© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2017

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: dr hab. n. o zdr. Agnieszka Gniadek

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor merytoryczny: Dorota Kassjanowicz

Producent: Monika Walczak

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego: Marcin Kapusta / konwersja.virtualo.pl

Projekt okładki i stron tytułowych: Kalina Możdżyńska/www.worksbykalina.com

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2017 r., (wyd. I)

Warszawa 2017

ISBN 978-83-200-5392-0

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

www.nursing.com.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za treść ogłoszeń zamieszczonych przez reklamodawców.

AUTORZY

mgr piel. Katarzyna Bajda Klinika Anestezji i Intensywnej Terapii, Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku

dr n. med. Anna Baranowska Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Joanna Chilińska Państwowa Wyższa Szkoła Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży; Szpital Wojewódzki im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Łomży

dr n. med. Katarzyna Cierzniakowska Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Leczenia Ran Przewlekłych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

dr n. med. Cecylia Dolińska Zakład Pielęgniarstwa, Wyższa Szkoła Medyczna w Białymstoku

dr n. med. Halina Doroszkiewicz Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Agata Gołębiewska Państwowa Wyższa Szkoła Informatyki i Przedsiębiorczości w Łomży; Oddział Neurologii, Szpital Wojewódzki im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Łomży

dr n. med. Barbara Jankowiak Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Iwona Teresa Jarocka Zakład Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Bożena Kirpsza Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Krystyna Klimaszewska Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab n. o zdr. Grażyna Kobus Zakład Medycyny Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Dorota Joanna Kondzior Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Krystyna Kowalczuk Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Beata Kowalewska Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Elżbieta Kozłowska Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Leczenia Ran Przewlekłych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

dr n. med. Katarzyna Krajewska-Ferishah Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Elżbieta Krajewska-Kułak Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

mgr piel. Agata Kulikowska Zakład Anestezjologii i Intensywnej Terapii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Agnieszka Lankau Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab. n. o zdr. Jolanta Lewko Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Katarzyna Łagoda Zakład Medycyny Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr hab. n. o zdr. Cecylia Regina Łukaszuk Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Anna Majda Pracownia Teorii i Podstaw Pielęgniarstwa, Instytut Pielęgniarstwa i Położnictwa Wydział Nauk o Zdrowiu, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum, Kraków

mgr piel. Luiza Marzęcka-Strzałek Centrum Kształcenia Zawodowego i Ustawicznego w Siedlcach

dr n. med. Beata Janina Olejnik Zakład Medycyny Wieku Rozwojowego i Pielęgniarstwa Pediatrycznego, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Anna Owłasiuk Zakład Podstawowej Opieki Zdrowotnej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr., mgr piel. Agata Panas Klinika Onkologii i Hematologii Dziecięcej, Uniwersytecki Dziecięcy Szpital Kliniczny w Białymstoku

mgr piel. Ewa Pilecka Oddział Geriatrii, Samodzielny Publiczny Zakład Opieki Zdrowotnej Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Administracji w Białymstoku

dr n. o zdr. Aleksandra Popow Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego i Leczenia Ran Przewlekłych, Uniwersytet Mikołaja Kopernika Collegium Medicum im. Ludwika Rydygiera w Bydgoszczy

dr n. med. Hanna Rolka Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Matylda Sierakowska Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Regina Sierżantowicz Zakład Pielęgniarstwa Chirurgicznego, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. med. Katarzyna Krystyna Snarska Zakład Medycyny Klinicznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

mgr piel. Anna Stachurska Szpitalny Oddział Ratunkowy, Wojewódzki Szpital Zespolony im. Jędrzeja Śniadeckiego w Białymstoku

mgr poł. Agnieszka Szyszko-Perłowska Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku, Laboratorium Medyczne Diagnostyka Sp. z o.o.

dr hab. n. o zdr. Katarzyna Van Damme-Ostapowicz Zakład Zintegrowanej Opieki Medycznej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

dr n. o zdr. Izabela Wysocka-Skurska Niepubliczny Zakład Opieki Zdrowotnej EDMED w Białymstoku

PRZEDMOWA

Nie jest wystarczającym wiedzieć, należy również stosować;

nie jest wystarczającym chcieć, należy również czynić

J.W. Goethe

Rosnące we współczesnym świecie znaczenie jakości sprawowanej opieki medycznej, z jednej strony, wiąże się z koniecznością podwyższania jakości kształcenia oraz weryfikowania – o najnowsze zdobycze nauki i medycyny – zdobytych informacji, a także wzbogacania treści przekazywanych studentom oraz szkolącym się pracownikom ochrony zdrowia, a z drugiej – z wymogiem przezwyciężania stereotypów ukształtowanych w przeszłości, m.in. związanych z miejscem i rolą poszczególnych grup zawodowych w zespole terapeutycznym.

Specyfika zawodów medycznych sprawia, że do ich wykonywania, oprócz wiedzy, potrzebne jest również zamiłowanie, wrażliwość na cierpienie, poczucie obowiązku, uczciwość, takt i umiejętności postępowania z ludźmi. Już Leonardo da Vinci twierdził, że „doktorzy, którzy zajmują się chorymi, powinni koniecznie zrozumieć, czym jest człowiek, czym jest życie i czym jest zdrowie, i w jaki sposób równowaga i harmonia tych elementów je podtrzymuje”, a Elisabeth Kübler-Ross radziła: „Troską i miłością można uzdrowić wielu cierpiących ludzi. Nie chcę przez to powiedzieć, że wiedza medyczna nie jest potrzebna, lecz sama tylko wiedza nikomu nie pomoże. Nie pomożecie ani jednemu człowiekowi, jeśli nie zaangażujecie przy tym głowy, serca i duszy. W mojej pracy z pacjentami nauczyłam się, że niezależnie od tego, czy są to schizofrenicy, czy niepełnosprawni, czy po prostu umierający, ich życie ma swój cel. Wszyscy oni nie tylko mogą się od Was uczyć, od Was otrzymywać pomoc, ale mogą też stać się Waszymi nauczycielami”.

Za atrybuty nowoczesnej medycyny uważa się pełnienie służby społecznej o istotnym znaczeniu dla ludzkiego zdrowia, dysponowanie odpowiednim zasobem wiedzy i podejmowanie badań naukowych, zapewnienie wszechstronnej edukacji na poziomie akademickim, aktywne funkcjonowanie organizacji zawodowych oraz wysoki poziom autonomii profesjonalnej.

Współczesne zawody medyczne powinny nie tylko odwoływać się do tradycji, praktyki i filozofii; muszą także w swoich codziennych działaniach wykorzystywać możliwości, jakie stwarza światowa medycyna oraz stały rozwój nauki i techniki. Zmiany, które się w nich dokonują, winny obejmować zarówno reorganizację systemu opieki zdrowotnej, dotychczasowego systemu kształcenia, jak i wpływać na zmianę świadomości wszystkich pracowników ochrony zdrowia, bez względu na to, czy będzie to dotyczyło lekarza, pielęgniarki, położnej, fizjoterapeuty, czy ratownika medycznego.

Istotne jest bowiem to, aby, posługując się słowami Gordona Thomasa, zrozumieć swojego pacjenta „(…) jak gdyby być w jego wnętrzu. Należy patrzeć jego oczyma, tak by widzieć, jak wygląda jego świat i jak on ocenia siebie. Zamiast przyglądać mu się z zewnątrz, jak gdyby był jakimś okazem naukowym, należy umieć przebywać w jego świecie, wnikać w niego po to, by odczuć od wewnątrz, jak dla niego wygląda życie”.

Opiekę profesjonalną pracownicy ochrony zdrowia realizują poprzez funkcje zawodowe ukierunkowane na działania opiekuńcze, wychowawcze, promowania zdrowia, profilaktyczne, terapeutyczne i rehabilitacyjne oraz dodatkowo zadania: kształcenia, zarządzania i naukowo-badawcze. Nabyte uprawnienia i pełnomocnictwa zwane są kompetencjami, a ich zakres zależy od stopnia wykształcenia oraz umiejętności, dlatego absolwenci kierunków medycznych muszą być do ich wykonywania profesjonalnie przygotowani. Nie powinni przy tym zapominać słów prof. Andrzeja Szczeklika: „W każdym zawodzie istnieją sytuacje esencjonalne, które odsłaniają jego twarz. I tak, istotą medycyny jest spotkanie lekarza z chorym (...). Trzeba wysłuchać opowieści chorego, pamiętając, że dla opowiadającego jest to sytuacja pierwszorzędna, a dla słuchającego, że któraś z tych opowieści może stać się jego własną historią, jego chorobą”.

W odczuciu autorów podręcznik „Podstawowe czynności medyczne i pielęgnacyjne” powinien przyczynić się do wzbogacenia zarówno studentów, jak i już pracowników ochrony zdrowia o treści pozwalające im nabyć nowe umiejętności i wiedzę – pogłębić i udoskonalić te już posiadane oraz pomóc wykształcić wyobrażenie o tym, że tylko przestrzeganie praw pacjenta, poszanowanie jego godności i niezależności oraz dbałość o zapewnienie mu komfortu bio-psycho-społecznego są gwarancją prawidłowo przebiegającego procesu leczenia i pielęgnacji, a także naczelnym celem działań zespołu terapeutycznego. Jak bowiem twierdził Vernon Howard: „Zawsze idź przez życie tak, jakbyś miał coś nowego do nauczenia się, a tak się stanie”.

Redaktorzy podręcznika

Dr n. med. Krystyna Klimaszewska

Dr n. med. Anna Baranowska

Prof. dr hab. n. med. Elżbieta Krajewska-Kułak

SKRÓTY

ACTH

Adrenocorticoid Hormone

Hormon adrenokortykotropowy (kortykotropina)

ADA

American Diabetes Association

Amerykańskie stowarzyszenie diabetologów

ANA

Anti-Nuclear Antibodies

Przeciwciała przeciwjądrowe

ARDS

Acute Respiratory Distress Syndrome

Zespół niewydolności oddechowej (zespół płuca wstrząsowego)

ASA

Acidum Acetylsalicylicum

Kwas acetylosalicylowy

AT

Antytrombina

aVL

Oznaczenie elektrody przy badaniu EKG

aVR

Oznaczenie elektrody przy badaniu EKG

BAO

Basal Acid Output

Wyjściowy kwas podstawnokomórkowy

BCG

Bacillus Calmette-Guérin

Szczepionka przeciw gruźlicy

CDCP

Center for Diseases Control and Prevention

Centrum Chorób Kontroli i Zapobiegania

Ch

Charriera

Skala charriera

Cl

Chlorum

Chlor

cm

Centymetr

CSS

Closed Suction Systems

Metoda zamknięta

dl

Decylitr

DZM

Dobowa zbiórka moczu

EDTA

Ethylenediaminetetraacetic acid

Kwas edetynowy, wersenowy

EKG

Elektrokardiogram

F (FG)

Frencza Gauge

Skala frencza

Hb

Hemoglobin

Hemoglobina

HbA_1c

Hemoglobina glikolizowana

HBV

Hepatitis B virus

Wirusowe zapalenie wątroby typu B

HCl

Kwas solny

HDCz

Heparyna drobnocząsteczkowa

HDL

High Density Lipoprotein

Lipoproteina o wysokiej gęstości

i.c.

intra cutem

Śródskórnie

i.m.

intra musculos

Domięśniowo

i.v.

intra vene/intravenosus)

Dożylnie

ICP

intracranial pressure

Ciśnienie śródczaszkowe

ID

identification

Identyfikacja

INR

International Normalized Ratio

Normalizowany wskaźnik aktywności protrombiny

IU

International Unit

Jednostka międzynarodowa

j.m.

Jednostka międzynarodowa

K

Kalium

Potas

K_2EDTA

Antykoagulant przeciwzakrzepowy

KMNO_4

Potassium Permanganate

Nadmanganian potasu

L_4

Lędźwiowa przestrzeń międzykręgowa

LDH

Lactic Dedydrogenase

Dehydrogenaza mleczanowa

LDL

Low Density Lipoprotein

Lipoproteina o niskiej gęstości

LE

Lupus Erythematodes

Toczeń układowy

m.

musculus

Mięsień

MAO

Maximal Acid Output

Monoaminooksydaza

Mg

Magnesium

Magnez

mg

Miligram

mm.

muscles

Mięśnie

mmHg

Milimetr słupa rtęci

mmol

Milimol

mV

Milivolt

Na

Natrium

Sód

NaCl

Natrium Chloratum

Chlorek sodu

OB

Odczyn Biernackiego (wskaźnik opadania erytrocytów)

OCŻ

Central Venous Pressure

Ośrodkowe ciśnienie żylne

OIT

Intensive Care Unit

Oddział intensywnej terapii

Osm

Osmolalność

OSS

Open Suction Systems

Metoda otwarta

OUN

Systema Nervosum Centrale

Ośrodkowy układ nerwowy

P

Załamek P w zapisie EKG

p.n.

per nasum

Przez nos

p.o.

per os

Doustnie

p.r.

per rectum

Przez odbyt

p.v.

per vaginam

Przez pochwę

PAO

Peak Acid Output

PEEP

Positive End-Expiratory Pressure

Dodatnie ciśnienie końcowowydechowe

pH

Odczyn

PICC

Peripherally Inserted Central Catheter

Obwodowo wstawiony centralny cewnik

PMR

Płyn mózgowo-rdzeniowy

pO2

Ciśnienie parcjalne tlenu we krwi tętniczej

POChP

Morbus Obturativus Pulmonum Chronicum

Przewlekła obturacyjna choroba płuc

Q

Załamek Q w zapisie EKG

QRS

Zespół QRS w zapisie EKG

QT

Odstęp QT w zapisie EKG

RF

Rheumatic Factor

Czynnik reumatoidalny

RKZ

Równowaga kwasowo-zasadowa (gazometria)

RR

Riva-Rocci

Ciśnienie tętnicze

RTG

Promienie rentgena

RUP

Rehabilitacyjne urządzenie przyłóżkowe

S

Załamek S w zapisie EKG

s.c.

