj jest ten dzień, oraz podkasterów zapewniających mnie, że jestem tą jedyną, i jeszcze przez ten cholerny potykacz wciskający mi, że oto nadeszła ta chwila, zaczęłam postrzegać świat z nowej, zwichrowanej perspektywy.

Gdy miarą rzeczy stało się znaczenie, zaczęłam poszukiwać go i przypisywać je tym aspektom mojego życia, którym jeszcze kilka lat temu nie poświęciłabym ani sekundy. Jeśli w czymś nie potrafiłam dostrzec żadnego sensu, traktowałam to jako stratę czasu i energii. Szukanie uzasadnienia dla wszystkiego, co robiłam, stało się moją obsesją. Ciągle pochylałam się nad tym, jak spędzam czas, i czułam się winna, jeśli nie byłam stale zaangażowana w „sensowne” działania.

Moje życie w tym czasie wydawało się całkiem w porządku. Miałam „fajną pracę” – lubiłam, gdy mnie o nią pytano na imprezach – miłego partnera, urocze mieszkanie i wystarczająco dużo pieniędzy, żeby wykształcić w sobie upodobanie do niefiltrowanego wina, które smakuje piaskiem. Zamiast wówczas wziąć głęboki wdech, podnieść oczy i rozkoszować się tą sytuacją, uporczywie zastanawiałam się nad sensem tego wszystkiego.

Z sensem sprawa wygląda tak, że doceniamy go najbardziej wtedy, gdy jest go wokół mało, a najlepiej, gdy unosi się na morzu bezsensu. Dawniej można było mieć nadzieję na zdobycie w życiu kilku rzeczy o głębszym znaczeniu, takich jak partner, hobby, zaangażowanie w działania społeczne, nawet stała praca. Wszystko to zajmowało mnóstwo czasu, ale występowało w towarzystwie innych, pozbawionych sensu (a zatem mniej angażujących) spraw. Gdy bezcelowość została ukrócona, zaczęła narastać presja. A my zaczęliśmy zadawać sobie pytania: w jakim celu? Po co? Jaka płynie z tego korzyść? Co na koniec zyskamy? W jaki sposób to wzbogaca moje życie, moje ja, moją tożsamość? Gdy nie da się odpowiedzieć na te zagadnienia, każde działanie (nawet przyjemne) zaczyna się jawić jako kompletna strata czasu.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 1

Nihilizm w XXI wieku

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 2

Pułapka sensownej pracy

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 3

Zakochany pogodny nihilista

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 4

Życie po Bogu

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 5

Jak nihilizm się pomylił

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 6

Jak zostać pogodnym nihilistą

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ 7

Przyjemność braku sensu

Dostępne w wersji pełnej

LITERATURA UZUPEŁNIAJĄCA

Dostępne w wersji pełnej

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Wstęp

Rozdział 1. Nihilizm w XXI wieku

Rozdział 2. Pułapka sensownej pracy

Rozdział 3. Zakochany pogodny nihilista

Rozdział 4. Życie po Bogu

Rozdział 5. Jak nihilizm się pomylił

Rozdział 6. Jak zostać pogodnym nihilistą

Rozdział 7. Przyjemność braku sensu

Literatura uzupełniająca

Podziękowania

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału
The Sunny Nihilist: How a Meaningless Life Can Make You Truly Happy

Copyright © Wendy Syfret, 2021
Published by arrangement with Rachel Mills Literary Ltd.

Copyright © for the translation by Agnieszka Rasmus-Zgorzelska

Projekt okładki
Magda Kuc

Redaktorka nabywająca
Milena Rachid Chehab

Redaktorka prowadząca
Magda Jankowska

Opracowanie tekstu
d2d.pl

ISBN 978-83-240-8718-1

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska