Krystyna Habrat

Podręcznik czarownicy.Klatka Guliwera

* darmowy fragment *

© Copyright by Krystyna Habrat 2005

ISBN 978-83-7564-090-8

Wydawnictwo My Book

www.mybook.pl

Mojej kochanej Rodzinie

PODRĘCZNIK CZAROWNICY

I

INTRODUKCJA

Na drzwiach wisi napis: PORADNIA DLA STRAPIONYCH. Marta Żaleńska odczytuje to machinalnie, ile razy przekręca klucz w zamku. I wciąż marszczy brwi. Wątpi, czy ta nazwa najlepiej określa istotę jej działalności. Wolałaby „Uniwersytet Życia”, czy coś w tym rodzaju, żeby każdy od razu wiedział, czego tu szukać. Przecież ludzie tak straszliwie błądzą! Nie umieją żyć! Żyją strasznie!

Zmrok gęstnieje, gdy po chwili dociera do przystanku tramwajowego. Z dala wynurzają się już dwa podobne oczom światła i wydłużają smugami wzdłuż szyn, a te dźwięczą coraz donośniej. Tramwaj rośnie błyskawicznie. Trzeba przyśpieszyć kroku. Ostatnie metry Marta przebywa kłusem. W ostatniej chwili z całych sił wciska zielony guzik przy drzwiach, one rozsuwają się i zdyszana wdziera się w mur oblegających pomost, a pojazd z dygotem rusza.

Wszystko w niej trzepocze niby liść na wietrze. Serce łomocze, jakby chciało rozrywać pierś. Oddech się rwie. Przesuwa się w stronę krzeseł. Na każdym jakaś oklapnięta postać – nieruchoma, na wpół uśpiona. „Czemu oni tacy byle jacy?” – oburza się. Mogliby przecież czytać, uczyć się słówek, prowadzić intelektualne dyskursy. Ho, ho! Znowu się rozpędziła! Daje o sobie znać nerw pedagoga! Nieustannie łapie się na tym, że wciąż, pomimo tylu lat pracy nad sobą, dalej tkwi w niej groźna profesorka matematyki, która przed laty stawiała najwięcej dwój. Ciągle patrzy na wszystkich nadmiernie krytycznym okiem. Nawet mówią o niej… Nie! Tego nie będzie przypominać! Wszystko przez to, że każdego chciałaby udoskonalać! Każdemu pomagać! Przecież dlatego stworzyła „Poradnię dla strapionych”.

Tylko gdyby zdradziła to już w nazwie, wyśmiano by ją, że uzurpuje sobie, iż wie lepiej od innych, jak żyć. I to kto? Postrzelona baba po czterdziestce! Od niej nawet córka uciekła! I mąż! Na próżno by tłumaczyła, że tylko wyjechali na trochę. Ludzie wiedzą swoje i już. Raczej nie tak wyobrażają sobie solennego pedagoga. Jednak do jej poradni, choć nazwana tak nieprofesjonalnie, i tak, ku zazdrości kolegów po fachu, przychodzi wielu strapionych, co się pogubiło i cierpi. Dziś zasiedziała z takimi do późna.

Owija się ramieniem wokół rurki oddzielającej pomost i zawiesza się na niej całym ciężarem. Nie jest to dogodna pozycja do studiowania rozmówek angielskich, co zwykle czyni podczas jazdy, postanawia więc wyciszyć się po znojnym dniu. Raptem uświadamia sobie, że znów jej usta szepczą bezwiednie: „circumambulatio… circumambulatio…”.

Przeklęte słowo! Wciąż ją prześladuje! Rozgląda się przestraszona, czy się kto nie śmieje. Ale stojący wkoło są jak pogrążeni w śnie. Widać utrudzeni. Ukoiło ich monotonne postukiwanie kół o szyny, ta kołysanka wieczornego tramwaju. Tylko ci, co dopiero weszli, wyciągają ręce w stronę kasownika, a wkrótce uwieszeni barierek chwieją się, jak marionetki na sznurku, do tyłu i do przodu.

I ją ogarnia senność. Z nagła przeszywa ją dreszcz! Nie ma biletu!? Wczoraj była na konferencji naukowej z inną torebką! I jeździ tak tramwajem od rana! Wymacując w przepastnym wnętrzu niemiłosiernie wyładowanej torby saszetkę, gdzie powinien być miesięczny, oddycha z ulgą, i tylko serce kołacze gwałtownie, a usta trzepią znowu raz po raz: circumambulatio… Zaciska zęby, przegryzając wpół natrętne słowo.

Gromi się za ten głupi przejaw neurastenii. Co się z nią ostatnio dzieje?! Przecież dawno sobie wmówiła, że jest wolna od wszelkich kompleksów, fobii, natręctw. Pomaga innym takie coś zwalczać. Nigdy nie zawraca sprawdzić, czy dobrze zamknęła drzwi, czy wyłączyła żelazko. Takie słabości według niej to tylko „momenty zawahań”. Każdy ma takie chwile. One dowodzą, że intelekt pracuje na najwyższych obrotach. I o to chodzi!

Ale o sobie lepiej za dużo nie rozmyślać. Jakby się rozniosło, że w chwili napięcia mamrocze natrętnie to swoje „circumambulatio”, dopiero by się natrząsali. Już i tak obsmarowują ją za plecami, że wpycha się, gdzie tylko jest coś do zrobienia. I wszystkich chce pouczać. Jakby wszelkie rozumy pozjadała. Patetyczna przy tym, aż strach. Jakby unosiła się z metr nad ziemią. „No cóż – broni się – mam tylko poczucie powinności. A co do rozumu, niech im się wydaje, żem taka mądra, bo sama mam wątpliwości. I ja mam momenty wahań”. Jeszcze jej zarzucają, że w swej działalności miewa dzikie pomysły. Trudno. Większość woli wlec się po utartych ścieżkach za innymi. Ona nie! Przyjdzie czas, to wyjawi swe eksperymenty. Ma nadzieję, że dołoży swój wkład w dziedzinę zwaną: sztuka życia, a węziej: psychoterapia.

Dopiero co zamknęła za sobą drzwi PORADNI DLA STRAPIONYCH. Sama tę poradnię założyła i sama od trzech lat prowadzi. Udziela też porad w domu, ale Kasia, córka, krzywo na to patrzy, więc wynalazła większe lokum, gdzie prowadzi nawet warsztaty terapeutyczne. Pojutrze rozpoczyna takie z nową grupą kobiet. Poprzednia wykruszyła się przed końcem. Aż dziw, jak te rozmamłane kobieciątka mało wytrwałe. Wciąż i wciąż zaskakuje ją fakt, jak bardzo ludzie nie potrafią żyć. Co gorsza, choć cierpią, nie znoszą, by ich pouczać! Niby przychodzą tu, by coś w swym życiu poprawić, a nie bardzo chcą wypełniać jej polecenia. Rzeczywiście, wiele od nich wymaga, lecz inaczej nie wyrobi się odporności psychicznej. Od tego trzeba zacząć!

Zawsze była wymagająca. Wobec siebie samej i wobec innych. I jak uczyła matematyki, i teraz jako inspektor szkolny, i gdy pomaga innym wydobyć się z dołka psychicznego. Nawet trzydzieści lat temu, gdy pracowała jako przedszkolanka, była zanadto poważna. Niełatwo jej było zniżać się do poziomu lalek i klocków. Dzieci się jej bały.

Trudno! Nigdy nie cierpiała kompromisów! Żadnego ułatwiania sobie! Chodzenia na skróty! Gdy jej to wytykano, zaperzała się, że „życie łatane kompromisami jest jak pstra szata błazna”! Takie słowa wyczytała, kiedy miała ze dwadzieścia lat, w bardzo starej książce o filozofii sztuki. Heilperna. Spasowały jej jak ulał. Później taki pancerz zaczął uwierać. Musiała się zmienić. Wciąż jednak wybiera najtrudniejsze ścieżki.

Tylko niekiedy coś się jej wymyka spod kontroli, jakby zmęczona krępującymi rygorami porządności zaczynała z tego pokpiwać i wtedy miewa dzikie pomysły. Czasem całkiem głupie. Zaskoczonym, tłumaczy, że to „transgresja, takie przekraczanie własnych możliwości w celu osiągnięcia coś więcej”. Nie wie, czy ktoś to rozumie, ale to niezły wybieg. Nadanie czemuś nazwy nieraz coś wyjaśnia, a kiedy indziej – tuszuje. Ludzie i tak rzadko chcą dociekać każdą rzecz do końca.

Tylko odkąd z pół roku temu przeczytała kolejną książkę o psychoanalizie, stało się coś, że odtąd raz po raz ulega natręctwu osobliwego słowa „circumambulatio”. Szczególnie gdy ją coś niepokoi, a do tego jest wykończona całym dniem rozlicznych zajęć, wybija się ono na wierzch z mroków podświadomości. Powtarza je bezwiednie, i to na głos.

Ale czarne torbisko, nieznośnie obciążające ramię, nie bez powodu jest dziś źródłem niepokoju. Tam – obok kosmetyczki, etui z dokumentami, notesów, czasopism, zapasowych rajstop, chusteczek, książki do angielskiego, powieści kieszonkowej, tomiku wierszy, pęków kluczy, dezodorantu, scyzoryka, latarki, herbatników, telefonu komórkowego i pistoletu gazowego – kryje się dziś coś, co od miesięcy skupia najbardziej skrywane niepokoje.

Przedwczoraj przybrało to formę gęsto zapisanych kartek, i to – jak w emocjach – dość koślawym pismem. To dodatkowo dręczy, bo jak ognia boi się łamania form i na ogół jej kaligrafia jest wykwintna, a przynajmniej bez zarzutu. Niestety, tym razem pisała to ta cząstka jej pełnej sprzeczności osoby, która bywa zwariowana. I to, co pisała, dotyczy spraw wymykających się rozumowi. Ale gdyby zaczęła przepisywać, w ekscytacji wyszłoby jeszcze gorzej i nigdy by nie skończyła. Na komputerze nie mogła tego napisać, bo jeszcze – nie daj Boże – uwieczniłoby się, na pastwę niepowołanych oczu, gdzieś w zakamarkach plików, bajtów, bitów, które wciąż ją przerażają swą abrakadabrą.

Te kartki to list, będący wielkim krzykiem zapytania. Usiłuje o nim nie myśleć. Nie wolno w nieskończoność roztrząsać tego, co dręczy! To wbrew zasadom psychoterapii! Tym bardziej nie wolno w kółko rozważać, czy w ogóle powinna go napisać. Niewiadome należy wyjaśnić, żeby nie dręczyło. Nada list na poczcie i zapomni. Tylko czekać na odpowiedź nie będzie lekko. Do niełatwych sytuacji nawykła, są jej chlebem powszednim, zagrzewają do działania. Gorzej żyć w nieustannym dygocie niepokoju. Trzeba raz to przeciąć! Rozpisała się na całe dziewięć stron. Nie mogła pominąć żadnego aspektu sprawy. To pominięte mogłoby później dręczyć, że nie posłużyło za argument i coś przepadło. Dwa dni to pisała. Wczoraj ostatecznie zakleiła pękatą kopertę. Dziś, choć stara się o tym nie pamiętać, w miejscu, gdzie ona tkwi, bez przerwy czai się coś, co zakłóca każdą myśl. I strach to, i nadzieja.

Tramwaj staje i rusza dalej, ludzie wysiadają, wsiadają nowi. Wreszcie może usiąść na zwolnionym miejscu. Zaraz wyciąga samouczek do angielskiego. To jedyna okazja, bo zwykle brakuje czasu, ciągle się gdzieś śpieszy. Niestety, światło tu za słabe, a pojazd trzęsie się niemiłosiernie i litery skaczą jej przed oczami. Nie daje za wygraną. Zerka do słowniczka i powtarza zwroty w pamięci, długo, aż litery się jej kompletnie zacierają.

Za oknami tramwaju zmierzch jesieni. Szary, oślizgły wilgocią. Żółcą się jedynie światła latarń, kwadraty okien… Pojedynczy przechodnie śpieszą do domów. Odgradza ją od nich pobłyskująca światłami szyba, a na niej – jej odbicie. Zerka ukradkiem, czy jej ciemne włosy znowu się nie rozwichrzyły, ale są ściśnięte surowo w kitkę. Tylko gdzieniegdzie prześwitują srebrne nitki, te pierwsze oznaki trosk i znużenia. Mocniej ściska pasek na fałdach żakietu. Myśli, że kostium w jodełkę, szary, o prostym kroju, konweniuje (takiego słowa używa starsza dama, którą się opiekuje w ramach wolontariatu) z jej surowym i zapracowanym stylem życia. Jeszcze zaciska zbyt wydatne wargi. Wychodząc nie zdążyła skorygować ich szminką. Nawet ma wątpliwości, czy powinna.

Ale nie lubi swych grubych, spierzchniętych warg, które w śmiechu odsłaniają wielkie zębiska i bardzo oszpecają. Co gorsza, jak raduje się całym sercem, jej śmiech przechodzi w przeraźliwy rechot, aż inni milkną zaskoczeni. Wyczytała raz, że kto w śmiechu nie pięknieje, nie może być człowiekiem dobrym. Odtąd przestała się śmiać. Nieustannie zaciska wargi i pilnuje, by nie rozdziawiały się w głupawym śmiechu. Teraz mówią, że jest nazbyt serio, aż odpychająca. Dlatego zaskakuje, gdy niespodzianie wybucha śmiechem. Na ogół ułożona do granic surowości, bywa czasem nieprzewidzialna, całkiem zwariowana, jakby się nie mogła dłużej utrzymać w ściągających ją ryzach.

Patrzy chwilę w umykające za oknem latarnie, kamienice, drzewa, reklamy, oglądane każdego dnia, że omal niewidzialne, i zaraz wraca do nauki słówek. Nie odpuszcza sobie. Ostatnio życie jej koncentruje się wzdłuż linii tramwajowej jedenastki, którą krąży w kółko, dzień po dniu, tam i z powrotem, z jednego krańca na drugi, podczas gdy mieszka pośrodku. Kiedyś jadąc tak wieczorem, na wpół senna, skojarzyła swe jeżdżenie jedenastką – tam i z powrotem – z terminem „circumambulatio”. Jung tak nazywał krążenie po okręgu, a ruch według wskazówek zegara określił jako wznoszenie się w górę, ku świadomości, tej najpełniejszej jaźni, a ten przeciwny, w dół, do nieświadomości.

I ona krąży od dołu w górę i z powrotem. Na początku tramwaj przedziera się przez ciasny tunel kamienic. Ulica zapchana klekoczącymi bezlitośnie ciężarówkami w kłębach dymu. Nawet autobusy wydają się tu bardziej zasmolone niż te same nieco dalej. Może tu taki cień, a może wszystko tu czarniejsze. Jak wyjdzie z tramwaju, widzi przez chwilę tylko pantograf odjeżdżającego pojazdu i zaraz zapada się on nie wiadomo gdzie, a ona schodzi w podziemne przejście. Jeździ tam jako kurator wykolejonej młodzieży. Niemal co dzień wędruje wśród kamienic z poobdzieranym tynkiem. Stara się nie widzieć rupieci i chwastów na podwórkach, schodów z labiryntem zakamarków, ciemnych że oko wykol. Jednak tam gdzieniegdzie wyziera ślad niegdysiejszej świetności: jakiś balkon o wykwintnej linii balustrady, ozdobny gzyms, witraż ze słonecznikiem, secesyjne pawie z długimi ogonami.

Chyba nie widzą tego ludzie o nieobecnych spojrzeniach, przemykający wśród odrapanych murów, ani smutne kobiety z podkrążonymi oczami, ani zataczający się mężczyźni czy świdrujący przebiegle na wszystkie strony osobnicy, których lepiej omijać z daleka. Wygląda, że im się w życiu nie powiodło. Marta mawia, że nie znaleźli godziwego pomysłu na życie. Albo ich pomysł odległy jest od wyobrażeń, jakie miewają ludzie o jasnym spojrzeniu.

Dalej linia jedenastki wznosi się wyżej, a spośród zieleni wyłaniają się białe bloki. Ulice tu coraz szersze, latarnie o bardziej wysublimowanym rysunku. Centrum wyróżnia się wieżowcami. Tu większość pasażerów tramwaju wysiada. Przyjechali do pracy i żeby coś załatwić czy uduchowić się w muzeum lub teatrze. Tutaj na wystawach sklepów leżą futra i akcesoria myśliwskie. Nawet sztućce stają się tu dziełem sztuki. A sklep z warzywami, żeby usprawiedliwić swą tu obecność, stara się układać marchew, brukselkę i cytryny w obrazy starych mistrzów. Wiosną bywa to Primavera, zimą fragment z Breugela, ze śniegiem z czosnku. Nocą jasne sklepy powtarzają po wielokroć światła lamp w wielkich szybach wystaw. Świat poza nimi tonie w nierealnej poświacie.

Dalej bloki ustępują willom, kryjącym się za coraz wyższym żywopłotem. Spoza niego tu i ówdzie można dostrzec pyszniące się detale architektoniczne, stylowe balustrady, wimpergi czy łypiące wśród dachówki wole oko świetlika. Tu rozsiadła się dzielnica tych, którym się w życiu udało, o, nawet bardzo. Z czerwonego chodnika u wejścia hotelu portier patrzy z pogardą na tych, którzy nigdy jego progu nie przestąpią. W ciszy tu i tam rozlega się znienacka ujadanie, aż strach, że zaraz wyskoczy żarłoczne psisko.

Na obrzeżu tej dzielnicy mieści się poradnia, gdzie Marta prowadzi terapię dla zakompleksionych, nieśmiałych i strapionych. Obok rozrasta się park ze starodrzewem, przechodzący w las. A co dalej? Marta nie wie.

Ona jeździ w oba krańce tej linii tramwajowej, bo i jednych i drugich pragnie ratować od smutku. Każdego chciałaby uczyć, jak żyć. Taki już jej zawód, a robi to z wielką żarliwością. Nie na darmo posiadła pewne tajemnice. I nie bez powodu złośliwi mówią na nią: czarownica. Jej samej niekiedy się wydaje, że naprawdę podczas terapii odczynia tajemne rytuały, wygłasza ekstatyczne przemowy, a jej słuchacze niewiele z tego rozumieją. Przypuszcza, że właśnie takie wystąpienia można nazwać glosolalią, ale nie mówi tego głośno. Ludzie czegoś takiego nie lubią. A ona kocha tajemniczość niezrozumiałych dla innych słów.

Czasem ulega złudzeniu, jakby oświetlała ją jakaś dodatkowa lampa, dzięki której myśli stają się lotne i sięgają w najodleglejsze strefy. Nawiedza ją wtedy mnóstwo pomysłów. Zapomina o czasie, o zmęczeniu, a siły przychodzą jej nie wiadomo skąd. Niekiedy tak się w tym zapomina, że sama nie wie, co się z nią dzieje. Dlatego dzień po dniu krąży od jednego zajęcia do drugiego i raz po raz naciska to zielony przycisk przy wejściu do tramwaju, to czerwony, gdy wychodzi. Kiedy nic się nie dzieje, myśli mąci zmęczenie i jakiś niepokój, że kiedyś popełni coś szalonego. Na razie potrafi to zwalczyć. Jeszcze by tego brakowało, żeby ona, terapeutka, nie trzymała się w ryzach.

Sama mieszka pośrodku trasy, którą co dzień przebywa. Tylko ostatnio bywa w domu jak najmniej. Mąż, Włodek, od kilku sezonów za granicą. O powrocie jakoś nie wspomina. Lepiej nie dociekać, co to znaczy. Kasia, ich jedynaczka, wybrała liceum plastyczne daleko stąd. Wolała miasto z bogatszą tradycją i architekturą, podniecającą codziennością, co bardziej inspiruje wyobraźnię. Zawsze była skryta, a pouczeń wysłuchiwała w milczeniu, patrząc ironicznie spod zmrużonych powiek.

Marta, chociaż na wszystko ma receptę, nie znalazła takiej dla siebie, żeby pogodzić ambicje zawodowe z należytym wychowaniem dziecka. I Kasia snuła się po podwórku z kluczem na szyi albo wysiadywała godzinami w świetlicy szkolnej, tłamszona przez wrzeszczące świetliczanki, które chcąc przebić się przez hałas dzieci, waliły metrową linią w stół. A teraz wyjechała, zostawiając nawet komputer, który ojciec sfinansował. Siedziała przy nim godzinami. Całe to urządzenie w Marcie wzbudza lęk, ale się zawzięła i wdrożyła co nieco w system. Tylko gdy się program zawiesi, wydzwania o pomoc do kolegów Kasi.

Nie potrafiła zatrzymać córki. Cóż, łatwiej rozwiązywać problemy innych. Jaki błąd popełniła? Chyba poświęcała córce za mało czasu. Trudno, praca dla innych miała być drogą do osiągnięcia czegoś ważnego, czegoś wielkiego. Tylko w nawale zajęć zapomniała, czym miało być to coś ważnego. Misja? Służba? Wszystko dla innych. Ale i coś więcej.

Oczywiście, pomagając innym lepiej żyć, Marta ma poczucie, że wypełnia tak nakaz dążenia do ideału. Każdy chciałby być lepszy. Nawet jej podopieczni, łobuzy i bandziory – skrywają w sobie pragnienie, by być w czymś najlepszym. Oczy jej wychodziły na wierzch, gdy podczas występów na Dzień Nauczyciela ci chmurni i na pozór nieociosani chłopcy wyczyniali w tańcu przeróżne wygibasy i kręcili się na głowach, wywijając nogami w górze. Bała się, że się połamią, że kogoś kopną! „Ależ to break-dance i hip-hop” – uświadomiono jej, gdy siedząc w pierwszym rzędzie, odchylała się z przestrachem w tył. Oni uczą się tego w jakimś tam klubie. I robią to ochoczo! Inni znów próbują sił w sporcie. Bez opamiętania jeżdżą na łyżworolkach w kolistych tunelach w górę i dół. Jak się to nazywa – zapomniała. Albo ćwiczą karate. A jeden niedomyty i potargany pisze wiersze. Nieporadne, jak on sam, ale jednak. Trzeba w każdym to coś dobrego odnaleźć. Wtedy wydobędzie go z dna.

Pomagając potrzebującym, Marta zapomina o zmęczeniu, o upływającym czasie. Zapomina o narosłych w niej żalach i złości do całego świata. Oczywiście panuje nad emocjami, ale te, spychane w nieświadomość, mogą łatwo wybuchnąć! Nie, to tylko wybryk jej zmęczonej podświadomości! Cóż, każdy miewa chwile zawahań psychicznych!

Wysiadając z tramwaju, znowu naciska guzik obok drzwi, tylko czerwony.

Potem jeszcze biały – w windzie – i na koniec – jeszcze jeden, tym razem od telewizora. Tak sobie pstrykając guziczkami, niczym bajkowa Alicja, wchodzi coraz to w inną rzeczywistość. Czasem jak w dzielnicy domów w ogrodach, gdzie tramwaj numer 11 kończy bieg. Tylko filmy tam się dziejące nudzą ją ckliwością. Naciska znowu przycisk pilota i na innym programie ma scenerię podobną do tej na drugim krańcu jedenastki, dzielnicę starych kamienic, o której los zapomniał.