sub cutis

Podskórnie

s.l.

sublingualis

Podjęzykowo

SDD

Selective Decontamination of the Digestive Tract

Selektywna dekontaminacja przewodu pokarmowego

SLA

Sclerosis Lateralis Amyotrophica

Stwardnienie zanikowe boczne

SpO2

Saturacja (nasycenie krwi tętniczej tlenem)

ST

Odcinek ST w zapisie EKG

SWG

Standard Wire Gauge

Standardowa skala wielkości G

Th

Piersiowa przestrzeń międzykręgowa

TK

Computed Tomography

Tomografia komputerowa

UGUL

Uniwersalny gabinet usprawniania leczniczego

USG

Ultrasonografia

VAP

Ventilator-Associated Pneumonia

Respiratorowe zapalenie płuc

VLDL

Very Low Density Lipoprotein

Lipoproteina o bardzo niskiej gęstości

SPIS TREŚCI

1. ZABIEGI HIGIENICZNE

1.1. Ścielenie łóżka pustego przez jedną osobę lub dwie – Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

1.2. Ścielenie łóżka zajmowanego przez chorego – Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

1.3. Przygotowanie łóżka dla chorego, zmiana bielizny pościelowej i osobistej – Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

1.4. Toaleta całego ciała chorego leżącego – Anna Owłasiuk, Halina Doroszkiewicz

1.5. Kąpiel chorego w wannie i pod prysznicem – Halina Doroszkiewicz, Anna Owłasiuk

1.6. Zabiegi zapewniające utrzymanie czystości głowy – Anna Owłasiuk, Halina Doroszkiewicz

2. POMOC W UTRZYMANIU SPRAWNOŚCI PACJENTA

2.1. Gimnastyka oddechowa – Agnieszka Lankau

2.2. Technika masażu klasycznego – Agnieszka Lankau

2.3. Ćwiczenia czynne, bierne – Agnieszka Lankau

2.4. Pozycje ułożeniowe, drenaż ułożeniowy – Matylda Sierakowska, Izabela Wysocka-Skurska

2.4.1. Rodzaje ułożenia pacjenta

2.5. Pomoc w przemieszczaniu się pacjenta – Matylda Sierakowska, Izabela Wysocka-Skurska

2.6. Sadzanie pacjenta, transportowanie, ułożenie – Matylda Sierakowska, Izabela Wysocka-Skurska

3. BANDAŻOWANIE – Agnieszka Lankau

3.1. Bandażowanie wybranych części ciała

3.2. Alternatywne metody mocowania opatrunków

4. POMIARY – Jolanta Lewko

4.1. Ocena tętna, ciśnienia tętniczego i oddechu. Pulsoksymetria. Kapnometria

4.1.1. Ocena tętna

4.1.2. Pomiar ciśnienia tętniczego

4.1.3. Pomiar oddechu

4.1.4. Pulsoksymetria

4.1.5. Kapnometria

4.2. Pomiar temperatury

4.3. Karta gorączkowa – ocena i zapis temperatury, tętna, ciśnienia tętniczego krwi, stolca, wzrostu i masy ciała

4.4. Skala oceny świadomości Glasgow

4.5. Badanie ostrości wzroku i słuchu oraz widzenia barwnego

5. ZABIEGI PRZECIWZAPALNE – Krystyna Klimaszewska

5.1. Zabiegi z zastosowaniem zimna

5.1.1. Zimno suche i wilgotne

5.2. Zabiegi z zastosowaniem ciepła

5.2.1. Ciepło suche i wilgotne

5.3. Technika stawiania baniek (bańki ogniowe, bezogniowe i akupunkturowe)

6. ZABIEGI REKTALNE – Krystyna Kowalczuk

6.1. Technika wykonywania zabiegów rektalnych u dorosłych – lewatywa

6.2. Wlewka przeczyszczająca

6.3. Kroplowy wlew doodbytniczy

6.4. Sucha rurka

6.5. Podawanie leków doodbytniczo – wlewka lecznicza

7. ZGŁĘBNIKOWANIE ŻOŁĄDKA I DWUNASTNICY – Agata Gołębiewska

7.1. Zgłębnikowanie żołądka w celu diagnostycznym i leczniczym

7.2. Płukanie żołądka

7.3. Technika karmienia chorych przez zgłębnik

7.4. Zgłębnikowanie dwunastnicy w celu diagnostycznym

8. PODAWANIE LEKÓW RÓŻNYMI DROGAMI

8.1. Zasady podawania i przechowywania leków – Katarzyna Krystyna Snarska

8.2. Podawanie leków miejscowo – Katarzyna Krystyna Snarska

8.2.1. Podawanie leków do worka spojówkowego

8.2.2. Podawanie leków do ucha

8.2.3. Podawanie leków do nosa

8.3. Podawanie leków dopochwowo – Grażyna Kobus

8.4. Podawanie leków na skórę – Grażyna Kobus

8.5. Podawanie leków przez przewód pokarmowy – Grażyna Kobus

8.6. Wprowadzenie leków drogą układu oddechowego (tlenoterapia, inhalacje, nebulizacje) – Beata Janina Olejnik, Cecylia Dolińska

8.7. Podawanie leków dotkankowo – Barbara Jankowiak, Beata Kowalewska, Hanna Rolka

8.7.1. Umiejętności przygotowujące do wstrzyknięć

8.8. Wstrzyknięcia podskórne – Katarzyna Łagoda

8.8.1. Technika podawania preparatów heparyny drobnocząsteczkowej

8.8.2. Technika podawania insuliny przy użyciu strzykawki i penu

8.9. Wstrzyknięcia śródskórne, próby tuberkulinowe – Ewa Pilecka, Anna Baranowska, Krystyna Klimaszewska

8.10. Wstrzyknięcia domięśniowe – Anna Baranowska

8.11. Podawanie leków dożylnie – Beata Kowalewska, Barbara Jankowiak, Hanna Rolka

8.11.1. Podawanie leków dożylnie za pomocą igły iniekcyjnej

8.11.2. Kaniulacja żył za pomocą igły typu ”motylek”. Podawanie leków dożylnie

8.11.3. Kaniulacja żył za pomocą igły typu Vigo. Podawanie leków dożylnie

8.12. Kroplowy wlew dożylny – Katarzyna Bajda

8.12.1. Zasady obsługi pompy infuzyjnej

8.13. Obsługa i pielęgnacja wkłucia centralnego i portu naczyniowego. Skala Baxtera – Dorota Joanna Kondzior

9. POBIERANIE MATERIAŁÓW DO BADAŃ

9.1. Pobieranie krwi do badań laboratoryjnych – Agnieszka Szyszko-Perłowska

9.1.1. Technika pobierania krwi do badań laboratoryjnych metodą tradycyjną

9.1.2. Technika pobierania krwi do badań laboratoryjnych metodą próżniową

9.1.3. Technika pobierania krwi do badań laboratoryjnych metodą aspiracyjno-próżniową

9.2. Badania diagnostyczne wykonywane za pomocą glukometru – Cecylia Regina Łukaszuk

9.2.1. Pomiar poziomu glukozy we krwi

9.2.2. Pomiar poziomu cholesterolu we krwi

9.2.3. Testy diagnostyczne dla oznaczania ciał ketonowych we krwi

9.3. Pobieranie materiału do badań diagnostycznych – Joanna Chilińska

9.3.1. Pobieranie moczu

9.3.2. Pobieranie kału

9.3.3. Pobieranie plwociny do badań

9.3.4. Pobieranie wymazu z gardła

10. UDZIAŁ W LECZENIU CHIRURGICZNYM

10.1. Higieniczne mycie rąk według schematu Ayliffe’a – Regina Sierżantowicz, Bożena Kirpsza

10.2. Chirurgiczne mycie rąk – Regina Sierżantowicz, Bożena Kirpsza

10.3. Przygotowanie stolika opatrunkowego – Bożena Kirpsza, Regina Sierżantowicz

10.4. Technika wykonywania opatrunków. Zdejmowanie szwów – Bożena Kirpsza, Regina Sierżantowicz

10.5. Drenaż jam ciała – Bożena Kirpsza, Regina Sierżantowicz

10.6. Punkcje jam ciała – Luiza Marzęcka-Strzałek

10.6.1. Przygotowanie do nakłucia lędźwiowego

10.6.2. Przygotowanie do nakłucia szpiku kostnego

10.6.3. Przygotowanie do nakłucia jamy otrzewnej

10.6.4. Przygotowanie do nakłucia jamy opłucnowej

11. INNE ZABIEGI

11.1. Toaleta drzewa oskrzelowego – Iwona Teresa Jarocka, Agata Kulikowska

11.1.1. Toaleta drzewa oskrzelowego u chorego zaintubowanego metodą otwartą i zamkniętą

11.1.2. Toaleta drzewa oskrzelowego u chorego z założoną rurką tracheostomijną metodą otwartą i zamkniętą. Pielęgnacja tracheostomii

11.2. Cewnikowanie pęcherza moczowego – Anna Majda

11.2.1. Cewnikowanie pęcherza moczowego u kobiety przez dwie osoby

11.2.2. Technika cewnikowania pęcherza moczowego u mężczyzny przez dwie osoby

11.2.3. Płukanie pęcherza moczowego

11.3. Pielęgnowanie chorych z nietrzymaniem moczu – cewniki zewnętrzne – Katarzyna Cierzniakowska, Elzbieta Kozłowska, Aleksandra Popow

11.4. Stomia, przetoka jelitowa – Katarzyna Cierzniakowska, Elżbieta Kozłowska, Aleksandra Popow

11.5. Wykonanie i interpretacja elektrokardiogramu – Anna Stachurska, Krystyna Klimaszewska, Elżbieta Krajewska-Kułak

12. WYBRANE ZABIEGI I METODY OPIEKI NAD DZIECKIEM

12.1. Kąpiel noworodka i niemowlęcia. Przewijanie i ubieranie dzieci – Katarzyna Krajewska-Ferishah

12.2. Wykonywanie pomiarów długości, masy ciała i obwodów u dziecka – Katarzyna Krajewska–Ferishah

12.3. Pobieranie moczu i kału u dzieci w różnym wieku do badania – Katarzyna Krajewska–Ferishah

12.3.1. Pobieranie moczu

12.3.2. Pobieranie kału

12.4. Lewatywa i wlewka doodbytnicza u dziecka – Beata Janina Olejnik, Agata Panas

12.5. Karmienie dziecka przez zgłębnik – Beata Janina Olejnik, Agata Panas

12.6. Kaniulacja obwodowych naczyń żylnych u dzieci – Beata Janina Olejnik, Agata Panas

PRZYPISY

1. ZABIEGI HIGIENICZNE

1.1. ŚCIELENIE ŁÓŻKA PUSTEGO PRZEZ JEDNĄ OSOBĘ LUB DWIE
Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

Opis czynności

Ścielenie łóżka jest czynnością, której poprawne wykonanie zapewnia pacjentowi wygodę, poczucie czystości oraz poprawę samopoczucia. Łóżko jest ścielone:

• rano, podczas porannej toalety chorego,

• wieczorem przed snem,

• w zależności od potrzeb (poprawienie pościeli w ciągu dnia).

Cel czynności

• Zapewnienie wygody, estetyki (poprawa bielizny pościelowej).

• Kształtowanie nawyków higienicznych.

• Zapewnienie optymalnego samopoczucia chorego.

• Zapobieganie powikłaniom, np. przykurczom, odleżynom.

Zasady

• Pościelenie łóżka tak, aby bielizna była dobrze naciągnięta.

• Ułożenie pościeli z obu stron łóżka na jednakowej długości.

• Wykonywanie czynności w pozycji ciała oszczędzającej kręgosłup: postawa powinna być wyprostowana, kończyny dolne – zgięte w stawie kolanowym, kroki – długie, punkt ciężkości obciążenia – blisko ciała; jeżeli to możliwe, łóżko powinno być podniesione na wysokość umożliwiającą pracę z zachowaniem ww. postawy ciała.

• W celu uniknięcia zbytecznego obciążenia pacjenta wykonywanie pracy za pomocą jak najmniejszej liczby ruchów, we współpracy we dwoje – ruchami wzajemnie skoordynowanymi, twarzą zwróconą w kierunku wykonywanej czynności (zasada obowiązująca przy ścieleniu łóżka, w którym znajduje się pacjent).

• Układanie pościeli na krześle w sposób warstwowy, zgodnie z kolejnością jej używania.

• Przestrzeganie zasad higieny: higieniczne mycie rąk, przed wykonaniem czynności i po; stosowanie odzieży ochronnej, unikanie kontaktu pościeli z ubraniem; unikanie dotykania rękami twarzy, włosów i ust podczas ścielenia łóżka; unikanie wzbijania kurzu.

ŚCIELENIE ŁÓŻKA PUSTEGO PRZEZ JEDNĄ OSOBĘ

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

2. Przygotowanie otoczenia, sprzętu (zestawu):

• Przygotowanie rękawic jednorazowych, niejałowych.

II. Czynności właściwe

• Założenie rękawic.

• Odstawienie szafki przyłóżkowej w celu uzyskania bezpośredniego dostępu do łóżka.

• Przystawienie krzesła w nogach łóżka, siedzeniem w jego stronę.

• Opuszczenie wezgłowia łóżka.

• Zdjęcie poduszki (poduszek) i odłożenie na krzesło.

• Poluzowanie pościeli z dwóch stron łóżka: osoba wykonująca czynność, stojąc z prawej strony u wezgłowia łóżka, podkłada lewą rękę pod materac, a prawą wysuwa spod niego całą pościel w kierunku nóg łóżka; czynność powtarza z drugiej strony łóżka.

• Zdejmowanie koca (rozkłada się koc, chwyta oburącz pośrodku szerokości i odkłada na krzesło).

