Redakcja naukowa części mongolskojęzycznej:
prof. B. Sarantuya, Narodowy Uniwersytet Mongolski, Ułan Bator

Redakcja naukowa części polskojęzycznej:
prof. dr hab. Stanisław Godziński, Uniwersytet Warszawski

Redakcja i korekta:
Maria Danuta Krajewska

Projekt okładki:
Wiktor Dyndo

Copyright © by Jan Rogala and Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2015

Podręcznik wydany przy wsparciu finansowym
Ministerstwa Spraw Zagranicznych Mongolii

Энэхүү номыг Монгол Улсын Гадаад харилцааны яам, Гадаад сурталчилгаа,

соёлын харилцааг зохицуулах үндэсний зөвлөлөөс ивээн тэтгэж хэвлүүлэв.

ISBN: 978-83-8002-252-2

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

00–112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./fax 022 620 87 03

e–mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

www.wydawnictwodialog.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- WYKAZ SKRÓTÓW I SYMBOLI

- PRZEDMOWA

- WSTĘP – ОРШИЛ

- LEKCJA PIERWSZA – НЭГДҮГЭЭР ХИЧЭЭЛ
NASZA KLASA – МАНАЙ АНГИ

- LEKCJA DRUGA – ХОЁРДУГААР ХИЧЭЭЛ
NASZA SZKOŁA – МАНАЙ СУРГУУЛЬ

- LEKCJA TRZECIA – ГУРАВДУГААР ХИЧЭЭЛ
NASZA RODZINA – МАНАЙХАН

- LEKCJA CZWARTA – ДӨРӨВДҮГЭЭР ХИЧЭЭЛ
MÓJ DOM – МИНИЙ ГЭР

- LEKCJA PIĄTA – ТАВДУГААР ХИЧЭЭЛ
MÓJ DZIEŃ POWSZEDNI – МИНИЙ АЖЛЫН ӨДӨР

- SPRAWDZIAN / ХЯНАЛТЫН АЖИЛ

- LEKCJA SZÓSTA – ЗУРГАДУГААР ХИЧЭЭЛ
MÓJ DZIEŃ ODPOCZYNKU (MÓJ WOLNY DZIEŃ) – МИНИЙ АМРАЛТЫН ӨДӨР

- LEKCJA SIÓDMA – ДОЛДУГААР ХИЧЭЭЛ
MONGOLIA – МОНГОЛ ОРОН

- LEKCJA ÓSMA – НАЙМДУГААР ХИЧЭЭЛ
UŁAN BATOR – УЛААНБААТАР

- LEKCJA DZIEWIĄTA – ЕСДҮГЭЭР ХИЧЭЭЛ
CZTERY PORY ROKU – ЖИЛИЙН ДӨРВӨН УЛИРАЛ PORA MROZÓW, CZYLI ZACZYNA SIĘ „DZIEWIĄTKA” – ХҮЙТНИЙ УЛИРАЛ БУЮУ ЕС ЭХЛЭХ

- LEKCJA DZIESIĄTA – АРАВДУГААР ХИЧЭЭЛ
MONGOLSKI NOWY ROK – ЦАГААН САР

- SPRAWDZIAN / ХЯНАЛТЫН АЖИЛ

- LEKCJA JEDENASTA – АРВАН НЭГДҮГЭЭР ХИЧЭЭЛ
MONGOLSKA KUCHNIA NARODOWA – МОНГОЛ ҮНДЭСНИЙ ХООЛ УНД

- LEKCJA DWUNASTA – АРВАН ХОЁРДУГААР ХИЧЭЭЛ
MONGOLSKA JURTA – МОНГОЛ ГЭР

- LEKCJA TRZYNASTA – АРВАН ГУРАВДУГААР ХИЧЭЭЛ
TRADYCYJNY STRÓJ MONGOLSKI – МОНГОЛ ҮНДЭСНИЙ ХУВЦАС

- LEKCJA CZTERNASTA – АРВАН ДӨРӨВДҮГЭЭР ХИЧЭЭЛ
Z DZIEJÓW MONGOLII, IMPERIUM CZYNGIS-CHANA – МОНГОЛЫН ТҮҮХЭЭС, ЧИНГИС ХААНЫ МОНГОЛЫН ЭЗЭНТ ГҮРЭН

- LEKCJA PIĘTNASTA – АРВАН ТАВДУГААР ХИЧЭЭЛ
FESTIWAL TRZECH MĘSKICH SPORTÓW, NAADAM – ЭРИЙН ГУРВАН НААДАМ

- SPRAWDZIAN / ХЯНАЛТЫН АЖИЛ

- TABELE GRAMATYCZNE / ХЭЛ ЗҮЙН ХҮСНЭГТҮҮД

- TŁUMACZENIA TEKSTÓW / БИЧВЭРИЙН ОРЧУУЛГА

- KLUCZ DO ĆWICZEŃ / ДАСГАЛЫН ХАРИУ

- PRZYPISY

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Mojej Naran

Wykaz skrótów i symboli

‚

zmiękczenie

‘…’

objaśnienie znaczenia

:

długość samogłoski

-

zastępuje nagłos sufiksu dewerbalnego

.

zastępuje nagłos sufiksu denominalnego

~

poprzedza wariant

+

poprzedza wymienne głoski wygłosu lub samogłoskę łącznikową

<

wskazuje pochodzenie od…

4

wskazuje liczbę możliwych wariantów fonetycznych sufiksu

Ab.

ablativus

Acc.

accusativus

C.

comitativus

CD 1

numer ścieżki nagrania na dołączonej do podręcznika płycie komptaktowej

D./L.

dativus/locativus

Dir.

directivus

G.

genetivus

hon.

honoryfikatywny

I.

instrumnetalis

id.

idem

lm.

liczba mnoga

lp.

liczba pojedyncza

mong.

mongolski

N.

nominativus

O

objectum

-Ø

morfem zerowy (zero morfologiczne)

os.

osoba

P

preadicatum

ros.

rosyjski

pot.

potocznie

S

subiectum

PRZEDMOWA

Niniejszy podręcznik do nauki współczesnego języka mongolskiego, będący owocem ponaddwuletniej pracy, ma przede wszystkim służyć wykładowcom akademickim oraz studentom, ale może być również wykorzystany przez każdego zainteresowanego poznaniem i nauką języka mongolskiego. W pracy nad tą książką pomogły kilkuletnie badania i analizy dostępnych na świecie podręczników akademickich języka mongolskiego oraz doświadczenie dydaktyczne autora, zdobyte podczas wielu godzin pracy ze studentami oraz osobami prywatnymi. W podręczniku wykorzystano i połączono wiele znanych i sprawdzonych technik i metod nauczania języka obcego, służących stworzeniu zoptymalizowanego procesu nauczania, przekładającego się na szybkość przyswajania nowego języka.

Odpowiednio dobrane układ, treść oraz pozostałe elementy kompozycji powinny ułatwić naukę i utrwalenie zrealizowanego materiału. Każda z piętnastu lekcji składa się z części leksykalnej, gramatycznej oraz powtórkowej – utrwalającej materiał leksykalno-gramatyczny. Po ukończeniu bloku pięciu lekcji możliwe jest sprawdzenie nabytej wiedzy i umiejętności językowych oraz ich ocena. Część leksykalna składa się z tekstu ciągłego (czytanki) oraz nawiązujących do niego dialogów. Oba te elementy służą nabyciu kompetencji językowych, pozwalających na budowanie krótszych i dłuższych wypowiedzi, ściśle związanych z tematem przewodnim lekcji. Zamieszczone w podręczniku teksty ciągłe umożliwiają zdobycie podstawowej wiedzy na temat wybranych elementów mongolskiej tradycji, kultury, języka, obyczajów czy historii. Dialogi natomiast wyrabiają umiejętność praktycznego posługiwania się językiem w codziennym życiu, a ich nagrania, dołączone do podręcznika, pozwalają na nauczenie się poprawnej wymowy. W zakończeniu materiału leksykalnego znajduje się rozbudowany słowniczek, który uwzględnia nie tylko wyrazy występujące w tekście, ale również wiele nowych, przydatnych terminów i wyrażeń, związanych z tematyką lekcji. W części drugiej, teoretycznej każdej lekcji zostały omówione najistotniejsze zagadnienia gramatyczne, objaśniające użyte w materiale leksykalnym formy i konstrukcje gramatyczne, umożliwiające pełne zrozumienie tekstu – pod względem znaczeniowym i składniowym. Ostatnia część każdej lekcji to praktyczne sprawdzenie nabytej wiedzy i umiejętności. Rozwiązywanie przygotowanych w tej części ćwiczeń nie tylko rozwija konkretne kompetencje językowe ucznia, ale też wpływa na budowanie obrazu Mongolii i poznawanie ducha mongolskiej kultury, a przede wszystkim języka mongolskiego. Podręcznik zaopatrzono też w przydatne tabele gramatyczne oraz tłumaczenia wszystkich tekstów, a także w klucz do wszystkich ćwiczeń, który ma pomóc uczącym się w kontroli i ocenie efektów nauki.

Książka ta nie powstałaby bez pomocy wielu osób, którym należą się tu podziękowania. Przede wszystkich chciałbym podziękować wszystkim nauczycielom akademickim, którzy zaszczepili we mnie miłość do mongolskiego języka i kultury. Dziękuję śp. prof. Stanisławowi Kałużyńskiemu, prof. Stanisławowi Godzińskiemu, dr. hab. Jerzemu Tulisowowi, dr Agacie Barei-Starzyńskiej – pracownikom naukowym warszawskiej mongolistyki, oraz mgr D. Cend-Ajusz i dr N. Monchtuji – lektorkom języka mongolskiego z Uniwersytetu Warszawskiego, a także mgr C. Suwd i prof. B. Sarantuji – pracownikom Narodowego Uniwersytetu Mongolskiego. Pani profesor Sarantuji oraz profesorowi Stanisławowi Godzińskiemu należą się szczególne podziękowania za nieocenioną pomoc przy pisaniu tego podręcznika – jestem im głęboko wdzięczny za wszystkie cenne rady i trafne uwagi, a w końcu za redakcję naukową i korektę książki.

Dziękuję mojej żonie Omi oraz córce Naran za wyrozumiałość, cierpliwość i wsparcie w okresie pracy nad podręcznikiem.

Na koniec chciałbym także podziękować Jego Ekscelencji A. Ganbaatarowi, Ambasadorowi Mongolii oraz panu B. Dordżowi, Radcy Ambasady Mongolii w Polsce, za konsultacje oraz pomoc w uzyskaniu wsparcia finansowego od Ministerstwa Spraw Zagranicznych Mongolii. Bez nich ten podręcznik nie mógłby zostać opublikowany.

Wydanie podręcznika zbiega się z 65. rocznicą nawiązania oficjalnych stosunków dyplomatycznych miedzy Polską i Mongolią. Mam nadzieję, że przyczyni się on do pogłębienia wzajemnej sympatii, którą darzą się obywatele obu państw. Większa znajomość języka nie tylko ułatwi komunikację, ale również umożliwi zrozumienie odmienności mongolskiej kultury i duszy stepowych koczowników, potomków Czyngis-chana.

Zdając sobie sprawę z tego, że podręcznik nie jest dziełem doskonałym – był pisany ludzką ręką – a niektóre, zawarte w nim treści mogą ulec zmianie, pozostaję otwarty na wszelkie uwagi i sugestie poprawek. Informacje proszę przesyłać na adres mailowy: j.rogala@uw.edu.pl lub pocztą tradycyjną na poniższy adres:

Jan Rogala

Wydział Orientalistyczny

Uniwersytet Warszawski

Krakowskie Przedmieście 26/28

00-927 Warszawa, Polska

WSTĘP – ОРШИЛ

Współczesny język mongolski, powszechnie zwany też chałchaskim lub mongolskim właściwym, należy do rodziny języków mongolskich. Dziś jest oficjalnym językiem Mongolii i jako ojczystego używa go ponad 2,9 milionów jej mieszkańców. Jest on również zrozumiały dla 5 milionów Mongołów mieszkających w Autonomicznym Regionie Mongolii Wewnętrznej w ChRL. Zatem język ten służy komunikacji pomiędzy najliczniejszymi grupami Mongołów.

Dodatkowy milion użytkowników tradycyjnych języków mongolskich – które jednak znacznie różnią się od „chałchaskiego” – zamieszkuje Wschodnią Syberię (Republika Buriacka), Mandżurię, a także chińskie prowincje Kansu, Sinciang, Cinghaj oraz Republikę Kałmucką w Rosji i niektóre rejony Afganistanu (prowincja Herat).

Języki mongolskie wraz z tureckimi i mandżursko-tunguskimi stanowią grupę języków zbliżonych do siebie typologicznie. Najważniejsze ich cechy wspólne to aglutynacja i harmonia samogłoskowa. Związki między tymi językami nadal jednak pozostają przedmiotem sporów językoznawców. Niektórzy uczeni zaliczają te języki do grupy zwanej ałtajską ligą językową i uważają je za niespokrewnione (nie było języka praałtajskiego), a jedynie upodobnione do siebie przez liczne zapożyczenia i wymianę elementów językowych, wskutek licznych w przeszłości kontaktów użytkowników tych języków. Inni natomiast językoznawcy twierdzą, że języki te tworzą rodzinę ałtajską i wywodzą się od języka protoałtajskiego, który nie został nigdzie zaświadczony. Dziś próbuje się go wtórnie zrekonstruować.

FONOLOGIA – АВИА ЗҮЙ

We współczesnym języku mongolskim wyróżnia się 34 fonemy spółgłoskowe [b, b’, w, w’, g, g’, d, d’, dż, dz, j, k, k’, l, l’, lch, m, m’, n, n’, ŋ, p, p’, r, r’, s, t, t’, f, ch, ch’, c, cz, sz] i 22 fonemy samogłoskowe [a, a:, o, o:, u, u:, e, e:, ö, ö:, ü, ü:, i, i:, ia, ua, au, ai, ei, oi, ui, üi].

AKCENT

Akcent w języku mongolskim jest stały i pada na pierwszą sylabę. Ponieważ jest akcentem słabym, pełnej artykulacji podlega jedynie samogłoska nagłosowa, a kolejne – przybierają jej barwę; jest to zjawisko harmonii samogłoskowej. W sylabach następnych samogłoski krótkie przechodzą w samogłoskę neutralną ə (szwa).

HARMONIA SAMOGŁOSKOWA

Współczesny język mongolski charakteryzuje się występowaniem harmonii samogłoskowej (tzw. asymilacja samogłosek na odległość). W chałchaskim występują dwa rodzaje harmonii samogłoskowej:

1. Harmonia palatalna

Samogłoski występujące w wyrazie lub dodawanym do niego przyrostku należą do tego samego szeregu: przedniego / эм эгшиг (э, ө, ү) lub tylnego / эр эгшиг (а, о, у). Samogłoskę и uważa się za neutralną.

2. Atrakcja wargowa

Samogłoski występujące w każdej następnej sylabie zależą od samogłoski sylaby nagłosowej. Należy pamiętać, że samogłoska o nie może pojawić się po a, у, a samogłoska a nie może wystąpić po о, samogłoska ө – po э, ү, natomiast samogłoska э – po ө, zaś samogłoski ү i у mogą pojawić się jedynie w pierwszej sylabie.

Wszelkie możliwe sekwencje samogłosek zobrazuje najlepiej poniższa tabela.

samogłoski sylaby nagłosowej

dopuszczalne samogłoski kolejnej sylaby

а, аа, ай, у, уу, уй, ю, я

а, аа, уу, ы, юу, я, ай, уй, иа, иу

э, ээ, ү, үү, үй, ю

э, ээ, е, үү, эй, үй

о, оо, ой, ё

о, ё, оо, уу, ы

ө, өө, е,

ө, е, өө, үү, эй, үй

и

и, э, ээ, үү, эй, үй

MORFOLOGIA – ҮГ ЗҮЙ

AGLUTYNACJA PRZYROSTKOWA

Cechą charakterystyczną wszystkich języków ałtajskich jest zjawisko aglutynacji przyrostkowej. Polega ona na tym, iż formy fleksyjne oraz słowotwórcze są tworzone za pomocą odpowiednich monofunkcyjnych przyrostków, dodawanych do niezmiennej podstawy morfologicznej, np.: яв-уула-гд-сан ‘który został posłany’
< яв- ‘iść; jechać’

CZĘŚCI MOWY

W języku mongolskim wyróżniamy trzy części mowy.

1. Imię – to wyraz oznaczający istoty żywe, przedmioty, pojęcia, cechy etc. Może przyłączać formanty przypadku, przynależności czy liczby mnogiej.

2. Słowo – to wyraz oznaczający czynność lub stan. Może przybierać formanty tworzące czas, stronę, tryb oraz formy imiesłowowe i konwerbalne. Te dwie części mowy, słowo i imię, mogą stanowić podstawy słowotwórcze.

3. Wyrazek – trzecia część mowy, nieodmienna, nie może stanowić podstawy słowotwórczej.

SKŁADNIA – ӨГҮҮЛБЭР ЗҮЙ

Zdania współczesnego języka mongolskiego mają dość sztywny szyk. Najważniejszą ich częścią jest występujące na końcu orzeczenie. Pozostałe elementy znajdują się względem niego w prepozycji.

Zdanie pojedyncze w języku mongolskim ma następującą budowę: podmiot
(S) – dopełnienie (O) – orzeczenie (P), nie musi jednak zawierać wszystkich tych elementów, np.:

Би монгол хэл сурдаг. ‘Uczę się języka mongolskiego’.

Zdanie złożone zawiera co najmniej dwa orzeczenia, a tylko orzeczenie główne stoi na końcu zdania i jest wyrażone forma finalną czasownika. Pozostałe orzeczenia są wyrażone formami konwerbalnymi lub imiesłowami, np.:

Хадаг анх XIII зууны үед Энэтхэгт үүсээд, Төвд, Хятадаар дамжин Монголд нэвтэрчээ. ‘Chadag pojawił się w XIII wieku w Indiach i przez Tybet i Chiny dotarł do Mongolii’.

Wyjątek stanowią zdania w mowie wprost i w mowie zależnej.

PISMO – БИЧИГ ҮСЭГ

Współczesny język mongolski zapisuje się cyrylicą, którą od rosyjskiej różnią jedynie dwa dodatkowe grafemy ө i ү, oddające wartości dwóch samogłosek, niewystępujących w języku rosyjskim. Cyrylica zastąpiła w 1941 roku (a praktycznie w 1946 roku) alfabet staromongolski, będący użyciu od XIII wieku. W związku z jej bezkrytycznym przyjęciem, w alfabecie pojawiło się kilka znaków, nieobecnych w rdzennie mongolskich wyrazach: к, п, щ, ф. Alfabet mongolski składa się z 35 liter.

ZASADY PISOWNI – МОНГОЛ ҮСГИЙН ТУХАЙ ДҮРЭМ

ALFABET WSPÓŁCZESNEGO JEZYKA MONGOLSKIEGO –
ОРЧИН ЦАГИЙН МОНГОЛ ХЭЛНИЙ ЦАГААН ТОЛГОЙ CD 0

litera drukowana

litera pisana

transkrypcja wg standardu

MNS 5217:2012

transkrypcja polska wg Godzińskiego

odpowiednik polski

А а

А а

а

a

a w mama

Б б

Б б

b

b

b w bar

В в

В в

v

w

w w bawół

Г г

Г г

g

g

g w gra

Д д

Д g

d

d

d w dom

Е е

Е е

ye

je

je w jeść

Ё ё

Ё ё

yo

jo

jo w  jogurt

Ж ж

Ж ж

j

ǯ

dż w dżem

З з

З з

z

ʒ

dz w dzban

И и

И и

i

i

i w mina

Й й

Й й

i

j

j w jod

К к

К к

k

k

k w kot

Л л

Л л

l

l

l w lew

М м

М м

m

m

m w mama

Н н

Н н

n

n

n w narty

О о

О о

o

o

o w dom

Ө ө

Ө ө

ö

ö

pomiędzy niemieckim ö a o

П п

П п

p

p

p w para

Р р

Р р

r

r

r w ręka

С с

С с

s

s

s w staw

Т т

Т т

t

t

t w tata

У у

У у

u

u

u w but

Ү ү

Ү ү

ü

ü

pomiędzy niemieckim ü a u

Ф ф

Ф ф

f

f

f w foka

Х х

Х х

kh

x

ch w loch

Ц ц

Ц ц

ts

c

c w cebula

Ч ч

Ч ч

ch

č

cz w czerwony

Ш ш

Ш ш

sh

š

sz w szkoła

Щ щ

Щ щ

shch

šč

szcz w szczaw^1

Ъ

Ъ

i

-

bez dźwięku

Ы

Ы

y

y

y w mysz

Ь

Ь

i

'

bardzo krótkie i

Э э

Э э

e

e

e w drzewo

Ю ю

Ю ю

yu

ju

ju w jutro

Я я

Я я

ya

ja

ja w jarmark

SPÓŁGŁOSKI – ГИЙГҮҮЛЭГЧ

litera mongolska

wyraz

transkrypcja wg Godzińskiego

wymowa

znaczenie

Б б

багш

bagš

bagsz

nauczyciel

В в

вагон

wagon

wagon

wagon

Г г

гэр

ger

ger

jurta

Д д

дөрөв

döröw

döröw

cztery

Ж ж

жижиг

ǯiǯig

dżidżig

mały

З з

зaм

ʒam

dzam

droga

К к

кино

kino

kino

film

Л л

лууван

luuwan

luuwan

marchew

М м

муур

muur

muur

kot

Н н

ном

nom

nom

książka

П п

пүүс

püüs

püüs

firma

Р р

орон

oron

oron

kraj, region

С с

сэрээ

seree

seree

widelec

Т т

төгрөг

tögrög

tögrög

tugrik

(waluta Mongolii)

Ф ф

фабрик

fabrik

fabrik

fabryka

Х х

хот

xot

chot

miasto

Ц ц

цэцэг

ceceg

ceceg

kwiatek

Ч ч

чулуу

čuluu

czuluu

kamień

Ш ш

шүүх

šüüх

szüüch

sąd

SAMOGŁOSKI – ЭГШИГ

litera mongolska

wyraz

transkrypcja wg Godzińskiego

wymowa

znaczenie

a

гар

gar

gar

ręka

аа

аав

aaw

aaw

tata

е

ер

jer

jer

dziewięćdziesiąt

ё

ёс

jos

jos

zasada; zwyczaj

и

тив

tiw

tiw

kontynent

ий

хий

xii

chii

gaz

о

том

tom

tom

duży

оо

одоо

odoo

odoo

teraz

ө

өндөр

öndör

öndör

wysoki

өө

өрөө

öröö

öröö

pokój

у

ус

us

us

woda

уу

уул

uul

uul

góra

ү

үс

üs

üs

włosy

үү

үүл

üül

üül

chmura

ы

таны

tany

tany

pana/pani

э

эм

em

em

lek

ээ

шивээс

sziwees

sziwees

tatuaż

ю

юм

jum

jum

coś/rzecz

я

яндан

jandan

jandan

komin

ZNAKI BEZDŹWIĘCZNE – ТЭМДЭГ ҮСЭГ

ь

говь

gow'

gov'

pustynia Gobi

ъ

томъёо

tomjoo

tomjoo

termin, określenie

RÓŻNICE W PISOWNI I WYMOWIE

Wyrazy mongolskie nie zawsze wymawiamy zgodnie z ich zapisem. Odstępstwa od zasad przedstawionych w powyższych tabelach są liczne. Dotyczą one zjawisk redukcji i wzdłużenia dźwięków lub innej wymowy, niż ta, którą sugerowałby zapis.

A oto najważniejsze różnice dotyczące wymowy głosek polskich i mongolskich:

1. Spółgłoska в występuje w dwóch wariantach fonetycznych (alofon): jako dźwięczne w przed samogłoskami i spółgłoskami dźwięcznymi, np.: аваач [awa:č] авдар [awdar], i jako bezdźwięczne f na końcu wyrazów i przed spółgłoskami bezdźwięcznymi, np.: боов [bo:f], Увс [Ufs].

2. Spółgłoska г występuje w dwóch wariantach fonetycznych: w wyrazach z wokalizmem tylnym wymawiana bywa – poza nagłosem wyrazu lub śródgłosem – jako spółgłoska półdźwięczna, np.: магтал [maγtal] lub np. өгөөж [ögöödż].

3. Spółgłoska л występuje w dwóch wariantach: jako l przednie, podobne do polskiego l (np.: w wyrazie len) lub jako l bardziej tylne, podobne do węgierskiego (w wyrazie Lengyel ‘Polak’) albo tureckiego (Lech ‘id’). Wymawiając mongolską samogłoskę л, trzeba pamiętać o tym, że nigdy nie brzmi ona jak polskie ł (jak w wyrazie łopata [ǔopata]). Różnica zawsze sprowadza się do bardziej przedniej lub tylnej wymowy l: дээл [de:l], мал [mal].

4. Spółgłoska н występuje w dwóch wariantach fonetycznych: jako n przed samogłoską, np.: энэ [ėnə] lub w wygłosie albo przed spółgłoskami г, х (~к, w wyrazach obcych) jako н tylnojęzykowe [ŋ], np.: сан [saŋ], хонх [xoŋx].

5. Podobnie jak л spółgłoska р pojawia się tylko w nagłosie wyrazów zapożyczonych, które weszły do powszechnego użycia, i często jest wymawiana z samogłoską protetyczną, np.: рашаан [arša:ŋ]. Wszędzie indziej jest spółgłoską pospolitą.