Dopiero zasypiając, uświadamia sobie, że nie nadała na poczcie listu. Stary Freud zaśmiałby się złośliwie: zapomniała, bo nie chciała go wcale wysłać. I chyba miałby rację. Jeszcze nie wie, czy powinna…

II

DZIECI CHADZAJĄCE WŁASNYMI ŚCIEŻKAMI

Do ośrodka kuratoryjnego dla młodzieży sprawiającej trudności wychowawcze, gdzie Marta Żaleńska prowadzi terapię, przyszedł dziś Maryś, właściwie: Maurycy.

Bardzo wymyślne imię. W tej dzielnicy, pośród odrapanych kamienic z brudnymi klatkami schodowymi, gdzie na ciasnych uliczkach bez drzew co rusz zatacza się pijany, co krok spotka się Żanety, Marzanny, Ludomirów i Manfredów. Tutejsze matki – zazwyczaj chude, przedwcześnie postarzałe kobieciny o podkrążonych oczach – z lubością obdarzają swe pociechy imionami z filmów i starych kalendarzy. Tak realizują swą tęsknotę za czymś pięknym i niezwykłym. Potem pokrzykują z okien do grzmocących się po podwórkach chłopaczków: „Emanuel! Cezar!”, a nawet z hiszpańska „Diego!”. Tylko na takie wołanie nie pojawia się panicz w koronkowej kryzie, ale pociągający nosem, umorusany łobuziak.

Do Marysia nikt prócz matki nie zwraca się tak oficjalnie. Tylko czasem któryś chłopak słysząc jej wołanie, przedrzeźnia z daleka: „Maurycy, mama rycy!”. No, nie daj Boże, żeby Maryś dorwał takiego w swe łapska! Niby flegmatyczny, jowialnie uśmiechnięty, ale pięści ma twarde. I szybkie. Kiedy przez zaciśnięte wargi wysyczy komuś, że mu nogi skądś tam powyrywa i żeby lepiej przyniósł woreczek na zęby, taki od razu blednie. On robi więc, co zechce. Niestety chce nie tego, czego oczekują w szkole. Każą mu tam wysiadywać godzinami w przyciasnej ławce i wysłuchiwać nudnych paniuś. Woli łowić ryby. To jedno lubi.

Teraz rozwalił się na krześle, jak tylko mógł najbardziej, z dala od biurka Marty i spogląda na nią wyzywająco. Ona nie ma dziś pomysłu o czym z nim rozmawiać. Wyczerpała już dawno wszelakie sposoby, czerpane z podręczników i wymyślane przez nią. Wszystko na nic! Przez chwilę szuka rozpaczliwie natchnienia w wiszących na ścianie portretach poetów i uczonych, ale tym razem i oni zdają się spoglądać w nią ironicznie, jak Maryś. Każe mu usiąść bliżej. On tylko przechyla się na drugą stronę i dalej tkwi z szeroko rozłożonymi ramionami i nogami. Uśmiecha się tylko bezczelnie, jakby pytał: „no i co mi zrobisz?”.

Przecież nie opowie tej klępie, że się nie wyspał. Pół nocy szukał po melinach ojca, a ten spał zalany pod schodami. Tego nie może opowiedzieć, ani o strachu w oczach matki, i że przez pijaństwo ojca nie starcza im pieniędzy. Nic tej paniusi nie powie. Cóż ona wie o prawdziwym życiu. Pouczać, to wszyscy potrafią.

– No, przybliż się do biurka.

– Zapach pani perfum mi przeszkadza – stęka z uśmieszkiem, ubawiony, że tak tej starej przyciął. Niech mu się nie wymądrza.

Marta sznuruje usta, patrząc na jego ubranie, zdradzające nieczęsty kontakt z mydłem. Gdyby podjęła zaczepkę, dokuczał by już stale. Zrezygnowana, każe mu opowiedzieć o dziewczynie, z którą kradł samochód.

Maryś uśmiecha się niewinnie, a w duchu obiecuje sobie, że kiedyś przyłoży tej babie gdzieś w ciasnej uliczce. Znosi jej wtrącanie się i pouczenia, bo wymuszają to na nim i sądy, i policja, ale weźmie za wszystko odwet. Na razie lepiej położyć uszy po sobie i udawać, że wszystko OK, póki się od niego nie odczepią. Inaczej zaraz by go dopadli.

– Chcieliśmy się tylko przejechać… Kuka to laska ze szkoły – krzywi się i odpowiada z ociąganiem. Nagle traci cierpliwość: – A co to, znowu sąd?! Mam dość przesłuchań!

Marta udaje, ze niby nic i podsuwa mu arkusz papieru, polecając, żeby opisał swój najszczęśliwszy w życiu dzień. Sama bezmyślnie zabazgruje leżącą przed nią kartkę, zmartwiona, że nie może wymyślić antidotum na negatywizm tego chłopaka. Już on potrafi zalać sadła za skórę. Kradnie, chuligani, wagaruje. Nie skończył jeszcze szkoły podstawowej, a ma szesnaście lat. Szkoła wobec niego bezsilna. Na nic dobre chęci wszystkich po kolei wychowawców. Na nic teraz zapał Marty, bo choć cenią jej doświadczenie, na Marysia od miesięcy nie znalazła sposobu i już. Nieprzemakalny na wszelkie pedagogiczne zabiegi. Nie tylko na szkołę, książki, ale i na kino, telewizję, sport, na cały świat. Nic z tych rzeczy go nie emocjonuje. Czasem dla świętego spokoju, udaje, że przyjmuje sugestie Marty, ale szybko się z tego wyślizguje. Nikt nie jest w stanie go czymkolwiek zainteresować. Chyba, że nieznani jej bliżej osobnicy o wzorcach negatywnych. Ktoś go przecież na złą drogę wciąga.

„Kim chciałbyś być?” – zapytała go kiedyś zwyczajnie. „Ładnym chłopakiem” – odpowiedział bez namysłu, szczerząc zęby.

Kpił w żywe oczy. Raczej nie przykładał uwagi dla swej zewnętrzności. Nie wyglądał na kogoś, kto nie może żyć bez częstej kąpieli, kto nie wyjdzie bez zaprasowanych kantów. Włosy zmierzwione, ubranie, jakby w nim spał, do tego nieporadny w ruchach. Brakowało mu sprężystości, nabywanej w sporcie. Powieki miał stale zaczerwienione, ropiejące. Radziła, by to leczył, ale tylko wzruszał ramionami. I tak że wszystkim. Patrzyła na niego z żalem.

Rodzice Marysia dawno opuścili ręce z bezradności. Żyje się im ciężko i pociechy szukają w butelce. Przyznają, że po wypiciu jest jeszcze gorzej. „Po co więc tak?” – pyta ich retorycznie, ile razy robi w ich domu wywiad społeczny, a oni wzruszają tylko ramionami.

„Czy ta paniusia, nie rozumie, jak po kielichu, dwóch, robi się od razu lżej? Zaraz się zapomina o własnym pechu i przeklętym losie, o wszystkim co zagraża, o czym trąbi telewizja. Już nie myśli się o braku pieniędzy, o chorobach i wszelkich przeciwnościach. Przestaje martwić, że dzieci nie chcą się uczyć, dach przecieka, klozet się zatyka, szyba w oknie wyleciała, sufit należałoby wreszcie pomalować, bo aż czarny. Po kielichu zaraz robi się lżej na duszy. Przychodzą sąsiedzi z zagrychą. Opowiada się kawały, wszyscy zarykują się ze śmiechu. Najgorzej, kiedy w butelce pokaże się dno, a kieszenie puste i nogi zwijają się w ósemki. Wtedy najlepiej oddać się błogiej nieświadomości snu”.

Maryś widzi to w domu nie raz. Woli wtedy wyrwać się gdzieś z kumplami albo sam na ryby. Tam, nareszcie wolny od wszelakich nakazów i zakazów, patrzy godzinami w błyszczącą wodę oraz błękit nad sobą i nic więcej mu nie trzeba. Po co ktoś ma go do czegoś przymuszać? Rodzice nie odważają się tego robić od dawna. Tylko ci ze szkoły się czepiają. Trzeci raz utrwala klasę ósmą. Czasem więc pokaże się w klasie, siada w ławce naburmuszony, wysuwając ostentacyjnie na środek nogi, nie mieszczące się pod ławką. Potem znowu znika, jeździ na ryby. Tak myśli dotrwać do siedemnastu lat, kiedy przestanie go obowiązywać obowiązek szkolny. Odtąd będzie robił co zechce.

„Z czego będziesz żył bez zawodu i pracy?” – pyta za każdym razem Marta. „Coś się tam wymyśli” – odpowiada buńczucznie.

Teraz Marta zaczyna w zniecierpliwieniu bębnić bezwiednie palcami o biurko.

Maryś podnosi głowę i patrzy na nią, mrużąc wyzywająco oczy. Tego już za wiele! Wysyła go do pokoju obok, gdzie odrabiają lekcje młodsi podopieczni ośrodka, by tam skończył pisać o swym najszczęśliwszym dniu, a sama prosi dziewczynę, oskarżoną razem z nim o kradzież samochodu.

Ksaweryna Kukułka, zwana Kuką, wchodząc, odrzuca na plecy długie blond włosy. Obcisła bluzka z dekoltem i kusa spódnica podkreślają jej kobiecość, a ma niecałe 16 lat. Od razu widać, że żyje już w innym świecie niż jej naiwne rówieśnice. Jest nawet ładna, tylko jej wizerunek odległy od wymagań podstawówki, gdzie utknęła, bo za rzadko tam zagląda. Obiecuje chodzić, czasem nawet się pojawi i podobno pytana odpowiada całkiem do rzeczy, ale szybko się tym nudzi. Tłumaczy, że głupio przesiadywać w ławce ze smarkaczami, co mają dziecinne problemy. Ona ma na głowie opiekę nad matką chorą na stwardnienie rozsiane. Marta skądinąd słyszała, że to efekt pijaństwa, kompletne
delirium tremens
. Nie docieka prawdy. Cokolwiek by to było, Kuka zna już smak niełatwej dorosłości. Tylko trzeba jej pomóc? Pyta ją, dlaczego chcieli ukraść samochód?

– Żeby się tylko przejechać…

– Narażał się dla ciebie.

– Też coś??

Teraz Marta Żaleńska wyzwala z siebie cały kaznodziejski zapał. Tłumaczy Kuce, że Marysiowi zależy mu na niej i mogłaby wpłynąć, żeby zmienił swe życie. Czy opłaca się włóczyć po sądach, mieć nadzór kuratora, wyrok? Czy warto mieć tylko taką perspektywę, a na razie oboje ku temu zdążają i to szybko. Na to Kuka oburza się:

– A co mi taki gówniarz z kaprawymi ślepiami?! On tylko myśli, co ukraść. To przywódca bandy. Ja mam starszego chłopaka. Ma motor…

– Maryś przywódcą bandy? – dziwi się Marta – Taki niemrawy, co nade wszystko lubi łowić ryby i – jak opowiada – rozkoszować się spokojem wody i nieba?

– Maryś? – śmieje się Kuka. – On tak udaje! To twardziel! Wszyscy się go boją. Ja nie. Wiem, że się we mnie kocha…

– Widzisz, nie wierzę, aby był tak zły…

Marta mówi to z powątpiewaniem. Czuje się w swych zapędach pedagogicznych bardzo naiwna. Kto to powiedział – zastanawia się – że w każdym drzemie prorok, a kiedy się budzi, ubywa na świecie odrobinę zła.

W tym momencie wraca Maryś i wręcza jej wymiętoszoną kartkę. Koślawymi literami opisał krótko: „
Mój najszczęśliwszy dzień był jak

załatwiłem Poloneza – metalik
”.

– Tyle tylko? – pyta Marta, bardzo nagle zmęczona i głodna. – Nie zanadto się wysiliłeś.

Maryś wzrusza ramionami, nie kryjąc przebiegłego uśmieszku. Marta każe mu to wyjaśnić. Opowiada urywanymi zdaniami. Nie wstydzi się mówić, że ukradł samochód. Dokonał tego sam, bez pomocników. Chełpi się tym.

– Wolałbym lepszy. Jakąś sześćsetę. Ale taki się nadarzył. Pojechałem nim na ryby. Nałapałem niemało. Cały dzień świeciło słońce. Gablotę zostawiłem w lesie. Tylko zgubił mi się w niej zegarek. Elektroniczny. Z melodyjkami. Został po nim kawałek paska w rękawie. Nawet czułem, jak się poluzował, kiedy mocowałem się z blokadą. Zorientowałem się dopiero w domu. Cały dzień nie było mi potrzebne wiedzieć, która godzina. Nic mnie nie krępowało. Tak właśnie chciałbym żyć. A zegarek powinien mi właściciel oddać, no nie?

– Na litość Boską – wykrzykuje Marta – i ty opowiadasz to tak beznamiętnie?! Nie boisz się?

– Kogo miałbym się bać? Każdy dla mnie za krótki. Liczy się tylko siła!

Kuka uśmiecha się z satysfakcją i skrywa twarz, zwieszając nisko głowę.

– Idźcie już – mówi Marta znużona.

Za drzwiami Maryś wymachując pięścią, oznajmia:

– Ja tej starej kiedyś pokażę. Zobaczysz. Wkopię jej gdzie po ciemku. Już mnie popamięta. Przestanie pouczać i przymuszać do głupiej szkółki. Trochę jej dziś pogoniłem kota. Nie? – Już na ulicy wybucha rechotem, aż się zanosi.

Marta czuje się wypalona do cna. Musi prędko stąd odejść. Nacisnąć czerwony guzik przy drzwiach tramwaju i odjechać w weselszą krainę, gdzie pomaga tym, co sami zgłaszają się na prowadzone przez nią seanse psychoterapii. A listu znowu dziś na poczcie nie nada. I nie przyzna się, że brakło jej na to sił.

III

PORADNIA DLA STRAPIONYCH…

Po wyjściu z tramwaju trzeba przejść kawałek zadrzewioną alejką i zaraz na płocie narożnego domu widać tablicę z napisem: PORADNIA DLA STRAPIONYCH. To placówka Marty Żaleńskiej. Lokum odnajmuje od ludzi przebywających za granicą, tam gdzie jej mąż. Kiedyś chyba zmieni tę pretensjonalną nazwę, ale na razie ta ludzi intryguje i rozbudza nadzieję. W tych czasach dużo osób się pogubiło. Człowiek bez ostrych łokci, ale niewyprany z sumienia, czuje się na każdym kroku zagrożony. Wylękniony gubi się, popełnia błędy. Niby uczy się ludzi jak żyć, a wciąż tylu psychicznych analfabetów… Takim trzeba pomóc. Oni łakną pociechy.

Jednak do jej poradni przychodzi nie za wiele potrzebujących. Na próżno reklamuje gdzie się da swą działalność, daje anonse do prasy, rozdaje karty wizytowe z reklamą poradni, rozwiesza ogłoszenia na przystankach, koło sklepów. Amerykanie bez obciachu powierzają swe wnętrze terapeucie i potulnie poddają się jego sugestiom. Pozostawią mu swe rozterki czy porażki, a innym pokażą już tylko uśmiech, niczym wywieszkę na zatrzaśniętej bramie. U nas inny model kultury. Uśmiechnięty zdaje się z nas naigrywać. Korci, by mu dołożyć. Trudno, Polak mający we krwi szlachecki honor nie znosi, by mu kto babrał się w duszy i pouczał co robić. Z przekory wybiera coś gorszego. Raczej targnie się na życie, niż powędruje do psychiatry. Lepiej błądzić i tracić. Wstyd się obnosić z tym, co boli, demonstrować życiową bezradność. Mamy opory wobec psychoterapeuty, który doradza jak żyć, czyli do czegoś przymusza. On też słucha i wypytuje, a wszelkich „wypytywaczy” czyli „uszy” traktuje się u nas nieufnie. „Ucho szefa” – mówi się z obrzydzeniem o zaufanym przełożonego i ręki się takiemu donosicielowi nie podaje. Łatwiej opowiedzieć najskrytsze sekrety przypadkowym współpasażerom w tramwaju, racząc zarazem wszystkie uszy dokoła, niż zinstytucjonalizowanym doradcom. Czasy zaborów, wojen i konspiracji ukształtowały inny model obywatela. Nie cierpimy się podporządkowywać, a przymuszani robimy na przekór i z fantazją omijamy wytyczone ścieżki. Ale dzięki tej przekorze i fantazji mieliśmy powstania i w końcu wolność. „No ale gdyby to było takie proste, nie byłoby krzywe” – podsumowuje na koniec swe refleksje Marta.

Podczas studiów nie oddawała się beztroskom życia w akademiku, a dorabiała jako wychowawczyni w przedszkolu. Taki zawód zdobyła wcześniej, aby szybko pomóc finansowo rodzicom. Matka, skromna księgowa, pracowała całymi dniami w biurze i w domu. Z przemęczenia bolała ją nieustannie głowa. Ściskała ją mocno chustką. Ojciec też co dzień przynosił jakieś kosztorysy, bilanse i przesiadywał po nocach nad kolumnami cyfr. Odkąd pamięta, postukiwał wielkimi liczydłami, później szarpnął się na „kręciołę” do liczenia, terkotał na niej zajadle. Poświęcali wszystko dla dzieci z przekonania, że bardzo zdolne i zajdą wysoko. Czy się to sprawdziło? Trudno ocenić. Siostra jest lekarzem, brat inżynierem. Ustabilizowani, ale na Nobla żadne z nich nie zasłuży. Nie wybiją się ponad szlachetną przeciętność. Marta po rodzicach odziedziczyła pracowitość i zamiłowanie do porządkowania rzeczywistości za pomocą liczb. Wybrała więc pedagogikę ze specjalnością do nauczania matematyki. Próbowała i innych dziedzin, ale tę ukończyła. Ma też za sobą rozmaite kursy dokształcające i studia podyplomowe. Dotąd się dokształca. Tylko na przyjemności nie starcza jej czasu. Pamięta, jak po obronie pracy magisterskiej spostrzegła się, że ma dużo, bardzo dużo lat, bo dwadzieścia pięć, i nie wie co dalej. Takie wahanie było do niej niepodobne. Zawsze w okamgnieniu podejmowała decyzję. Czy najlepszą? – to inna sprawa. Ale nie cierpiała długo roztrząsać – za i przeciw – skoro i jedno i drugie ma tyleż samo kuszących właściwości, co i odpychających.

Na szczęście trafił się jej etat matematyczki w liceum na prowincji. Tam omal nie wyszła za mąż. Dotąd to wspomnienie wyzwala całą gamę uczuć: od żalu i zażenowania po sentyment, a nawet wdzięczność. Nie wyszło, bo ona, wówczas surowa samotnica, mól książkowy, ceniąca tylko obowiązek i intelekt, nie poradziła sobie ze swymi emocjami. Żyła w opozycji, nawet w złości do świata. Zabrakło jej zwykłych dziewczęcych umiejętności. Ubierała się bez gustu, była przesadnie poważna. Ale dzięki tamtemu chłopakowi zrozumiała, że obok rozumu bywają też tkliwe doznania. I że jest coś takiego jak poezja. Nie tylko ta na zakurzonych półkach księgarń. To ją ośmieliło. Później wyszła za Włodka, urodziła córkę. Dotąd się dziwi, że udało się jej wejść na drogę, którą podąża większość najzwyklejszych kobiet. Nie została jednak kurą domową. Uczyła w szkole, brała na siebie nowe funkcje i obowiązki. Ostatnio jako inspektor szkolny nadzoruje pracę innych. Jest też kuratorem sądowym. A co najważniejsze: założyła własną poradnię.

Co dzień siedzi do południa w kuratorium wśród papierów albo jeździ po szkołach, gdzie przegląda sterty dokumentacji, hospituje, poucza. To zaspakaja jej pasję porządkowania świata. Ale jej pasje są niewyczerpane. Chciałaby wprowadzać innowacje, rewolucjonizować system wychowania. Tego jednak nikt nie potrzebuje. Ma tylko kontrolować, żeby było zgodnie z przepisami, programem, zaleceniami władz i nic więcej. To dla niej za mało! Wykonuje to wszystko solidnie, ale jak we śnie. W każdej szkole takie same rubryki, dzienniki. Nuda! W końcu szkoły rozróżnia po brodawce na nosie dyrektorki, po wzorze na posadzce korytarza. Nadmiar pedagogicznych zapędów spożytkowuje jako kurator trudnej młodzieży i we własnej poradni. Tu się dopiero wyżywa! Bliscy i znajomi uciekają przed jej zajadłością do ustawiania wszystkich po swojemu. Boją się – jak twierdzą – że każdego przerobi na twór doskonały: inteligentny, zintegrowany, asertywny, zadowolony z siebie, prospołeczny, bez kompleksów, myślący pozytywnie. Niby okaz pożądany, ale nijaki. Oni wolą zmagać się sami z ciemną stroną swego jestestwa i pielęgnować swe fanaberie.

A jak usłyszy w radio narzekania bezdomnej, że uciekła od męża pijaka, bo ją bił, oburza się dlaczego ta nieszczęsna tak źle żyje, czemu wciąż dokonuje złych wyborów? Powinna robić wszystko inaczej. Tak samo podsumuje gwiazdę filmową, uwielbianą niegdyś przez mężczyzn, która dogasa w żalu do świata. Już by ją ona nauczyła inaczej żyć! Podobnie doradziłaby Annie Kareninie. Wokulskiemu wybiłaby z głowy stanowczo za młodą Izabelę. Raskolnikowa poddałaby resocjalizacji, nakłoniła do zarabiania na siebie, bo nicnierobienie i kontestacja prowadzą do najgorszego. Marta nie może się powstrzymać, by nie wygłaszać takich teorii na lewo i prawo, bo przecież powinno się ludzi uczyć, jak żyć, skoro ciągle błądzą. Mniej by było cierpienia… ! Słuchający uśmiechają się, a potem mówią z przekąsem: „wściekła naprawiaczka świata”. Śmieją się, że nie minie siusiającego pod drzewkiem pieska, żeby mu nie pogrozić.

Dziś na warsztaty terapeutyczne przyszło osiem dziewczyn. Zwabił je tu anons w gazecie:
CZUJESZ SIĘ ZA SŁABY, BY SOBIE RADZIĆ

W

KAPITALIZMIE, PRZYJDŹ DO PORADNI DLA STRAPIONYCH
. To hasło okazało się chwytliwe. Zgodnie z wymogami są w dresach i adidasach, tylko jedna ma kremowy sweter. Na razie. Trzeba będzie wziąć ją w obroty, by się dostosowała. Zatrzymują się nieśmiało koło drzwi.

Zanim weszły, dopytywały z niepokojem jedna drugą, co je tu czeka. Boją się. Przecież to okrutne, powierzać terapeutce, co się myśli, czuje, co skrywa. I ona będzie wiedzieć więcej, niż się samemu o sobie wie. Jeszcze wywlecze coś, co chciałoby się ukryć. Zmusi do czego zechce. Słyszały przecież o Freudzie, o teorii kompleksów i hipnozie. Boją się manipulowania psychiką. Tylko nie dało się dłużej znieść cierpienia. Trzeba się oddać w ręce tej bezlitosnej specjalistki. Byleby nie kazała porzucić tego, za czym goni się bez nadziei, gdy to stanowi cały świat.

– Jestem Marta – zaczyna. Patrzą z niepokojem na jej wydatne usta, ściągnięte surowo gumką czarne włosy. Wyraz twarzy groźny, ale błąka się na niej ironiczny uśmieszek.

Przedstawiają się i one: Hanka, Jola, Kinga, Bożena, Halina, Zośka, Lucyna… Beata.

Marta zapala świece na stole, wyłącza górne oświetlenie. Nastawia płytę, skąd wzbijają się i opadają łagodne tony fletni Pana, niczym gwizdanie kosa. Nalewa w filiżanki herbatę, podsuwa pachnące anyżem herbatniki. Stwarza tak nastrój. Będzie się on potem kojarzył z zasłyszanymi tu afirmacjami. To pewnego rodzaju hasła towarzyszące psychoterapii.

Sama z rozkoszą rozgrzewa się gorącym napojem i raz po raz sięga po ciastko, obiad wszak chapnęła naprędce w stołówce kuratorium, a od tego czasu przemierzyła całe kilometry od zajęcia do zajęcia. W pośpiechu znów zapomniała nadać na poczcie ten rozstrzygający list. Może to i lepiej. Ciągle rozważa, czy swą dociekliwością nie popsuje czegoś, co jeszcze nie jest jednoznaczne. Woli trwać w niepewności i nadziei?? Sama nie wie. Na razie zamknie na te sprawy oczy, zasłoni uszy rękami. Trudno, i w jej duszy są obszary niepewności, nie poddające się rozumowi.

Teraz każe dziewczętom usiąść na rozłożonych wkoło materacach. Sama pośrodku siada w pozycji lotusa. Z dumą demonstruje tę wymagającą ćwiczeń umiejętność. Dziewczyny próbują niezdarnie. Chwieją się, wypinają, i spadają z hukiem na „dolne plecy”. Słychać chrzęst kości. Marta z ironicznym uśmieszkiem wytyka im brak koordynacji ruchowej, sztywność zablokowanych psychicznie ciał. Już ona weźmie je w obroty!

– Moje drogie – podejmuje, gdy już siedzą dookoła niej na razie po turecku – wydaje się, że trudno uczyć się sztuki życia. Ale zbyt często wybieramy błędne ścieżki i cierpimy. Zmieńmy to od dziś. Mamy nieskończone możliwości uczynienia swego życia lepszym.

Każe oddychać głęboko, wyrzucić ramiona w górę i nagarniać sobie nimi mocy ile się tylko da. Rozchylają szeroko ręce i chwytają to coś niewidzialnego. Radośnie wykrzykują za Martą słowa afirmacji: „
Mam w

sobie nieskończenie wiele energii. Otwieram się na całą

urodę świata, na szczęście, miłość i

wszelkie dobro. Zagarniam tego

ze wszechświata jak najwięcej. Teraz jestem bogatsza wewnętrznie

i

szczęśliwsza”.
Wpatrzone w nią, skandują to jeszcze raz i jeszcze, coraz głośniej, coraz radośniej. Porywa je entuzjazm do dalszych poczynań. Wreszcie Marta oznajmia, że zaczerpnęły wystarczająco energii.

Pora poznać się bliżej. Zaczyna pierwsza od okna, ta w brązowym dresie, Hanka. Wygląda tak niepozornie, że patrząc na nią, już się zapomina jak wygląda. Jest nauczycielką w szkole podstawowej. Orzeka, iż lubi swą pracę, lubi dzieci, one ją również, ale wypowiada to wszystko monotonnym tonem, jak powtarzaną wielokroć lekcję. Po namyśle streszcza się lakonicznie, jak w urzędzie, że ma dwadzieścia sześć lat. Niezamężna.

– Powiedz, po co tu przyszłaś? – wtrąca Marta. – Czego oczekujesz po tej terapii?

Zapytana milknie. Wreszcie wyznaje że spuszczoną głową:

– Potrzebuję uspokojenia… Niedomagam ostatnio… Nie potrafię tego wyrazić…

– A co cię tak naprawdę gnębi? – naciska Marta.

– Muszę już o tym?

– Bez szczerości będzie trudno.

– Nie wiem sama, czy wyjść za chłopaka, który podobno mnie kocha, a mnie się – raz podoba, raz nie. Sama nie wiem…

– Nie kochasz go…

– Nie wiem… Powinno się kogoś mieć… Ale on mały, gruby, łysawy. Wyprany z romantyki. Dentysta. Nic prócz zębów go nie interesuje – urywa i spuszcza głowę – sama nie wiem…

Z kolei głos zabiera siedząca obok, Jola. Jest inżynierem. Ma trzydzieści osiem lat, męża i dwoje dzieci. Też pragnie podnieść swe samopoczucie, wzmocnić usposobienie. To się przyda. Rąbie zdanie po zdaniu, zdecydowanie, że nikt nie zadaje żadnych pytań.

Teraz z ociąganiem wypowiada się Bożena
.
Brunetka o delikatnych rysach z białą karnacją i niebieskimi, aż szafirowymi oczami. Mówi powoli, przytłumionym głosem i owija wokół palca białą chusteczkę z koronką. Pociera nią twarz i znów kręci nerwowo na palcu.

– Ja potrzebuję czegoś, sama nie wiem czego. Wiedzy, wsparcia… Aha, mam lat dwadzieścia cztery… Trochę mi się nie układa. Niby nie jest źle. Mam chłopaka. Jest malarzem. Już uznanym w środowisku. Tylko ja boję się jego miłości. A jeszcze bardziej, że gdy zerwę, zrobi sobie coś złego. On do tego zdolny, bo ma melancholijne usposobienie. Rodzice uważają, że nie wolno mieszać miłości z litością. Oni są lekarzami. Wiecznie zapracowani, zmęczeni, chyba zapomnieli, jak to jest w młodości. Nie mają pojęcia o takich jak Andrzej. Martwię się o niego. O wszystko się zamartwiam. Sama nie wiem, jak to powinno być…

Opowiada to tak cichutko, jakby ledwo oddychała. Wygląda na osobę nieśmiałą i zamkniętą w sobie. Urywa. Przez chwilę żadna nic nie mówi, jakby i one przestały naraz oddychać, żeby nie spłoszyć tego zwiewnego motyla, jak Bożena. Ta uzupełnia, że uczy francuskiego.

– Świetnie! – wykrzykuje Marta – założysz szkółkę językową! To teraz na topie!

Urywa, połapawszy się, że znów próbuje urządzać komuś życie według swojej miary. Wciąż wyłazi z niej niepoprawna naprawiaczka świata. Niepoprawna, a innych chce poprawiać?

– Jestem fizykiem… – mówi Halina
,
czarnowłosa, chuda i wysoka, wyglądająca na najstarszą z nich. – Kiedyś opowiem więcej… nie pytajcie… Dziś… nie…

Zanim któraś odważy się zareagować, rozlega się skrzekliwy głos dziewczyny o sterczących na wszystkie strony kosmykach czarnych włosów.

– Na imię mi Zofia, ale nie znoszę słodkiego: Zosia. Mówcie mi po prostu Zoja, Zośka. Jestem kierowniczką świetlicy. Mam 35 lat. Co mi dolega? Wątroba. Serce. Nerwica. To przez teściową. Koszmarny babsztyl. Mówi o mnie: „Złofija”, a nawet „Złafija” – terkocze i wyrzuca to z siebie jak z karabinu, aż inne się odsuwają.

Teraz przedstawia się siedząca obok Lucyna
,
uśmiechnięta, z misterną kokardką na czubku głowy. Na twarzy ni śladu pudru czy szminki. Szyję otula szczelnie szaliczkiem, a stopy – puszystymi skarpetkami w różowe kwiatki. Wygląda na rozpieszczoną nastolatkę. Mówi powoli, starannie modulując każde słowo.

– Jestem sekretarką. Mam trzydzieści lat. Moją największą przywarą jest spóźnialstwo.

– To brzmi jak ślamazarstwo – wtrąca energicznie Marta. Nie dba, czy wypada tak dogryzać. Jej wszystko wolno. Musi pomóc brać się w garść. Ale Lucyna potulnie kończy swoje:

– Spojrzę na zegarek: siódma. O, to jeszcze mam dużo, dużo czasu. Kręcę więc spokojnie włosy, popijam kawę i nie mam wcale poczucia, że przez ten czas zegar się posuwa. Dla mnie wciąż jest godzina siódma. Potem patrzę – a tu już wpół do ósmej. Czas przyśpieszyć. A tu tyle jeszcze do zrobienia. Ten sweterek ubrać, czy tamten? Włożyłam do torebki dokumenty? Jeszcze kanarkowi dosypać karmy i już lecę. Która to godzina? Za pięć ósma?? Za późno! A przecież dopiero było wpół? Co się stało? I tak dzień po dniu. Dobrze, że mam nienormowany czas pracy. Tylko boję się, że nie zdążę do czegoś w życiu ważnego. Chciałabym coś zmienić, lecz nie wiem co… Tyle się teraz mówi o karierze… Ale mama, babcia, ciocie, pilnują, co mi wolno, co powinnam…

Zamyśla się. Ciotek w jej otoczeniu bez liku. Mieszkają w tym samym domu, inne wstępują po drodze, przyjeżdżają. Nie mają swojego życia, więc ochoczo ją właśnie pouczają, bo jest jedyną młodą dziewczyną w ich gronie. A mama i babcia całymi dniami coś pitraszą i częstują pychotami. W domu jest wprawdzie tato, bywają mężowie tej czy innej ciotki, ale w całym tym babińcu ich się nie zauważa. W swym gronie rajcują zagorzale o polityce i samochodach, czego panie nie cierpią. Zaśmiewają się, bacząc, aby damskie ucho tego nie podchwyciło. Łysi, brzuchaci, nieciekawi. Nie zdradzi, jak jej brak w tym gronie młodych, jakichś kuzynów, znajomych. Tęskni za kimś takim, choć nie ma pojęcia, o czym by z nim rozmawiała. Czasami ta tęsknota nie do wytrzymania. Chciałaby przeżyć coś jak z powieści. Jakąś wielką miłość. Do tego się jednak nie przyzna. Za nic!

A słuchające domyślają się, jak te wszystkie ciotki bez przerwy ją pouczają, by chroniła gardło przed zimnem, i nie próbowała niczego, od czego mogłoby ponieść uszczerbek jej dobre imię, a lista tych zakazów długa. Wciąż chcą widzieć w Lucynie pucułowatego bobasa z loczkami. Ona stara się temu sprostać i będąc w wieku balzakowskim staje się starzejącą przedwcześnie dziwaczką z rysami dziecka.

Siedząca obok niej Kinga jest śniadą brunetką o smukłej sylwetce. Krótko informuje, że uczy WF-u. Karierę sportową zakończyła. Przyszła, bo też potrzeba jej więcej sił do radzenia sobie z łobuzami w szkole. Jest rozwiedziona. Dzieci nie ma.

– Chcę być sama. Tak mi dobrze. I to wszystko – wyrecytowała tonem dobitnym jak typowa trenerka, nawykła do rzucania rozkazów i nie znosząca sprzeciwu.

„I ta kłamie – myśli Marta – jakże one na początku kręcą”.

– Jestem Beata – zabiera na koniec głos ta jedyna dziewczyna w swetrze. – Pracuję w telewizji. Wcześniej w radio… Tu przywiodła mnie ciekawość. Mieszkam niedaleko i zaintrygowała mnie tablica z informacją PORADNIA DLA STRAPIONYCH. To wiele obiecuje. Ja nieustannie szukam tematu do audycji, do filmu. Jestem reżyserem.

– Chcesz wykorzystać nas w mediach? – pyta Marta z niepokojem.

– Bez przyzwolenia nie wolno. Chociaż byłaby to reklama dla poradni.

Beata mówi to wszystko jakby skrępowana. Dziewczyny nieruchomieją. Oczy z zazdrości wychodzą im na wierzch. Tak przynajmniej Marcie wydaje się, gdyż sama tak odczuwa. Przewierca Beatę badawczym spojrzeniem. Nie w smak jej ta wypowiedź. Cóż można zrobić dla kogoś, kto pomocy nie potrzebuje? Tamte, choć na początku nieszczere, coś niecoś jednak ujawniły. Ta z miejsca się dystansuje. A przecież gołym okiem widać, że jej przesubtelniona natura potrzebuje cieplarnianych warunków i byle co ją rani. Marta czuje, że z przyjściem tej dziewczyny jej dominacja zagrożona. Terapeuta powinien być najlepszy. I mieć do czynienia z osobami nieporadnymi. Łatwiej być wtedy magiem i wyrocznią.

– Ile masz lat? – pyta.

– Po trzydziestce – odpowiada z ociąganiem zapytana.

– Bliżej trzydziestki, czy dalej? – naciska teraz Zośka.

– No niech będzie. Trzydzieści cztery.

Marta pyta o jej życie osobiste. To wbrew regułom, bo na początku pozwala skrywać coś, kamuflować, kłamać. Potrzeba zwierzeń przyjdzie później i tak. I to szczerych aż do bólu. Ale Beata odpowiada bez zająknienia.

– W porządku. Mam mieszkanie w domu rodziców, samochód. Przy kierownicy jestem w swym żywiole. Poza tym niezależna. Rozwiedziona. Życie osobiste nie nastręcza mi problemów. W pracy też sobie radzę… Tylko chcę być doskonalsza. W moim zawodzie liczą się tylko najlepsi. Przeciętni odpadają. To światek, którym rządzi bezwzględny dobór naturalny. Jeśli się podjęło tę grę, nie wolno spasować. Do tego potrzeba większej agresji. Tego mi tylko nie starcza. Ot co…

Zapada milczenie. Pokazanie się tej osobistości z telewizji i to w aurze udanego życia po ich skąpych jeszcze, ale już coś sugerujących wyznaniach, jest dysonansem. Niby i ona na coś narzeka, ale jakże to odległe od ich przyziemnego zatroskania. Nie ubrała się też jak one w dres, ale w dżinsy, kremowy pulower z mohairu i białą bluzkę. Na przegubie ręki, podpierającej wytwornie podbródek, błyska złota bransoletka. Wreszcie, wyczuwając w ich milczeniu, że coś jest nie tak, dorzuca:

– Jako reżyser muszę być bardziej twardą. Kierować grupą. Wymagać. Do tego trzeba większych sił psychicznych. Liczę, że tutaj ich nabędę…

„Ona nie ma pojęcia – myśli Marta – jak życie bywa trudne. Z pewnością musi mieć mocne plecy. Każde drzwi przed taką otwarte. A że nie zawsze leci jak z płatka, to z powodu nadwrażliwości. Jej uciążliwości są z innego obszaru, z bardziej subtelnego. Nie każdy może sobie na taką delikatność pozwolić”.

– Osiągnęłaś pułap swych możliwości i dalej ni rusz? Zabrakło talentu?

– Talent to niby większa łatwość robienia czegoś – odpowiada po namyśle Beata. – Ale pasja i siła przebicia też się liczy. Takoż poczucie, że to, co się robi, jest coś warte.

– No, nie dla przechwałek tu przychodzimy – przecina obcesowo Zośka – mamy poważniejsze problemy. Boję się, czy odważę się o nich przy tobie mówić.

– Ja tylko tłumaczę, że w mojej pracy potworne stresy. Jeden tu pracuje, drugi tam, a żyjemy podobnie. Musimy jeść, spać, mieć kogoś bliskiego. Martwimy się o to samo…

Przy ostatnich słowach Beata odruchowo dotyka dłonią pulowera z lewej strony i patrzące zadają sobie pytanie: niepokoi się o pierś czy serce? Dobrze znają ten lęk, tę nieustanną konieczność sprawdzania piersi, czy nie czai się tam złowróżbny guzek – rak.

– Powiedzmy – wtrąca kąśliwie Zośka, która jakby niczego nie zauważyła – wszędzie jeden drugiego zagryza… Szczególnie tam gdzie łakomy kąsek…

– Mnie przeraża narastająca brutalizacja obyczajów – zmienia wątek Beata. Człowiek czuje się zewsząd zagrożony

– Ja też się boję – mówi Jola. – Miałam już jako tako poukładany świat, przynajmniej znałam jego reguły działania, a teraz w tej nowej epoce kapitalizmu, przy gospodarce rynkowej, wszystko wywróciło na opak i trudno się w tym zorientować. Czuję jak w
Zbrodni i karze
!

– Pragnęliśmy zmian, głosowaliśmy na nie w euforii, a teraz niejednemu trudno połapać się w prawach wolnego rynku – podsumowuje Marta. – A tu komercja, korupcja, afery… Szary obywatel, wylękniony widmem straty pracy, nawet głodem, potrzebuje, by mu ktoś to wytłumaczył. Łaknie pociechy. Niby uczy się ludzi jak żyć, a wciąż tylu analfabetów psychicznych…

Dziewczyny przysuwają się do siebie lękliwie i ściszają głosy, jakby w obawie, że za oknami czai się kłębowisko bestii, większych od człowieka. Już oplatają dom! Zaraz się tu wedrą! Gruba Zośka zrywa się i przekręca jeszcze raz klucz w zamku. Boją się spojrzeć w okna. Któraś wyciąga pastylki na uspokojenie. Za nią wyciągają leki i inne dziewczyny. Rozglądają się za herbatą. Marta krzywi się.

– No cóż, napchajcie się tymi pigułami! Wkrótce wzmocnicie na tyle swe poczucie siły, że się bez nich obędziecie! Ja od lat nie zażyłam takiej tabletki.

Patrzą z niedowierzaniem. Zamierają ze szklankami w ręku i pudełkami leków. Marta uśmiecha się dziwnie. Gdyby im powiedziała, dlaczego wyzwoliła się od podobnych medykamentów, straciłaby w ich oczach. To był nie tylko efekt pracy nad sobą. Najpierw był żal do kogoś, kto sprzedawał takie w aptece i na kim się zawiodła. On na niej też. Przecież naprawdę chciał się z nią żenić. Uchodzili za oficjalne narzeczeństwo. Całe tamto miasteczko, gdzie powszechnie szanowany aptekarz Owiłło z apteki „Pod Orłem” był kimś bardzo ważnym, wiedziało, że jego poczciwy pomocnik, a zarazem bratanek, wybrał na żonę ją, mola książkowego, surową nauczycielkę matematyki w liceum, osobę wzbudzającą respekt, ale i niechęć. Uwierzyła mu, że na ludzi należy patrzeć przez palce, wybaczać im. A kiedy tylko odważyła się tak spojrzeć, wszystko się popsuło…

– Moje drogie – mówi pośpiesznie – po to są te warsztaty terapeutyczne, by po nich bez lęku wyjść do świata! I mieć więcej sił do życia! Na następnych zajęciach będziemy analizować to, co każdą dręczy. Przemyślcie to.

– To ja powiem coś już dziś, bo muszę się wygadać! – wyrywa się Hanka. – Mam siostrę. Młodsza, ale o wiele ładniejsza… i zdolniejsza. Ciągle nas porównują. I nauka przychodziła jej bez trudu. A jeszcze dokładała starań, by być najlepszą. Zdobywała wszelkie nagrody. Wiedziała czego w życiu chce i to osiągnęła. Skończyła medycynę i choć młodsza, wyszła już za mąż. Natomiast ja, ten gorszy egzemplarz, jestem tylko nauczycielką w podstawówce. Nigdy rodzicom nie zaimponuję. Ani nikomu. Jestem za mało zdolna. Chciałabym, żeby chociaż mój chłopak mógł zaimponować i mnie wprowadził wszędzie tam, gdzie się boję, a on tak samo nieśmiały. Niby wykształcony, dentysta, a obawiam się, że nie robi najlepszego wrażenia. Niepewny siebie. Chwilami wydaje się mało inteligentny. Nigdy nie ma nic ciekawego do powiedzenia. Rzadko w ogóle się odzywa. Najwyżej o zębach. Nudziarz.

– Gdybyś kochała, widziałabyś go innym – odpowiada poważnie Marta.

– Wiem! Wszystko robię źle! Nienawidzę siebie!

– Tak nie wolno! Tutaj nauczysz się, jak siebie lubić. Wtedy przestaniesz się dręczyć.

Hanka uśmiecha się z wdzięcznością. Robi się późno. Pora kończyć zajęcia. Zanim wyjdą unoszą w górę ręce i powtarzają słowa afirmacji. Marta patrzy w nie z niepokojem. Czy podoła ich oczekiwaniom?

IV

PRACOWNIA POWIĘKSZANIA SERC

Przygarbiony i smutny mężczyzna w szarym płaszczu przemierza ulicę, gdzie w bladej poświacie latarń ciągną się w nieskończoność mury, szare, o tej porze, jak popiół. Przystaje pod tablicą z napisem PORADNIA DLA STRAPIONYCH – FILIA. Waha się przez moment, ale otwiera skrzypiącą bramę. Nie decyduje się wsiąść do windy w nadziei, że w miarę wdrapywania się na kolejne piętra wydarzy się coś, co usprawiedliwi odwrót. Co kilka stopni zwalnia, a serce bije mu coraz głośniej. Raczej nie ze zmęczenia, bo nie ma więcej jak czterdzieści lat. Powstrzymują go wątpliwości. Ciągną do tyłu. Ale idzie.

Polecono mu ten ostatni ratunek. Polecili ci, którzy jeszcze wierzyli w szczęście. On nie ma już takich złudzeń, ale prosili: idź tam, spróbuj, wykorzystaj szansę. Może ona pomoże. Uśmiechał się tylko ironicznie: cóż można pomóc w jego sytuacji. W końcu się wybrał. Bez przekonania. Ale z odrobiną nadziei. Nigdy by sobie nie wybaczył, gdyby nie wykorzystał i najmniejszej szansy.

Pani, udzielająca tutaj porad, z którą był telefonicznie umówiony, już czeka. Podaje mu rękę na powitanie i wskazuje wieszak w przedpokoju. Wiesza tam szary płaszcz i zostaje w szarym garniturze. Jest średniego wzrostu, średniej budowy, lekko łysiejący. Nic w jego wyglądzie szczególnego. Bierze swą czarną teczkę i przystaje niepewnie w progu pokoju. Tam półmrok rozświetla zaledwie lampa przy biurku. Tak widocznie potrzeba dla nastroju. Oświetlenie to wydobywa żółtą cerę kobiety i potargane, czarne włosy. „Istna z tej wróżki, jak ją nazywają, czarownica” – myśli mężczyzna. Jednak gdy samemu się jest brzydkim i pozbawionym wszelkich walorów, łatwiej komuś takiemu powierzać swe zgryzoty. Taka lepiej go wyczuje.

Zaprasza go, by usiadł w fotelu naprzeciw jej biurka, a kiedy siada niewygodnie na brzeżku, nakazuje mu rozsiąść się wygodniej i pyta, z jakim problemem przyszedł.

Trochę nie układa mi się w życiu…

Urywa i za chwilę opowiada bezbarwnie, że skończył studia, biochemię, i pracuje w instytucie naukowym. Ma żonę i dzieci. Milknie zakłopotany, co by tu jeszcze dodać.

– Wszystko jakoś się układa – podsumowuje terapeutka. – W czym zatem problem?

– Chyba brak mi szczęścia. W miłości. Już nie wiem co zrobić, żeby żona mnie kochała.

– A nie kocha?

– Chyba tylko się lituje. Kiedyś może kochała. Ale mnie na jej miłość trudno zasłużyć…

Milknie speszony, że tak bez ogródków wypowiedział, co miał na sercu. To wszystko mieści się w tak niewielu słowach. Tylko w życiu wlecze się w długimi godzinami, tygodni, miesięcy, lat, milczeń, wyczekiwań, uraz, żali. W końcu ścierpnięte serce ledwo odważa się bić. Niejeden raz ma takie wrażenie.

Pomimo spuszczonych oczu wie, że terapeutka bacznie mu się przygląda. Zachęca, by opowiadał dalej. Niech powie, co robi, aby żona go kochała.

Długo opowiada jak bardzo się stara. Zarabia nawet nienajgorzej. Pomaga w pracach domowych i zakupach. Trzepie dywany. Zmywa gary. Kocha dzieci. Lubi się z nimi bawić. Tylko, ile razy poczuje na sobie sobie krytyczny wzrok żony, peszy się, że pewnie znowu coś źle zrobił. Może się ośmieszył w zabawie z dziećmi? Zrobił coś, co nie wypada? Powinien inaczej? Jak ona patrzy, on od razu czuje się śmieszny i niezręczny. Za co więc kogoś tak śmiesznego miałaby kochać? W jej oczach czyta, jak jest brzydki, niewydarzony, mało zdolny. Sam też to widzi. Najgorzej, kiedy nie potrafi naprawić czegoś w samochodzie, w odkurzaczu, albo nie umie odpowiedzieć na pytanie dziecka. Zaraz czuje się głupim niedojdą. Ona tego nie mówi. Ale ma powody tak myśleć. Sam to wyczuwa. Tymczasem ona milczy. Smutna, niezadowolona. A innym razem zasypuje go zarzutami. Tylko nazwać go głupim nigdy się nie odważa. To tym bardziej niepokoi. Łatwiej powiedzieć coś, co jest nie do końca prawdą, niż potwierdzić oczywiste.

Czarnowłosa uśmiecha się ze zrozumieniem i podchodzi do ściany, która okazała się regałem z szufladkami od podłogi po sufit. Wyciąga pierwszą z napisem: „Problemy”, a z niej formularz i daje mu do wypełnienia. Przebiega wzrokiem pytania o sytuacje konfliktowe w domu, przyczyny i objawy kryzysu małżeńskiego, podejmowane próby poprawy. To do jego sytuacji nie bardzo pasuje. Ani mu w głowie oglądać się za innymi kobietami. Żadna by się nie równała z jego wybranką. Ona też nie rozdrażnia jego zazdrości. A jest zazdrosny. Kto by nie był o taką kobietę?! Piękna. Zgrabna. Mądra. I robi karierę.

Przegląda dalej formularz. Wymienionych nałogów nie ma. Nie pije. Nie pali. Co dzień się kąpie. Zmienia skarpety. Jest do przesady higieniczny. To raczej ona rozrzuca swoje ciuchy. Wszędzie można znaleźć jej długie włosy, na wannie, w książce. Zapomina, gdzie co ma. Wciąż coś gubi. Nie lubi gotować. Ale się przymusza. I nieraz wszystko knoci. Przywykł do jej zakalców i przypalonych zup. Tak pięknej kobiecie wszystko ujdzie.

Tak, jego żona jest najładniejsza, tylko on nie może jej zadowolić, bo jest mało udanym egzemplarzem rodzaju ludzkiego, Stwórca poskąpił mu i urody i mądrości, wszelkich talentów, nawet silnych łokci, przebojowości czy dowcipu. Zanim się ożenił, nie miał pojęcia, że jest z nim tak źle. Skończył studia, nieźle zarabiał. Poznał trochę świata. Uprawiał sport. Tak dla siebie. Rozmaite dyscypliny.

Tylko wszystko to – jak sam ocenia – banalne. Niczym się specjalnie nie wyróżniał. Ani w zawodzie nie osiągnął szczytów, ani w sporcie nie bił rekordów. Drażniło go, że porusza się we wszystkim utartymi szlakami. Nawet za granicę jeździł tam gdzie wszyscy. Wiedeń, Praga, Rzym, zamki nad Loarą, Hiszpania, Tajlandia… Złościła własna przeciętność, ale chciał robić wszystko jak należy. Czy to pomysłów mu brakowało, czy odwagi albo zdolności? Raczej chciał robić wszystko jak należy, jak wypada, jak tego inni oczekują. Czasem sam siebie nienawidził.

Mimo to raz po raz napomykano mu, że ta i owa dziewczyna chciałaby go bliżej poznać. Mówiono, że stanowi dobry materiał na męża i panny się w nim podkochują. Co one w nim widziały? Tę jego nędzną przeciętność? Ale, słysząc to, sam urósł w swych oczach. Nabrał o sobie tak przesadnego mniemania, że skierował oczy na najpiękniejszą. Zgodziła się za niego wyjść. Nawet nie czekali długo ze ślubem.

Dopiero później postanowiła go udoskonalić. Powoli otwierała mu oczy na jego wady. Już nie był przeciętny, bez wyrazu, ale gorszy. Dotąd się dziwi, że chciała go takim jakim był. Chudy, zgarbiony, z kościstą twarzą. Jako mól książkowy, bo musiał ślęczeć nad nimi więcej od tych, którym nauka przychodziła łatwo, był niesprawny fizycznie, niezgrabny. Dlatego już w liceum przymusił się do sportu. Z samozaparciem grał w siatkówkę, trochę jeździł na nartach, trochę pływał, ale i tak pozostał łamagą. Sylwetkę niby poprawił, ale przy okazji coś tam sobie nadwerężył. Przymuszał się jednak do wyczynów, żeby nie być gorszym od innych. Jakiś czas chadzał nawet z dumą na siłownię, aby żonie zaimponować, lecz nie potrafiła tego docenić. Sama za nic nie zjechałaby z góry na deskach, a lecącej do niej piłki bała się i robiła unik. Zaledwie pomachała trochę rakietką przy grze w kometkę. Powoli więc przestawał dbać o swą tężyznę. Zresztą i tak jego uśmiech pozostał niepewny, zęby krzywe. Taki nie mógł się żonie podobać. Czuł to w jej spojrzeniu, a raczej w umykających od niego oczach. Nie wiadomo czemu – złościł się – ludzie mówią, że wystarczy by mężczyzna był ładniejszy od diabła?!

– Proszę pani, ta ankieta do mojego życia nie pasuje. To jakby próbować opisać obraz wyliczając w procentach jego kolory i długość kresek.

Terapeutka spojrzała zaskoczona. Wyczuł, że ją zaintrygował. Chciał zabłysnąć. Niech przynajmniej ona widzi go lepszym.

– Niechże więc pan opowiada. Czego pan oczekuje od żony?

– Żeby mnie pokochała. Takim, jaki jestem. I żeby miał mnie kto pocieszyć, gdy wyrzucą mnie z pracy…

– Grozi to panu?

– Nie jestem orłem. W razie czego polecę. I to nie w górę, a na bruk. Zresztą sam już nie wiem. Chwilami takie myśli mnie nachodzą. Widzę siebie jak najgorzej…

Skąd tak niskie mniemanie?

– Ona mi to uświadomiła. Cokolwiek spróbuję – niezadowolona. Odkąd się ożeniłem, nic więcej mi się nie udaje. Widać wyczerpałem swój przydział szczęścia… Ona wprawdzie nie skończyła studiów, nie ma pojęcia o biochemii, którą ja się zajmuję, ale lepiej zna się na życiu. Wie jak postępować, podczas gdy mnie nie tak łatwo podejmować decyzje…

Nie było tak trudno, kiedy sam o sobie decydował, choćby przez lata studiów i potem przez sześć lat zanim się ożenił. Dopiero odkąd robi wszystko, by zadowolić żonę, staje się to trudne. Zrobi tak – źle; zrobi inaczej – też żona dąsa się niezadowolona. Wszystko krytykuje. Może ona ma za ciasne serce?

Koledzy z pracy twierdzą, że wszystkie kobiety takie… ! Podobno na każdą przychodzi taki moment, gdy wyziera z niej diabeł. Wtedy najspokojniejsza zaczyna krzyczeć, wrzeszczeć, histeryzować. Najuczciwsza snuje intrygi. I każda zdolna do wszystkiego! Trudno mu w to uwierzyć. A już nigdy się nie zgodzi, by jego żona była taka jak inne. Jest na pewno lepsza!

Właściwie on mało zna kobiety. Za mało się im wcześniej przyglądał. No, miał szefową jędzę… Do tego zezowatą. Każdego rana badano w jakim jest humorze, czy nie lepiej zejść jej z oczu. Mama też robiła ojcu wymówki o byle co… Teściowa, jak to teściowa… lepiej nie mówić… Niby oszczędna w słowach, o nic nie pyta, ale zawsze wie więcej niż jest i wszystko tak, jak jej się wydaje. Mistrzyni niedomówień. A koleżanki z pracy bywają różne. W sumie wszystkie jak w samochodzie: kierunkowskaz w prawo, a skręca w lewo… Ot i cała kwintesencja kobiecości.

Czarnowłosa wysuwa inną szufladę z napisem, jak zdołał z daleka odczytać: „typy charakterów” i proponuje mu badanie osobowości. Zapowiada, że potem ustali jaki typ ma jego żona i spróbuje odnaleźć łączące ich więzy.

On kiwa głową bez przekonania.

– Gdyby pani uczyniła mnie mądrzejszym i przystojniejszym, może by co z tego było… a tak… jest beznadziejnie. Tylko ciągle mnie intryguje, czemu ona zgodziła się wyjść za tak nieciekawego osobnika?

– Czemu pan tak zakompleksiony?!

Na to on wybucha żalem, jaki narastał w nim od lat. Wobec żony by się tak nie odważył. Zagłuszyłaby go histerycznym wrzaskiem, darła sobie włosy z głowy, drapała twarz, a potem zamknęła się w pokoju i nie odzywała tygodniami. Tego się bał najbardziej. Ciszy pełnej morderczych pragnień. Pustej ciszy.

Nabrał przekonania, że wszystkie tak robią. O byle co. Jego szefowa równie łatwo popada w histerię. I wrzeszczy aż uszy puchną. Ale terapeutka słucha spokojnie.

Odważa się zatem mówić o kobietach to, czego dotąd nawet sobie nie uświadamiał. Przezorniej przymykać oczy na ich wady. Wszystkie chyba baby mają ciasne serca! Nie potrafią kochać. Stawiają mężczyznom tak wielkie wymagania, że nie sposób im sprostać. A one bez przerwy nadąsane gderają i powtarzają: „a nie mówiłam”, „ale ty zawsze” itp. Mówi się, że mężczyźni stosują przemoc fizyczną, piją, biją, lecz czy nie gorsza jest stosowana bez przerwy, dzień po dniu, całymi latami, przemoc psychiczna, te wszystkie intrygi, złośliwości, wybuchy gniewu, kłótnie, wymówki, humory, dąsanie się, ciche dni…

– I na co mi te ankiety, badania i próby ustalenia typu osobowości – mówi na koniec – kiedy nikt nie potrafi powiększyć serca kobiety.

– Nie wszystkie takie? Są też skłonne do poświęceń. Łagodne. Uśmiechnięte.

– Każda taka gdy brzmi marsz Mendelssohna. I niejedna, zdejmując welon, się przemienia.

– Trzeba leczyć ciasne serca – stwierdza terapeutka. – Serce czasem jest ściśnięte jak pięść. Gdy w dzieciństwie nie zaznało miłości. Potem ściskają serce kleszczami kompleksy, gdy porównuje się z innymi. Kompleksy to po prostu niedobory w wymarzonym ideale. Stąd zawiść, nienawiść, co jeszcze bardziej zaciska serce… To z niewiedzy. Niby uczy się ludzi, jak żyć, a tylu wciąż analfabetów psychicznych…

– Moja Marylka nie może być taka! Nienawiść do niej nie pasuje! Może trochę: złośliwość. Ale wyśmiewa po to, bym się poprawił. Wobec innych jest szlachetna.

– To maska na wynos – wyrokuje terapeutka.

Mężczyzna wzdryga się. Jakim prawem ktoś śmie umniejszać jego żonę?! Nie na darmo nigdy nie ufał psychiatrii czy psychologii. Za nic nie chciał, by ktoś grzebał w jego duszy! Ale przyjaciel dał mu ten adres, kiedy przyznał się mu, że już dłużej nie wytrzyma, boi się sam siebie. Boi się, bo od lat narasta w nim mordercza myśl. Zamorduje ją i siebie! Tylko co z dziećmi? One słyszą jej krzyki albo pełne nadąsania milczenie. Musiał zatem tu przyjść. Chce się zmienić, by żonę zadowolić. A gdyby nie mógł być lepszy, niech go pokocha mimo to.

– Potrafi mnie pani zmienić? Udoskonalić?

– To serce pana żony jest ciasne. Należałoby je powiększyć. Gdybym to potrafiła…

Marta zamyśla się. Okiem wyobraźni widzi już wywieszkę na drzwiach poradni: PRACOWNIA POWIĘKSZANIA SERC. I stosowny do tego anons w gazetach:
POWIĘKSZAM CIASNE SERCA, TE ŚCIERPNIĘTE

NIENAWIŚCIĄ, NIEKOCHAJĄCE ORAZ TE NIEKOCHANE
. Oczywiście nigdy tak nie nazwie swej poradni ani nie da takiego ogłoszenia do prasy, bo dopiero by się z niej śmieli, że wyprawia jakieś czary-mary. Już samo słowo „serce” – niemodne, zakrawa na kicz. Jej placówka opiera się na podstawach naukowych. Kończy więc z rezygnacją:

– Na razie nie potrafię powiększać serc. Może kiedyś… Pomyślę o tym. Właściwie, czemu nie? Boże! O ileż świat byłby wtedy lepszy!

Widząc jednak rozpacz na twarzy mężczyzny szybko dodaje:

– Panu może będę mogła pomóc. Najpierw musi pan uwierzyć w siebie… Przed panem żmudna praca. Mnie samej dużo czasu zajęło kiedyś zrozumienie pewnej prawdy, a i teraz o niej czasem zapominam. Chodzi o to, że inni widzą nas tak, jak my sami chcemy się im pokazać… Cała sztuka, to stworzyć taką iluzję. Wtedy i żona zobaczy pana innym.

– To od czego zacząć? – pyta mężczyzna, a w jego głosie drży nadzieja.

Teraz Marta zamyśla się, a po chwili mówi z naciskiem:

– Na początek niech pan powie o żonie coś dobrego.

– Marylka jest ładna. Bardzo ładna… – zamyślił się.

– Co więcej?

– To trudne. Tyle żalu się we mnie nazbierało…

– Trzeba więc spojrzeć od nowa. Bez żalu.

V

ONI TYLKO NIE UMIEJĄ ŻYĆ

Marta zapomina o swych wątpliwościach, czy potrafi komuś pomóc, dobrze doradzić, nauczyć lepiej żyć, kiedy tylko znajdzie się w dzielnicy, gdzie jest kuratorem młodzieży, która popadła w kolizję z prawem. Tam zajmuje się też rodzinami niewydolnymi wychowawczo, zaniedbującymi swe pociechy. Zaraz ściąga takie dziecko do świetlicy kuratoryjnej i stara się je wszelkimi sposobami wyprowadzić na prostą drogę.

Musi robić wywiady społeczne u takiej rodziny i u sąsiadów. Potem kontroluje, jak wypełniają zalecenia sądu. Dużo takich rodzin. Każdego niemal dnia Marta wspina się brudnymi schodami, z poręczami bez szczebli wśród ścian z poodpadanym tynkiem, by zapukać do kolejnej rodziny. Często ma wrażenie, że znalazła się w jakiejś powieści Dostojewskiego. Złości się, czemu ci ludzie tak żyją?!

Nieraz ręce jej opadają, ale bywa, że dostrzega jakiś efekt swych starań. Któregoś dnia przyszła do ośrodka kobieta, którą ledwo rozpoznała. Ależ to mama Rafała i Sebastiana! Niegdyś zaniedbana i wiecznie w czapie z włóczki, skrywającej przetłuszczone włosy w strąkach, teraz zmieniona nie do poznania.

Marta dobrze ją zapamiętała z sądu dla nieletnich na rozprawie o pozbawienie praw rodzicielskich, bo bardzo się tam stawiała. A ojciec dzieci, na pytanie „czym się zajmuje” wyskandował z dumą:

– Jestem handlowcem surowców wtórnych!

– To znaczy zbiera je pan ze śmietników? – uściśla zrezygnowanym tonem sędzina, zorientowana w tutejszych realiach.

Pytany wymamrotał potwierdzenie już mniej pewnie. Sędzina z troską w głosie zaczęła pouczać, że powinien zadbać o regularny dopływ gotówki, i to większej, aby wyżywić całą rodzinę. Powinien podjąć się stałej pracy?

Ten na takie dictum aż podskoczył i uderzając się pięścią w pierś, wykrzyczał:

– Ja, wysoki sądzie, szukam pracy! Tylko nie mogę znaleźć! Bo mam wyrżnięte płuco!!

Sędzina cofnęła się przestraszona, choć odgradzał ją od niego masywny stół. Twarz jej posmutniała jeszcze bardziej. Zaczęła podsuwać inne rozwiązania. Mógłby przecież załatwić sobie rentę zdrowotną. Cierpliwie tłumaczyła mu, że nie będzie miał z czego żyć na starość, kiedy braknie sił. Zresztą forma gromadzenia odpadów ulegnie zmianie. Śmietniki będą likwidowane. Grzebanie w nich bardzo niehigieniczne i… nieeleganckie. Szkodzi zdrowiu.

Mówiła to wszystko z wyraźnym przejęciem o los biedaka z wyrżniętym płucem. Siedzący po jej obu stronach panowie w togach, kiwali do wtóru głowami. Na koniec podyktowała do protokołu trzepiącej na maszynie dziewczynie: „chory powinien załatwić sobie rentę”.

Tego już żona podsądnego nie zdzierżyła! Zerwała się z ławki.

– Proszę sądu, jemu nie trzeba tak współczuć. On już chodził za rentą! Ale doktor uznał, że może pracować. Tylko mu się nie chce. To leń śmierdzący! A co zarobi i tak przechla!

Trajkotała długo, ile to ma z nim udręki. Jak raz nie chciała go wpuścić do domu pijanego, to dotąd kopał w drzwi, aż je wywalił. Ona go nie chce. Przywieziono im z opieki społecznej koks, to wymienił go na denaturat. Zanim wróciła z miasta, po koksie została w piwnicy tylko czarna plama.

Marta potwierdziła, bo nazajutrz sama to oglądała. Dalej niestety musiała rzucić cięższe oskarżenia, że ojciec chłopców pije, ale pije też matka. Zostawia dzieci na całe dni bez opieki, przebywa nie wiadomo gdzie i wraca pijana. Synowie, Rafał z pierwszej klasy i Sebastian z trzeciej, chodzą głodni i brudni. I tu Martę poniosło. Wygłosiła doniosłe przemówienie o tym, jak niedożywienie i zaniedbywanie nauki szkolnej doprowadza do fobii szkolnych. Takie dzieci źle się w szkole czują, bo są gorsze od innych. Zaczynają wagarować, a stąd tylko krok na margines społeczny.

– Proszę sądu! Ta pani kłamie! – przerywa z oburzeniem matka. – Dzieci zawsze zostawiam pod opieką!

– A gdzie przebywała pani od 12 do 19 kwietnia? Dzieci wyznały w szkole, że głodne, bo od kilku dni w domu nikogo z dorosłych.

– No tak. Ale opiekował się nimi dziadek.

– Ale i on wziął nogi za pas…

– Ja mam tak ciężkie życie! – labidzi pozwana. – Całe dni uwięziona na czwartym piętrze z dwójką dzieci. Chcę coś z życia, jakąś rozrywkę. Muszę się czasem dla relaksu wyrwać.

– Na długo?

– Na cztery, pięć dni.

– W jaki sposób się pani rozrywa?

– Piję alkohol. Przyznaję. – Powiedziała to twardo, jakby z satysfakcją: zobaczcie na co mnie stać. Ja, kobieta wyzwolona, przełamuję wszelkie tabu!

– Często tak?

– Teraz rzadko. Jakoś dwa razy na rok.

– Ależ w tym półroczu już ze trzy razy. Nawet ze szpitala nie miał kto dzieci zabrać, a trafiły tam wyczerpane głodem. Dzwoniono do szkoły i nauczycielka po nie pojechała.

– Szkoła mogłaby załatwić dzieciom darmowe obiady, tylko matka musi o to wystąpić. Zrobić dla dzieci choć tyle – powiedziała na koniec Marta, ale kobieta zbyła to wyniosłym milczeniem, wyraźnie obrażona.

Sąd orzekł nadzór kuratoryjny nad rodziną. Funkcja ta oczywiście spadła na Martę, ale zanim roztoczyła nad tą rodzinką swe opiekuńcze skrzydła, oni się wyprowadzili. Ale jeszcze wtedy zaraz za drzwiami sali sądowej, patrząca dotąd spode łba pozwana, oznajmia przez ramię naburmuszonym głosem:

– A te darmowe obiady to moje mogą jeść… – i nie czekając odpowiedzi skręciła w bok. Marta patrzyła, jak odchodziła z głową szczelnie zakrytą włóczkową czapą, a spod niej wysuwały się przetłuszczone strąki włosów. Wkrótce Marta dowiedziała się, że obaj chłopcy jedzą już w szkole śniadania i obiady – za darmo. Ale ten z pierwszej klasy, Rafał, oznajmił raz stanowczo: „mama powiedziała, że taką zupę to pani może sobie wsadzić w…” Mówiąca to świetliczanka przytknęła ręką usta, żeby nie wymknął się jej kończący rym i uzupełniła: „Ale on powiedział to do końca! Bez zająknienia!”.

Cóż, ręce czasami opadają, ale pomóc takim ludziom trzeba. Marta ma na to tysiące pomysłów. Według jej teorii, chodzi tylko o to, by sami chcieli się wyrwać z pęt zła. Ale oni na ogół trwają uparcie na dnie, bo popadli w totalne zobojętnienie, stracili szacunek do siebie, zatracili dumę. Gdyby pomogła im w jakiś sposób ją odzyskać, tę ich dumę, byliby uratowani. Wypisała nawet w swojej poradni na kartonie takie hasło i wywiesiła na korytarzu:
CZŁOWIEK POTRZEBUJE BYĆ Z

SIEBIE

DUMNY
. Gdyby tylko znalazła ten punkt podparcia u człowieka, uniosła by go w górę, jak któryś filozof obiecujący podnieść kulę ziemską. Szybko to hasło zdjęła. Ludzie uśmiechali się na jego widok tak dziwnie… Źle się im kojarzyło…

I dziś ta kobieta przyszła do ośrodka kuratoryjnego odmieniona. Bez odwiecznej czapki, zakrywającej włosy w strąkach. Starannie uczesana i ubrana. Usta umalowane, policzki podróżowione, na powiekach błękit. Opowiada że spuszczonymi oczami, że podjęła leczenie w przychodni antyalkoholowej, a pijaka, ojca jej dzieci, z którym żyła w konkubinacie, wyrzuciła z domu. Planowała to sobie, odkąd poznała dobrego człowieka i przy nim odżyła. Nazywa się teraz Kuziankowa. Ten dba o nią. Przyszedł z nią tutaj. Pragną dowiedzieć się o syna. Wezmą się za niego oboje i nie będzie z nim kłopotów. Chodzi o Sebastiana z klasy czwartej, choć powinien być w piątej.

Marta słucha z satysfakcją. Zaprasza z korytarza mężczyznę, aby obojgu udzielić rad, jak postępować z dziećmi, jak nadrobić straty w ich psychice, wynikłe z dotychczasowych przeżyć. Niestety Sebastian nadal wagaruje. Wychodzi z domu przed godziną ósmą i zanim dotrze do szkoły, chowa byle gdzie teczkę i tyle go widzieli. Jest jednak szansa na poprawę skoro zadbają o niego oboje.

Ojczym solennie to przyrzeka. Będzie go sam przyprowadzał do szkoły. Kobieta ostrożnie wyciąga z szeleszczącego celofanu chusteczkę i ociera łzę.

Ta łza i chusteczka higieniczna robi na Marcie wrażenie. Niby drobiazg, a świadczy o przemianie. Tyle w niej teraz delikatności, nawet wykwintu.

Ten obraz Marta zapamiętuje. W pijaczce obudziła się matka. Odtąd ile razy czuje się zniechęcona, przywołuje na pamięć Kuziankową i nadzieja, że coś się da zrobić, odżywa. Żeby tylko ta wytrwała w dobrym.

VI

SPOKOJNY CZŁOWIEK

Późnym wieczorem, kiedy Marta ślęczy nad słówkami angielskimi, które jakoś opornie wchodzą jej do głowy, ktoś dzwoni do drzwi. Bierze tłuczek do mięsa, który trzyma na wszelki wypadek przy drzwiach, i zerka przez wizjer. Na korytarzu stoi znany jej z widzenia sąsiad z bloku, taki koło czterdziestki. Na bandytę on nie wygląda. Wbił się jej w pamięć, bo nigdy się nie kłania, podczas gdy inni starają się jakoś zagadnąć na powitanie.

– Kto tam? – pyta i słyszy niezbyt wyraźną odpowiedź, że przybyły ma pismo ze spółdzielni o regulacji czynszu. Zaciska mocniej rękę na trzonku tłuczka i uchyla drzwi, nie spuszczając łańcucha. Mężczyzna przeprasza za późne najście. Już tu przychodził i jej nie zastał. Mamrocze, że jest nowym dozorcą, nazywa się Kapała. Usiłuje podać jej przez szparę plik papierów. Marta spuszcza łańcuch i bierze druki.

– Regulacja?! Co za eufemizm! Przecież to złodziejska podwyżka! Która już w tym roku?!

Ciągle jeszcze z tłuczkiem w ręku, podnosi głos coraz bardziej, a dozorca patrzy w nią przestraszony i cofa się.

– Ja tam nie wiem. Ja nie wiem… Jestem od tego daleko… Obiecują, że wymalują klatki schodowe, zadbają o chodniki. Ale to takie tam obiecanki cacanki, jak niegdyś chrupiące bułeczki ministra Krasińskiego, jakie nam obiecywał po podwyżce cen żywności. Ja jestem teraz gospodarzem domu, póki nie znajdę czegoś lepszego…

Wypowiada to wszystko drewnianym głosem z niewyraźną dykcją, bez akcentów. Ten sposób mówienia, myśli rozczarowana Marta, od razu zdradza niemrawość, brak energii. Nie pasuje do tego nawet przystojnego faceta. Do tego twarz bez wyrazu zakryta chwilami bezradnym uśmiechem! Taki nikomu nie zaimponuje. Tkwi w swym uśpieniu i nic dziwnego, że nie zauważa sąsiadów. Dlatego się nie kłania. Cóż w końcu ten biedak winien, że władze spółdzielni poczynają sobie jak chcą. Teraz Marta przypomina sobie, że to on sadzi pod blokiem krzaczki i kwiatki. Podpisuje przyniesione papiery z rozmachem. Kapała wpycha je w kieszeń, jakby się ich wstydził. Trochę je mnie, ale i tak wystają. Nagle przypomniawszy sobie, że on ma dbać o renomę swych pracodawców, znów coś tam nawija o obiecankach.

– Szkoda, że poznajemy się, kiedy krew człowieka zalewa z powodu tych podwyżek – usprawiedliwia się Marta i żeby zatrzeć zgrzyt zaprasza go na herbatę.

Ten chwilę się certuje, ale nie starcza mu odwagi bardziej się sprzeciwiać. Robi krok i na widok wypastowanej podłogi i dywanu zakłopotany zamiera z nogą uniesioną w górę. Cofa się, zzuwa na gwałt buty i w skarpetkach staje bezradnie pośrodku pokoju.

Marta zaprasza go, by usiadł i myśli, jak ciężko rozmawiać z kimś tak nieśmiałym. Taki zazwyczaj nadwrażliwy i na każdym kroku należy się mieć się na baczności, żeby go, broń Boże, nie zrazić niebacznym słówkiem. Bez przerwy trzeba się wysilać, by podbudować jego zagrożone poczucie wartości, nawet umniejszając siebie, co najtrudniej znieść. Rozmowa z kimś takim przypomina przesuwanie ogromnej szafy po pełnej zadziorów podłodze.

Wychodzi zaparzyć herbatę, ale co chwilę wychyla się z kuchni i opowiada, że jest psychoterapeutą i uczy ludzi, jak powinno się żyć. Nieco przesadza. Ponosi ją fantazja, bo Kapała, wpatrzony w nią, zastygł z na wpół otwartymi ustami. Jego twarz o niewielkiej amplitudzie ekspresji, przyoblekła się w nabożny podziw. Taki nie zaprzeczy, nie wyśmieje, nie zaskoczy niczym. To plus rozmawiania z nieśmiałym.

Za chwilę, ledwo poruszając łyżeczką w szklance, Kapała opowiada o sobie beznamiętnie, cedząc przytłumionym głosem słówko po słówku. „Ależ on lękliwy” – myśli Marta. Kogoś tak porządnego, co nie potrafi wyskoczyć z mordą, lokatorzy zagryzą. Będą mu na złość wyrzucać śmieci obok śmietnika, deptać trawniki. Nawet psiaki zaczną bez pardonu sikać po klatce schodowej. Marta musi koniecznie udzielić mu kilku rad. Tak po sąsiedzku.

A ten spowiada się potulnie, że jest technikiem specjalistą od zieleni miejskiej. Tylko stracił pracę, bo coraz mniej się buduje i ubywa placów do zazieleniania. Ma dwoje dzieci. Żona jest pielęgniarką. Strach pomyśleć, że i ona mogłaby zostać bez pracy.

Czy to pod wpływem gorącej herbaty, czy z długo skrywanej potrzeby serca, żeby wreszcie zrzucić ten skrywany ciężar, zaczyna opowiadać barwniej. Mówi wprawdzie dalej niewyraźnie, monotonnie, przytłumionym głosem, ale się rozkręca.

Jak dobiegła końca budowa ostatniego bloku na osiedlu i wygłaskał dookoła wszystkie trawniki i kwietniki, rozglądał się pilnie za dalszą robotą. Studiował w kółko ogłoszenia o pracy. Gotów był wziąć każdą. Na próżno. Rad nie rad, z policzkami piekącymi wstydem, powędrował do bezrobotnych: Zasiłek dla bezrobotnych to straszne upokorzenie dla mężczyzny, jakby był do niczego. A przecież nie ze swej winy stracił pracę.

– Kiedy coś się traci – pociesza Marta – powstaje miejsce dla czegoś nowego, lepszego!

– Toteż imałem się remontów, akwizycji, handlu pietruszką. Handlowałem nawet biustonoszami. Możliwości po kolei się wykruszały. Kiedy więc nadarzyło się dozorcostwo, wziąłem. I ganiam po podwórzu z miotłą. Wstyd, ale nie mam już sił szukać po próżnicy.

Zamyśla się i po chwili dodaje:

– Pani chyba wie, jak to jest, kiedy się nie ma już nadziei, a trwa uparcie przy tym samym. Niby się wie, że dalej tak nie można, a wciąż się przy tym obstaje… Bo nie wie się co innego robić? Bo ciągle się ma nadzieję?

– Taaak – odpowiada przeciągle Marta. Domyśla się, że on już nie mówi o pracy. Myśli jego zaprząta coś bardziej bolesnego. Język ją świerzbi, ale nie wyrwie się pochopnie z pytaniami, bo i tak zarzucają jej nadgorliwość. Poczeka aż sam poprosi.

A on znowu o swych troskach. Zapomina o nich na podwórku, gdzie zasadził krzak bzu, potem drugi i następne. Jeszcze jaśmin, jarzębinę… i akację. Sadził je w miejscu, gdzie przewidziany był skwerek, zaznaczony zielonym kolorem na planach osiedla. Na razie więcej tam było gruzu i śmieci, a sadzone przez administrację drzewa nie chciały się w zbitej glinie przyjąć. Zaczął sam pod swoim oknem usuwać kamień po kamieniu. Skopał kawałek, zasiał trawę, potem kwiatki. Kopał jeszcze dalej. Zasadził jeden krzaczek, potem drugi, trzeci.

Pielęgnował ten swój, czy nie swój zieleniec po zapadnięciu zmroku, żeby jak najmniej oczu śledziło jego poczynania. Krępował się zapytań, dogadywań, porad. A po co to robi; że też mu się chce, można by inaczej… topola szkodzi, bo rozsiewa puch, lepiej by sadził jabłonie… Każdy lubi dorzucić swoje trzy grosze, ale za łopatę brało się niewielu. Żona narzekała, że traci na to czas. Obiecywał przystopować, a potem żal mu było chylącego się ku ziemi drzewka, schnącej trawy. Wynosił ukradkiem wiaderko wody, tu i tam wbijał palik, przywiązał pochylony pień, będący na razie patykiem. Forsycje pod blokiem się rozrosły. Obsypane żółtym kwieciem oznajmiają wiosnę. Jarzębina cieszy oko, gdy z końcem lata czerwienieje. Na topoli zawiesił budkę dla szpaków i godzinami słucha ich gwizdania, zajęty czymś innym. Jak stracił pracę, szukał pociechy w widoku owych krzaczków próbował rozkoszować się śpiewem szpaków, zlatujących się do budki, widokiem zieleniejących krzewów, ale już pociechy w tym nie znajdował.

A w maju zajechał pod blok spychacz i ciężarówka z żużlem. Robotnicy zdjęli trawę, jak kożuch z mleka, wycięli akację, bez, i do wieczora czerniał w tym miejscu parking. Chrzęściły na żużlu zajeżdżające samochody. Wzbijały tumany żużlowego pyłu, cuchnęły benzyną. Parking powiększano wycinając kolejne krzewy, drzewa. Żużel rozpanoszył się dookoła bloku. Ostatnia huśtawka poległa na śmietniku. Zawadzała zakręcającym pojazdom. Odtąd samochody sterroryzowały otoczenie. Staruszki, gubiąc pantofle i siatki, ledwo zdążały przed nimi uciec. Dzieciska przepędzono, żeby nie rysowały karoserii. Ostał się tylko śmietnik.

Chciał powstrzymać dewastację zieleni. Odpowiadano, że samochody muszą gdzieś stać. Technika rządzi światem, nie zeszłowieczna sielanka. Nie słuchano, że według przepisów, parking na więcej niż dziesięć pojazdów nie może być bliżej niż piętnaście metrów od okien.

– Przestałem podskakiwać, odkąd objąłem dozorcostwo.

– Spółdzielnia – wtrąca Marta – powinna dbać, żeby ludzie nie oddychali spalinami…

– Oni napawają się tylko, że rządzą i co rusz obmyślają, jak tu dokuczyć… Teraz stawkę za windę ustalili od powierzchni mieszkania, jakby to nie ludzie jeździli, a metry.

– Ja dotąd płacę za wodę za męża, choć on od lat za granicą – wtrąca Marta. – Wymyślają przepisy, jak utrudnić życie.

– Chyba tak wszyscy mający władzę… – podsumowuje Kapała i milknie.

Marta kiwa tylko głową. Domyśla się, ze chodzi tu o coś więcej. Bierze arkusz papieru, by zanotować dane Kapały. Pyta go o datę urodzin, a słysząc, że w połowie listopada skończy trzydzieści osiem lat, wykrzykuje:

– Urodzeni w tak smutnym miesiącu bywają melancholijni. Ale ktoś spod znaku skorpiona potrafi się mścić. On ponoć rzucony w ogień, w bezradnej wściekłości wbija sobie kolec w ciało. Ginie zatruty własnym jadem.

– Ja nie jestem mściwy! Ani trochę! Zawistny też nie! I nie złośliwy. Może tylko nazbyt poważny. Zawsze mi wpajano: módl się i pracuj, a będziesz szczęśliwy. Wziąłem to sobie do serca. Dlatego status bezrobotnego, to coś wbrew mej naturze. Jestem pracowity i uczciwy. Nie potrzebuję zasiłku! Wstydzę się żyć na koszt społeczeństwa! Wolę już być dozorcą i zamiatać podwórko. Tylko żona się wstydzi, chociaż sama mi to zajęcie wynalazła. A na poprzedniego dozorcę złego słowa nie powie.

Przy ostatnich słowach Kapała szybko zakrywa oczy powiekami, jakby nie chciał, by Marta odkryła co myśli. Jakby pragnął uchronić to trwożliwe, co w środku.

Ta domyśla się: on coś skrywa, a wychowany został według zasad, kiedy często nakazywano dziecku: „spójrz mi w oczy”, by z nich wyczytać co myśli. Patrzący prosto w oczy, nie miał odwagi kręcić, kłamać. Tak ukształtowany charakter nie zejdzie potem z drogi uczciwości. Tylko nie radzi sobie w świecie, gdzie należy rozpychać się łokciami, a prawdę stopniować: od tej prawdziwej, poprzez niepełną, po subiektywną czy prawdę inną. Dla takiego, jak Kapała prawda jest tylko jedna i już.

Marta wyrzuca sobie, że biega naprawiać cały świat, a pojęcia nie ma, co w jej własnym bloku, jakie tu dramaty. Musi coś szybko dla niego zrobić, żeby się uspokoił. Prosi, by usiadł wygodniej, zamknął oczy i wykonywał jej polecenia. On poddaje się potulnie. Marta włącza uspokajającą muzykę i powoli recytuje:

„
Oddycham głęboko, jest mi lekko, wygodnie, jestem spokojny. Moja

lewa ręka jest ciężka, bardzo ciężka

… Nie myślę o

niczym

… Jest mi dobrze

…

Jestem radosny

… Akceptuję siebie

… Akceptuję swoje życie

… Moja prawa ręka

jest ciężka

…”

Od dawna nuży ją jednostajność tych zdań, które musi powtarzać niemal każdego dnia, nawet kilka razy dziennie i koniecznie słowo w słowo z tą samą intonacją. To nie na jej temperament, pragnący raczej wyrywać dęby i przerzucać głazy. Ale trudno. Po kilku minutach finał seansu. Kapała otwiera oczy uśmiechnięty, odświeżony, jakby zbudził się z kojącego snu. Na jego twarzy nie ma śladu poprzedniego zafrasowania, a jedynie wyciszenie.

– Niech pan to przemyśli i jeszcze tu przyjdzie.

Kapała zrywa się, kłania nisko, całuje Marty dłoń, dziękuje wylewnie za herbatę, poświęcony mu czas, dobre rady i za wszystko. Wkłada buty, urywając w pośpiechu sznurowało i byle jak je zasupławszy, ucieka.

Marta dalej nie wie, co powinna mu powiedzieć.

VII

„CIRCUMAMBULATIO”

Na kolejnym seansie terapeutycznym Marta zapowiada, że będą analizować wszystko, co je dręczy. Trzeba drążyć trudne sprawy, przyjrzeć się im, zrozumieć i jakoś uodpornić na trudy życia. Pierwsza zgłasza się Jola, ta inżynier.

– Mnie ostatnio najbardziej przeraża wszechwładne panoszenie się cwaniactwa, co uchodzi za przedsiębiorczość. – Opowiada, jak kilka lat temu zamówiła w Mielnie pokój z łazienką. Zależało jej na łazience i miała to w rachunku czarno na białym, ale płaciła z góry. Dwa razy dzwoniła, by upewnić się co do wygód. Właścicielka pensjonatu, z perlistym śmiechem, solennie to zapewniała. Na miejscu okazało się, że pokój jest z łazienką, tylko ta łazienka za ścianą i w dodatku na trzy wieloosobowe pokoje. Potem trzeba było z ręcznikiem i mydłem w garści polować, kiedy będzie wolna. A pani z recepcji, z wyglądu przedwojenna, uśmiechała się drwiąco: „Nie ma co się dochodzić, w dobie prywatyzacji właściciel może robić co mu się żywnie podoba i nikt mu nie podskoczy”.

– Wszędzie przekręty. Nasz kapitalizm jest przekręcony…

Bożena przypomina, jak powieściowy protoplasta Forsyte’ów, właściciel firmy budowlanej, kazał zburzyć kilka domów przed samym zasiedleniem, bo ujawniły się drobne usterki. Można było przejść nad nimi do porządku dziennego, ale ludzie mogli stracić zaufanie do firmy. Jego dobre imię poniosłoby uszczerbek. Takie coś mogło się chyba wydarzyć w dziewiętnastowiecznej Anglii, nie tylko w powieści.

– Gdzie te czasy, gdy chodziło się na randki wieczorami – jęknęła Zośka. – Teraz po zmroku nie wystawię nosa. Tyle tych bandyckich napadów, tyle świństw. I w życiu, i w telewizji.

– To naprawdę świat
Zbrodni i kary
, jak któraś tu orzekła.

– Moje drogie – przerywa utyskiwania Marta – żeby sobie lepiej radzić w trudnych czasach, musimy mieć większą odporność psychiczną. Ofiara losu sama się prosi, żeby cierpieć.

Jedna Beata nie zabiera głosu. Tylko się uśmiecha. Marta przygląda się jej spod oka. Jej wiecznie zadowolony uśmiech drażni. Taki miewają ci, co niewiele wiedzą o pułapkach życia. Pogodę Beaty tylko na moment zmąciło przerażenie, gdy wyliczano dziejące się wkoło bezeceństwa. A jakaż ona uprzejma. Tym odgradza się od ich bezpośredniości. Irytuje Martę jej dystans. Złości wyszukana uprzejmość, wytworność pulowera, malownicze ułożenie rąk i nóg, podczas siedzenia na dywanie, wszystko! Dziewczyny odsuwają się od niej skrępowane. Żadna nie klepie jej po ramieniu, a do zespołowych zadań biorą ją zawsze na końcu.

Może Beata nie zna porażek? Wprawdzie wspomniała o niedostatku sił psychicznych, a przecież dostała się na ekskluzywne studia i pracuje tam, gdzie zwykły śmiertelnik, choćby z dyplomami i znający na pamięć encyklopedię i całe biblioteki, nie przestąpi progu, bo zarzucą mu brak talentu i już. Wiadomo, na Olimp nie wchodzi się oficjalnym wejściem. Ona nie musi o nic walczyć. Nie twardnieje w pokonywaniu przeszkód. Kłuje w oczy swym szczęściem. Irytuje uśmiechem. Zośka jej tego nie przepuści.

Ta zakompleksiona dziewoja nie powstrzyma swej zawiści. A nie ma hamulców. Już Beacie dogryza, a potrafi łupnąć słowem jak obuchem. Od wstępu ujawniła, jak ją korci, by komu dołożyć. Ma ku temu powody – wyznała enigmatycznie. Pierwszego dnia, rozpychając inne, dopadła najlepszego miejsca na miękkim materacu, rozsiadła się szeroko i nikogo tam nie dopuszcza. Niemal z pięściami rzuciła się na którąś, jak chciała uchylić okna. Żaliła się potem, że innym szczęści się we wszystkim, a jej – nie wiedzieć czemu – nie. I teściowa okropna, i mąż pełen wad, i sąsiedzi najgorsi. „Pokochać ich?! – zdziwiła się na sugestię Marty – ja bym ich wszystkich…” Nie dokończyła, lecz na mimowolne dopowiedzenie Marty: „w łyżce wody utopiła” – obraziła się. Takiej nie daj Boże się narazić.

Marta łapie się na negatywnym myśleniu. Tak terapeutce się nie godzi. Tylko Beata, niczym piorunochron, sama ściąga na siebie wszelakie gromy.

Na sali narasta gwar rozmów. Słuchając o rozmaitych przekrętach, oszustwach, Marta odgrzebuje w pamięci, jak to jej kiedyś zlecono referat o zawodzie nauczyciela. „Tylko niech pani zrobi to na takim poziomie, żebym mógł polecić panią profesorowi. Od niego zależy pani kariera” – akcentował facet, obiecujący etat, o jakim ledwo śmiała marzyć. Wyglądało to proste. Niewiarygodnie. Jeszcze wtedy nie wiedziała, że zbyt łatwe – bywa podstępem. Rzeczywiście, wkrótce wszystko okazało się nie tak. Sprawa zaczęła się komplikować, odsuwać w czasie, ktoś tam chorował, na coś brakło pieniędzy, a wszystko brzmiało zagadkowo. Pół roku później zobaczyła, że taki sam temat wygłosił na sympozjum ten właśnie facet. Ale i tak się nie wybił. Szczęście szui krótkie!

– Dziewczyny, dość! Bierzmy się w garść! Idziemy do parku!

– Teraz??? Po ciemku???

Zastygają w przerażeniu. Mają wyjść w ciemność, gdzie czai się nie wiadomo co?! Ale Marta narzuca na dres kurtkę, otwiera drzwi i wybiega lekkim krokiem za próg. Za nią rusza Kinga. Widać, że wuefistka. Po chwili z wahaniem podąża Hanka, za nią Jola i inne.

Biegną powoli w stronę parku, który przechodzi w lasek. Martę skrył już tam cień. Jedna za drugą stają przed czarną ścianą drzew i… cóż robić? – muszą wedrzeć się w tę czerń. Zwalniają kroku. Zbite w grupę, wyczuwają jedynie uchem, co się dzieje. Trzymają się kurczowo za ręce aż ich wąż wyciąga się między szpalerem drzew. Już co nieco widzą, oczy oswoiły się z mrokiem.

– Tam ktoś stoi! – szepcze któraś przeraźliwie.

– Nie, to pień… – stwierdza następna i urywa…

W górze powiewa coś czarnego! Mijają to jakoś. Byle się nie oglądać. Patrzą tylko pod nogi. I tak co i raz, to jedna, to druga, potyka się, łamie linię węża i podrywa przestraszona, że zostanie w ciemnościach sama. A gdzieś z przodu Marta szydzi:

– No co dziewczyny?! Boicie się? Histeryczki! Rozmamłane neurasteniczki! Taka postawa to wstyd! Ludzie słabi, lękliwi nie przystają do nowego tysiąclecia. W tak brutalnych czasach sobie nie poradzą! Pożrą ich silniejsi. Kapitalizm to walka o byt. Jak w dżungli… Musimy pokonywać słabości, lęk, nieśmiałość, lenistwo. Przestaniecie łykać te swoje pigułki na nerwy, na żołądek, na sen. Te dolegliwości to wasza słabość! Trzeba je pokonać… No, histeryczki, neurasteniczki, ruszać się! Biegiem!… W zdrowym ciele – zdrowy duch!… Będziemy tak krążyć po lesie co dzień, aż wyzbędziemy się wszelkich słabości. To będzie takie nasze „circumambulatio”! Zapamiętajcie to słowo! Wyjaśnię je później.

Z ulgą witają objawiającą się przejaśnieniem ścieżkę powrotną, ale Marta, pokrzykując, niczym trener w cyrku: „circumambulatio! circumambulatio!”, pociąga je z powrotem w las. Widać tak musi być. Ona tymczasem rozważa, czy właściwie użyła Jungowskiego terminu: „circumambulatio”, bo choćby ta reżyser może go znać i próbować ją korygować. Jung ostatnio w modzie. Ach, w razie czego wmówi im co zechce. Każde jej słowo muszą przyjąć jako wtajemniczenie w jej metodę psychoterapii. Zdążyła się zorientować, że łatwo te dziewczyny lepić. Tylko Beata pozostaje oporna.

Zziajane wracają do poradni. Marta nastawia czajnik na herbatę. Lucyna znowu parzy jakieś ziółka. Spoglądają jedna na drugą, czy jeszcze wypada wyciągnąć pigułki, chroniące przed przeziębieniem po takim wyczynie w chłodny wieczór, a także te, które pora zażyć i inne na wszelki wypadek. Ta i owa łyka coś ukradkiem. Marta uśmiecha się tajemniczo.

– Wiecie po co biegać nocą po lesie? – Żeby nauczyć się pokonywać strach! Od tego trzeba zacząć! Droga życia każdego człowieka jest wypadkową siły i lęku. Do przodu pcha nas ambicja, wiara w siebie, odwaga, bezczelność. W tym jest siła psychiczna. Wszelkie natomiast zahamowania, nieśmiałość, uciekanie przed trudami życia w chorobę to objawy strachu. To lęk ciągnie nas do tyłu, powstrzymuje przed zrobieniem kariery. Przed realizacją zamierzeń. Przed wyborem trudniejszej drogi. Lęk kryje się w nieśmiałości, w kompleksach, w braku wiary w siebie. Nawet przesadnie poprawne zachowanie wynika z lęku przed zrobieniem czegoś nie tak. Savoir-vivre, choć toruje drogę wśród ludzi, u niektórych powoduje nadmierne blokady psychiczne. To lęk ich hamuje.

Milknie i rozgląda się po zapatrzonych w nią twarzach. Maluje na nich zdumienie. Niektóre spuściły oczy. Nikt nie przerywa milczenia. Podejmuje więc:

– No, ale gdyby to było takie proste, nie byłoby krzywe…

Wpatrzone w nią z natężeniem dziewczęta wybuchają śmiechem. Dotąd było zanadto poważnie. Teraz rozluźniają się, siadają wygodniej. A Marta podejmuje:

– Dlatego na seansach terapeutycznych będziemy wykraczać ponad siebie, ponad swe słabości i ponad reguły savoir-vivre’u. Takie wykraczanie nazywa się: „transgresja”. Zaczniemy od naszego circumambulatio po parku. Będziemy biegać tam pomimo ciemności. Jutro już nie będzie tam straszno. Wykorzenimy strach…

– Ja dobrze wiem, co to nieśmiałość – mówi raptem Hanka. Mój chłopak taki… i ja sama.

– Gdybyś go naprawdę kochała, widziałabyś go inaczej… – zaczyna Marta, ale Hanka przerywa:

– On musiałby się zmienić…

– Zaczniesz od siebie – obiecuje Marta.

Dziewczyny uśmiechają się z nadzieją. Terapia zmieni ich życie. Jedna Beata pyta o literaturę na temat siły i lęku oraz tego circumambulatio.

Marta przygryza wargę. Obawiała się, że Beata będzie łapać ją za słówka i cały misternie obmyślony szkielet terapii weźmie w łeb. Rzuca z wahaniem, że to znane teorie, ale uzupełnia je własnymi przemyśleniami. Kiedyś poprze je stosownymi badaniami i opublikuje.

– Nawet coś mi w tym względzie proponowano. Tylko ten, co proponował, był lichawym obiecywaczem… Mówił prawdę tylko wtedy, jak się pomylił. No nieważne…

Dziewczyny spoglądają na Martę z podziwem. Nic więcej nie mówią, nie wiedzą co powiedzieć. Kończą herbatę i wychodzą. Marta wyciąga brystol, flamaster i wielkimi literami wypisuje dzisiejsze hasło zwane afirmacją:
MAM NIEOGRANICZONE MOŻLIWOŚCI UCZYNIENIA

MEGO ŻYCIA WSPANIAŁYM.

Zauważyła, jak bardzo te hasła wzbudzają respekt. Prowadzi swą poradnię od trzech lat i na razie starcza jej zapału. Ma jeszcze tysiące pomysłów na doskonalenie swej działalności. Kiedyś zrobi z tego książkę. Może uskuteczni nareszcie doktorat. Byleby ktoś jej pracy potrzebował. Byle nie znalazł się znowu taki, co zechce jej efekty wykorzystać do podbudowania własnej mierności. Byle nie umknęła do kolejnych przedsięwzięć. Najgorzej, gdyby się zniechęciła.

Pisała kiedyś „poradnik życia”. Długo takie pisanie nie wydało się jej śmieszne. Odłożyła go na dno szafy zniechęcona, gdy coraz bardziej odstawał od rzeczywistości. Na nim narosły sterty późniejszych zapisków i wycinków z prasy fachowej. Zaraz dziś sprawdzi, ile zawartych tam przemyśleń będzie można przenieść w trzecie tysiąclecie, a co wyrzucić jako naiwne. Tam zamieści swą teorię siły i lęku! To nic, że niechybnie wyważa otwarte drzwi. Wielu teraz pisze poradniki jak żyć, jak być szczęśliwym, jak robić karierę.

Ona nie wie, czym miałaby być jej kariera? Co chciałaby osiągnąć? Czy byłby to doktorat? Książka? Sława? Chce czegoś więcej. Już to wyczuwa, ale nie potrafi określić.

A miłość? – zastanawia się na moment i postanawia zaraz z rana nadać na poczcie list, noszony ciągle w torbie. Zawinęła go już w folię, żeby się nie zabrudził, i wciąż coś ją wstrzymuje przed opuszczeniem tramwaju koło poczty. Mogłaby też przejść parę kroków do tej na osiedlu. Nie wiadomo czemu, gdy jest w jej pobliżu, mówi sobie, że jeszcze nie teraz.

Za wiele sobie ostatnio odpuszcza. Znajduje wiele wymówek, aby coś sobie ułatwiać. Stanowczo powinna podjąć od nowa swój dziennik franklinowski i wzorem Franklina oraz Tołstoja, notować co wieczór swe odstępstwa od reguł z całego dnia. W tym celu musiałaby na nowo ustalić reguły postępowania, którym nie wolno się jej sprzeniewierzyć. Kiedyś przestrzegała ich. Była surowa dla siebie i innych, bezkompromisowa i często cytowała słowa Heilperna o życiu łatanym kompromisami, podobnym pstrej szacie błazna. W codziennym zagonieniu zapomniała o tym wszystkim. Pozwala sobie na dużo więcej. Czasem nie potrafi się utrzymać w karbach. I nie chce, tłumacząc to naukowo, może nawet błędnie, transgresją. Ma też łagodniejsze powiedzonka.

Przybija energicznie hasło pineskami na korytarzu, naprzeciw wywieszki: PORADNIA DLA STRAPIONYCH. Zmarszczywszy brwi, po raz nie wiadomo który zastanawia się, czy to właściwa nazwa. Taka choćby Zośka, ta Złafija, gdyby miała więcej polotu, zaraz by to wyśmiała. Są ludzie, którzy czerpią radość z gaf popełnianych przez stojących wyżej, tym się żywią. To z zawiści. A dla zakompleksionych wszyscy stoją wyżej od nich, wszystkim więc zazdroszczą i łakną ich umniejszać.

Ona ma jedną na to wszystko pociechę. Już dawno odkryła, że mniej ważne, jakim się jest naprawdę, a bardziej co się ludziom wmówi. Najważniejsze, ilu da się przekonać, że się jest najzdolniejszym w swej dziedzinie i co potrzeba zrobi się najlepiej że wszystkich. Nieraz widziała, jak kompletne zera tak zamydlą wszystkim oczy, że uchodzą za alfy i omegi, póki ktoś nie przetrze powiek i nie zawoła: król jest nagi! Ona będzie lepsza!

VIII

JEŚLI NIE WIESZ, CO DALEJ…

Odkąd Marta poszła z duchem czasu i zainstalowała w swej poradni telefon z automatyczną sekretarką, zgłoszeń zaczęło przybywać. Zdopingowana słowami Kapały dała do prasy kolejny anons:
JEŚLI ZNALAZŁEŚ SIĘ W PUSTCE ŻYCIOWEJ I NIE WIESZ CO DALEJ ROBIĆ, ZADZWOŃ ALBO PRZYJDŹ DO PORADNI DLA STRAPIONYCH
.

Zaraz w poniedziałek nagrał się młody człowiek o pewnym siebie głosie i zostawił swój numer, podkreślając, że bardzo mu pilno. Oddzwoniła, że wyjątkowo może wyznaczyć mu termin na dziś. Nieco minęła się z prawdą. Całe rubryki terminarza ma puste, lepiej jednak robić wrażenie, że ludzie pchają się do niej drzwiami i oknami.

Ustalili możliwie najpóźniejszą godzinę, bo on długo pracuje. Mówił szybko, kategorycznym tonem. Potem zawahał się, zaszeleścił papierami i stwierdził, że jednak z czymś mu ten termin koliduje, ale jakoś to zorganizuje. Nawykł do załatwiania wielu spraw w jednym czasie, do naciągania czasu. Jeszcze da znać. W końcu zadzwonił z samochodu, że powinien być za kwadrans, jeśli korki się rozluźnią, bo właśnie ugrzązł.

Nawet nie zdążyła odpowiedzieć. Nie wziął pod uwagę, że mogłaby nie mieć czasu. Docenia taki tupet. Na ogół przychodzą do niej osoby z tysiącami skrupułów, przepraszają od progu stłumionym przez smutek głosem. Ten zapowiada się inaczej. Wchodzi energicznie, powiewając połami czarnego płaszcza, aż zawadza o fotel w przedpokoju i omal go nie przewraca. Na moment jego twarz zmarszczy się gniewnie, ale idzie dalej. Idzie, jakby zagarniał sobą całą przestrzeń. Marta lustruje go spod oka przez otwarte drzwi. Wygląda na kogoś w wieku chrystusowym. Wysoki, wysportowany, o dobrej prezencji, krótko ostrzyżony. Wiesza starannie płaszcz na wieszaku i staje przed jej biurkiem z czarną teczką w dłoni. Ma dobrze leżący, szary garnitur o nieskazitelnych kantach. Biała koszula i szaro-szafirowy krawat ze szpilką dopełniają reszty wizerunku. Gdy Marta wita się z nim, dostrzega jeszcze na moment jego złoty zegarek i takież spinki u mankietów. „Forsiasty szpaner” – ocenia. Takiego jeszcze tu nie było.

On od wstępu prosi, by mówiła mu: Kuba. Marta chce być równie nowoczesna, więc też pozwala mówić sobie po imieniu. Nawet się jej podoba takie odmłodzenie. Kuba przyjmuje to zwyczajnie i z miejsca przystępuje do sedna sprawy:

– Jestem biznesmenem. Przyszedłem na konsultację, bo chcę iść z postępem i oczekuję wskazówek na temat podnoszenia sprawności umysłu, czyli inteligencji. Nie żebym miał jakieś zastrzeżenia do funkcjonowania swoich szarych komórek, ale zawsze przyda się podnieść ich sprawność, udoskonalić pamięć i to wszystko co nieodzowne dla pracy umysłowej, tej na najwyższych obrotach. To w mojej pracy na wagę złota. Od tego zależy przydatność dla firmy. Mózgi pracowników decydują o rozwoju firmy, o wychodzeniu na rynek i zyskach. Jako menadżera interesuje mnie również usprawnianie stosunków międzyludzkich w zespole. W prasie coraz więcej ogłoszeń o przeróżnych kursach rozwoju osobistego, poradniach i podręcznikach. Zanim sam znalazłem czas na taką konsultację, zdarzyło się coś, co mnie zdopingowało. Wczoraj po raz pierwszy od niepamiętnych czasów zdarzyła mi się niedziela zupełnie jak z przedwojennego przeboju. Z pewną różnicą. W piosence on czeka na dziewczynę, ona nie przychodzi, a ja byłem sam i zabrakło mi pomysłu co z sobą zrobić. Przestraszyłem się…

W tym momencie w jego kieszeni zaczyna brzęczeć i narastać muzyczka. Kuba przeprasza, że zapomniał wyłączyć komórkę. Pyta, czy może odebrać. Po przyzwoleniu informuje kogoś tam, że oddzwoni i chowa telefon, a wyciąga z teczki czarne, płaskie pudełko. Na pytające spojrzenie Marty wyjaśnia, że to notes elektroniczny. Czegoś takiego jeszcze nie widziała. On coś tam stuka w klawiaturę i po chwili rozlega się stamtąd jego śpiew:

„
W

tę smutną niedzielę czekałem na ciebie, śnieg padał wielkimi

płatami”.

– Nagrałem ten śmieszny przebój przedwojenny, żeby nie zapomnieć słów. Nie tyle śmieszny, co ckliwy. Dziadek to czasem nucił, a ja pokpiwałem. Nieoczekiwanie sam w niedzielę znalazłem się w nastroju tej pioseneczki. Tylko śniegu jeszcze nie ma, a ja nie czekałem na żadną dziewczynę. Na nikogo nie czekałem. I to mnie zdziwiło.

Opowiada dalej, że nie ma czasu na stabilizację rodzinną. Jest szalenie zajęty, a towarzystwo i tak gdy zechce – ma. Każdego wieczora koledzy, a jak trzeba – dziewczyny, i to najbardziej atrakcyjne. Dopiero ostatnio coś się załamało, nieoczekiwanie jeden kumpel się najzwyczajniej w świecie ożenił, drugi zachorował – przejściowa grypa, czy coś tam – a trzeci wyjechał i dlatego w niedzielę po raz pierwszy zabrakło towarzystwa.

Na próżno przywoływał na myśl twarze rozmaitych dziewcząt. Nie znajdywał takiej, z którą pragnąłby się umówić. Nie chciało mu się wysilać na dowcipną konwersację, na komplementy. Nie miał pomysłu, co takiej dziewczynie proponować na niedzielę. Nie przypominał sobie żadnej twarzy, którą chciałby zobaczyć. Nie tęsknił do żadnej. I wtedy zaczął tęsknić do takiej, której jeszcze nie zna. Gdyby tylko taką miał…

W powszedni dzień ma swoją firmę, zebrania, spotkania, siłownię, telefony. Tymczasem wczoraj, w świąteczny dzień, jaki przychodzi co siedem dni, nawet telefon milczał. Wyjść nie za bardzo miał gdzie. Zresztą czuł drapanie w gardle, może też złapał infekcję jak kumpel. Po raz pierwszy nie chciało mu się zwlec z łóżka, iść do klubu czy siłowni. O dziwo, zamiast jeszcze w piżamie włączyć komputer i prosto spod prysznica przy nim zasiąść i pobuszować jak zwykle po Internecie, zaczął oglądać telewizję, niczym statystyczny tępol. Jak nigdy, pstrykając pilotem, przelatywał wszystkie 62 programy, tam i z powrotem. Bez sensu! W końcu coś tam dalej wyfruwało z ekranu obrazkami, a on pogrążył się w czytaniu gazet, co zazwyczaj z braku czasu robi po łebkach. Nie pamięta, żeby wcześniej pozwalał sobie na takie rozleniwienie. To się mu nie zdarza. Nie wolno sobie tak odpuszczać. Nie ma na to czasu. Trzeba działać. Trzeba się śpieszyć. Później poćwiczył trochę hantlami, sztangą, wykąpał się, coś tam sobie odgrzał w mikrofalówce. Jednak cały czas cokolwiek robił, dopadło go to z piosenki.

Teraz uśmiecha się drwiąco i znów włącza elektroniczny notes, skąd słychać jego śpiew, „
i nagle o świcie, bez celu, bez sensu wydało się życie, w tę smutną niedzielę”
. Wygląda jakby wstydził się to na żywo cytować. Zaraz wyjaśnia:

– Nas śmieszy taki sentymentalizm, ale mój dziadek się tym wzruszał. Zmarł czternaście lat temu, a był zupełnie z innej epoki. Czytywał powieści historyczne i podróżnicze. Zachwycał się zachodem słońca. Babcia dotąd przechowuje w naftalinie jego futro z kołnierzem z bobra czy z wydry oraz smoking, w jakim przed wojną chadzał na bale. Na takim właśnie balu, gdy rozległo się: „
Lecz kiedy już gwiazdy ginęły na niebie,

powrócił mój smutek i

szepnął: na próżno”
, przyjaciel dziadka wyszedł z sali… i za oknem strzelił sobie w serce. Był nieszczęśliwie zakochany. Samobójstwa przy tej piosence zdarzały się wtedy tak często, że w końcu zakazano jej grać. Przyćmił ją mniej smętny przebój:
Ta

ostatnia niedziela
. Dziadek opowiadał mi to nie raz i przestrzegał, bym nie ulegał słabościom. Jego dewizą było zachowanie równowagi życiowej. Pomimo odrobiny sentymentu. Ja się przed sentymentem broniłem, a jednak i mnie to struło. Zaskoczyło mnie to wczorajszej niedzieli.

– Mówisz, że znasz dużo dziewczyn – wtrąca Marta – a to świadczy, że nie znalazłeś tej jednej, jedynej, dla której rzuca się wszystkie inne. I wszystko inne.

Kuba spogląda na nią zaskoczony i przyznaje, że coś w tym jest. Po chwili kontynuuje zwierzenia. Mówi dobitnie i głośno. Kilka razy dzwoni jego telefon komórkowy. On za każdym razem pyta, czy może odebrać, i załatwia sprawy krótko. Ale telefon zabiera cenne minuty. Rwie się wątek. Tamte niezrozumiałe terminy, związane chyba z komputerem, ciągle ważniejsze. Zniecierpliwiona każe mu z tym skończyć i on, przepraszając, posłusznie wyłącza. Jest bardzo uprzejmy. Powraca do przerwanej myśli:

– Stwierdziłem nagle, że ścisnął mnie za gardło lęk pustki. Nie nastawiłem zaraz po wstaniu z łóżka komputera, co zawsze robię, jak mam wolną chwilę, i dlatego mnie to dopadło. Moment zawahania mnie zgubił. Ja nie mogę pozwolić sobie na stratę choćby sekundy. To nie tylko marnotrawstwo czasu, ale i poddanie się słabości. Przychodzą wtedy głupie myśli i człowiek zaczyna gubić się w tym, co zawsze robi automatycznie. A przecież dzień po dniu robię to co trzeba, nie muszę się zastanawiać, tylko śpieszyć. I przez taki moment zawahania wszystko wzięło w łeb, straciłem pewność, po co to wszystko i co dalej.

– Nagle przeraziłem się, że tego dnia wszystkie moje zegary idą na próżno! One mnie przecież nieustannie popędzają. Boję się nie zdążyć z czymś, boję się spóźnić, zawalić jakiś termin. W końcu sam nie wiem, z czym i do czego się śpieszę, ale pogania mnie niecierpliwość. Żyję jak w transie. I właśnie wczoraj moja niecierpliwość zwariowała! Nie miałem do czego się śpieszyć. Nie wiedziałem co robić.

– A nie można inaczej? Po co się tak spieszyć? – pyta Marta Kubę, a zarazem siebie samą.

Nie pierwszy to raz, wysłuchując kogoś, Marta utożsamia się z nim, jakby w osobie siedzącej naprzeciw dostrzegła własne odbicie. Cóż, ludzie miewają podobne problemy. Ona również żyje jak w gorączce, zapracowując się na tych wszystkich etatach, półetatach, pracach społecznych i zleconych. Też jest pracoholikiem. Tylko jej pośpiech bardziej naturalny, bo musi i zarobić na życie, i jakoś się w pracy wykazać, i wyrobić sobie nazwisko wśród terapeutów, no i musi pomagać innym. Czyjś natomiast pośpiech dziwi. Przecież Kuba ma forsę, wygląda też, że już zrobił karierę.

– Po co się śpieszyć?? – powtarza jej pytanie zaskoczony. – Wszyscy tak żyją! Przynajmniej wokół mnie. Ja sobie nie wyobrażam, jak można inaczej. No niby jak?

Mówi teraz wolniej, z namysłem i narastającym zdziwieniem. Po raz pierwszy – jak Marta zauważa – zmienia ton. Dotąd wyrzucał z siebie zdania głosem nie dopuszczającym sprzeciwu, jak ktoś, kto wie wszystko najlepiej. Teraz w to wkrada się zwątpienie.

Marta opowiada, niby jemu, a niby sobie samej, jak to dawniej na wsi chłopi podobno śpieszyli się tylko gdy nadciągały chmury i należało przed deszczem zdążyć z robotami polowymi, by siano nie zamokło ani zboże. Kiedy indziej trwali sobie beztrosko w błogiej bezczynności. Słońce starczało za zegar. No i pianie kogutów. Kury też dobrze wiedzą, kiedy iść spać na grzędę.

– No wybacz, bezczynność to dla mnie abstrakcja! – wykrzykuje Kuba z oburzeniem. – Zupełna abstrakcja! Jestem w stanie zrozumieć komputer, modem, Internet, nawet życie na księżycu czy pozagrobowe, albo procesy biochemiczne zachodzące w mózgu, ale nie bezczynność! Tak sobie siedzieć i patrzeć w przestrzeń, minutę, dwie, sto, ile tak można? To nie dla mnie. Boję się myśli, jakie wtedy mogłyby przyjść. Jak tej ostatniej niedzieli. Nie! Ja muszę coś bez przerwy robić!

– Żeby coś zagłuszyć? Zabić lęk pustki?

– Może… Nigdy się nad tym nie zastanawiam.

– Żeby zarabiać?

– To również. Trzeba żyć na poziomie, mieć szybki samochód, wakacje w ciekawym miejscu, kolacje w dobrym lokalu, no i modne gadżety. Musi się zmieniać sprzęt na ten nowszej generacji z większą ilością funkcji… Nie problem kupić. Gorzej, co zrobić z poprzednim! Tym zdezaktualizowanym!

– Wszystko co Kuba mówisz, obraca się wokół forsy.

– Nie bądźmy naiwni! Taki jest świat! Nie ja go wymyśliłem! Liczy się przede wszystkim pieniądz. Pieniądz, no i czas!

Teraz Kuba podrywa się, spogląda na zegarek, a gdy Marta uspakaja go, że jak ustalili, mogą rozmawiać do późna, siada. Powraca do zwierzeń. Powtarza, że on musi żyć tak, by bez przerwy coś się wokół działo. Im więcej zdarzeń w ciągu dnia, ba, w ciągu godziny, minuty, tym życie pełniejsze. Kiedy nic się ważnego nie wydarza, może dopaść nuda albo lęk. One skradają się za każdym.

Mówi teraz wolno, jakby zabrakło mu tupetu. Zastanawia się, rozważa. Oczy rozszerza mu zdziwienie. Głos chwilami mu drży. Widać po raz pierwszy to wszystko odkrywa. Dotychczas tylko działał. Pogrążony w działaniu, wiecznie śpieszący się, nie miał czasu się zastanawiać.

Właściwie jemu nuda nie grozi. Tego pojęcia też nie zna. Nie ma na takie coś czasu. Wystarczająco szybko przed tym ucieka, a w razie czego potrafi zabić to pracą czy rozrywką. Gra w tenisa, żegluje, jeździ konno i na nartach. Jak czas pozwoli, bierze udział w rajdach samochodowych. Uwielbia, kiedy w podnieceniu szybkością gra wzburzona adrenalina! Na co dzień bywa na siłowni. Napoci się tam, lecz zaraz czuje, niemal namacalnie, kojące endorfiny. O czymś takim czytał w Internecie. Lubi mieć zawsze intelektualną podbudowę. Do wszystkiego podchodzi naukowo. Nie na próżno był wybijającym się studentem i po każdym semestrze otrzymywał nagrodę rektorską, a teraz zaszedł w karierze dość daleko.

A na co dzień wystarczy mieć komputer i modem. W niczym nie wypełniony weekend, prosto z łóżka, jeszcze w piżamie, wchodzi w świat wirtualny, włącza komputer i ćwicząc hantlami, zagląda w witryny www. Włącza się w sieciowe dyskusje. Tak to wciąga, że zapomina o hantlach, które później – po otrzeźwieniu z komputerowego upojenia – znajduje w najdzikszych miejscach, nawet na talerzu, bo o śniadaniu też zapomina. Czasem na wpół ubrany, nieogolony, tkwi w tym do późnych godzin, póki nie wyrwie go ważniejszy telefon, bo mniej ważne odbiera na pół świadomie. On ma w Internecie własną stronę. Rzeczywistość wirtualna naprawdę potrafi wciągnąć. W tym nierzeczywistym świecie spotyka realnie żyjących, najciekawszych, ludzi.

– Tylko ubolewam, że brak mi czasu na książki. Kiedyś poświęcałem się temu z większym oddaniem. Teraz ledwie mam czas na fantastykę, ale do Tolkiena i Eco wciąż wracam. Tylko komputer jest o takie coś zazdrosny. Odciąga od tego. Lubi wyłączność.

Kuba urywa, a Marta z pedagogicznym zacięciem docieka:

– Pijesz coś? Zażywasz?

Wyrwany że swych podniecających wynurzeń tak naiwnym pytaniem – patrzy na Martę, jakby nie rozumiał. Wreszcie eksploduje śmiechem.

– Nie ma mowy! Nawet sprawdzenie, jak to jest po czymś takim, nie wchodzi w grę! Źle by wpływało na umysł. Mój mózg to sprawność mojej firmy i pieniądze dla wielu ludzi. On pozwala zagarniać z tego świata to, co najinteligentniejszym dostępne. Do Mensy, tego klubu dla ludzi z wysokim ilorazem inteligencji, powyżej 140, też należę.

Zamyśla się. Ożywienie z jego twarzy znika. Ciągnie swą opowieść wolniej i ciszej. Znów analizuje, dlaczego w niedzielę zagubił się w swym, tak zawsze logicznie ustawianym porządku. Obudził się z drapaniem w gardle. Na moment sobie poluzował, czego nigdy nie robi, i nie pogrążył się w czymś istotnym. To go zgubiło.

Z tą zgubą to przesada, ale naprawdę zaskoczyło go, że na nikogo nie czeka, nikogo nie potrzebuje. Zadrżał lękiem. Więc dopadło go coś, co czaiło się za plecami. Wtedy przypomniał sobie słowa przedwojennego przeboju, jaki dziadek nieraz podśpiewywał.

Otwiera znowu elektroniczny notes i puszcza Marcie jeszcze kawałek:

„
kiedy już gwiazdy ginęły na niebie,

powrócił mój smutek i

szepnął:

na próżno, łzy w

oczach stanęły”

– Krępujesz się opowiedzieć to własnymi słowami?

– Raczej tak. To strasznie ckliwe! Tylko nie wiem, czy XXI wiek, wyprany z sentymentalizmu, będzie lepszy? Może nie byłoby takiego zdziczenia obyczajów. Ale to naturalny bieg świata, niezważający na nasze małe chcenia. Nie czas na sentymenty, gdy pogania elektronika. Kto temu intelektualnie nie sprosta, pozostanie pariasem historii…

Kuba znowu spogląda na zegarek. Wyjaśnia, że jego wczorajszy ból gardła, to u pracoholika ponoć syndrom marnowanego czasu. Najpierw pojawia się chroniczne zmęczenie oraz lęk przed marnowaniem czasu i pozostaniem w tyle za… Potem bóle gardła. W końcu pada się na serce. Tak mu wyjaśnił kolega, lekarz. On zresztą sam haruje po dwadzieścia pięć godzin na dobę. I jeszcze gra w tenisa, jeździ konno. Tylko żenić się nie ma czasu, a ma grubo po trzydziestce.

– Za czym tak gonisz? – dopytuje Marta, kiedy Kuba urywa.

– Sam nie wiem…

– Kuba, ile ty godzin dziennie pracujesz?

– Ile pracuję? Ja nie wiem gdzie kończy się praca, a zaczyna przyjemność. Moja firma to moja radość. Siedzę tam cały dzień, a potem dalej rozwiązuję problemy, w domu i gdzie tylko jestem. W restauracji jadam w związku z interesami firmy. Ćwiczę na siłowni, jeżdżę konno, gram w tenisa, wszystko, żeby utrzymać kondycję do pracy i być wszędzie, gdzie nawiązać można korzystne kontakty… Nawet śpię po to, by nabrać sił do pracy. Inaczej nie marnowałbym na to czasu.

– Kuba, ty jesteś czystej wody japiszon! Młody, zdolny, z forsą i straszliwie zaharowany. Zdaje ci się, że żyjesz jak chcesz, a tu musisz zarabiać, żeby grać w tenisa i jeździć konno. Z kolei trawi cię lęk, że w rozrywkach marnotrawisz czas zamiast zarabiać. I tak w koło Macieju. To błędne koło. Popadłeś w niewolę. Czy pieniądz starczy ci za wszystko…

– Trudno, świat w tym kierunku zdąża! W dobie urynkowienia, prywatyzacji…

– Przestań się martwić całym światem. Niech się on toczy swoim torem. Skup się na swoim własnym zakątku…

Kuba długo wpatruje się w Martę jakby jej wcale nie widział. Wreszcie kiwa głową.

– Wiem, muszę pogłębić swój francuski… A latem wyruszyć do Paryża… Popatrzeć na bukinistów nad Sekwaną, na malarzy na Montmartre, na kloszardów. Zgłębić styl „high-tech”. Skosztować ślimaków… Francuzi potrafią czerpać urodę z życia…

Marta uśmiecha się. I u niego ten przymus: „muszę to, muszę tamto”. Niełatwo przestawić się na inne tory. Ona też tym grzeszy, chociaż to niby zaleta… A Kuba dorzuca:

– Sam nie wiem, żyję na luzie, czy bez przerwy w transie? Czasem przy komputerze dopada mnie osobliwa gorączka! Jakiś szał jak podczas rajdu samochodowego… Napływ adrenaliny! Euforia!! Pojawiają się niesamowite pomysły! Jeden goni drugi! Zapominam o jedzeniu, o spaniu. Dla takich to chwil warto żyć!

IX

PSTRA SZATA BŁAZNA

Marta Żaleńska przełyka naprędce obiad w stołówce urzędu miejskiego, gdzie pracuje jako wizytator szkolny i pośpiesza do kolejnych zajęć. Z trudem wdziera się do zatłoczonego tramwaju. Pamięta, żeby oddychać głęboko i rozluźnić mięśnie twarzy, by nie ulec znowu natręctwu powtarzania słowa: „circumambulatio”. Jak chce, zapanuje nad sobą. Liznęła przecież ezoterycznych nauk.

Wciśnięta między obce łokcie, plecy, torby, rozważa, nie pierwszy już raz, czy nie powinna stać się kobietą na miarę trzeciego tysiąclecia i przesiąść do własnego samochodu. Prawo jazdy ma, a mąż na taki zakup nie poskąpi. Nie musi to być luksusowy wóz. Byle jeździł. Tylko wciąż nie wiadomo, jak z nimi jest, może Włodek wybrał święty spokój z dala od niej. Jego przedłużający się zagraniczny kontrakt może nieprzypadkowy. Tylko on ukrywa powody. Nieraz mu przecież dopiekła. Drażniła ją jego ciamajdowatość. Może tam znalazł bardziej wyrozumiałą. Dotąd ani się na ten temat zająknął.

Nie układało się im jak po maśle. Ona wiele wymagała, miała wieczne pretensje. Pomimo wyrzutów sumienia nie potrafiła się powstrzymać, by coś zostawić nie takie jak trzeba, by nie zwrócić uwagi, nie wymusić zmiany na lepsze. On lubił spokój, a ona porywała go swą żywiołowością, zadziwiała irracjonalnymi wybuchami raz entuzjazmu, raz irytacji. Tylko on nigdy nie mówi wprost, o tym co boli. Woli cierpieć w milczeniu. Ale zza granicy przysyła przedmioty zbytku. Dla niej i dla córki. A ile razy o coś go poprosi natychmiast spełnia. Dobrze to wróży, czy źle? Może on szczodrością znieczula swe poczucie winy i jej podejrzenia? Może nie chce już z nią dłużej?

Dlatego teraz tyle czasu nosi w torbie list ze stanowczym zapytaniem, kiedy wróci z tej swojej zagranicy. Tyle już tygodni upłynęło, a jej wciąż brak odwagi, by nadać ten list na poczcie i raz to rozstrzygnąć.

Niech on tylko nie szuka wybiegu, że chodzi o pieniądze. To nie było dla nich aż tak ważne! Chyba, że tylko ona wmawiała jemu jej punkt widzenia? Może dla mężczyzny punktem honoru jest zapewnienie rodzinie dostatku. Dlaczego nie dopuszczała go do głosu?

Czyżby obwiniała siebie? Ależ nie! Od poczucia winy tylko krok do nerwicy, do kompleksu niższości. Z drugiej strony wyrzuty sumienia wyznaczają podstawy moralności. Jak bez nich wiedzieć co dobre, co złe. „W tym problem” – myśli Marta. To znowu coś, co niełatwo rozstrzygnąć. W tym momencie czuje, że w swych rozważaniach znowu dochodzi do punktu granicznego, gdzie jej zasady biorą w łeb, stają się nieprzydatne.

Tłok w tramwaju zacieśnia się, żeby jedni mogli wysiąść, a inni wsiedli. Marta przerzucana falą ludzi gubi wątek. Musi warknąć, żeby osiłek z glacą ogoloną na zero nie opierał się całym ciężarem na jej ramieniu. Kto wie, może to złodziej kieszonkowy? Robi sztuczny tłok i okrada pasażerów? Wdaje się w szarpaninę słowną. W końcu odpycha „chamidło”, sycząc, by lepiej sobie jeździł hulajnogą i odwraca się plecami. Mogła uniknąć awantury? Oczywiście. Tylko po co być ofiarą losu?

Przeciskający się do wyjścia dopychają Martę do barierki i po chwili w tramwaju robi luźniej. Tutaj większość wysiada, bo kończą się osiedla z blokami. Dalej tramwaj wjeżdża w dzielnicę domów jednorodzinnych. Tam Marta ma swą poradnię. Spogląda w popłochu na zegarek, czy zdąży. Mógłby ktoś na nią czekać albo dzwonić nadaremno o poradę. Straciłaby wiarygodność. Dwadzieścia po trzeciej. Zdąży.

Nieustannie się spieszy i boi się spóźnić. Otacza się zegarami. Na ręce, w telefonie komórkowym, w każdym pokoju. I na kuchence mikrofalowej i piecyku gazowym. Dzwonią, tykają albo straszą wymownie cyframi czasu. Rano budzą ją aż trzy budziki. Nakręca je zaraz na różne godziny, żeby nie zapomnieć, że o czwartej ma zebranie, o piątej trzydzieści prelekcję dla rodziców. Terkot budzika, niczym węzełek na chusteczce, ma o czymś przypomnieć. Ach, że wieczorem powinna gdzieś zatelefonować. Do kogokolwiek.

Tęskni już za rozmową z kimkolwiek, kto nie potrzebuje porady, nie dręczy go kompleks niższości ani nerwica. I prawdę mówiąc nie bardzo ma do kogo dzwonić. Z jej kłującą naturą trudno mieć przyjaciół. Jednak z wiekiem zmieniła się na korzyść. Nie jest już tak patetyczna, bezkompromisowa. Usilnie nad sobą pracuje. Ale i tak zdarza się jej powiedzieć o jedno słowo za dużo w momencie, gdy wszyscy owijają prawdę w bawełnę. Nie ukryje pod grzecznościowym uśmiechem niechęci do kogoś, kto rozmija się z przyjętymi normami. To chyba uczciwe: okazać błądzącemu swą dezaprobatę. Ale w ten sposób zraża sobie ludzi. Inni znowuż zazdroszczą jej sukcesów. W końcu nie ma do kogo zatelefonować. Powinna zadbać o więzi towarzyskie. Przytulić do siebie życzliwych i nieżyczliwych. Tylko brak na to czasu. Mało bywa w domu.

Niepotrzebnie te budziki nakręca, i tak pośpieszy na zebranie prosto z pracy, a stamtąd urwie się na prelekcję. Później zegary wydzwaniają w pustym mieszkaniu, a ona gdzieś tam na mieście biega od zajęcia do zajęcia. Żadnego obowiązku nie zaniedba. Jedynie przyjemności muszą poczekać. Zawsze zamierza więcej, niż jest w stanie zrobić, choć dwoi się i troi. Czemu te zegary tak się śpieszą?! Dokąd poganiają? Kalendarze! Zmarszczki. Siwe włosy.

Tramwaj wspina się pod górę. Przybliża się ściana zieleni. Coraz więcej drzew. O czym to rozmyślała? O czymś przykrym. Zatem nie warto. Ale i o czymś budującym. Ach, że kiedyś była strasznie bezkompromisowa. Dotąd w jej słowniku nie ma powiedzenia: „nie chce mi się”. Rzadko używa słów: „pragnę”, „marzę”, czy choćby: „powinnam”, bo one osłabiają poczucie obowiązku. Za to co krok mówi: „muszę”. Dlatego z samozaparciem myje okna w chłody przedwiośnia czy jesieni, trzepie dywany i nie zastanawia się, czy to lubi. Wstaje rano o szóstej i bierze chłodny prysznic. Cały dzień rozwikłuje czyjeś biedy, troski, zaniedbania, wysłuchuje najbardziej przykrych zwierzeń. Biega po ciemnych zaułkach na wywiady społeczne do rodzin z marginesu. Nieraz w ich nie remontowanych, nie sprzątanych mieszkaniach cierpi jej oko i nos. Dokłada starań, by z tego wydobyć te nieporadne kobieciny i niczemu niewinne dzieciaki. Robi to wszystko, bo zmusza ją do tego jakiś wyższy cel. Przed laty potrafiłaby ten cel nazwać, ale teraz boi się śmieszności. Wystarczy, że musi i już. Jak mus, to mus.

Niegdyś tym, którzy powstrzymywali jej bezkompromisowe działania, rzucała w nos cytat z Heilperna, że życie łatane kompromisami jest niczym pstra szata błazna! Odkąd rozleciało się jej narzeczeństwo z Mateuszem, wypowiada te słowa ostrożniej.

To było przed laty, jak wyjechała do niewielkiego miasta na prowincji uczyć matematyki. Ładnie tam było: kwadratowy ryneczek z zabytkowymi kamieniczkami, stara architektura, las za miastem. Białą od piasku ścieżką wędrowało się do jarzębiny w czerwonych koralach. Prowadzili ją tam tamci ludzie. Tylko ona patrzyła na wszystko krytycznie, a oni uważali, że lepiej wybaczać błędy i doskonalić ludzi.

Aptekarz Owiłło był w tamtym miasteczku powszechnie lubianą postacią. Wszyscy mu się kłaniali. On przemierzając rynek w drodze do swej apteki, tylko wymachiwał w powitaniach kapeluszem i przez to marzł nieustannie w głowę. Jaka to była apteka? „Pod Orłem”, czy przypadkiem nie „Pod Koziorożcem”? Czyżby aż tak wyrzuciła tamto wszystko z pamięci? Długi i chudy Konowicz, szeregowy urzędnik banku, trochę zazdrościł Owille estymy, ale zgodnie wtórowali sobie w dyskusjach, jak tu lepiej urządzić świat. Konowicz wymyślał w tym względzie pocieszne i wzniosłe teorie. Przedstawiał to w sążnistych epistołach do wszelkich redakcji i był wiecznie sfrustrowany, że te listy przemijają bez echa, a jego epokowe odkrycia nikomu niepotrzebne. A wesolutkie żony obu panów oraz pani Celestyna, wdowa, u której wynajmowała pokój, wszystkie skłonne każdemu nieba przychylić, wciąż coś piekły, smażyły, przyrządzały. To nalewkę „Benedyktyn”, to smażone z ciasta „łapy niedźwiedzie”.

Tam poznała Mateusza. Pomagał jej oswoić się z obcym miejscem, zrozumieć ludzi, którzy po trosze dziwili, po trosze imponowali. Był krewnym Owiłły i jako również magister farmacji pracował w tej samej aptece. Zaręczyli się i, jak wypadało, ustalili datę ślubu. Potem ją przesunęli. Raz i drugi. On był flegmatyczny. Ciągle powtarzał: „czy to wypada?” i tym się we wszystkim kierował. Wydawało się, że do siebie pasują, bo oboje bardzo serio i pełni skrupułów. Tylko ona była bardzo zażarta w swej doskonałości. Całkowicie wyprana z poczucia humoru. Nie uznawała żadnych kompromisów. Miewała chwile, kiedy odsłaniała odwrotną stronę swej porządności, skłonność do niszczenia całego świata, złego świata. Mateusz martwił się, że tak nie wypada mówić.

Tymczasem popadła w zatargi z uczniami. Dawała im za dużo zadań do odrobienia i za dużo dwój. Kłóciła się z innymi nauczycielami. Podpadała dyrektorce. Na jej zastępcę syczała pod nosem: „glista”. Wszyscy mieli pretensje, że traktuje uczniów okrutnie, za dużo wymaga, oceny zaniża. Wymagała, żeby się nauczyli! Po to jest nauczyciel! Matematyka to podstawa inteligencji – mówiła. Zawsze wymagała wiele od siebie. I innych. Zarzucano jej, że niszczy wszystko wokół siebie, zadręcza wszystkich, bo nazbyt krytyczna, każdą zabawę psuje krzywym spojrzeniem. To tam nazwano ją czarownicą. Zaczęto jej unikać. Milkły na jej widok rozmowy. Poczuła się dysonansem. Nie pierwszy raz. Wszędzie bywała nie zadomowiona. Jakby chodziła w za ciasnych butach. Na za wysokich obcasach. Każde nawet krzesło ją twardym siedzeniem odpychało, gdy próbowała na nim przycupnąć.

Mateusz wybaczał jej, bo był wyrozumiały. Tylko się bał, co ludzie powiedzą. Dobroduszny sybaryta, zawsze w pogodnym nastroju, pragnął dopasowywać się do innych, żeby i jemu i im było dobrze. Lubił się pośmiać, dobrze zjeść. Już wtedy przejawiał skłonności do tycia. Potrzeby życiowe miał niewygórowane, nie pragnął nic ponad przeciętność. Praca w aptece spełniała do reszty jego aspiracje. Zapewniała szacunek otoczenia i pieniądze. To wystarczało. Na więcej brakło mu wyobraźni. Sam raz wyznał, że gdyby nie był człowiekiem, chciałby być psem u dobrego gospodarza, miałby dobrą wyżerkę, ciepłą budę. Zdegustowana zawołała, że lepiej być lwem i wzbudzać strach. Mateusz zdziwił się. On zawsze się dostosował, Marta – burzyła. Nie był w stanie w pełni jej zrozumieć. Ona też siebie nie rozumiała. Zmartwiony perswadował, żeby odpuściła trochę i patrzyła na innych łaskawszym okiem, tak przez palce. Oburzona powtarzała swoje: życie łatane kompromisami jest jak pstra szata błazna!

Z czasem przestała być swego taka pewna. Oni też z mniejszym przekonaniem jej doradzali, odpowiadała mniej stanowczo, coraz ciszej, a wreszcie cichutko, powątpiewającym tonem. Na koniec łamiącym się głosikiem prosiła Mateusza: no powiedz, że mam rację. Nie wiedział, co odpowiedzieć. Wtedy ledwo dostrzegalnie pytała: dlaczego ja nie mam racji? Wszystko, cokolwiek robię, ma podwójny ciężar, a czasami tak to ciężkie, że aż nie czuję…

Poradził jej, by pisała pamiętnik i notowała w nim wszelkie spostrzeżenia, maksymy oraz powiedzonka, choćby o tym błaźnie w połatanej szacie, bo to takie ładne. Wtedy krzyknęła wściekła, że wolałaby raczej „zapomnik”, nie utrwalanie każdego dnia, a zapominanie!

Przeraził się: „Aż tak nie lubisz siebie samej?” Odkrzyknęła: „Nienawidzę!”.

Potem ten czasownik w pierwszej osobie wykreśliła ze swego słownika. A z pamięci tamte przeżycia, bo skończyło się niefortunnie. Ale, Bogiem a prawdą, mocno zawiniła. Jeszcze nie była gotowa do jednania się z ludźmi. Kto by z taką, jak wówczas była, wytrzymał? Musiała przejść do ludzi daleką drogę. Bała się spojrzeć Mateuszowi w oczy. On wprawdzie wybaczał jej każde potknięcie, zacierał dobrotliwie każdą zadrę z otoczeniem, ale poczytywała mu to za kompromis. Wstyd jej było, że się tam nie popisała. Powinna być doskonała w każdym calu. Nie osiągnęła ideału. Czuła się do szczętu skompromitowana. Wzięła nogi za pas. Czmychnęła bez słowa. Zdobyła się zaledwie na odesłanie pierścionka z krótkim listem. Choć przelewanie słów na papier nie sprawiało jej nigdy trudności, pisała go w niezmiernym mozole. Pogryzła długopis, zabazgrała kilkanaście kartek, drugie tyle podarła, zanim wyszła możliwie najmniej toporna wersja. Ale nie często pisze się takie listy.