• Odłożenie kołdry na krzesło:

» chwycić oburącz za dwa rogi dolne i dołożyć je do rogów górnych kołdry,

» złożyć jeszcze raz w kierunku od dołu do góry,

» chwycić w połowie szerokości i odłożyć na krzesło.

• Zdejmowanie podkładów:

» chwycić prawą ręką za górny róg, lewą – za środek podkładu płóciennego, złożyć podkład wpół, zdjąć z łóżka, złożyć jeszcze raz na pół i odłożyć na krzesło (środkowym brzegiem w stronę łóżka),

» w ten sam sposób złożyć podkład frotte/ceratowy.

• Zdejmowanie prześcieradła:

» wsunąć lewą rękę pod prześcieradło,

» unieść je nieznacznie,

» ręką prawą chwycić prześcieradło nad ręką lewą, płasko ściągnąć je z łóżka,

» prześcieradło odłożyć na krzesło.

• Odwracanie materaca w kierunku od nóg do głowy, płasko po łóżku.

• Umieszczenie prześcieradła na łóżku (jedna strona łóżka):

» nałożyć prześcieradło na łóżko, uważając, aby do materaca dotykała ta sama strona prześcieradła co poprzednio,

» wyrównać w nogach łóżka brzeg prześcieradła na równi z brzegiem materaca,

» nadmiar prześcieradła podciągnąć do wezgłowia; prześcieradło jest naciągnięte na cały materac,

» podłożyć prawą rękę pod górny róg materaca, lewą podsunąć pod wezgłowie łóżka zwisającą część prześcieradła,

» zrobić narożnik kopertowy (ryc. 1.1 a, b, c).

» zwisającą część prześcieradła z boku łóżka podłożyć pod materac, naciągając prześcieradło pośrodku i w dole łóżka; jeżeli prześcieradło jest długie, w nogach łóżka wykonuje się także narożnik kopertowy.

• Położenie podkładu frotte/ceratowego (jedna strona łóżka):

» podkład frotte/ceratowy ułożyć na łóżku na wysokości dolnego brzegu poduszek, na linii środkowej łóżka,

» wziąć zrolowaną wierzchnią część podkładu oburącz za końce tak, aby grzbietowa część dłoni była widoczna, i umieścić pod materacem.

a

b

c

Rycina 1.1 a, b, c. Kolejne etapy wykonania narożnika kopertowego z prześcieradła w segmencie dolnym łóżka.

• Położenie podkładu płóciennego (tak jak podkładu frotte/ceratowego). Jeżeli podkład ceratowy jest większy, to należy tak go założyć, aby płócienny w całości go zakrył.

• Porządkowanie prześcieradła, podkładu ceratowego i płóciennego po drugiej stronie łóżka (powtórzenie tych samych czynności, co przy stronie przeciwnej).

• Powrót na drugą stronę łóżka.

• Położenie kołdry (koca w poszwie):

» kołdrę/koc w poszwie położyć na przedramionach,

» ułożyć u wezgłowia w odległości ok. 20 cm od górnej krawędzi materaca,

» rozłożyć koc/kołdrę na całe łóżko w kierunku jego nóg,

» brzeg boczny koca/kołdry założyć pod spód na równi z materacem (chwycić oburącz z góry kołdrę/koc na końcu i pośrodku, zaczynając od góry; powtórzyć tę czynność jeszcze raz, przesuwając uchwycenie kołdry w kierunku dołu).

• Założenie drugiego koca w nogach łóżka (to modyfikacja ścielenia łóżka wykonywana wtedy, gdy np. pacjent jest mobilizowany do większej aktywności dziennej).

• Uporządkowanie kołdry i koca z drugiej strony łóżka.

• Ułożenie poduszek (strzepać poduszkę, chwytając za jej górne rogi i ułożyć ją płasko u wezgłowia):

» pierwszą z poduszek ułożyć strzepanym pierzem w kierunku nóg łóżka,

» drugą poduszkę strzepanym pierzem ułożyć w kierunku wezgłowia łóżka.

• Założenie kapy (narzuty) na łóżko (modyfikacja ścielenia łóżka stosowana np. w domach pomocy społecznej).

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu, materiałów, otoczenia:

• Przystawienie stolika do łóżka i sprawdzenie porządku na nim.

• Odstawienie krzesła.

2. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdejmowanie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

ŚCIELENIE ŁÓŻKA PUSTEGO PRZEZ DWIE OSOBY

Pierwsza osoba (A) – prowadząca – wykonuje czynności po prawej stronie łóżka, druga osoba (B) – asystująca – po stronie lewej. Ruchy obu osób są jednoczesne i skoordynowane, przebiegają w jednakowym tempie.

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

Tabela 1.1. Kolejność ścielenia łóżka pustego przez dwie osoby

LP.

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ A

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ B

1.

Odstawienie stolika przyłóżkowego i zdejmowanie poduszek

Ustawienie krzesła

2.

Obluźnienie pościeli, rozpoczynając od wezgłowia – aż do dołu łóżka (A i B równocześnie).

3.

Złożenie koca razem od dołu do góry i jeszcze raz na pół, następnie A – odkłada go na krzesło

Złożenie koca razem od dołu do góry i jeszcze raz na pół

4.

Zdejmowanie podkładu płóciennego

Zdejmowanie podkładu frotte/gumowego

5.

Zdejmowanie prześcieradła

Odwracanie materaca

6.

Układanie prześcieradła na materacu

Wyrównanie brzegów prześcieradła z dolnym brzegiem materaca

7.

Podciąganie prześcieradła ku górze

8.

Jednoczesne zrobienie narożników kopertowych na prześcieradle u wezgłowia łóżka.

9.

Mocowanie prześcieradła pod materacem.

10.

Założenie podkładu frotte/gumowego, mocowanie wierzchniej części podkładu pod materacem

Przytrzymanie podkładu, naciąganie i mocowanie pod materacem

11.

Zakładanie podkładu płóciennego tak jak frotte/gumowego

12.

Ułożenie kołdry na łóżku

13.

Rozłożenie kołdry na łóżku i wyrównanie jej (patrz według schematu: Ścielenie łóżka pacjenta)

14.

Ułożenie pierwszej poduszki

Ułożenie drugiej poduszki

2. Przygotowanie otoczenia, sprzętów (zestawu):

• Przygotowanie rękawic jednorazowych, niejałowych.

II. Czynności właściwe

• Założenie rękawic przez osoby wykonujące czynność (A i B) (tab. 1.1).

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu, materiałów, otoczenia:

• A – przystawienie stolika przyłóżkowego; B – przystawienie krzesła.

2. Dotyczące osoby wykonującej zabieg:

• Zdejmowanie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Dokumentowanie wykonania czynności.

1.2. ŚCIELENIE ŁÓŻKA ZAJMOWANEGO PRZEZ CHOREGO
Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

ŚCIELENIE ŁÓŻKA PRZEZ JEDNĄ OSOBĘ

Opis czynności

Czynność ta jest wykonywana u pacjentów, którzy ze względu na stan zdrowia pozostają w łóżku, bądź z uwagi na metodę leczenia (np. leczenie spoczynkowe). Osoba wykonująca czynność powinna przez cały czas uważnie obserwować chorego, utrzymywać z nim kontakt słowny, dbać o jego wygodę i bezpieczeństwo.

Cel czynności

• Zapewnienie wygody, estetyki (poprawa bielizny pościelowej).

• Kształtowanie nawyków higienicznych.

• Zapewnienie optymalnego samopoczucia chorego.

• Zapobieganie powikłaniom, np. przykurczom, odleżynom.

Niebezpieczeństwa

• Oziębienie pacjenta.

• Zmęczenie pacjenta.

• Urazy mechaniczne.

• Rozejście się rany.

• Przemieszczenie, poluzowanie materiałów lub sprzętu pacjenta, np. kaniule dożylne, dreny, cewniki.

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

2. Przygotowanie otoczenia, sprzętów (zestawu):

• Przygotowanie rękawic jednorazowych, niejałowych i myjki z flaneli lub frotte.

• Postawienie parawanu.

3. Przygotowanie pacjenta:

• Poinformowanie pacjenta o zamierzonej czynności.

• Ocena masy ciała, stanu i sprawności pacjenta.

• Ustalenie z pacjentem współpracy w zakresie zmiany pozycji.

II. Czynności właściwe

• Założenie rękawic przez osobę wykonującą czynność.

• Odstawienie stolika, krzesła.

• Wyrównanie wezgłowia łóżka do poziomu.

• Poluzowanie wierzchniego przykrycia, począwszy od nóg łóżka.

• Odłożenie zawinięć koca z dalszej i bliższej strony łóżka.

• Zdejmowanie poduszek (osoba wykonująca czynność odkłada górny brzeg przykrycia na wierzch):

» chory siada samodzielnie, osoba wykonująca czynność wyjmuje poduszki i odkłada je na krzesło,

» chory nie siada samodzielnie, osoba wykonująca czynność pomaga pacjentowi usiąść, wolną ręką wyjmuje poduszki i odkłada na brzeg łóżka; kładzie chorego na łóżku i odkłada poduszki na krzesło.

• Podniesienie drabinek zabezpieczających od strony dalszej łóżka.

• Ułożenie pacjenta na boku twarzą do drabinek (osoba wykonująca czynność robi z kołdry „budkę”, w połowie szerokości kołdry chwyta za jej górny brzeg i na środku i podnosi ją lekko do góry):

» pacjent sam układa się na boku w pozycji bezpiecznej,

» osoba wykonująca czynność pomaga pacjentowi ułożyć się w pozycji bezpiecznej.

• Okrywanie pacjenta kołdrą.

• Obluźnienie spodniej bielizny pościelowej.

• Porządkowanie podkładu płóciennego, gumowego, prześcieradła i materaca:

» nałożyć na prawą rękę myjkę,

» osłaniając pacjenta lewą ręką, usunąć ręką prawą okruchy z podkładu płóciennego i odłożyć go zwinięty w rulon pod plecy pacjenta,

» osłaniając pacjenta lewą ręką, wymieść prawą ręką okruchy z podkładu gumowego i odłożyć go zwinięty w rulon pod plecy pacjenta,

» osłaniając pacjenta prawą ręką, wymieść z prześcieradła okruchy lewą ręką w kierunku od siebie, zaczynając od środka prześcieradła do wezgłowia, następnie, po zmianie ręki, wymieść okruszki w kierunku od środka do nóg łóżka.

• Porządkowanie spodniej bielizny pościelowej:

» prześcieradło naciągnięte, wyrównane i zamocowane, u wezgłowia materaca założenia kopertowe,

» podkład ceratowy (sposób mocowania – patrz: „Ścielenie łóżka pustego”),

» podkład płócienny (sposoby mocowania – patrz: „Ścielenie łóżka pustego”),

• Ułożenie pacjenta w pozycji poziomej, na plecach („budka” z kołdry).

• Zabezpieczenie drabinką bliższej strony łóżka.

• Przechodzenie na drugą stronę łóżka.

• Opuszczenie drabinki po stronie, gdzie będą wykonywane czynności.

• Wykonywanie czynności z drugiej strony łóżka (od punktu: Ułożenie pacjenta na boku, twarzą do drabinek, do punktu: Ułożenie pacjenta w pozycji poziomej, na plecach).

• Porządkowanie kołdry (patrz: „Ścielenie łóżka pustego”).

• Ułożenie pacjenta w pozycji poziomej, na plecach („budka” z kołdry).

• Zabezpieczenie drabinką łóżka, tylko wtedy gdy są wskazania, np. pacjent pobudzony ruchowo.

• Powrót na prawą stronę łóżka.

• Układanie poduszek:

» chory siada samodzielnie (osoba wykonująca czynność porządkuje, układa poduszki),

» chory nie siada samodzielnie (osoba wykonująca czynność kładzie jedną poduszkę na brzegu łóżka, pomaga choremu usiąść, podkłada najpierw jedną poduszkę, a następnie drugą; patrz: „Ścielenie łóżka pustego”).

• Przesuwanie pacjenta w górę łóżka, np. gdy pacjent zsunął się w dół łóżka.

• Poprawienie pacjentowi koszuli piżamy, wyrównanie jej na plecach i pośladkach.

• Porządkowanie wierzchniego okrycia (kołdra, patrz: „Ścielenie łóżka pustego”).

III. Czynności końcowe

1. Postępowanie z pacjentem:

• Sprawdzenie wygody pacjenta.

2. Uporządkowanie sprzętu, materiałów, otoczenia:

• Przystawienie stolika do łóżka i sprawdzenie porządku na nim.

• Odstawienie krzesła.

• Odstawienie parawanu.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdejmowanie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

ŚCIELENIE ŁÓŻKA PRZEZ DWIE OSOBY

Czynność tę, według sposobu przedstawionego poniżej, wykonuje się np. u pacjenta nieprzytomnego, z którym współpraca nie jest możliwa. Ważne jest sprawne i szybkie wykonanie tej czynności, ponieważ wydłużanie jej w czasie może być przyczyną powikłań w całym procesie leczenia pacjenta.

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie osób wykonujących czynność (osoby A i B):

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Ocena masy ciała, stanu i sprawności pacjenta.

• Ustalenie kolejności działań i osoby kierującej czynnością.

2. Przygotowanie otoczenia, sprzętów (zestawu):

• Przygotowanie rękawic jednorazowych, niejałowych i myjki frotte.

• Zadbanie o warunki intymności, ustawienie parawanu, osłonięcie pacjenta.

3. Przygotowanie pacjenta:

• Poinformowanie pacjenta o zamierzonej czynności.

II. Czynności właściwe

• A – odstawienie stolika; B – ustawienie krzesła.

• Jednoczesne poluzowanie przez dwie pielęgniarki wierzchniego przykrycia, podkładów i prześcieradła.

• Wyjmowanie poduszek:

» osoby wykonujące czynność, każda ze swojej strony, odkładają górny brzeg wierzchniego przykrycia,

» unoszą klatkę piersiową pacjenta,

» B – podtrzymuje pacjenta, A – odkłada obie poduszki, opuszcza wezgłowie,

» układają pacjenta płasko na plecach.

• Ułożenie pacjenta na boku:

» A – robi „budkę” z kołdry,

» B – układa pacjenta na boku za pomocą podkładu płóciennego, chwyta za jego końce i lekko podciąga pacjenta leżącego na podkładzie, w kierunku do siebie, a następnie w takiej pozycji przytrzymuje pacjenta,

» A – okrywa pacjenta kołdrą.

• A – porządkowanie materaca, prześcieradła, podkładów ceratowego i płóciennego (patrz: „Ścielenie łóżka zajmowanego przez chorego” – „Ścielenie łóżka przez jedną osobę”); B – zabezpieczanie pozycji pacjenta.

• Ułożenie pacjenta na plecach.

• Ułożenie pacjenta na boku:

» B – robi „budkę” z kołdry,

» A – układa pacjenta na boku za pomocą podkładu płóciennego,

» B – okrywa pacjenta kołdrą.

• B – porządkowanie materaca, prześcieradła, podkładów gumowego i płóciennego (patrz: „Ścielenie łóżka zajmowanego przez chorego” – „Ścielenie łóżka przez jedną osobę”), A – zabezpieczanie pozycji pacjenta.

• Ułożenie pacjenta na plecach; jeżeli zsunął się w dół łóżka, przesunięcie go w górę łóżka.

• Wyrównanie, poprawienie podkładów i koszuli, piżamy pacjenta.

• Uporządkowanie wierzchniego okrycia pacjenta.

• Ułożenie poduszek:

» osoby wykonujące czynność podnoszą pacjenta,

» B – przytrzymuje pacjenta,

» A – porządkuje i podkłada poduszki, pierwszą – wypełnieniem skierowanym w stronę pleców pacjenta, drugą – wypełnieniem skierowanym w stronę jego głowy,

» osoby wykonujące czynność układają pacjenta na poduszkach, sprawdzają jego ułożenie.

III. Czynności końcowe

1. Postępowanie z pacjentem:

• Sprawdzenie wygody pacjenta.

2. Uporządkowanie sprzętu, materiałów, otoczenia:

• A – przystawienie uporządkowanego stolika do łóżka i sprawdzenie porządku na nim.

• B – odstawienie krzesła.

• A – odstawienie parawanu.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdejmowanie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

1.3. PRZYGOTOWANIE ŁÓŻKA DLA CHOREGO, ZMIANA BIELIZNY POŚCIELOWEJ I OSOBISTEJ
Katarzyna Van Damme-Ostapowicz

Podstawowym wyposażeniem sali, stanowiącym bliższe otoczenie pacjenta, jest: łóżko wraz ze stałymi jego elementami składowymi, tj. materac, pościel, bielizna pościelowa, szafka przyłóżkowa, krzesło, stołek i parawan. Łóżko, w którym pacjent spędza większość swojego czasu podczas pobytu na oddziale szpitalnym, powinno spełniać oczekiwania chorego w zakresie wygody, bezpieczeństwa i estetyki. Jego budowa, wyposażenie i funkcjonalność powinny sprzyjać rekonwalescencji, ułatwiać profilaktykę powikłań związanych z długotrwałym leżeniem oraz umożliwiać bezpieczne świadczenie opieki. U wielu pacjentów następuje gwałtowna zmiana trybu życia z czynnego na bierny, tak więc łóżko i jego wyposażenie stają się dla nich najważniejsze.

PRZYGOTOWANIE ŁÓŻKA DLA CHOREGO

Opis czynności

Łóżko powinno być zasłane czystą bielizną pościelową, nakryte narzutą (w zależności od zwyczajów panujących na oddziale szpitalnym bądź w innej placówce medycznej). Pacjent powinien poznać topografię oddziału, jego salę oraz łóżko.

Podczas przygotowywania łóżka zostaje z pacjentem nawiązany kontakt wzrokowy i werbalny, a chory może w tym czasie siedzieć na krześle lub wózku inwalidzkim.

Cel czynności

• Zapewnienie wygody, estetyki (poprawa bielizny pościelowej).

• Kształtowanie nawyków higienicznych.

• Zapewnienie optymalnego samopoczucia chorego.

• Zapobieganie powikłaniom, np. przykurczom, odleżynom.

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

2. Przygotowanie otoczenia, sprzętów (zestawu):

• Sprawdzenie czystości na sali, na której będzie przebywał pacjent.

• Sprawdzenie stanu łóżka, stolika przyłóżkowego oraz innych sprzętów, z których chory może korzystać.

3. Przygotowanie pacjenta (psychiczne i fizyczne):

• Poinformowanie pacjenta o miejscu pobytu (nazwa oddziału, numer sali chorych).

• Zapoznanie pacjenta ze współlokatorami, z topografią oddziału.

II. Czynności właściwe

• Ustawienie krzesła, na którym usiądzie pacjent, lub wózka z pacjentem po lewej stronie łóżka (wówczas łóżko znajduje się po prawej stronie pacjenta).

• Poproszenie, aby pacjent usiadł na krześle, w czasie gdy przygotowywane jest łóżko.

• Odłożenie poduszki na prawy brzeg łóżka.

• Złożenie narzuty na cztery części w kierunku od wezgłowia ku dołowi łóżka (harmonijka) – w połowie odległości należy chwycić ją oburącz i odłożyć na oparcie krzesła, na którym pacjent siedzi.

• Wyjmowanie kołdry spod poduszki.

• Odłożenie kołdry (chwytając jednocześnie oburącz za dwa rogi, złożyć w harmonijkę na trzy części, w kierunku nóg łóżka).

• Przemieszczanie pacjenta z wózka na łóżko lub z krzesła na łóżko.

• Pomaganie pacjentowi w przyjęciu dowolnej pozycji na łóżku.

• Nakrywanie lub pomoc w nakrywaniu pacjenta kołdrą (chwycić oburącz za dwa rogi złożonej kołdry w kierunku przeciwnym niż odłożenie kołdry).

III. Czynności końcowe

1. Postępowanie z pacjentem:

• Zapytanie pacjenta o wygodę, jego samopoczucie.

2. Uporządkowanie sprzętu, materiałów, otoczenia:

• Ustawienie obuwia pacjenta, odwieszenie szlafroka.

• Odstawienie na miejsce krzesła lub wózka inwalidzkiego.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

ZMIANA BIELIZNY POŚCIELOWEJ ORAZ ZMIANA BIELIZNY OSOBISTEJ

Opis czynności

Podczas ścielenia łóżka oraz w trakcie wykonywania zabiegów higienicznych należy zwracać uwagę na stan czystości bielizny pościelowej oraz osobistej pacjenta – koszuli, piżamy, koszuli chirurgicznej. W zależności od wydolności samoobsługowej pacjenta dokonuje się wymiany brudnych sztuk na czyste lub dostarcza się je choremu, aby wykonał to samodzielnie. Zmiana całej bielizny pościelowej oraz osobistej na oddziale przeprowadzana jest najczęściej w jednym wybranym dniu tygodnia w trakcie toalety porannej. Jeżeli zachodzi taka konieczność, dokonuje się tego znacznie częściej. Przynajmniej raz dziennie chorzy powinni mieć zmienianą prywatną bieliznę osobistą i w tej sytuacji wskazana byłaby współpraca z rodziną pacjenta, która mogłaby zapewnić choremu wystarczającą jej ilość.

Cel czynności

• Zachowanie czystości bielizny pościelowej i osobistej pacjenta,

• Zapewnienie pacjentowi wygody,

• Zapewnienie pacjentowi dobrego samopoczucia,

• Zadbanie o estetyczny wygląd pacjenta i jego najbliższego otoczenia (łóżka),

• Zapobieganie powikłaniom, jak np. odleżyny, zakażenia.

Powikłania

• Nasilenie dolegliwości bólowych pacjenta.

• Przemęczenie pacjenta.

• Rozłączenie odprowadzeń kroplówek, cewników, drenów.

• Obrażenia mechaniczne pacjenta, np. na skutek wypadnięcia z łóżka.

• Ochłodzenie organizmu pacjenta.

Zasady

• Dokonanie oceny sprawności pacjenta związanej ze stanem zdrowia oraz czystości bielizny pościelowej i osobistej chorego.

• Udzielenie informacji o planowanym działaniu, jego przebiegu.

• Zapewnienie warunków intymności (stosowanie parawanów, odkrywanie chorego nie więcej niż jest to konieczne).

• Dbanie o wygodę i bezpieczeństwo chorego.

• Posługiwanie się ruchami celowymi, zdecydowanymi, a w przypadku pracy wykonywanej przez dwie osoby – ruchami skoordynowanymi.

• W pozycji stojącej pracowanie na nogach ugiętych w stawach kolanowych.

• Unikanie kontaktu bielizny pościelowej z odzieżą ochronną osoby wykonującej czynności przy chorym.

• Niedotykanie przez personel medyczny rękami twarzy i ust podczas zmiany bielizny pościelowej i osobistej pacjenta.

• Unikanie stykania się czystej bielizny pościelowej lub osobistej z brudną.

• Składanie brudnej bielizny do środka i wkładanie do przeznaczonego na ten cel wózka.

ZMIANA BIELIZNY POŚCIELOWEJ U PACJENTA LEŻĄCEGO (WYKONUJE JEDNA OSOBA)

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Zapoznanie się ze stanem pacjenta.

2. Przygotowanie materiału, sprzętu, otoczenia:

• Przygotowanie zestawu:

» bielizna ułożona w następującej kolejności (od dołu):

■ poszwa,

■ podkład bawełniany, frotte, z tkaniny podgumowanej, z tkaniny paroprzepuszczalnej,

■ prześcieradło,

■ poszewki.

» wózek lub kosz na brudną bieliznę

» rękawice jednorazowe, niejałowe

» myjka.

• Osłonięcie łóżka pacjenta parawanem w celu zapewnienia warunków intymności.

3. Przygotowanie pacjenta:

• Sprawdzenie tożsamości pacjenta.

• Poinformowanie pacjenta o celu zabiegu.

• Uzyskanie jego zgody na zmianę bielizny pościelowej.

II. Czynności właściwe

• Założenie rękawic.

• Odstawienie stolika przyłóżkowego oraz przystawienie krzesła do łóżka.

• Położenie zestawu czystej bielizny na stoliku przyłóżkowym lub na krześle.

• Odłożenie zawinięć koca/kołdry w kierunku od kończyn dolnych do głowy pacjenta; rozpoczęcie od dalszej strony, następnie – od bliższej. Na wysokości dolnego brzegu materaca założenie mankietu z wierzchniego przykrycia pod spód, aż do momentu wyrównania z materacem.

• Zmiana poszewek na poduszce:

» nałożenie na ręce i zmarszczenie czystej poszewki/poszewek na poduszki (ułożenie jej/ich na czystej bieliźnie),

» odłożenie bliższego górnego rogu koca/kołdry na wierzch przykrycia,

» wyjęcie poduszki spod głowy pacjenta (uniesienie prawą ręką jego głowy, a lewą wysunięcie poduszki na brzeg łóżka; położenie głowy pacjenta na materac) i ułożenie poduszki na krześle (w przypadku dwóch poduszek powtórzenie czynności),

» zdjęcie poszewki z górnej poduszki, polegające na tym, że po rozpięciu poszewki, trzymając za jeden z górnych rogów, druga ręką za pomocą okrężnego ruchu w kierunku od dołu do góry zdjęcie poszewki i równoczesne składanie jej do środka oraz włożenie jej do kosza na brudną bieliznę,

» nałożenie czystej poszewki na poduszkę i ułożenie jej na krześle (w przypadku dwóch poduszek równoczesne zdjęcie „brudnej” poduszki); tę czynność można wykonać na dwa sposoby:

Sposób pierwszy:

■ odwrócenie poszewki prawą stroną do środka,

■ zmarszczenie poszewki,

■ uchwycenie od strony prawej za górne rogi poszewki,

■ ujęcie górnych rogów poduszki i naciągnięcie na nie poszewki,

■ naciągnięcie pozostałej części poszewki na poduszkę.

Sposób drugi:

■ uchwycenie górnych rogów poduszki i wprowadzenie ich do poszewki,

■ naciągnięcie pozostałej części poszewki na poduszkę,

■ nałożenie czystej poszewki na drugą poduszkę i ułożenie jej na pierwszej (zapięcie obu).

• Przesunięcie pacjenta na dalszy (lewy) brzeg łóżka i zmiana jego pozycji na boczną (plecami do osoby wykonującej czynność).

• Zmiana dolnej warstwy bielizny pościelowej (podkładu gumowego i płóciennego):

a) założenie wierzchniego przykrycia (z bliższej połowy łóżka) na pacjenta, w sposób zapewniający dobre okrycie jego pleców,

b) poluzowanie spodniej warstwy bielizny pościelowej (podkładu gumowego i płóciennego), w kierunku od nóg pacjenta do jego głowy,

c) zmarszczenie podkładu płóciennego w kierunku do pleców pacjenta,

d) usunięcie okruchów z podkładu frotte za pomocą myjki nałożonej na prawą rękę (równoczesne osłonięcie lewą dłonią pleców pacjenta), w przypadku gdy będzie on ponownie używany,

e) podsunięcie oczyszczonego podkładu frotte pod plecy pacjenta,

f) podsunięcie „brudnego” prześcieradła pod plecy pacjenta (ryc. 1.2).

g) złożenie nad krzesłem czystego prześcieradła wzdłuż, a następnie wpół, prawą stroną do środka,

h) ułożenie czystego prześcieradła na łóżku złożonym brzegiem (linią środkową) w kierunku pleców pacjenta, a w segmencie dolnym łóżka – równo z materacem,

i) zmarszczenie i podsunięcie górnej połowy złożonego wzdłuż czystego prześcieradła pod plecy pacjenta (najlepiej za pomocą dwóch ruchów),

j) zaścielenie dolnej warstwy złożonego wzdłuż czystego prześcieradła (poprzez wykonanie u wezgłowia górnego narożnika i podłożenie pod materac pozostałej zwisającej części prześcieradła),

k) ułożenie złożonego na pół, prawą stroną do środka, czystego podkładu frotte na łóżku (podsunięcie górnej warstwy podkładu pod plecy pacjenta i podłożenie dolnej pod materac); jeżeli nie jest konieczna wymiana podkładu gumowego, wyrównanie i zaścielenie podkładu wyjętego spod pacjenta,

l) ułożenie czystego, złożonego na pół, prawą stroną do środka, podkładu frotte na podkładzie gumowym na linii środkowej łóżka (podsunięcie górnej jego połowy pod plecy pacjenta i podłożenie dolnej pod materac); w ten sam sposób mocowany jest podkład gumowy.