6. Samogłoskę э wymawia się jako dźwięk pośredni między i a y, np.: эрх [ėrx].

7. Grafem е służy do oznaczenia dyftongu je lub jö, np.: ерөөнхий [jörö:ŋxi:].

8. Grafem я bywa wymawiany jak ja lub ji, np.: ямаа [jama:].

9. Grafemy е, ё, я użyte w wygłosie wymawia się niekiedy jako j, np.: гоё [goj].

10. Dyftongi ай, ой,эй w wygłosie wymawia się jak samogłoski długie (odpowiednio a:, o:, e:), np.: хэрэгтэй [xėrəkte:].

11. Spółgłoski słabe д, г, в ulegają ubezdźwięcznieniu w wygłosie, np.: гадаад [gada:t].

12. Samogłoski krótkie sylab niepierwszych ulegają redukcji, przybierając formę szwy, podobnej do angielskiego ə, np.: w wyrazie again [ə’gein], por. энэ wymawiane jako ėnə.

ZASADY POPRAWNEJ PISOWNI – ЗӨВ БИЧИХ ДҮРЭМ

Samogłoski krótkie, występujące w innej niż pierwsza sylaba, nazywa się samogłoskami neutralnymi lub słabymi. Ich pisownia jest skomplikowana. Pojawiają się one przed określonymi spółgłoskami lub po nich, według ścisłych zasad. Spółgłoski te można podzielić na: wokalizowane (7), niewokalizowane (9) i wyłączone (4).

ZASADA МОНГОЛ БААВАР

Spółgłoski wokalizowane: м, н, г, л, б, в, р wymagają dołączenia do nich samogłoski, z przodu lub tyłu, np.: асаР, үзэЛ, МоНГоЛ. Aby ułatwić zapamiętanie spółgłosek podlegających tej zasadzie, nazywano ją Монгол баавар.

Wyjątek od niej stanowi pisownia końcówki fleksyjnej biernika (.г), którą przybierają imiona zakończone tylnojęzykową spółgłoską +.нг, np.: байшинГ, дүнГ, БалданГ.

ZASADA ЦООЖОО ЗАСААД ТУШААЧИХ

Spółgłoski niewokalizowane: д, т, ж, з, с, ш, ц, ч, х zasadniczo nie wymagają towarzyszącej im samogłoski, co nie znaczy, że czasami nie występują w jej sąsiedztwie. Jeśli spółgłoska niewokalizowana wystąpi po wokalizowanej, nie wymaga samogłoski, np.: багШ, тэнД, ХовД. Spółgłoska niewokalizowana, która pojawi się po innej spółgłosce niewokalizowanej obowiązkowo przybiera samogłoskę (prepozycyjnie lub postpozycyjnie), np.: буСаД, таТаШ, навЧиС.

Wyjątek od tej reguły stanowi forma nomen futuri (-х), którą pisze się zawsze po samogłosce wygłosowej podstawy słowotwórczej, np.: яваХ, өгөХ, мэдэХ.

Uwaga! Po spółgłoskach с i х pisze się bez samogłoski spółgłoski
т, ч, np.: туСТ, түүХЧ.

SPÓŁGŁOSKI WŁĄCZONE

Spółgłoski к, ф, щ, п nie występują w rodzimych wyrazach mongolskich. W zapożyczonych wyrazach obcych nie podlegają podanym powyżej zasadom ortograficznym, w tym również podstawowej zasadzie fonologicznej języka mongolskiego, tj. harmonii samogłoskowej.

ĆWICZENIA – ДАСГАЛУУД

ĆWICZENIE 1 CD 1

Przeczytaj:

ах

зах

багш

сан

гар

сар

нар

шар

хар

бар

он

ор

гол

Дорж

цонх

хот

бор

дор

хол

том

ур

хун

ус

улс

урт

бус

тус

ур

унд

нум

эм

эх

бэх

гэх

дэд

зэс

мэс

мэх

нэг

тэр

бүгд

үс

үр

хүн

үг

түг

бүл

түнш

түр

цүнх

зөв

мөн

хөл

цөл

төв

өр

хөх

өд

сөл

дөч

хил

тив

иш

жил

жин

гич

бин

чиг

иж

би

ĆWICZENIE 2 CD 2

Przeczytaj:

цас – цаас

бар – баар

хан – хаан

дэл – дээл

гэх – гээх

хэл – хээл

бог – боог

ор – оор

тос – тоос

хол – хоол

өр – өөр

сөл – сөөл

хөх – хөөх

гүр – гүүр

үд – үүд

ул – уул

ур – уур

туж – тууж

хил – хийл

мин – мийн

ĆWICZENIE 3 CD 3

Przeczytaj:

бах – бэх

ах – эх

хан – хэн

хол – хөл

он – өн

ор – өр

орон – өрнө

буу – бүү

үүл – уул

ур – үр

суу – сүү

хун – хүн

ĆWICZENIE 4 CD 4

Przeczytaj:

гадаа

даваа

тэмээ

гэрээ

эмээ

хэзээ

ширээ

жишээ

дуу

хуу

ядуу

дүү

сүү

бороо

ногоо

Гочоо

одоо

тогоо

өрөө

өглөө

ĆWICZENIE 5 CD 5

Przeczytaj:

авах

аашлах

байх

болох

боох

гарах

даарах

заах

мартах

мэдэх

нийлэх

өгөх

сонсох

унших

уух

хэлэх

шоолох

явах

ярах

ярих

ĆWICZENIE 6 CD 6

Przeczytaj:

алга

анги

архи

бага

байна

болно

болхи

буга

дарга

ирнэ

салхи

тамхи

тулга

хаалга

хана

хийнэ

шинэ

шөнө

энэ

явна

ĆWICZENIE 7 CD 7

Przeczytaj:

айл

аймаг

аюул

байдал

байр

баяр

бие

еэвэн

манай

оймс

орой

сайн

сайхан

сүүтэй

тийм

тойм

үгүй

үе

үйл

хий

хүйтэн

эрэгтэй

юу

юү

ĆWICZENIE 8 CD 8

Przeczytaj:

сургууль

хууль

толь

аль

минь

амь

нь

морь

хонь

арьс

хальс

амьтан

ĆWICZENIE 9 CD 9

Przeczytaj:

Их сургууль, бага сургууль, үсэг мэдэх, Их хурал, бага хурал, бага нас, үг хэлэх, эх орон, цас орох, цаас цагаан, хар үзэг, хуучин бичиг, сайн өдөр, монгол хүн, ах дүү орон, хүн ам, монгол хэлний анги, бага хүүхэд, том шүүгээ, хар самбар, Улаанбаатар хот, хаалга хаах, хаана очих, өөрөө хийх, мөнгөн аяга, асуулт асуух, аав ээж, улаан цагаан, маргааш явах, нэг төгрөг, торгон зам, халуун өдөр, монгол дээл өмсөх, сайхан хоол идэх, үүрэг гүйцэтгэх

ĆWICZENIE 10

Pamiętając o zasadach harmonii samogłoskowej, wstaw odpowiednie samogłoski:

унш_х

мэд_х

бол_х

сур_х

ол_х

хур_л

үз_г

х_чээл

шир_э

с_ндал

сург_ уль

ш_ үгээ

_рөө

байд_л

д_втэр

Ул_ анб_атар

хал_ ун

цаг_ ан

ха _ н

хаан_

хи _ х

аю_л

ман_й

дарг_

ĆWICZENIE 11

Wpisz kolejne litery mongolskiego alfabetu:

LEKCJA PIERWSZA – НЭГДҮГЭЭР ХИЧЭЭЛ
NASZA KLASA – МАНАЙ АНГИ

Энд нэг байшин байна. Энэ манай сургуулийн байшин. Энд манай анги бий. Манай анги том саруул. Энэ ангийн цонх том. Тэнд олон бичгийн ширээ, сандал, номын шүүгээ бий. Тэнд олон сайхан ном байна. Энэ миний ширээ. Энд миний цүнх, дэвтэр, ном байна. Тэр багшийн ширээ. Тэнд багшийн дэвтэр байна. Тэр самбар. Манай ангийн самбар том хар. Тэнд шохой, алчуур байна.

Энэ Бат. Бат сайн оюутан. Энд Баярмаа байна. Тэнд Алтанцэцэг багш байна. Бид энд монгол хэл сурна. Бид олон шинэ үг бичнэ. Би монгол хэл олон жил сурна. Монгол хэл мэдэх сайхан. Энд монгол хэлний ном байна. Тэнд польш-монгол толь байна. Монгол-польш толь байхгүй.

Одоо багш ирнэ. Монгол хэлний хичээл эхэлнэ. Багш асууна. Оюутан хариулна. Бат ном уншина. Би шинэ үг бичнэ. Одоо асуух юм байна. Ярих юм байна. Хийх ажил их байна. Цаг бага байна.

DIALOGI – ЯРИА

I CD 10

A)

A)

– Энэ юу вэ?

– Co to (jest)?

– Энэ анги.

– To (jest) klasa.

– Энэ юу вэ?

– Co to (jest)?

– Энэ ширээ.

– To (jest) stół.

– Энэ юу вэ?

– Co to (jest)?

– Энэ хаалга.

– To (są) drzwi.

– Энэ юу вэ?

– Co to (jest)?

– Энэ дэвтэр.

– To (jest) zeszyt.

– Энэ юу вэ?

– Co to (jest)?

– Энэ самбар

– To (jest) tablica.

– Тэр юу вэ?

– Tamto, co to (jest)?

– Тэр цонх.

– Tamto to (jest) okno.

– Тэр юу вэ?

– Tamto, co to (jest)?

– Тэр сандал.

– Tamto to (jest) krzesło.

– Тэр юу вэ?

– Tamto, co to (jest)?

– Тэр номын шүүгээ.

– Tamto to (jest) regał na książki.

– Тэр юу вэ?

– Tamto, co to (jest)?

– Тэр шал.

– Tamto to (jest) podłoga.

– Тэр юу вэ?

– Tamto, co to (jest)?

– Тэр үүд.

– Tamto to (są) drzwi.

В)

B)

– Энэ хэн бэ?

– Kto to (jest)?

– Энэ багш.

– To (jest) nauczyciel.

– Энэ хэн бэ?

– Kto to (jest)?

– Энэ оюутан.

– To (jest) student.

– Энэ хэн бэ?

– Kto to (jest)?

– Энэ оюутан Дорж.

– To (jest) student Dordż.

– Тэр хэн бэ?

– Tamten, kto to (jest)?

– Тэр багш.

– Tamten to (jest) nauczyciel.

– Тэр хэн бэ?

– Tamten, kto to (jest)?

– Тэр Дорж.

– Tamten to jest Dordż.

– Тэр хэн бэ?

– Tamta, kto to (jest)?

– Тэр Заяа.

– Tamta to (jest) Dzajaa.

II CD 11

– Энд юу байна вэ?

– Co tutaj jest?

– Энд ширээ байна.

– Tutaj jest stół.

– Энд юу байна вэ?

– Co tutaj jest?

– Энд ном байна.

– Tutaj jest książka.

– Энд хэн байна вэ?

– Kto tutaj jest?

– Энд багш байна.

– Tutaj jest nauczyciel.

– Тэнд юу байна вэ?

– Co tam jest?

– Тэнд цонх байна.

– Tam jest okno.

– Тэнд юу байна вэ?

– Co tam jest?

– Тэнд самбар байна

– Tam jest tablica.

– Тэнд хэн байна вэ?

– Kto tam jest?

– Тэнд оюутан байна.

– Tam jest student.

III CD 12

– Энэ ширээ юү?

– Czy to (jest) stół?

– Тийм.

– Tak.

– Энэ сандал уу?

– Czy to (jest) krzesło?

– Биш.

– Nie.

– Энэ цүнх үү?

– Czy to (jest) torba?

– Тийм ээ, цүнх.

– Tak, to torba.

– Энэ хаалга уу?

– Czy to (są) drzwi?

– Биш ээ, энэ ном.

– Nie, to jest książka.

– Энэ самбар уу?

– Czy to (jest) tablica?

– Энэ самбар биш, ширээ.

– Nie, to nie tablica, to stół.

– Тэр үзэг үү?

– Czy tamto to (jest) długopis?

– Тийм ээ, үзэг.

– Tak, tamto to długopis.

– Тэр харандаа юу?

– Czy tamto to (jest) ołówek?

– Биш ээ, тэр харандаа биш, үзэг.

– Nie, tamto to nie ołówek, (to) długopis.

IV CD 13

– Энд оюутан байна уу?

– Czy tutaj jest student?

– Тийм ээ, энд оюутан байна.

– Tak, tutaj jest student.

– Энд багш байна уу?

– Czy tutaj jest nauczyciel?

– Үгүй ээ. Энд багш байхгүй байна.

– Nie. Tutaj nie ma nauczyciela.

– Тэнд Заяа байнa уу?

– Czy jest tam Dzajaa?

– Байхгүй байна.

– Nie ma.

– Тэнд Дорж байна уу?

– Czy jest tam Dordż?

– Байна.

– (Tak) Jest.

– Тэнд багш бий юү?

– Czy tam jest nauczyciel?

– Бий. Тэнд багш бий.

– (Tak) jest. Tam jest nauczyciel.

– Тэнд оюутан бий юү?

– Czy jest tam student?

– Байхгүй. Тэнд оюутан байхгүй.

– Nie ma. Tam nie ma studenta

– Энд үзэг бий юү?

– Czy jest tutaj długopis?

– Бий./Байхгүй.

– Jest./Nie ma.

SŁÓWKA – ШИНЭ ҮГ

ажил

– praca

алчуур

– ręcznik, ściereczka

анги

– klasa

ангийн

– klasy, klasowy

ангийн самбар

– tablica klasowa

ангийн цонх

– okno klasy

асуух

– pytać

бага

– mały; mało

багш

– nauczyciel

багшийн

– nauczyciela, nauczycielski

багшийн дэвтэр

– zeszyt nauczyciela

багшийн ширээ

– biurko nauczyciela

байх

– być; istnieć

байшин

– budynek

бий

– być, istnieć

бичгийн ширээ

– ławka szkolna, biurko

бичиг

– pismo, dokument

бичих

– pisać

биш

– nie

дэвтэр

– zeszyt

жил

– rok

ирэх

– przychodzić do; przyjeżdżać do

их

– dużo; wiele; duży; wielki

манай

– nasz, nasza, nasze

миний

– mój, moja, moje

Монгол

– Mongolia; mongolski

монгол хэл

– język mongolski

монгол хэлний

– języka mongolskiego, do języka mongolskiego

монгол хэлний ном

– książka do języka mongolskiego

монгол хэлний хичээл

– lekcja języka mongolskiego

мэдэх

– znać, wiedzieć

ном

– książka

номын шүүгээ

– regał na książki

одоо

– teraz

олон

– wiele

олон жил

– wiele lat

оюутан

– student

(lm.) оюутнууд

– studenci

Польш

– Polska; polski

сайн

– dobry; dobrze

сайхан

– piękny; pięknie

самбар

– tablica

сандал

– krzesło

саруул

– jasny

сурах

– uczyć się

сурах бичиг

– podręcznik

сургуулийн

– szkoły, szkolny

сургуулийн байшин

– budynek szkoły

сургууль

– szkoła

тийм

– tak

толь /н/

– słownik; lustro

том

– duży

тэнд

– tam

тэр

– tamten, tamta, tamto; on, ona, ono

үг

– słowo, wyraz

үзэг

– długopis

унших

– czytać

үүд /н/

– drzwi

хаалга

– drzwi; brama

хар

– czarny

xарандаа

– ołówek

хариулах

– odpowiadać

хийх

– robić; czynić

хичээл

– lekcja; zajęcia dydaktyczne

хэлэх

– mówić

хэл /н/

– język

хэл сурах

– uczyć się języka

хэн

– kto

цаг

– czas

цонх /н/

– okno

цүнх

– torba

шал

– podłoga

шинэ

– nowy; świeży

ширээ /н/

– stół

шохой

– kreda

энд

– tutaj

энэ

– ten, ta, to

эхлэх

– rozpoczynać się

юм /н/

– coś; rzecz

юу

– co

ярих

– mówić; opowiadać

GRAMATYKA – ХЭЛ ЗҮЙ

ZAIMKI OSOBOWE

би – ‘ja’

бид – ‘my’

чи – ‘ty’

та нар – ‘wy’

та – ‘ty’ (honoryfikatywnie)

та бүхэн – ‘wy’ (z szacunkiem)

тэр – ‘on/ona/ono’*

тэд нар – ‘oni’2

Uwaga! Zwracając się do osób starszych, używa się form grzecznościowych z zaimkiem та, który w języku polskim odpowiada rzeczownikom pan lub pani. Natomiast do osób młodszych lub rówieśników zwracamy się per ty, czyli używając zaimka чи.

Zaimki би i чи mają nieregularną odmianę. Zobacz tabelę na końcu książki.

IMIESŁÓW CZASU PRZYSZŁEGO (NOMEN FUTURI)

Tworzy się go za pomocą końcówki -х, dodawanej do tematu czasownika.

Może on:

1. stanowić tzw. słownikową formę czasownika, którą przyjęło się tłumaczyć (niesłusznie) jako bezokolicznik, np. бай-x ‘być, istnieć’; ирэ-х ‘przychodzić do’; хий-х ‘robić; czynić’.

2. pełnić różne funkcje w zdaniu: przydawki, podmiotu, dopełnienia, orzeczenia, np. монгол хэл мэдэ-х хүн ‘człowiek, który zna język mongolski’; сура-х бичиг ‘podręcznik’; эхлэ-х.ээс өмнө ‘przed rozpoczęciem’.