• Odwrócenie pacjenta na plecy, przesunięcie na bliższy brzeg (prawy) łóżka i zmiana pozycji na boczną (twarzą w kierunku osoby wykonującej czynność).

• Przejście na dalszą (lewą) stronę łóżka:

» powtórzenie czynności a–c,

» usunięcie brudnego podkładu płóciennego spod pacjenta (złożenie do  środka) i wyrzucenie do kosza na brudną bieliznę,

» powtórzenie czynności d–e,

» w sytuacji, gdy istnieje konieczność wymiany podkładu frotte, wyciągnięcie go spod pacjenta, złożenie do środka i wyrzucenie do kosza na brudną bieliznę,

» wysunięcie spod pacjenta brudnego i czystego prześcieradła (złożenie brudnego do środka i wyrzucenie do kosza na brudną bieliznę),

» rozłożenie czystego prześcieradła (najlepiej za pomocą dwóch ruchów),

» wyrównanie i naciągnięcie czystego prześcieradła, wykonanie narożnika u wezgłowia łóżka oraz podłożenie go na całej długości pod materac,

» wyciągnięcie czystego lub oczyszczonego podkładu gumowego/frotte spod pacjenta, wyrównanie, naciągnięcie i podłożenie pod materac; w ten sam sposób mocuje się podkład płócienny,

» wyciągnięcie czystego podkładu płóciennego spod pacjenta, wyrównanie, naciągnięcie i podłożenie pod materac.

• Obrócenie pacjenta na plecy, wyrównanie ułożenia wierzchniego przykrycia.

Rycina 1.2. Sposób podsunięcia „brudnego” prześcieradła pod plecy pacjenta.

Rycina 1.3. Sposób zasłania czystego prześcieradła i podkładów podczas zmiany bielizny pościelowej przez jedną osobę.

• Przejście na prawą stronę łóżka.

• Podłożenie poduszek pod głowę pacjenta (odwinięcie górnego rogu wierzchniego przykrycia, ułożenie na wezgłowiu łóżka poduszki/poduszek, podniesienie głowy pacjenta i podłożenie ich: pierwszej strzepanej ku dołowi, drugiej – ku górze).

• Poprawienie ułożenia pacjenta, wyrównanie koszuli/piżamy.

• Zdjęcie brudnej poszwy (dwa sposoby):

Sposób pierwszy:

» rozpięcie brudnej poszwy i wysunięcie z niej koca/kołdry,

» złożenie koca/kołdry na czworo i ułożenie na krześle,

» odłożenie brudnej poszwy na pacjencie do jego pasa i ułożenie na jej miejscu złożonej w poprzek czystej poszwy,

» chwycenie za górny brzeg poszwy brudnej i dolny czystej,

» wykonanie ruchu zsuwania obu poszew w kierunku stóp pacjenta (wrzucenie brudnej poszwy do kosza na brudną bieliznę),

» włożenie koca/kołdry do czystej poszwy,

» wyrównanie górnego jego brzegu z brzegiem poszwy,

» zapięcie guzików poszwy.

Sposób drugi:

» odwinięcie dolnego rogu wierzchniego przykrycia,

» ugięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych oraz podsunięcie koca do góry tak, aby okrył stopy,

» włożenie rąk do czystej poszwy, uchwycenie jej górnych wewnętrznych rogów, wyłożenie ich na wierzch,

» ułożenie w ten sposób przygotowanej poszwy na materacu w nogach pacjenta,

» rozpięcie brudnej poszwy,

» wysuwanie z brudnej poszwy w kierunku nóg pacjenta koca/kołdry, z równoczesnym wkładaniem go do czystej poszwy (pacjent pozostaje w tym czasie przykryty „brudną” poszwą),

» uchwycenie za górny brzeg koca/kołdry i wyrównanie całości koca/kołdry w poszwie,

» zsunięcie brudnej poszwy do pasa pacjenta i nałożenie w to miejsce czysto powleczonego koca/kołdry,

» zsuwanie brudnej poszwy w kierunku nóg pacjenta z jednoczesnym przykrywaniem go czystym wierzchnim przykryciem,

» zapięcie guzików poszwy.

• Podłożenie zwisającej z bocznej powierzchni łóżka części koca/kołdry pod spód wierzchniego przykrycia (za pomocą dwóch ruchów), tak aby wyrównać go z boczną powierzchnią materaca.

• Podłożenie w dolnej części łóżka pozostałej części koca/kołdry pod materac.

• Przejście na druga stronę łóżka i powtórzenie czynności związanych z zasłaniem koca/kołdry.

• Ułożenie pacjenta w wygodnej pozycji, dostosowanej do stanu zdrowia.

• Sprawdzenie wyglądu łóżka.

• Przystawienie stolika przyłóżkowego oraz odstawienie krzesła.

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu, materiału, otoczenia:

• Odtransportowanie wózka z brudną bielizną do brudownika.

• Odstawienie parawanu.

2. Postępowanie z pacjentem.

• Zapewnienie estetycznego wyglądu najbliższego otoczenia.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdjęcie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Odnotowanie w dokumentacji wykonania czynności.

ZMIANA BIELIZNY POŚCIELOWEJ PACJENTOWI LEŻĄCEMU (WYKONUJĄ DWIE OSOBY).

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osób (A i B) wykonujących czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Dokonanie oceny sprawności pacjenta związanej ze stanem zdrowia.

2. Przygotowanie materiału, sprzętu, otoczenia:

• Przygotowanie zestawu

» komplet bielizny pościelowej:

■ poszwa,

■ poszewki,

■ podkład płócienny, bawełniany, frotte, z tkaniny podgumowanej, z tkaniny paroprzepuszczalnej,

■ prześcieradło.

» kosz na brudną bieliznę,

» dwie myjki,

» rękawice jednorazowe, niejałowe.

• Przygotowanie bielizny do zmiany:

» rozłożenie prześcieradła (po uprzednim zmierzeniu stosunku jego długości do długości materaca),

» ułożenie w 1/3 długości prześcieradła podkładu frotte i płóciennego,

» zmarszczenie wszystkich trzech warstw od dołu ku górze do wysokości 2/3 podkładów,

» zwinięcie pozostałej części prześcieradła i podkładów w rulon aż do zagięcia, które wyznaczać ma górny brzeg materaca,

» przełamanie rulonu na pół,

» włożenie tak przygotowanego prześcieradła pomiędzy poszewki a poszwę.

• Osłonięcie łóżka pacjenta parawanem (w celu zapewnienia warunków intymności).

3. Przygotowanie pacjenta:

• Sprawdzenie tożsamości pacjenta.

• Poinformowanie pacjenta o celu czynności.

• Uzyskanie zgody pacjenta na wykonanie czynności.

II. Czynności właściwe

• Założenie rękawic przez osoby wykonujące czynność – A i B (tab. 1.2).

Tabela 1.2. Kolejność czynności przy zmianie bielizny pościelowej u pacjenta leżącego wykonywanych przez dwie osoby

LP.

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ A

(PRACUJĄCĄ PO PRAWEJ STRONIE ŁÓŻKA)

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ B

(PRACUJĄCĄ PO LEWEJ STRONIE ŁÓŻKA)

1.

Zaniesienie bielizny pościelowej na salę, odstawienie stolika przyłóżkowego

Ustawienie kosza na brudną bieliznę, przystawienie krzesła

2.

Obluźnienie wierzchniego przykrycia i odwinięcie jego górnego brzegu

3.

Wyjęcie poduszek spod głowy pacjenta

Podtrzymanie głowy pacjenta

4.

Położenie poduszek na krześle

Położenie pacjenta na materacu i odebranie od osoby A jednej poduszki

5.

Zdjęcie brudnej poszewki i włożenie jej do kosza na brudną bieliznę (znanym sposobem)

6.

Włożenie poduszki do czystej poszewki (wybranym sposobem)

7.

Odłożenie poduszki ze zmienioną poszewką na krzesło

8.

Odłożenie na pacjenta górnej części wierzchniego przykrycia, a dolnej pod jego nogi

9.

Obluźnienie dolnej warstwy bielizny pościelowej (prześcieradła, podkładów)

10.

Uniesienie pacjenta do pozycji półwysokiej

11.

Zsunięcie brudnej warstwy bielizny

w kierunku pośladków pacjenta

Podtrzymywanie pacjenta

12.

Nałożenie zwiniętego wałka bielizny na łóżko i rozwinięcie go na całą jego szerokość

Położenie pacjenta na materacu

13.

Podłożenie poduszek pod głowę pacjenta

(na jego życzenie)

Położenie pacjenta na materacu

14.

Ugięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych

15.

Podniesienie pośladków pacjenta (na wysokości bioder ustawienie się twarzą w kierunku nóg pacjenta, podłożenie ręki bliższej pod jego pośladki i uniesienie ich do góry)

16.

Zsunięcie ręką dalszą brudnej bielizny i naciągnięcie kolejnym ruchem czystej

17.

Włożenie brudnej bielizny do kosza

Brudny podkład frotte należy wymienić na czysty a czysty można użyć ponownie

18.

Zmarszczenie zwisających podkładów (gumowego i płóciennego) w kierunku pacjenta

19.

Wyrównanie, naciągnięcie i zaścielenie prześcieradła

20.

Wyrównanie, naciągnięcie i zaścielenie podkładów (gumowego, a potem płóciennego)

21.

Podłożenie poduszek pod głowę pacjenta (jeżeli nie zostały one podłożone wcześniej)

Podniesienie głowy pacjenta (w celu podłożenia poduszek)

22 A.

Wyłożenie na wierzch wewnętrznych rogów poszwy

Ułożenie poszwy na materacu w nogach łóżka

Skontrolowanie zgięcia kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych

Podsunięcie wierzchniego przykrycia do góry i rozpięcie guzików

Uchwycenie za górny róg koca/kołdry w brudnej poszwie

Wysuwanie koca/kołdry z brudnej poszwy z równoczesnym przełożeniem do czystej

Nałożenie poszwy na koc/kołdrę, wyrównanie całości

Nałożenie koca/kołdry z założoną czystą

poszwą na klatkę piersiową pacjenta

Zsunięcie brudnej poszwy do wysokości bioder pacjenta

Zsunięcie brudnej poszwy w kierunku stóp pacjenta z równoczesnym naciąganiem koca/kołdry włożonego w czystą poszwę

22 B.

Wysunięcie koca/kołdry i ułożenie go na krześle

Wysunięcie koca/kołdry

Nałożenie czystej poszwy na klatkę piersiową pacjenta

Odłożenie brudnej poszwy do wysokości bioder pacjenta

Zsunięcie brudnej poszwy w kierunku stóp pacjenta z równoczesnym naciągnięciem czystej

Wyrównanie czystej poszwy na pacjencie

Wyrzucenie brudnej poszwy do kosza na brudną bieliznę

Uchwycenie za górny róg koca/kołdry i włożenie do poszwy

23.

Podłożenie bocznej powierzchni koca/kołdry pod spód na równi z materacem, a w dolnej części łóżka pod stopy pacjenta

24.

Ułożenie pacjenta w wygodnej pozycji dostosowanej do stanu zdrowia

25.

Przysunięcie stolika przyłóżkowego

Przystawienie krzesła

26.

Usunięcie z sali brudnej bielizny pościelowej

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu, materiału, otoczenia:

• Odstawienie kosza na brudną bieliznę do brudownika.

• Odstawienie parawanu.

2. Postępowanie z pacjentem:

• Zapewnienie estetycznego wyglądu najbliższego otoczenia.

• Sprawdzenie wygody pacjenta po wykonanych czynnościach.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdjęcie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Odnotowanie w dokumentacji wykonania czynności.

ZMIANA BIELIZNY POŚCIELOWEJ PACJENTOWI LEŻĄCEMU BEZ WYMIANY PODKŁADU (WYKONUJĄ DWIE OSOBY)

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie osób wykonujących czynność (osoby A i B):

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Dokonanie oceny sprawności pacjenta związanej ze stanem zdrowia.

2. Przygotowanie materiału, sprzętu, otoczenia:

• Przygotowanie zestawu:

» komplet bielizny pościelowej (zaczynając od dołu, ułożona w następującej kolejności):

■ poszwa,

■ prześcieradło,

■ podkład płócienny,

■ poszewki,

lub

■ poszwa,

■ podkład płócienny,

■ prześcieradło,

■ poszewki,

■ kosz na brudną bieliznę,

■ myjki,

■ rękawice.

• Osłonięcie łóżka pacjenta parawanem (w celu zapewnienia warunków intymności).

3. Przygotowanie pacjenta:

• Poinformowanie pacjenta o celu czynności.

• Uzyskanie zgody pacjenta na wykonanie czynności.

II. Czynności właściwe

Sposób pierwszy:

• Założenie rękawic.

• Wykonanie czynności według tabeli 1.3.

Tabela 1.3. Kolejność czynności przy zmianie bielizny pościelowej u pacjenta leżącego, bez wymiany podkładu, wykonywanych przez dwie osoby – sposób pierwszy

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ A

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ B

Powtórzenie czynności 1–9 z tabeli 1.2

Powtórzenie czynności 1–9 z tabeli 1.2

Zmarszczenie podkładu płóciennego w kierunku pacjenta

Wymiecenie podkładu frotte

Złożenie czystego podkładu płóciennego na pół i ułożenie go prawą stroną równolegle do brudnego

Utrzymanie kontaktu werbalnego z pacjentem

Uniesienie pośladków pacjenta

Zwinięcie podkładów płóciennego i gumowego w kierunku pacjenta

Zmarszczenie prześcieradła od dołu ku górze (nad krzesłem)

Przytrzymanie prześcieradła w miejscu założenia pod wezgłowie łóżka

Wykonanie z prześcieradła tzw. wałka

Podniesienie pacjenta do pozycji półwysokiej

Zsunięcie brudnego prześcieradła w kierunku pośladków pacjenta, ułożenie w tym miejscu czystego i założenie go pod wezgłowie łóżka

Podtrzymanie pacjenta

Podniesienie pośladków pacjenta (na wysokości bioder zwrócenie się twarzą w kierunku nóg pacjenta, uchwycenie ręką bliższą za podkłady gumowy i płócienny)

Zsunięcie wolną ręką brudnego prześcieradła i naciągnięcie drugim ruchem czystego

Zsunięcie brudnego prześcieradła do końca łóżka i naciągnięcie na to miejsce czystego

Uniesienie kończyn dolnych pacjenta

Powtórzenie czynności 18–26 z tabeli 1.2

Sposób drugi:

• Założenie rękawic.

• Wykonanie czynności według tabeli 1.4.

Tabela 1.4. Kolejność czynności przy zmianie bielizny pościelowej u pacjenta leżącego, bez wymiany podkładu, wykonywanych przez dwie osoby – sposób drugi

LP.

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ A

CZYNNOŚCI WYKONYWANE PRZEZ OSOBĘ B

1.

Powtórzenie czynności 1–9 z tabeli 1.2

2.

Wykonywanie tzw. wałka z prześcieradła

3.

Uniesienie pacjenta do pozycji półwysokiej

4.

Zsunięcie brudnego prześcieradła w kierunku pośladków pacjenta, nasunięcie na to miejsce czystego i podłożenie pod wezgłowie łóżka

Podtrzymanie pacjenta, a następnie

ułożenie go na materacu

5.

Ugięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych

6.

Uniesienie pośladków pacjenta (tak jak wyżej)

7.

Zsunięcie całości brudnej bielizny i naciągnięcie na to miejsce czystej

8.

Zsunięcie brudnej bielizny wraz z podkładami i nasunięcie czystego prześcieradła

Podniesienie kończyn dolnych pacjenta

9.

Wrzucenie brudnej bielizny do kosza na brudną bieliznę

10.

Złożenie podkładów gumowego z płóciennym, zmarszczenie obu wzdłuż do połowy ich wysokości, a następnie dwukrotne zwinięcie w rulon (w celu umocnienia całości). Ułożenie tak przygotowanych podkładów na krześle

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu, materiału, otoczenia:

• Odtransportowanie kosza na brudną bieliznę do brudownika.

• Odstawienie parawanu.

2. Postępowanie z pacjentem:

• Ułożenie pacjenta w wygodnej pozycji dostosowanej do stanu zdrowia.

• Zapewnienie estetycznego wyglądu najbliższego otoczenia.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdjęcie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

ZMIANA BIELIZNY OSOBISTEJ CHOREGO

Cele, niebezpieczeństwa oraz zasady dotyczące zmiany bielizny osobistej pacjenta przedstawiono wcześniej, łącznie ze zmianą bielizny pościelowej. W przypadku chorego z ograniczonym zakresem ruchów jednej z kończyn górnych lub dolnych (np. wylew, kroplowy wlew dożylny) zdejmowanie bielizny osobistej rozpoczynamy od kończyny o pełnym zakresie ruchów, zdrowej, a następnie zdejmujemy bieliznę z kończyny chorej. Zakładanie zaś zawsze rozpoczynamy od kończyny chorej.

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Zapoznanie się ze stanem pacjenta.

2. Przygotowanie materiału, sprzętu, otoczenia:

• Przygotowanie zestawu:

» bielizna osobista:

■ koszula szpitalna,

■ piżama,

■ koszula chirurgiczna,

» rękawice.

• Osłonięcie łóżka pacjenta parawanem w celu zapewnienia warunków intymności.

3. Przygotowanie pacjenta:

• Sprawdzenie tożsamości pacjenta.

• Poinformowanie pacjenta o celu czynności.

• Uzyskanie zgody pacjenta na przeprowadzenie czynności.

II. Czynności właściwe

• Zmiana koszuli szpitalnej:

» zdjęcie koszuli brudnej

■ założenie rękawic,

■ odwinięcie górnego brzegu wierzchniego przykrycia chorego,

■ ugięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych,

■ uniesienie pośladków pacjenta,

■ podsunięcie koszuli pacjenta ku górze,

■ uniesienie pacjenta do pozycji półwysokiej i uniesienie koszuli aż do barków,

■ ułożenie pacjenta na poduszkach,

■ zdjęcie rękawa koszuli z kończyny górnej bliższej pacjenta,

■ zdjęcie koszuli przez głowę pacjenta,

■ zdjęcie koszuli z kończyny górnej dalszej pacjenta,

■ wrzucenie brudnej koszuli do kosza na brudną bieliznę,

» nałożenie czystej koszuli szpitalnej

■ zmarszczenie koszuli po stronie pleców,

■ założenie koszuli za głowę pacjenta (przez jej nieznaczne uniesienie),

■ nałożenie koszuli na dalszą kończynę górną pacjenta,

■ nałożenie koszuli na bliższą kończynę górną pacjenta,

■ podniesienie pacjenta do pozycji półwysokiej,

■ zsunięcie koszuli do dołu i wyrównanie jej na plecach (w tym celu można podnieść pośladki pacjenta),

■ wyprostowanie kończyn dolnych pacjenta,

■ wyrównanie koszuli na klatce piersiowej pacjenta,

■ ułożenie pacjenta w wygodnej pozycji dostosowanej do jego stanu zdrowia,

■ wyrównanie wierzchniego przykrycia.

• Zmiana piżamy:

» zdejmowanie brudnej piżamy:

■ zdejmowanie brudnych spodni:

− odwinięcie górnego rogu wierzchniego przykrycia chorego,

− ugięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych,

− uniesienie pośladków pacjenta,

− podtrzymanie prawą ręką pośladków, a lewą podsunięcie bluzy ku górze,

− podtrzymanie lewą ręką pośladków, a prawą zsunięcie spodni ku dołowi,

− położenie pacjenta na płasko,

− zsunięcie spodni do stóp pacjenta i ich zdjęcie,

− wrzucenie brudnych spodni do kosza na brudną bieliznę,

■ nakładanie czystych spodni od piżamy:

− zmarszczenie nogawek spodni,

− przełożenie nogawek spodni przez stopy i podsunięcie aż do wysokości pośladków, począwszy od dalszej nogawki,

− uniesienie pośladków pacjenta i podciągnięcie spodni do pasa,

− wyprostowanie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych,

■ zdejmowanie brudnej bluzy od piżamy:

− podniesienie pacjenta do pozycji półwysokiej na plecach, podsunięcie bluzy aż do barków chorego,

− zdjęcie bluzy z bliższej kończyny górnej pacjenta,

− przesunięcie bluzy pod pacjentem na lewą stronę,

− zdjęcie bluzy z dalszej kończyny górnej pacjenta,

− wrzucenie brudnej bluzy do wózka na brudną bieliznę,

■ nakładanie czystej bluzy od piżamy:

− nałożenie rękawa bluzy na kończynę górną dalszą,

− przesunięcie pozostałej części bluzy pod głową chorego na bliższą stronę łóżka,

− nałożenie rękawa bluzy na bliższą kończynę górną pacjenta,

− podniesienie go do pozycji półwysokiej i wyrównanie bluzy na plecach, zapięcie guzików,

− ułożenie pacjenta w wygodnej pozycji dostosowanej do jego stanu zdrowia,

− wyrównanie pościeli na łóżku.

• Zmiana koszuli chirurgicznej

» Zdjęcie brudnej koszuli chirurgicznej:

■ odwinięcie górnego brzegu wierzchniego przykrycia pacjenta,

■ zgięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych,

■ podsunięcie rąk pod pośladki pacjenta i wysunięcie spod nich koszuli w kierunku ku górze,

■ rozwiązanie tasiemek koszuli,

■ zdjęcie rękawa koszuli z dalszej kończyny górnej pacjenta,

■ zdjęcie rękawa koszuli z kończyny górnej bliższej pacjenta,

■ uniesienie prawą ręką wierzchniego przykrycia (lekko),

■ usunięcie jednym ruchem lewej ręki brudnej koszuli,

■ włożenie brudnej koszuli do kosza na brudną bieliznę.

» Nakładanie czystej koszuli chirurgicznej:

■ ułożenie koszuli na pacjencie,

■ nałożenie rękawa koszuli na kończynę górną dalszą chorego,

■ nałożenie rękawa koszuli na kończynę górną bliższą (ten typ koszuli chirurgicznej nie wymaga wkładania jej przez głowę),

■ podłożenie koszuli pod wierzchnie przykrycie,

■ zsunięcie koszuli w dół, zawiązanie tasiemek,

■ zgięcie kończyn dolnych pacjenta w stawach kolanowych,

■ uniesienie pośladków pacjenta,

■ podtrzymanie lewą ręką pośladków pacjenta, a prawą wygładzenie koszuli pod nim; ciężko chorym nie podkłada się koszuli, a tylko nią okrywa,

■ wyprostowanie kończyn dolnych pacjenta,

■ wyrównanie pościeli na łóżku.

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu, materiału, otoczenia:

• Odtransportowanie kosza z brudną bielizną do brudownika.

• Odstawienie parawanu.

2. Postępowanie z pacjentem:

• Zapewnienie estetycznego wyglądu najbliższego otoczenia.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

• Zdjęcie rękawic.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

PIŚMIENNICTWO

Felińska A. Procedury i algorytmy działań i zabiegów, w: Pielęgniarstwo. Ćwiczenia, t. II. (red. W. Ciechaniewicz red.). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2014.

Sadurska A., Czekirda M., Adamska-Kuźmicka I. Zapewnienie komfortu pacjentowi, w: Podstawy Pielęgniarstwa, t. II (red. B. Ślusarska, D. Zarzycka, K. Zahradniczek). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.

Wysokiński M.: Metody zmiany bielizny pościelowej i osobistej, w: Podstawy Pielęgniarstwa, t. II (red. B. Ślusarska, D. Zarzycka, K. Zahradniczek). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.

Zahradniczek K., Majda A. Charakterystyka warunków i metod pracy pielęgniarki w wybranych zakładach opieki zdrowotnej, w: Pielęgniarstwo (red. K. Zahradniczek). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2006.

Zahradniczek K. Charakterystyka warunków pracy pielęgniarki w wybranych zakładach opieki zdrowotnej, w: Podstawy Pielęgniarstwa, t. II (red. B. Ślusarska, D. Zarzycka, K. Zahradniczek). Wydawnictwo Lekarskie PZWL, Warszawa 2011.

1.4. TOALETA CAŁEGO CIAŁA CHOREGO LEŻĄCEGO
Anna Owłasiuk, Halina Doroszkiewicz

Powierzchnia ciała jest zabrudzona przez zanieczyszczenia pochodzące z otaczającego nas środowiska oraz przez wydzieliny skóry. Z naskórka, najbardziej zewnętrznej części skóry, oddzielają się obumarłe komórki; wydzieliny gruczołów łojowych i potowych pokrywają ją cienką warstwą. Bakterie żyjące na tej powierzchni rozkładają wydzieliny gruczołów skóry, wywołując charakterystyczną woń ciała i potu. Regularne i codzienne mycie się należy do istotnych czynności z zakresu higieny osobistej.

Wskazania

Mycie całego ciała osoby chorej leżącej w łóżku dotyczy tych pacjentów, którzy ze względu na stan zdrowia nie mogą się umyć np. pod natryskiem w wannie lub w kabinie.

Cel zabiegu

Codzienna pielęgnacja ma za zadanie utrzymanie skóry w czystości, zachowanie jej w dobrej kondycji, zabezpieczenie przed nadmiernym wysuszeniem oraz zapobieganie podrażnieniom. Zapewnia ona zarazem poczucie świeżości, ożywia krążenie i poprawia samopoczucie chorego.

Zasady

• Toaleta ciała może być wykonywana przez jedną osobę lub dwie bądź z pomocą rodziny, w zależności od stanu zdrowia pacjenta.

• W trakcie wykonywania czynności należy utrzymywać kontakt słowny z pacjentem.

• Konieczne jest obserwowanie stanu pacjenta podczas wykonywania czynności higienicznych.

• Należy przestrzegać kolejności poszczególnych etapów czynności (kończyny – od góry do dołu, zawsze w kierunku ksobnym, tj. od dłoni, stopy w kierunku pachy, pachwiny; okolice intymne i pośladki – od przodu do tyłu; oczy – od zewnątrz do wewnątrz, w kierunku nasady nosa).

• Konieczne jest dbanie o dobrą organizację pracy.

• Należy zadbać o komfort i bezpieczeństwo pacjenta.

Struktura czynności

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Rozpoznanie stanu fizycznego i higienicznego pacjenta.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Przygotowanie zestawu (ryc. 1.4):

» parawan,

» rękawice jednorazowe, niejałowe,

» miska nerkowata,

» mydło lub inny środek myjący, najlepiej hipoalergiczne do skóry wrażliwej,

» myjki,

» 2 ręczniki,

» jednorazowe gaziki, waciki, patyczki higieniczne,

» maści pielęgnacyjne, ochronne, np. Sudocrem, PC 30V płyn, maść witaminowa,

» oliwki do nacierania pleców i pośladków, emulsje do ciała lub specjalne zawiesiny (lotiony, np. Bepanthen),

» dzbanek z ciepłą wodą,

» miska z wodą o temperaturze maksymalnie do 40°C,

» basen,

» szczotka do paznokci, szczotka i grzebień do włosów,

» nożyczki lub cążki do paznokci (najlepiej pacjenta),

» kubek z ciepłą wodą do mycia zębów, szczoteczka i pasta,

» podkłady higieniczne.