W funkcji orzeczenia nomen futuri przyjmuje najczęściej formę pytajną lub przeczącą, np. Oро-х уу? ‘Czy wchodzisz?’; Тэр мэдэ-х.гүй ‘On nie wie /
nie zna’.

Formę przeczenia tworzy się poprzez dodanie sufiksu negacji .гүй. Tym sposobem zaprzeczamy czas teraźniejszo-przyszły, np. байх.гүй ‘nie ma / nie będzie’; мэдэх.гүй ‘nie wie / nie będzie wiedział’.

CZASOWNIKI БАЙX I БИЙ ‘BYĆ, ISTNIEĆ’

Czasownik być jest używany do wyrażenia bytu, istnienia lub wskazania tego, co jest podmiotem w określonym miejscu. Wyraz байна to forma czasu teraźniejszo-przyszłego od czasownika байx, oznaczająca ‘jestem/jesteś/jest/jesteśmy/jesteście/są; będę/będziesz/będzie/będą/będziecie/będą’. Jak widać, w języku mongolskim w odmianie czasowników nie występują końcówki osobowe.

Czasownik defektywny (mający tylko niektóre formy koniugacyjne) бий także znaczy ‘być; istnieć’, ale jest używany jedynie w odniesieniu do trzeciej osoby, wskazując na ogólny czas teraźniejszy czynności.

Formy байна użyjemy, gdy podmiot jest widoczny, wskazany lub znajduje się na pierwszym planie. Jeżeli tak nie jest, czasownik ten zostanie pominięty i pozostanie w domyśle, np.: Энэ ном. ‘To (jest) książka’. Natomiast formy бий użyjemy w odniesieniu do czegoś, czego nie widzimy lub nie możemy wskazać, ale wiemy, że istnieje w danym miejscu, np.:

Энд оюутан байна.

‘Tutaj jest student’.

Тэнд багш бий юү?

‘Czy tam jest nauczyciel?’

CZAS TERAŹNIEJSZO-PRZYSZŁY

Czas teraźniejszo-przyszły tworzy się za pomocą końcówki -на lub jednego z jej wariantów fonetycznych -нэ, -но, -нө, zgodnych z zasadami harmonii samogłoskowej w stosunku do tematu czasownika, np.: бай-на ‘jest, będzie’; бол-но ‘staje się, stanie się’; өг-нө ‘daje, da’; хий-нэ ‘robi, będzie robił’.

Samogłoska wygłosowa w wymowie ulega redukcji, ale można ją wydłużyć, żeby podkreślić wypowiedź lub wyrazić niepewność, np.: бай-на aa! ‘naprawdę jestem/jesteś etc.’ lub ‘chyba jestem/jesteś etc.!’

Энд нэг байшин байна.

‘Tutaj znajduje się (dosł. jest) jeden budynek’.

Бид энд монгол хэл сурна.

‘Uczymy się tutaj języka mongolskiego’.

Одоо багш ирнэ ээ!

‘Zaraz (dosł. teraz) naprawdę przyjdzie nauczyciel’.

Rzeczywisty czas czynności można określić na dwa sposoby, albo kontekstem, albo używając imion w charakterze określników czasu.

ZDANIE POJEDYNCZE

Zdanie pojedyncze w języku mongolskim ma następującą budowę: podmiot
(S) – dopełnienie (O) – orzeczenie (V), jednak nie każde zdanie musi się składać z tych elementów.

Энэ ном.

‘To jest książka’. (dosł. ‘To książka’).

Би ном уншина.

‘Czytam książkę’. / ‘Będę czytał książkę’.

Монгол хэлний хичээл эхэлнэ.

‘Rozpoczyna się lekcja języka mongolskiego’./ ‘Lekcja języka mongolskiego rozpocznie się’.

Би монгол хэл олон жил сурна.

‘Uczę się języka mongolskiego wiele lat’. / ‘Będę się uczył języka mongolskiego wiele lat’.

Энд оюутан байна уу?

‘Czy tutaj jest student?’

Энэ хэн бэ?

‘Kto to jest?’ (dosł. ‘Kto to?’)

PYTANIA

Partykuły pytajne уу? үү? юу? юү? służą w języku mongolskim do tworzenia pytań (zdania ogólnopytajne) od zdań oznajmujących. Jeżeli wyraz poprzedzający partykułę posiada wokalizm tylny, w pytaniu pojawi się partykuła уу? jeżeli natomiast posiada wokalizm przedni – үү?. Po wyrazach zakończonych samogłoską długą lub dyftongiem zamiast уу? i үү? wystąpią юу? i юү?.

Энэ сандал уу?

‘Czy to jest krzesło?’ (dosł. ‘Czy to krzesło?’)

Энэ цүнх үү?

‘Czy to jest torba?’ (dosł. ‘Czy to torba?’)

Тэр харандаа юу?

‘Czy tamto to jest ołówek?’ (dosł. ‘Czy tamto to ołówek?’)

Энд үзэг бий юү?

‘Czy jest tutaj długopis?’

W pytaniach o szczegół (zdania pytające o uzupełnienie) lub posiadających zaimek pytajny (kto? gdzie? ect.) używa się partykuły pytajnej вэ? lub бэ?. Forma бэ? pojawia się po wyrazach, których wygłosowa sylaba zakończona jest spółgłoską:
в, л, м lub н.

Энэ хэн бэ?

‘Kto to jest?’ (dosł. ‘Kto to?’)

Энд юу байна вэ?

‘Co tutaj jest?’

PRZECZENIE

Do wyrażenia negacji używa się dwóch partykuł. Partykuła үгүй wyraża całkowitą negację. Partykuła биш wyraża zaprzeczenie jednej rzeczy, nie negując występowania innej (nie ten, ale inny). Istnieje jeszcze skrócona forma partykuły үгүй – .гүй, której używa się do negowania form imiennych, np. imion lub imiesłowów.

Энд багш байна уу?

‘Czy tutaj jest nauczyciel?’

Үгүй ээ. Энд багш байхгүй байна.

‘Nie. Tutaj nie ma nauczyciela’.

Энэ хаалга уу?

‘Czy to (są) drzwi?’

Биш ээ, энэ ном.

‘Nie, to jest książka’.

Энэ самбар уу?

‘Czy to jest tablica?’

Энэ самбар биш, ширээ.

‘Nie, to nie tablica, to stół’.

Тэнд Дорж байнa уу?

‘Czy jest tam Dordż?’

Байхгүй.Тэнд Дорж байхгүй.

‘Nie ma. Tam nie ma Dordża’.

PARTYKUŁA UWYDATNIAJĄCA АА_4

Używana jest do podkreślenia/wzmocnienia wypowiedzi i umieszczana na końcu zdania. Ma cztery warianty fonetyczne, których wystąpienie warunkuje wokalizacja ostatniego wyrazu w zdaniu, np.:

Одоо багш ирнэ ээ!

‘Zaraz (dosł. teraz) naprawdę przyjdzie nauczyciel’.

Би чамруу утсаар ярина аа.

‘Zadzwonię do ciebie’.

Үгүй ээ.

‘Nie’.

ĆWICZENIA – ДАСГАЛ

ĆWICZENIE 1

Ułóż i napisz pytania do tekstu „Nasza klasa”.

ĆWICZENIE 2

Przetłumacz na język mongolski:

1. Co to jest?

2. To jest ołówek.

3. To jest krzesło.

4. Kto to jest?

5. To jest nauczyciel.

6. Kto to jest tamten?

7. Tamten to jest student.

8. Co jest tutaj?

9. Tutaj jest długopis.

10. Co jest tam?

11. Tam jest książka.

12. Kto to jest tutaj?

13. Tutaj jest nauczyciel.

14. Kto to jest tam?

15. Tam jest student.

16. Czy to jest stół?

17. Tak, to jest stół.

18. Czy to są drzwi?

19. Nie, to nie drzwi, to okno.

20. Czy jest tutaj student?

21. Nie, tutaj nie ma studenta.

22. Czy jest tam nauczyciel?

23. Tak, tam jest nauczyciel.

24. Czy tam jest krzesło?

25. Jest. / Nie ma.

ĆWICZENIE 3

Uzupełnij:

Энэ___вэ?

___ширээ.

Энэ___бэ?

___багш.

Тэр___вэ?

___цонх.

Тэнд___байна___ ?

___цонх___ .

Энд___байна___ ?

___багш___ .

Энэ самбар___ ?

___самбар___, ширээ.

Энэ___юү? (stół)

___ (Tak)

Энэ___уу? (okno)

___(Nie)

___ оюутан бий___?

Байхгүй. Тэнд___байхгүй.

Энд___байна___ ?

Үгүй ээ___багш___.

ĆWICZENIE 4

Utwórz czas teraźniejszo-przyszły od następujących czasowników:

асуух, байх, бичих, ирэх, мэдэх, сурах, эхлэх, ярих.