Rycina 1.4. Zestaw do toalety ciała.

Kompletując zestaw, należy uwzględnić własne przybory toaletowe pacjenta.

• Założenie rękawic.

2. Przygotowanie pacjenta (psychiczne i fizyczne):

• Sprawdzenie tożsamości pacjenta.

• Poinformowanie pacjenta o planowanych działaniach.

• Uzyskanie zgody na przeprowadzenie toalety.

• Zapewnienie warunków intymności (nie rozbierać chorego całkowicie).

• Zapewnienie pacjentowi wygodnej i bezpiecznej pozycji ciała.

II. Czynności właściwe

• Zamknięcie w sali okien i drzwi.

• Zapewnienie odpowiedniej temperatury w pomieszczeniu (22–26°C).

• Zasłonięcie łóżka parawanem.

• Ustawienie miski na krześle, tacy z zestawem – na stoliku przyłóżkowym oraz zawieszenie ręczników i myjek na poręczy krzesła.

• Obluzowanie wierzchniego przykrycia koca (rozwinięcie zawinięć koca w nogach pacjenta).

MYCIE TWARZY, OCZU, USZU, NOSA I SZYI

• Zdjęcie pacjentowi koszuli (lub górnej części piżamy) albo pomoc przy tej czynności i odłożenie tej części ubrania na poręcz łóżka.

• Ułożenie ręcznika pod głową pacjenta.

• Namoczenie myjki (bez mydła) przeznaczonej do mycia twarzy i przetarcie kolejno oczu – począwszy od dalszego, w kierunku od zewnętrznego do wewnętrznego kąta oka.

• Umycie twarzy pacjenta za pomocą ruchów okrężno-posuwistych z zachowaniem następującej kolejności: czoło, policzek dalszy, nos, policzek bliższy, broda, okolica pod nosem i usta (zgodnie z życzeniami chorego myjemy namydloną myjką lub samą wodą).

• Osuszenie umytej twarzy.

• Nałożenie na usta i okolice otworów nosowych (jeśli są wysuszone) maści pielęgnacyjnej.

• Oczyszczanie uszu – widocznej części przewodu słuchowego zewnętrznego ucha dalszego następnie bliższego, za pomocą zamoczonego gazika.

• Umycie za pomocą myjki z mydłem wewnętrznej i zewnętrznej strony dalszej małżowiny usznej, następnie bliższej, i staranne ich osuszenie.

• Umycie i osuszenie szyi pacjenta.

• Usunięcie ręcznika spod głowy pacjenta.

• Zmiana wody w miednicy w zależności od potrzeb.

MYCIE KLATKI PIERSIOWEJ

• Ułożenie ręcznika na klatce piersiowej (z wywinięciem mankietu na koc).

• Uniesienie koca za przygotowany mankiet z ręcznika i staranne umycie klatki piersiowej pacjenta od strony dalszej ku bliższej (wsunięcie namydlonej myjki pod ręcznik, tak aby nadmiernie nie odsłonić klatki piersiowej, szczególnie u kobiet).

• Sprawdzenie stanu skóry pod piersiami, głównie u kobiet. Po umyciu dokładne spłukanie i osuszenie tego obszaru.

• Osuszenie klatki piersiowej ręcznikiem, który ją okrywa.

MYCIE KOŃCZYN GÓRNYCH

• Odsłonięcie kończyny górnej dalszej pacjenta, podłożenie pod nią ręcznika, osłaniając jednocześnie bieliznę pościelową.

• Ustawienie pod dłonią pacjenta miednicy z wodą i (jeśli to możliwe) zanurzenie dłoni pacjenta w wodzie.

• Namydloną myjką umycie kończyny górnej (najpierw strony zewnętrznej przedramienia i ramienia, a następnie strony wewnętrznej), kolejno: pachę, ramię, przedramię, dłoń. Następnie spłukanie czystą wodą.

• Obcięcie paznokci u palców ręki – jeżeli jest to konieczne, wyczyszczenie paznokci przygotowaną szczoteczką.

• Odstawienie miski na krzesło i wytarcie ręki ręcznikiem znajdującym się pod nią a następnie nakrycie wierzchnim przykryciem.

• Umycie kończyny górnej bliższej (w opisany wyżej sposób) (ryc. 1.5).

Rycina 1.5. Mycie kończyn górnych.

MYCIE BRZUCHA

• Ułożenie na brzuchu pacjenta ręcznika przeznaczonego do mycia dolnych części ciała i wywinięcie go na zewnątrz, z utworzeniem mankietu na kocu.

• Uniesienie koca za mankiet i namydloną myjką (przeznaczoną do dolnych części ciała) umycie brzucha, pępka i okolic bioder.

• Staranne osuszenie umytych okolic.

MYCIE PLECÓW I POŚLADKÓW

• Zdjęcie spodni od piżamy, ułożenie pacjenta na dalszym boku i przytrzymanie przez drugą osobę.

• Założenie wierzchniego przykrycia (koc) na pacjenta (tak, aby uwidocznione zostały plecy).

• Ułożenie ręcznika wzdłuż pleców i pośladków pacjenta.

• Namydloną myjką umycie pleców, pośladków, na końcu – szpary pośladkowej.

• Osuszenie umytych części ciała, w przypadku skóry suchej nacieranie lotionem lub oliwką ze zwróceniem szczególnej uwagi na plecy, pośladki i okolicę kości krzyżowej.

• Odwrócenie pacjenta na wznak (lub pomoc w zmianie pozycji) i założenie mu koszuli (górnej części piżamy) (ryc. 1.6).

Rycina 1.6. Mycie pleców i pośladków.

MYCIE KOŃCZYN DOLNYCH

• Odsłonięcie kończyny dolnej dalszej pacjenta, podłożenie ręcznika wzdłuż kończyny (zwrócenie uwagi na równoczesne osłonięcie krocza).

• Postawienie miski z wodą na ręczniku.

• Uniesienie i zgięcie kończyny w stawie kolanowym w stopniu umożliwiającym mycie. Włożenie stopy pacjenta do miski (jeżeli jego stan nie stanowi przeciwwskazań – niewystępowanie przykurczy, niedowładów, zniekształceń).

• Umycie myjką przedniej i tylnej części kończyny dolnej – kolejno: stopa (w razie potrzeby użycie pumeksu bądź szczotki do paznokci, aby łatwiej usunąć zrogowaciały naskórek), podudzie, udo, pachwina.

• Przesunięcie miski z wodą w dół łóżka i ułożenie nogi pacjenta na ręczniku.

• Odstawienie miski na krzesło i osuszenie umytej nogi z jednoczesnym energicznym masowaniem ręcznikiem. Zwrócenie uwagi na osuszenie przestrzeni między palcami.

• Umycie kończyny dolnej bliższej (w ten sam sposób).

• Zmiana wody w miednicy (ryc. 1.7).

Rycina 1.7. Mycie kończyn dolnych.

MYCIE KROCZA I ZEWNĘTRZNYCH NARZĄDÓW PŁCIOWYCH

Intymne okolice ciała (brzuch, okolice pachwinowe, uda, zewnętrzne narządy płciowe, pośladki) są szczególnie podatne – ze względu na swoje właściwości anatomiczne i fizjologiczne – na zakażenia i zwiększone wydzielanie swoistej woni.

Pielęgnacja okolic intymnych powinna odbywać się regularnie w celu utrzymania higieny oraz poprawienia samopoczucia pacjenta, zapewnienia poczucia czystości i świeżości.

Wskazaniami do częstego przeprowadzania pielęgnacji okolic intymnych są:

• nietrzymanie moczu,

• cewnik założony do pęcherza moczowego,

• zakażenia układu moczowo-płciowego,

• zabiegi operacyjne wykonane w obrębie układu moczowo-płciowego,

• krwawienia miesiączkowe,

• odchody połogowe (po porodzie),

• oddanie stolca.

Czynności dotyczące pielęgnacji okolic intymnych wymagają od osoby pielęgnującej szczególnego taktu i umiejętności wczuwania się w sytuację chorego.

Technika wykonania

• Ustawienie w odwiedzeniu kończyn dolnych pacjenta i ugięcie ich w stawach kolanowych.

• Podłożenie pod pośladki podkładów gumowego i płóciennego zabezpieczających łóżko.

• Wykonanie z wierzchniego przykrycia tzw. budki (na ugięte kończyny dolne w stawach kolanowych, podciągnięcie dolnej części wierzchniego przykrycia do wysokości kolan pacjenta).

Mycie krocza u kobiet:

» Podłożenie basenu pod pośladki. W przypadku możliwości samodzielnego podmycia się założenie na rękę pacjentki lekko namydlonej myjki, polewanie krocza wodą i poproszenie o podmycie się. Jeżeli chora nie może podjąć się tego samodzielnie, należy wykonać tę czynność za nią.

» Założenie rękawic jednorazowych i namydloną myjką umycie pachwiny dalszej oraz bliższej, ruchami w kierunku od spojenia łonowego do odbytu (taki kierunek zapobiega przenoszeniu drobnoustrojów z odbytu w kierunku narządów płciowych).

» Umycie spojenia łonowego (powtarzamy czynność w zależności od potrzeby).

» Umycie zewnętrznych narządów płciowych w kierunku od spojenia łonowego do odbytu.

» Spłukanie wodą z dzbanka umytych okolic i zewnętrznych narządów płciowych.

» Osuszenie krocza za pomocą ręcznika.

» Wyjęcie i odstawienie basenu.

Mycie krocza u mężczyzn:

» Podłożenie ręcznika pod pośladki. Jeżeli pacjent jest w stanie podmyć się samodzielnie – asystowanie mu i dopilnowanie, aby zrobił to dokładnie; jeśli nie jest w stanie – założenie rękawic jednorazowych i wykonanie czynności za niego.

» Odciągnięcie napletka.

» Umycie delikatnie i ostrożnie żołędzi w kierunku z góry na dół ruchem okrężnym.

» Umycie skóry okolicy dołu pachwinowego od strony dalszej i bliższej.

» Umycie worka mosznowego (obserwacja, czy nie występują zmiany o charakterze odparzeń).

» Umycie okolicy krocza i osuszenie ręcznikiem.

• Usunięcie podkładu zabezpieczającego.

• Uporządkowanie wierzchniego przykrycia (zlikwidowanie „budki”).

• Założenie przez pacjenta piżamy/koszuli – z pomocą lub samodzielnie.

CZESANIE WŁOSÓW

• Podłożenie pod głowę ręcznika.

• Uczesanie włosów. W przypadku włosów długich należy czesać je pasmami, rozpoczynając od ich końca i równocześnie przytrzymując mocno powyżej miejsca rozczesywanego.

• Ułożenie włosów zgodnie z życzeniem pacjenta.

• Wyjęcie ręcznika.

• Ułożenie pacjenta w wygodnej i bezpiecznej pozycji.

GOLENIE PACJENTA

Golenie polega na usuwaniu zarostu z twarzy golarką elektryczną lub maszynką z żyletką. Częstość, z jaką chory zwykle się goli, jak i pora dnia są zmienne, zależnie od przyzwyczajeń, tempa powstawania zarostu oraz od koloru włosów.

Osobie, która ma ogolić pacjenta, łatwiej jest to wykonać z użyciem golarki elektrycznej pacjenta.

Cel zabiegu

Usunięcie zarostu i zachowanie estetycznego wyglądu.

I. Czynności przygotowawcze

1. Przygotowanie się osoby wykonującej czynność:

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

• Przygotowanie zestawu:

» jednorazowy sprzęt do golenia lub maszynka z żyletką, golarka elektryczna,

» zależnie od potrzeby – mydło w płynie, żel lub pianka do golenia,

» pędzel do twarzy (jeśli pacjent ma swój),

» jednorazowe, niejałowe rękawice,

» ręcznik,

» gąbka do twarzy,

» miska nerkowata lub woreczek na odpady,

» środki po goleniu (balsam, woda po goleniu, krem),

» kubek z ciepłą wodą, myjka i ręcznik,

» lustro zapewniające widoczność twarzy.

Kompletując zestaw, należy uwzględnić własne przybory toaletowe pacjenta.

2. Przygotowanie pacjenta (psychiczne i fizyczne):

• Poinformowanie pacjenta o planowanych działaniach.

• Uzyskanie informacji na temat jego przyzwyczajeń (technika golenia, używanie środków pielęgnacyjnych itp.).

• Omówienie zakresu możliwej współpracy.

• Zapewnienie warunków intymności (ustawienie parawanu).

• Zapewnienie pacjentowi wygodnej i bezpiecznej pozycji ciała (w zależności od stanu chorego); najlepiej w pozycji wysokiej lub półwysokiej, tak jak w przypadku mycia jamy ustnej.

II. Czynności właściwe

• Zapewnienie dobrego oświetlenia.

• Zasłonięcie łóżka parawanem.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk i założenie rękawic.

• Ustawienie zestawu na stoliku obok chorego.

• Położenie ręcznika pod brodę i wokół szyi chorego.

• Zwilżenie skóry twarzy pacjenta ciepłą wodą i nałożenie pędzlem kremu, żelu lub pianki do golenia.

• Podczas golenia napinanie skóry twarzy, a sama czynność golenia – w kierunku odwrotnym do wzrostu włosów (w następnej kolejności zgodnie z kierunkiem wzrostu).

• Po zakończeniu golenia za pomocą gąbki umycie ogolonej skóry twarzy ciepłą wodą z mydłem i delikatnie osuszenie.