ĆWICZENIE 5

Odpowiedz twierdząco i przecząco na następujące pytania:

1. Та оюутан уу?

2. Энэ багшийн дэвтэр үү?

3. Тэр хүн монгол хэл мэдэх үү?

4. Тэр ангийн цонх том уу?

5. Та нар монгол хэл сурах уу?

6. Тэнд олон сандал, ширээ бий юу?

ĆWICZENIE 6

Przetłumacz na język polski:

1. Хийх ажил их байна.

2. Мэдэх шинэ үг олон байна.

3. Хэлэх юм байхгүй.

4. Энэ монгол хэлний сурах бичиг.

5. Би оюутан.

6. Тэнд монгол хэлний ном бий.

7. Та нар хичээл хийхгүй.

8. Тэнд самбар байхгүй.

9. Энд багш байна уу?

10. Тэд нар шинэ үг бичихгүй юү?

ĆWICZENIE 7

Odpowiedz na pytania:

1. Энэ юу вэ? (okno)

2. Тэр хэн бэ? (Bat)

3. Энд хэн байна вэ? (nauczyciel)

4. Тэр юу вэ? (stół)

5. Та оюутан уу?

6. Та монгол хэл сурах уу?

7. Тэнд польш-монгол толь бий юү?

8. Тэр монгол хэлний сурах бичиг үү?

ĆWICZENIE 8

Opisz pomieszczenie, w którym się uczysz.

ĆWICZENIE 9

Naucz się na pamięć dialogów I i IV.

LEKCJA DRUGA – ХОЁРДУГААР ХИЧЭЭЛ
NASZA SZKOŁA – МАНАЙ СУРГУУЛЬ

Манай сургууль – Варшавын Их сургууль. Их сургуульд олон салбар сургууль бий. Мөн Дорно Дахины Сургууль бий. Манай их сургуулийн төв байр хотын төвд оршдог. Тэнд том сайхан хичээлийн байр олон бий. Манай хичээлийн байр гурван давхар. Тэнд манай анги байна. Монгол хэлний тэнхим гурван давхарт байдаг. Манай тэнхимийн хоёр анги жижиг гоё. Варшавын Их сургуулийн номын сангийн байшин шинэ том. Висла мөрний эрэг дээр оршдог.

Манай сургуульд олон оюутан сурдаг. Мөн олон гадаадын оюутан сурдаг. Варшавын Их сургуулийн бүх оюутан гадаад хэл мэддэг. Манай ангид цөөхөн оюутан сурдаг. Бид монгол төвд хэл, хэл зүй, газар зүй, угсаатны зүй, монгол бичгийн хичээлд ордог. Би монгол хэл үзнэ. Гадаад хэл сурах сайхан. Гадаад хэл мэдэхгүй хүн муухай. Манай ангийн монгол хэлний багшийн нэр Дорж. Тэр сайн багш. Монгол хэл сайн заадаг.

Миний найз монгол хүн. Түүний нэр Бат. Тэр Варшавын Их сургуулийн польш хэлний сургуульд польш хэл үзнэ. Тэр маргааш Монгол улсаас ирнэ. Бид хотын төвд уулзана. Гуанзанд хоолонд орно.

DIALOGI – ЯРИА

I  CD 14

А)

A)

– Сайн байна уу?

– Dzień dobry. (dosł. Czy jest dobrze?)

– Сайн. Сайн байна уу?

– Dzień dobry. (dosł. Dobrze. Czy jest dobrze?)

– Таны нэр хэн бэ?

– Jak ma pan na imię? (dosł. Pan imię kto [jest]?)3

– Миний нэр Ян.

– Mam na imię Jan. (dosł. Moje imię Jan.)

– Таны нэрийг / Таныг хэн гэдэг вэ?

– Jak się pan nazywa? (dosł. Pan imię kto nazywa się?)

– Миний нэрийг / Намайг Ян гэдэг.

– Nazywam się Jan. (dosł. Moje imię/Mnie nazywa się Jan).

Б)

B)

– Чиний нэр хэн бэ?

– Jak masz na imię? (dosł. Twoje imię kto jest?)

– Миний нэр Ян.

– Mam na imię Jan. (Moje imię Jan).

– Чамайг хэн гэдэг вэ?

– Jak się nazywasz? (dosł. Ciebie kto nazywa się?)

– Намайг Ян гэдэг.

– Nazywam się Jan. (dosł. Moje imię / Mnie nazywa się Jan).

II CD 15

А)

A)

– Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Сайн. Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Таны нэр хэн бэ?

– Jak ma pan na imię?

– Миний нэр Ян.

– Mam na imię Jan.

– Таны овог хэн бэ?

– Pana nazwisko?

– Миний овог Ковалски.

– Moje nazwisko Kowalski.

Б)

B)

– Таны нэрийг / Таныг хэн гэдэг вэ?

– Jak się pan nazywa?

– Миний нэрийг / Намайг Ян гэдэг.

– Nazywam się Jan.

– Таны овогийг хэн гэдэг вэ?

– Pana nazwisko?

– Миний овогийг Ковалски гэдэг.

– Moje nazwisko Kowalski.

В)

C)

– Таны овог нэрийг хэн гэдэг вэ?

– Jakie jest pana imię i nazwisko?

– Миний овог нэр Ян Ковалски. Таны овог нэр?

– Nazywam się (dosł. Moje imię i nazwisko) Jan Kowalski. A pana imię i nazwisko?

– Миний овог нэр Ян Ковалски.

– Nazywam się Jan Kowalski.

III CD 16

– Сайн байна уу, Бат аа?

– Dzień dobry, Bat.

– Сайн. Сайн байна уу, багш аа?

– Dzień dobry, (panie) nauczycielu.

– Чиний бие сайн уу?

– Jak twoje zdrowie? (dosł. Czy pana ciało dobrze?)

– Сайн, Таны бие сайн уу?

– Dobrze, a pańskie zdrowie?

– Сайн. Сонин сайхан юу байна вэ?

– Dobrze. Co ciekawego słychać? (dosł. Co ciekawego dobrego jest?)

– Тайван сайхан. Та нараар сонин сайхан юутай вэ?

– W porządku. (dosł. Spokojnie dobrze). Co ciekawego i dobrego słychać u  państwa/was? (dosł. Państwem/Wami ciekawe i dobre co jest?)

– Юмгүй, тайван сайхан.

– Nic, wszystko dobrze.

– Таны ажил сайн уу?

– Jak pańska praca? (dosł. Czy pana praca dobrze?)

– Сайн, чиний сурлага өндөр үү?

– Dobrze, a jak twoja nauka? (dosł. Czy twoja nauka wysoka?)

– Өндөр.

– Dobrze. (dosł. Wysoka.)

IV CD 17

– Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Сайн. Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Таны нэр хэн бэ?

– Jak ma pani na imię?

– Миний нэр Баярмаа. Таны нэр хэн бэ?

– Mam na imię Bajarmaa. A pan jak ma na imię?

– Миний нэр Болд. Танилцахад таатай байна

– Mam na imię Bold. Miło mi poznać.

– Та ямар мэргэжилтэй вэ?

– Jaki jest pana zawód? (dosł. Z jakim zawodem pan [jest]?)

– Би багш. Таны мэргэжил юу вэ?

– Jestem nauczycielem. A pani zawód?

– Би эдийн засагч. Энэ миний нэрийн хуудас.

– Jestem ekonomistką. To moja wizytówka.

– Баярлалаа. Энэ минийх. За, дараа уулзая. Баяртай.

– Dziękuję. A to moja. Dobrze, zobaczymy się później. Do widzenia.

– Баяртай.

– Do widzenia.

V CD 18

– Уучлаарай! Та Михал гуай мөн үү?

– Przepraszam! Pan Michał, prawda?

– Тийм ээ. Би Михал байна.

– Tak. Jestem Michał.

– Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Сайн. Сайн байна уу? Та хэн бэ?

– Dzień dobry. Kim pani jest?

– Би Хироши байна. Та хаанаас
ирсэн бэ?

– Jestem Hiroszi. Skąd pan pochodzi/przyjechał?

– Би Польш улсаас ирсэн. Та хаанаас ирсэн бэ?

– Pochodzę/przyjechałem z Polski. A skąd pani pochodzi?

– Японоос ирсэн. Та хэзээ ирсэн бэ?

– Pochodzę z Japonii. Kiedy pan przyjechał?

– Би өчигдөр ирсэн. Та ямар хотоос ирсэн бэ? Токио хотоос уу?

– Przyjechałem wczoraj. Z jakiego miasta pani pochodzi/przyjechała? Czy z Tokio?

– Үгүй. Би Токио хотоос ирээгүй.

– Nie. Ja nie pochodzę/przyjechałam z Tokio.

– Киото хотоос ирсэн. Та Варшав хотоос ирсэн үү?