• Posmarowanie skóry twarzy zgodnie z upodobaniem i przyzwyczajeniami chorego, np. wodą po goleniu, balsamem lub kremem.

III. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu:

» segregacja odpadów zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami i procedurami,

» odstawienie parawanu,

» umycie i dezynfekcja użytych przyborów zgodnie z przyjętymi zasadami.

2. Postępowanie z pacjentem:

» ułożenie pacjenta wygodnie w łóżku,

» zapewnienie estetycznego wyglądu łóżka i najbliższego otoczenia.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

» zdjęcie rękawic,

» higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

PIELĘGNACJA PAZNOKCI

Pielęgnacja paznokci polega na ich obcinaniu i piłowaniu. Jeżeli zachodzi potrzeba, należy obciąć choremu paznokcie zarówno u rąk, jak i u nóg.

I. Czynności właściwe

• Założenie rękawic.

• Odwinięcie górnego brzegu przykrycia wierzchniego.

• Podłożenie pod dalszą dłoń cienkiego ręcznika i obcięcie paznokci.

• Wykonanie tej samej czynności na bliższej dłoni.

• Wrzucenie obrzynków paznokci do miski nerkowatej.

• Odrzucenie wierzchniego przykrycia ze stóp.

• Podłożenie grubego ręcznika pod stopy.

• Obcięcie paznokci, wrzucenie obrzynków do miski nerkowatej i usunięcie ręcznika.

• Paznokcie palców stóp należy dokładnie obciąć, przycinając je raczej równo, bez zaokrąglania po bokach. Zapobiega się w ten sposób wrastaniu paznokci pod fałdy skórne z bocznych stron.

II. Czynności końcowe

1. Uporządkowanie sprzętu:

» segregacja odpadów zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami i procedurami,

» odstawienie parawanu,

» umycie i dezynfekcja użytych przyborów zgodnie z przyjętymi zasadami.

2. Postępowanie z pacjentem:

» ułożenie pacjenta wygodnie w łóżku,

» zapewnienie estetycznego wyglądu łóżka i najbliższego otoczenia.

3. Dotyczące osoby wykonującej czynność:

» zdjęcie rękawic,

» higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

TOALETA JAMY USTNEJ

Tylko regularna pielęgnacja jamy ustnej i zębów po każdym posiłku pozwala zachować zdrowe zęby i błonę śluzową jamy ustnej oraz zapobiega schorzeniom. Pomaga również utrzymać dobre samopoczucie chorego.

Cel czynności

• Higiena jamy ustnej (usunięcie resztek pokarmowych i zapobieganie przykremu zapachowi).

• Pobudzenie wytwarzania śliny (m.in. w przypadku odczuwaniu suchości jamy ustnej).

• Zapobieganie uszkodzeniom zębów, przyzębia i chorobom jamy ustnej.

PIELĘGNACJA JAMY USTNEJ

Cel czynności

• Pobudzenie czynności żucia (suszone owoce, guma do żucia).

• Płukanie jamy ustnej czystą wodą, płynem do płukania, a w razie występowania schorzeń w jej obrębie – stosowanie roztworów antyseptycznych lub ściągających.

• Mechaniczne czyszczenie jamy ustnej.

Obowiązujące zasady

• Umycie rąk przed wykonaniem czynności.

• Wykonywanie zabiegu w rękawicach.

• Wykonywanie toalety przed posiłkiem, po posiłku – płukanie.

• Nieprzeprowadzanie płukania u pacjentów nieprzytomnych.

• Jeżeli pacjent ma protezę zębową, przed przystąpieniem do toalety jamy ustnej wyjęcie jej.

• Skompletowanie niezbędnych przyborów i środków odpowiednich do stanu błony śluzowej jamy ustnej pacjenta.

• Dbanie o bezpieczeństwo podczas pędzlowania jamy ustnej przy myciu języka, ostrożne wkładanie szpatułki (niezbyt głęboko, aby nie wywoływać odruchu wymiotnego).

• Po wykonaniu zabiegu udokumentowanie i uporządkowanie zestawu (patrz niżej).

Na przygotowany zestaw składają się:

• szczoteczka do zębów (najlepiej miękka), pasta do zębów, kubek – dla osób samodzielnych,

• u osób nieprzytomnych – szczotka do mycia zębów podłączona do ssaka,

• nitki dentystyczne do oczyszczenia szczelin między zębami – dla osób samodzielnych,

• gaziki, szpatułki,

• roztwór do płukania i czyszczenia jamy ustnej (np. napar z rumianku, tymianku, szałwii, woda z sokiem z cytryny),

• rękawice jednorazowe, niejałowe,

• ręcznik (można użyć tego, który jest stosowany do pielęgnacji twarzy),

• maść natłuszczająca wargi chorego,

• jeśli pacjent ma protezy – przybory i środki potrzebne do pielęgnacji protez zębowych (myjące i dezynfekujące),

• miska nerkowata (ryc. 1.8).

Rycina 1.8. Zestaw do toalety jamy ustnej dla osoby nieprzytomnej.

Mycie zębów

Pacjent myje zęby samodzielnie lub należy zrobić to za niego, jeśli jego możliwości w tym zakresie są ograniczone.

Technika wykonania zabiegu

• Ułożenie chorego w pozycji półwysokiej lub wysokiej.

• Założenie rękawic jednorazowego użytku, niejałowych.

• Położenie ręcznika pod brodę i wokół szyi pacjenta.

• Podanie kubka z wodą do przepłukania jamy ustnej.

• Podanie pacjentowi szczoteczki z nałożoną pastą i miski nerkowatej.

• Na początku czyszczenie strony zewnętrznej zębów, następnie powierzchni żującej, a na końcu – powierzchni wewnętrznej, języka i dziąseł (należy to wszystko wykonywać bardzo ostrożnie i delikatnie, aby nie wywoływać odruchu wymiotnego; jeżeli pacjent wcześniej używał nici dentystycznych, można je zastosować).

• Podczas czyszczenia uważne obserwowanie ewentualnych zmian, które mogą występować w jamie ustnej.

• Po umyciu zębów pomoc w ich wypłukaniu poprzez naprzemienne podawanie wody i miski aż do momentu całkowitego wypłukania jamy ustnej – zabieg ten można przeprowadzać tylko u pacjentów przytomnych, natomiast u chorych z zaburzeniami świadomości niczego nie wolno podawać do jamy ustnej – grozi to zakrztuszeniem.

• Po pielęgnacji zębów osuszenie twarzy i w razie potrzeby natłuszczenie warg chorego.

• Wyjęcie ręcznika spod brody pacjenta.

Obowiązujące zasady

• Mycie zębów co najmniej dwa razy dziennie, najlepiej po każdym posiłku.

• Używanie przyborów będących tylko własnością pacjenta.

• Mycie zębów powinno trwać co najmniej 3 min.

• Przy oczyszczaniu szczoteczką uważanie, aby nie wkładać jej zbyt głęboko, co może wywołać odruch wymiotny.

• W przypadku zauważenia zmian w obrębie jamy ustnej lub krwawienia zgłoszenie tego faktu lekarzowi.

• Po myciu zębów dokładne umycie przyborów, osuszenie, poprzez odłożenie na właściwe miejsce.

• U pacjentów niesamodzielnych mycie zębów szpatułką.

PIELĘGNACJA PROTEZ ZĘBOWYCH

Jeżeli to możliwe, protezę zębową powinien myć samodzielnie pacjent. W przypadku ciężko chorych wykonujemy to za niego.

Technika pielęgnacji

• Umycie protezy pod bieżącą wodą, wyszczotkowanie i dokładne wypłukanie.

• Możliwość użycia gotowych preparatów do czyszczenia protez zgodnie z zaleceniem producenta.

• Oczyszczenie zębów, które znajdują się w jamie ustnej i ponowne założenie protez.

1.5. KĄPIEL CHOREGO W WANNIE I POD PRYSZNICEM
Halina Doroszkiewicz, Anna Owłasiuk

KĄPIEL CHOREGO W WANNIE

Jest to zabieg polegający na myciu całego ciała chorego w wannie z pomocą innych osób bądź z wykorzystaniem specjalnych urządzeń technicznych. Urządzenia takie umożliwiają umieszczenie pacjenta w wannie i wyjęcie go z niej bez narażenia na dodatkowe dolegliwości (jak np. zasłabnięcie) oraz obciążenia (urazy kręgosłupa) osób pomagających.

Cel zabiegu

• Zapewnienie pacjentowi czystości, estetyki i poprawa samopoczucia.

• Oczyszczenie skóry przez usunięcie złuszczającego się naskórka.

• Poprawienie funkcji skóry: krążenia, oddychania.

• Wpływ na kształtowanie nawyków higienicznych pacjenta.

Wskazania

• Chory samodzielny w dobrym stanie zdrowia.

• Chory z ograniczoną sprawnością lokomocyjną, w dobrym stanie zdrowia.

Przeciwwskazania

• Ciężki stan zdrowia.

• Gorączka.

• Obecność opatrunków unieruchamiających.

• Osłabienie, zawroty głowy, zmęczenie.

Technika wykonania zabiegu

• Przygotowanie pomieszczenia: zgromadzenie przyborów toaletowych, jeżeli pacjent nie ma własnych, wyłożenie wanny i podłogi matą kąpielową.

• Sposób wykonania zależy od stopnia samodzielności pacjenta, czy jest w stanie samodzielnie wejść i wyjść z wanny, czy może samodzielnie się umyć.

• Pomoc choremu w zdjęciu bielizny osobistej (jeśli to konieczne) i w wejściu do wanny.

• Przy ograniczonej sprawności pacjenta do poruszania się – użycie sprzętu pomocniczego.

• Zapewnienie pacjentowi bezpieczeństwa i warunków intymności w czasie kąpieli – zamknięcie drzwi, zawieszenie tabliczki z napisem „zajęte”.

• Sprawdzenie temperatury pomieszczenia (18–22°C), zamknięcie okien.

• Napełnienie wodą wanny do 1/3 jej wysokości.

• Kontrola temperatury wody (37–40°C).

• Umieszczenie w zasięgu ręki pacjenta dzwonka alarmowego.

Obowiązujące zasady

• Dokonanie oceny sprawności pacjenta związanej ze stanem zdrowia.

• Zorientowanie się, jakie przybory toaletowe pacjent posiada, ewentualnie uzupełnienie braków z wyposażenia oddziału.

• Zadbanie o właściwą temperaturę w łazience (18–22°C).

• Zamknięcie okien w łazience, razem z pacjentem sprawdzenie temperatury wody.

• Zapewnienie warunków intymności podczas kąpieli (zamknięcie drzwi).

• Skontrolowanie stanu skóry po zakończeniu kąpieli, pomoc podczas kąpieli, w wyjściu z wanny, przy osuszaniu ciała i założeniu bielizny osobistej.

• Dbanie o bezpieczeństwo pacjenta podczas kąpieli – jeżeli pacjent nie jest w pełni sprawny, niepozostawianie go samego.

• Pomoc w powrocie do sali.

• Uporządkowanie przyborów toaletowych, brudnej bielizny osobistej zgodnie z obowiązującymi rozporządzeniami i procedurami, umycie i zdezynfekowanie wanny oraz maty antypoślizgowej.

KĄPIEL POD PRYSZNICEM

Z kąpieli pod prysznicem może korzystać pacjent w pełni sprawny. Zadaniem pielęgniarki będzie zapewnienie mu niezbędnych warunków bezpieczeństwa w trakcie tej czynności.

Cel zabiegu

• Zapewnienie pacjentowi zachowania czystości, estetyki i dobrego samopoczucia.

• Poprawa czynności skóry przez usunięcie złuszczającego się naskórka, masaż skóry podczas osuszania.

Wskazania

• Chory samodzielny.

• Chory przemieszczający się za pomocą wózka w pozycji siedzącej.

• Chory o wysokim stopniu upośledzenia czynności ruchowych.

Technika wykonania zabiegu

• Przygotowanie dla pacjenta mat antypoślizgowych, przyborów toaletowych, czystej bielizny, czepka, ręczników kąpielowych, sprawdzenie temperatury pomieszczenia, zamknięcie okien i drzwi.

• Ustalenie zakresu niezbędnej pomocy (przyprowadzenie lub przywiezienie chorego do łazienki, pomoc w zdjęciu bielizny osobistej, wyjaśnienie, w jaki sposób należy regulować temperaturę i strumień wody (o ile pacjent ma z tym problem), umieszczenie w zasięgu ręki dzwonka alarmowego i udzielenie wskazówek, jak należy go obsługiwać, ewentualne zabezpieczenie opatrunku, okresowe sprawdzanie stanu chorego podczas kąpieli).

• Jeżeli u pacjenta występują trudności z utrzymaniem pozycji stojącej – zapewnienie mu krzesła lub taboretu do kąpieli w pozycji siedzącej.

• Wyłożenie brodzika matą antypoślizgową.

• Pomoc pacjentowi w zgromadzeniu przyborów toaletowych w zasięgu ręki, ewentualnie materiału do zabezpieczenia opatrunku, np. folii.

• Zapewnienie warunków intymności – zamknięcie drzwi, ewentualnie umieszczenie na nich zawieszki z napisem „zamknięte”.

• Po zakończeniu kąpieli kontrola stanu skóry, ewentualnie pomoc w osuszaniu i założeniu bielizny osobistej – w oparciu o rozpoznany deficyt samoobsługi.

• Pomoc w powrocie do sali.

• Uporządkowanie przyborów toaletowych, brudnej bielizny osobistej, zdezynfekowanie krzesła/taboretu, maty antypoślizgowej.

• Higieniczne mycie i/lub dezynfekcja rąk.

Obowiązujące zasady

• Dbanie o bezpieczeństwo pacjenta w czasie kąpieli pod prysznicem.

• Ocena stanu samopoczucia; w przypadku osób, które nie mogą zbyt długo stać – wstawienie specjalnego taboretu do kabiny prysznicowej.