– Pochodzę z Kioto. A czy pan pochodzi/przyjechał z Warszawy?

– Тийм. Би Варшав хотоос ирсэн.

– Tak, ja pochodzę/przyjechałem z Warszawy.

VI CD 19

А)

A)

– Энэ юу вэ?

– Co to jest?

– Энэ цүнх.

– To jest torba.

– Хэний цүнх вэ?

– Czyja to jest torba?

– Энэ багшийн цүнх

– To jest torba nauczyciela.

– Тэр чиний ном уу?

– Czy tamto to twoja książka?

– Тийм, тэр миний ном.

– Tak, tamto to moja książka.

– Тэр юуны ном бэ?

– Do czego jest tamta książka? (dosł. Tamto do czego książka?)

– Тэр монгол хэлний ном.

– To książka do języka mongolskiego. (dosł. Tamto to książka do języka mongolskiego).

Б)

B)

– Таны сургууль хаана байна вэ?

– Gdzie jest pana szkoła/uczelnia?

– Миний сургууль хотын төвд байна

– Moja szkoła/uczelnia jest w centrum miasta.

– Тэнд олон оюутан сурдаг уу?

– Czy tam uczy się wielu studentów.

– Тийм, манай сургуульд олон оюутан сурдаг.

– Tak, w naszej szkole/uczelni uczy się wielu studentów.

VII CD 20

– Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Сайн. Сайн байна уу?

– Dzień dobry.

– Таныг хэн гэдэг вэ?

– Jak się pan nazywa?

– Намайг Ян гэдэг.

– Nazywam się Jan.

– Таны овог хэн бэ?

– Jak ma pan na nazwisko?

– Миний овог Ковалски.

– Moje nazwisko: Kowalski.

– Та хаанаас ирсэн бэ?

– Skąd pan pochodzi/przyjechał?

– Би Польш улсаас ирсэн.

– Pochodzę/przyjechałem z Polski.

– Ямар хотоос ирсэн бэ?

– Z jakiego miasta pan pochodzi/przyjechał?

– Варшав хотоос ирсэн.

– Pochodzę/przyjechałem z Warszawy.

– Та монгол хэл мэдэх үү?

– Czy zna pan język mongolski?

– Тийм, жаахан мэднэ.

– Tak, trochę znam.

– Та өөр гадаад хэл мэдэх үү?

– Czy zna pan inne języki obce?

– Мэднэ. Англи орос хэл мэднэ.

– Tak. Znam język angielski i rosyjski. (dosł. Znam. Znam język angielski i rosyjski.)

– Та монгол хэл хаана сурсан бэ?

– Gdzie się pan uczył języka mongolskiego?

– Би Варшавын Их сургуульд монгол хэл сурсан. Би энэ сургуулийн монгол хэлний ангийн оюутан.

– Języka mongolskiego uczyłem się na Uniwersytecie Warszawskim. Jestem studentem mongolistyki na tej uczelni.

– Монгол хэл үзэх хэцүү байсан уу?

– Czy było trudno uczyć się języka mongolskiego?

– Тийм, жаахан хэцүү байсан.

– Tak, było trochę trudno.

SŁÓWKA – ШИНЭ ҮГ

ажил

– praca, zajęcie, profesja

Англи

– Anglia; angielski

байр /н/

– mieszkanie; dom; budynek; miejsce

Баяртай

– do widzenia!

баяртай

– szczęśliwy; zadowolony

бие

– ciało; osoba

босох

– wstawać

бүгд

– wszyscy; każdy

бүх

– każdy; kompletny; wszyscy; wszystek

Варша хот

– miasto Warszawa

Варшавын Их сургууль

– Uniwersytet Warszawski

гадаа

– na zewnątrz

гадаад

– zewnętrzny, zagraniczny

гадаад хэл

– język obcy

гадаадын оюутан

– student zagraniczny

газар зүй

– geografia

гоё

– piękny

гуай

– pan/pani, forma grzecznościowa dodawana po imieniu osoby

гуанз /н/

– stołówka, kantyna; knajpa, bar etc.

гэх

– mówić; nazywać

давхар

– piętro

дараа

– następnie, później, po

дарга

– dyrektor, szef

Дорно Дахины Сургууль

– Wydział Orientalistyczny

дээр

– na

за

– dobrze, w porządku

заах

– nauczać, uczyć kogoś; wskazywać

жаахан

– mały; mało, trochę

жижиг

– mały

Киото хот

– miasto Kioto

манай

– nasz, nasza, nasze

маргааш

– jutro

миний

– mój, moja, moje

минийх

– należący do mnie

монгол бичиг

– klasyczne pismo mongolskie

Монгол улс

– Mongolia

Монгол улсаас

– z Mongolii

монгол хэл

– język mongolski

монгол хэл үзэх

– uczyć się języka mongolskiego

мөн

– prawdziwy, właściwy; również

мөрөн

– szeroka, duża rzeka

муухай

– zły, niedobry; brzydki; źle, niedobrze; brzydko

мэдэх

– znać, wiedzieć

мэргэжил

– zawód, profesja

намайг

– mnie

номын сан

– biblioteka

нэг

– jeden

нэр

– imię

нэрийн хуудас

– wizytówka

овог

– nazwisko

Орос

– Rosja; rosyjski

орох

– wchodzić; uczęszczać

орших

– znajdować się; żyć

оюутан

– student

өгөх

– dawać

өндөр

– wysoki

өөр

– inny, różny

өчигдөр

– wczoraj

сайн

– dobry, dobra, dobre; dobrze

сайхан

– pięknie, dobrze

салбар

– oddział, wydział etc.

сан

– zbiór; magazyn; skarbiec; fundacja

сонин

– ciekawostka; ciekawy

сурах

– uczyć się

сургууль

– szkoła, uczelnia

сурлага

– nauka; postęp w nauce

суух

– siadać, siedzieć; żyć; mieszkać

тайван

– spokojny; spokojnie

танилцах

– poznawać się, zapoznawać się

таны

– pana, pani, twój (honoryfikatywnie)

таныг

– pana, panią, ciebie (honoryfikatywnie)

Токио хот

– miasto Tokio

төв

– centrum

төв байр

– centrala; główna siedziba

Төвд

– Tybet; tybetański

тэнхим

– departament, sekcja

угсаатны зүй

– etnografia

улс

– kraj; naród

улсаас

– z kraju

уулзах

– spotykać się

уучлаарай

– przepraszam!, proszę o wybaczenie!

уучлах

– wybaczać, przebaczać

үзэх

– widzieć; uczyć się; uważać coś za

хаана

– gdzie?

хаанаас

– skąd?

хичээл

– lekcja, zajęcia lekcyjne

хичээлд орох

– uczęszczać na zajęcia

хоол /н/

– posiłek; jedzenie

хоолох

– jeść posiłek; pożywiać się

хот

– miasto

хотоос

– z miasta

хотын төв

– centrum miasta

хуудас

– kartka; strona

хүн

– człowiek

хэзээ

– kiedy?

хэл зүй

– gramatyka

хэний

– czyj? czyja? czyje?

хэцүү

– ciężki, trudny; ciężko, trudno

цаг

– czas; godzina

цөөхөн

– bardzo mało, niewiele

чиний

– twój, twoja, twoje

эрэг

– brzeg

юм /н/

– coś; rzecz

юмгүй

– bez niczego, niczego nie ma

юуны

– czego?

юутай

– z czym? co ma?

ямар

– jaki? jaka? jakie?

Япон

– Japonia; japoński

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

specjalizuje się w publikacji książek dotyczących języków, zwyczajów, wierzeń, kultur, religii, dziejów i współczesności świata Orientu.

Naszymi autorami są znani orientaliści polscy i zagraniczni, wybitni znawcy tematyki Wschodu.

Wydajemy także przekłady bogatej i niezwykłej literatury pięknej krajów Orientu.

Redakcja: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/219
tel. (0 22) 620 32 11, (0 22) 654 01 49
e-mail: redakcja@wydawnictwodialog.pl

Biuro handlowe: 00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218
tel./faks (0 22) 620 87 03
e-mail: biurohandlowe@wydawnictwodialog.pl
www.wydawnictwodialog.pl

Serie Wydawnictwa Akademickiego DIALOG:

• Języki orientalne

• Języki Azji i Afryki

• Literatury orientalne

• Skarby Orientu

• Teatr Orientu

• Życie po japońsku

• Sztuka Orientu

• Dzieje Orientu

• Podróże – Kraje – Ludzie

• Mądrość Orientu

• Współczesna Afryka i Azja

• Vicus. Studia Agraria

• Orientalia Polona

• Literatura okresu transformacji

• Literatura frankofońska

• Być kobietą

• Temat dnia

• Życie codzienne w…

Prowadzimy sprzedaż wysyłkową