Wspominając to teraz po latach w tramwaju, naciska zielony guzik nad drzwiami i wysiada. Maszeruje do willi, gdzie mieści się jej poradnia. Dochodzi czwarta. Rozgląda się, czy nie czai w pobliżu ktoś podejrzany i wyciąga z torebki pęk kluczy. Otwiera bramę. Kilkoma susami przebywa alejkę pośród świerków i wkłada drugi klucz w zamek do drzwi. Jeszcze trzeci zamek i czwarty. Nastawia ucha, czy ze środka nie słychać telefonu.

Nikt nie dzwoni, ani po poradę, ani w żadnej innej sprawie. Marta wyrównuje rząd krzeseł w korytarzu. Chodzi niecierpliwie od okna do okna. Układa książki i papiery. Tego dnia nie ma terapii grupowej. Dopiero o piątej ma przyjść człowiek, który zamówił wizytę telefonicznie. Jeszcze go nie widziała. Takich zamawia na późniejszą porę, kiedy po drugiej stronie domu są już lokatorzy. W razie czego, gdyby okazał się psychopatą czy bandytą, będzie walić w ścianę. Tyle się słyszy ostatnio o napadach. Nie na darmo zdobyła pistolet gazowy. Nie boi się, jej wyobraźnia nie sięga w niebezpieczne sfery, ale roztropniej zachować ostrożność.

Nie ma na razie nic do roboty. Odsapnie i weźmie się za lekturę. Siada przy biurku tak, żeby przez otwarte drzwi widzieć cały korytarz i zamiast czytać, wraca do wspomnień. Rzadko sobie na coś takiego pozwala.

Właściwie, trudno powiedzieć, że tamto z Mateuszem źle się skończyło. Tam po raz pierwszy zrozumiała, że nie wszystkim na świecie jest źle. Jej dotąd było zawsze źle. Każde krzesło ją odpychało, wszędzie czuła się, jakby chodziła w za ciasnych butach, wśród ludzi brakowało powietrza do oddychania, bolały zaciskane usta. Tylko sądziła, że tak musi być, bo człowiek stworzony do wyższych celów niż dbanie o własne samopoczucie. Tamci zaś, Owiłłowie, Konowiczowie, Celestyna, Mateusz, potrafili się śmiać ochoczo z byle czego, śpiewali na majówkach i przy stole, zajadli się smakołykami. Było im dobrze i chcieli naprawiać świat, by wszystkim było lepiej. To oni zarazili ją skłonnością do naprawiania. Tylko u nich wypływało to z optymizmu, u niej przeciwnie – z niezgody na zastany świat. Ale uwierzyła, że może być on doskonalszy. I teraz ją nazywają: „zawzięta naprawiaczka świata”. Złośliwi mówią nawet: „wściekła”… Gorzej gdyby mówili: śmieszna.

Mateusz zwrot pierścionka skwitował krótko: „Jeśli taka twoja wola – trudno, dziękuję ci za wszystko”. Jaki dobrze wychowany! Jaki zrównoważony! Właściwie drażnił ją swą normalnością, minimalizmem wymagań. Nie mogła mu wybaczyć, że mógłby być psem dla budy i wyżerki. Długo nie potrafiła wybaczać uchybień ani innym, ani sobie. Przez to się wszystko rozpadło. Nie walczył o nią, nie prosił o nic. To ją ubodło. Chyba bardziej ją to wszystko bolało niż jego. Taki kompleks mógłby uróść do niebywałych rozmiarów. Musiała wziąć się w garść, wywrócić swój charakter na nice.

Zaczęła zachłannie szukać ratunku w poradnikach. Szybko wmówiła sobie, że jest wolna od jakichkolwiek kompleksów. Nie ma żadnych słabości psychicznych i już! Nic nie hamuje jej dążenia naprzód. I tak się zaczęło jej obecne życie. Teraz innym pomaga.

Zaledwie niekiedy z ociąganiem przyznaje, że ma za sobą kilka nieudanych spraw, choćby zerwane narzeczeństwo. Coś w niej wtedy szydzi: „On o ciebie nie walczył, bo jesteś brzydka. I jeszcze zła”.

„Zła?! Nie! Wszystko robiłam, by było najlepiej! Byłam tylko niewłaściwie dobra. Niestety”. Teraz jest mniej brzydka. Nie na darmo zamęczała się gimnastyką, dietą, do bólu zaciskała swe za grube wargi, wstawała o piątej rano na pływalnię. Stała się mniej… niedoskonała.

Przemianę zaczęła od podstaw. Napisała do kobiecego pisma o poradę, jak skompletować swą garderobę. Wszystko, co jej doradzono, sztuka po sztuce, nabyła: dwie spódnice – wąską i plisowaną, trzy bluzki, sweter, płaszcz, pantofle i kozaki… polecaną bieliznę, czapkę, szalik, rękawiczki, wskazaną ilość rajstop… szlafrok… To w czym dotąd chodziła – spaliła. Bez drgnienia powieki.

Prawie nową, acz nie dość modną kurtkę zaniosła biednym i tak trafiła do dzielnicy zaniedbanych dzieci. Patrzyły w nią z ufnością. Garnęły się do niej. Potrzebowały ciepłego słowa, gestu aprobaty. Wzruszyła się. Postanowiła nauczyć ich innego życia. Potem dostrzegła, że bywają przebiegłe, cwane, że kłamią, kradną, ćmią papierochy, ale pod powłoką zła kryje się pragnienie dobroci. To przeważyło. Zaczęła szkolić się w psychoterapii, w resocjalizacji W nowym więc ubraniu, z nowymi zamierzeniami, zaczęła inne życie.

Poprzedniego nie lubi wspominać. Zerwanie narzeczeństwa wypiera ze świadomości. Nawet tamtejsze przysmaki: „nalewka benedyktyn”, „łapy niedźwiedzie z ciasta”. Każda jarzębina w koralach przypomina tamtą, obok której bielała ścieżka wijąca się pośród sosen, tylko żadna już nie tak koralowa. A ile razy słyszy którąś z pieśni ułańskich, jakie tam wyśpiewywali ochoczo przy suto zastawionym stole, doznaje wzruszenia, choć chciałaby i o tym zapomnieć.

Coś jednak zyskała. Wiarę, że i ją można pokochać. Dzięki temu następna historia znalazła finał przed ołtarzem. Już nie pragnęła, by jej wybrany był lwem czy tygrysem. I tak swą witalnością przyciągała mężczyzn spokojnych. Udało się jej. Ma nawet udaną rodzinę. Tak do niedawna sądziła. Tylko brakuje czasu na uładzenie po kobiecemu ogniska domowego. Chętniej myła podłogę, niż bawiła się z dzieckiem w koci łapki. Nie potrafiła wymyślić bajki na dobranoc, a kołysanki fałszowała.

Włodek czasem podziwiał żony kolegów napełniające spiżarnie słoikami konfitur i ogórków kiszonych. Rozważała taką możliwość, bo powinna być też wzorową panią domu, ale miała akurat kolejne szkolenie na temat psychoterapii, to znowu prelekcję albo egzamin i odkładała robienie zapasów zimowych na czas, kiedy nic ważniejszego nie będzie. Nie przyrządzała też golonki ani kołdunów czy placków kartoflanych, bo nie tylko pracochłonne, ale niezdrowe. Dużo cholesterolu, mało witamin.

Może teraz Włodek spotkał za granicą taką, która mu dzierga na drutach szaliki i dopieszcza podniebienie przysmakami. Nic nie wiadomo. Dlatego nie poprosi go o środki na samochód, a związane z jego nieobecnością obawy poskromi. Leczy innych, to i siebie potrafi. Tylko spychany w podświadomość niepokój o męża wychodzi w lęku przed poruszaniem się w zamkniętym pudle, jakim jest auto, między pędzącymi zewsząd pojazdami. I ten lęk się nasila. Nie wie, czy warto to przełamywać. Musiałaby stanąć oko w oko z prawdą o opóźnianym powrocie do kraju męża, gdyby go poprosiła o środki na samochód. Kiedyś się to i tak wyjaśni. Po co dobijać nadzieję? Nie podejmuje zatem kroków, by zmienić swój środek lokomocji. Tramwajem wjedzie w trzecie tysiąclecie, szepcząc bezwiednie to swoje głupie: „circumambulatio, circumambulatio”.

A dziś ciągle nikt nie dzwoni do poradni, nikt nie przychodzi. Nie za wielu chce powierzać swą psychikę w ręce terapeuty. W naszym kraju dyshonor ujawniać takiemu swe słabości. Po pomoc przychodzą najczęściej kobiety, niezaradne życiowo, rozmamłane, brzydkie, głupio zakochane. Narzekają na zdrowie, na los, na ludzi. Ona ma przez kilka seansów terapeutycznych doprowadzić je do lepszej formy. Psychicznej. Panowie decydują się na jej pomoc rzadziej. Zwykle od progu zarzekają się, że przywodzi ich tu jedynie ciekawość. Później krok po kroku znikają uprzedzenia i odsłaniają się pełne trosk oblicza.

Marta krąży tam i z powrotem po pokoju. Porządkuje dokumentację, otwiera książkę, jedną drugą, ale podirytowana czekaniem, nie może się skupić. Za ścianą słychać już sąsiadów, czuje się więc bezpieczniej. Zresztą w poradni nie ma nic, na co by się jakiś bandzior połakomił. Targa nią niepokój sama nie wie o co. Ten o męża potrafi już odpędzić. Dawno powiedziała sobie, że kiedy o mężczyznę trzeba być zazdrosną, on już tego nie wart.

Przypomina sobie, że wczoraj zapisała w notesie zdanie z książki, które jest dobrym hasłem dla terapii. Wywiesi je na ścianie, aby przychodzący od razu widzieli, czego oczekiwać. Zadowolona, że znalazła sobie zajęcie, wyciąga brystol i pisze wielkimi literami:
UPRAWIAJ BEZINTERESOWNĄ DOBROĆ, CZYŃ WSZYSTKO

PIĘKNIEJSZYM
.

Bierze pineski i wychodzi przybić to na korytarzu. Wisi tam już afirmacja:
MAM NIEOGRANICZONE MOŻLIWOŚCI UCZYNIENIA

MOJEGO ŻYCIA WSPANIAŁYM.
Od tego rozpoczyna terapię grupową. Jak w to uwierzą, są uratowani.

Gdyby nie bała się śmieszności, wypisałaby też ulubiony cytat z Heilperna. Jeszcze pamięta: „
niejeden cichy obywatel, którego

życie łatane kompromisami niczym pstra szata błazna, staje się

na moment człowiekiem, mocarzem zdolnym do czynów wielkich,

kiedy
…” Śmieje się, jak ta wypowiedź, sprzed dziewięćdziesięciu lat, melodramatyczna. Dlatego zwykle podawała ją w okrojonej formie. Dopiero by się nabijano, że ona, taka przesadnie poważna, ma w sobie tyle sentymentalizmu. Przecież ciągle zwalcza w sobie człowieka irracjonalnego, kierującego się emocjami. Chce by nią powodował wyłącznie rozum.

Ale od nadmiernej powagi tylko krok do śmieszności. Wyśmiano by ją, gdyby odsłoniła swe tajemnice. Ludzie czerpią przeogromną radość z upokarzania innych. Szczególnie zakompleksieni. Tacy, komu zazdroszczą, temu muszą dołożyć. Dla pogrążonych w dołku wszyscy inni stoją wyżej. A rany ośmieszenia bywają śmiertelne. Dlatego ona, broń Boże, nie odsłoni swego czułego miejsca, swych – jak mawia – zawahań psychicznych. Jeszcze by tego brakowało! I tak musi odpierać wiele ataków. Inni terapeuci, do których gabinetów niechętnie ktoś zagląda, zarzucają jej, że nazbyt obcesowa i wszystkich chce przerobić na swoje kopyto. Nie szkodzi. Ona naprawdę patrzy na każdego okiem „poprawiacza”. Po coś w końcu tworzy się te teorie psychologiczne, nauczające jak żyć. A jeszcze tylu tego nie umie.

Krążą też plotki, że zadręcza przychodzących na terapię i przekracza dozwolone granice. Tłumaczy im, że to transgresja – czyli przekraczanie samego siebie, wznoszenie się ponad swe uzdolnienia i poglądy w celu sięgania po doskonałość. Śmieją się, że to raczej wariactwo.

No cóż, może jest i zwariowana. Kiedyś za ciasny był dla niej gorset układnej nauczycielki przedszkola, czy liceum, a teraz świecącej przykładem inspektor szkolnej, czy nawet opiekunki młodzieży zaniedbanej. Chciałaby nieraz czegoś więcej. Po co w kółko zanudzać, innych i siebie? Czasem ma siebie, takiej ponurej męczyduszy, dość! Aż ją korci, żeby kopnąć w kąt swą porządność, zasady i hasła i zrobić coś głupiego! Wyszaleć się raz! Ale to tylko krótkie chwile. Teraz ma na to naukowe wytłumaczenie, że to transgresja. Tak nazwane zwariowanie przestaje być karygodne.

Zaczyna gubić się. Wszystko przez to, że od kilku lat jest sama. Powinna wreszcie wysłać list do męża, który od tygodni nosi w torebce. Wysiądzie dziś z tramwaju koło poczty i go nada. Coś ją jednak powstrzymuje. Nie czuje się na siłach raz przeciąć wszystkie wątpliwości. Nie chce, by mąż się dowiedział, jak bardzo jej na nim zależy, gdy może on już nie wiąże z nią swych planów.

Kiedy tak siedzi zamyślona, rozlegają się czyjeś kroki na schodach.

X

JEŚLI TWOJA NIENAWIŚĆ TAK WIELKA…

Drzwi otwierają się i na korytarzu pojawia się mężczyzna w okularach o grubej oprawie. Idąc w jej stronę odczytuje wiszące na ścianach maksymy. Uśmiecha się, a wargi ma odęte. Z pewnością śmieszy go ich górnolotność. Nie wygląda sympatycznie – ocenia Marta od wstępu urażona jego miną, a ponieważ jej uprzedzać się nie wolno, szybko koryguje, że ten nie wygląda na bezradnego, który nie przeżyje bez pomocy. Człowiek o ostrym spojrzeniu, podkreślonym kołami okularów, błyskający co rusz szkłami, robi wrażenie mądrzejszego. Taki peszy otoczenie Trzeba się przy nim mieć na baczności, bo zdaje się tylko czyhać, aby zbić z tropu ironiczną uwagą. Wychwyci każde potknięcie.

Ktoś bezgranicznie zadowolony z siebie nie wzbudza sympatii. Dopiero jak odsłoni skrywaną niepewność, lęki, kompleksy – staje się w pełni człowiekiem. W każdym tkwi pestka słabości. Tylko u niektórych zbyt głęboko schowana.

Myśląc tak, zaprasza przybyłego do gabinetu, wskazuje mu krzesło, a ten od razu pyta, czy wolno palić? Milczy zaskoczona. Dotąd odpowiadała wykrętnie, że są lepsze metody na uspokojenie. Tym razem pozwala na papierosa. To ułatwi kontakt. Podsuwa mu spodek od szklanki na popiół. Ten zapala i głosem nie budzącym sprzeciwu oznajmia:

– Przyszedłem, jak mówiłem przez telefon, zaintrygowany ogłoszeniem.
JEŚLI TWOJA NIENAWIŚĆ TAK WIELKA, ŻE NIE MA W

TWYM

SERCU MIEJSCA NA INNE UCZUCIE, ZADZWOŃ ALBO PRZYJDŹ

DO PORADNI DLA STRAPIONYCH
. Ale uprzedzam, będę mówił tylko to, co sam uznam za stosowne. Chcę zachować incognito. To chyba bez znaczenia dla psychoterapii. Może mnie pani nazywać krótko: Witold i już.

Marta kryje się za uśmiechem, niepewna, czy przybyły nie zacznie się nabijać z egzaltowanych haseł jej terapii. Zaczyna się gęsto tłumaczyć, że dała taki inserat, aby więcej osób dowiedziało się o jej poradni. Czymś musiała zaintrygować. Nawet jeśli ociera się to o śmieszność. Mówiąc to czuje, jak nazwa, którą nadała poradni, jest niedorzeczna.

Bardzo ją to peszy. Ale nie może się z tym zdradzić. Nie powie też, że mało osób przychodzi tu po pomoc. Jak tak dalej będzie, pójdzie z torbami. No, na życie to jej starczy, ma jeszcze etat w szkolnictwie, półetat w sądzie dla nieletnich i różne prace zlecone. I mąż przysyła środki z zagranicy. Ale i tak w przedziwny sposób pieniądze się rozchodzą. Nie ma głowy by jeszcze zajmować się głupią portmonetką. Tę przyziemność już sobie daruje.

Jednak jej obawy, że pójdzie z torbami, to tylko kamuflaż wobec niewtajemniczonych. Ukrywa swe prawdziwe intencje, których oni by nie pojęli. Właściwie nikomu nie zawierza swej tajemnicy. Te „torby” to synonim fiaska w zamierzeniach. Nie daje poznać, ile ta praca dla niej znaczy. W rzeczywistości najbardziej się boi, że jak zabraknie chętnych do psychoterapii, runie jej cel życia, by nieść pomoc innym. Ludzie tak bardzo nie umieją żyć! Ona musi ich tego uczyć. Innego pomysłu na własne życie nie ma. Tylko w tym się widzi. Po to kończyła studia podyplomowe i dokształcała się na wszelkich kursach, szkoleniach, prelekcjach, przestudiowała tony literatury fachowej Straciła na to wiele forsy, zaprzepaściła wiele innych szans. Uszczerbku doznało nawet jej szczęście rodzinne. Dlatego jej działalność nie może obrócić się wniwecz. Klęska to gorsza niż straty materialne. Zresztą nie miałaby na co wydawać wielkich pieniędzy. Nawykła żyć skromnie. Wyrosła w skromnej rodzinie, potem wybrała taki model życia za przykładem swych mistrzów duchowych. Ale dla dobra swej działalności poniesie każdą ofiarę. Dlatego wymyśliła intrygującą nazwę dla swej poradni. W zeszłym tygodniu dała górnolotny anons do prasy. Wysupłała nań ostatni grosz. Zwabiony tym ogłoszeniem mężczyzna siedzi teraz przed nią i opowiada, zaciągając się papierosem:

– Musiałem tutaj przyjść, bo od jakiegoś czasu moje myśli, spuszczone z cugli, zdążają ku nienawiści. Coraz trudniej je poskromić.

Milknie i patrzy w Martę badawczo, jakby sprawdzał, jaki wywołał efekt. Takie od wstępu mocne wyznanie i do tego wyrażone tak kwieciście na pewno robi wrażenie. Zazwyczaj sama musi długo wyciągać wyznania z pełnych zahamowań cierpiętników. A ten jakby się popisywał. Jednak Marta ma wypracowaną twarz pokerzysty i tylko pochyla się z troską w jego stronę, podpierając ręką podbródek. A ten ciągnie:

– Mam już dość świata i ludzi! Dręczy mnie chamstwo i agresja. Na każdym kroku. Drażni, to za mało powiedziane. To mnie dobija, dusi… Przyszedłem, bo naprawdę cierpię. Z jednej strony rozum mówi, że należy spuścić z tonu. Więcej bliźnim wybaczać. Inaczej sam się zadręczę. Wpadnę w choróbska. Z zawałem na czele. Nie, zawał to od razu mnie zabierze z tego padołu płaczu, a zawistni tylko się ucieszą, kiedy mnie trafi szlag. Z drugiej strony nie jestem w stanie wybaczać ludziom niedoskonałości. Tej ich małości. Trzeba świat udoskonalać. I ludzi. Wydaje mi się, że każdy tak czuje, ale może takich jak ja jest mniejszość. Jednak nie mogę się pozbyć przekonania, że człowiek potrzebuje robić coś wielkiego, żeby czuł, że jego życie ma sens. Żeby nabierało wielkiego wymiaru. Żeby każde poczynanie miało wspólny mianownik w czymś ważnym, wzniosłym i istotnym. Wtedy taki człowiek czuje się spełniony i szlachetny. Boję się tylko, że obecne czasy nie sprzyjają ludziom dążącym do wielkości, a jedynie malutkim wyznawcom mamony. Nawet idącym ku temu ścieżkami korupcji po trupach. Dlatego tylu trafia w końcu do gabinetu psychoterapeuty. Dlatego tylu teraz psychologów i psychiatrów…

– A wie pan – wtrąca Marta, kiedy Witold milknie, by strząsnąć popiół z papierosa – mnie też zarzucali bezkompromisowość. Popadałam przez to w konflikty. Ale to już przeszłość. Teraz potrafię patrzeć na wady ludzi przez palce. I wybaczam. Tylko nadal chcę każdego ustawić według tego, jaki być powinien. Po coś przecież są te pedagogiki i psychologie.

Witold spogląda na Martę uważnie i zaciąga się papierosem. Kiwa głową ze zrozumieniem i powraca do swego:

– Każdy ma wady i zalety. Nawet, jak Pismo Święte głosi, więcej skłonności ku złemu. Tylko cholera, wychowuje się człowieka od prehistorii, pouczali prorocy, filozofowie, pisarze, a człowiek wciąż daleki od ideału. Nawet jeśli nie jest gangsterem, złodziejem ani przeciętniakiem, nie czyniącym nikomu nic złego, ale kimś o wyższych aspiracjach duchowych. Człowiek wykorzystuje zaledwie dziesięć procent swoich intelektualnych możliwości! Dlaczego tak głupio marnujemy nasze człowieczeństwo?! I za krótkie życie?

Witold mówi z każdym zdaniem głośniej, coraz bardziej zdyszany. Policzki i nos mu czerwienieją. Szkła okularów błyskają złowieszczo. W końcu, zachłysnąwszy się emocjami, urywa. Dusi z przesadną siłą niedopałek papierosa na spodku, zapala kolejnego i kiedy Marta milczy, podejmuje wątek.

– Z drugiej strony – myślę sobie – dlaczego ci, dla których flaki się wypruwa, dla których tworzy się po nocach artykuły i eseje, przegrzebując do tego kilometry bibliotecznych półek, psując oczy, jakoś tego nie potrzebują. Nie są w stanie zrozumieć takich mądrości. Zresztą nie muszą się wysilać, bo mają obrazki w telewizji, te wszystkie teleturnieje i romansidła. Filmy ambitniejsze lecą po północy, kiedy tacy już chrapią. Wszystko po linii najmniejszego oporu. Małe i mdłe. Czuję się wyalienowany! Nawet sfrustrowany!

Czyżby ten facet był naprawdę jej odbiciem? – myśli Marta. Ma wydatne usta jak ona. Nienawidzi kompromisów i wszystko chciałby rozwiązać intelektualnie. W tym są podobni. Tylko on wygląda na mizantropa. Jest raczej niechętny ludziom. Tym się różnią.

Siedzi, zalewana powodzią słów, wyznań, sarkań. Powoli przestaje się kłopotać, co mądrego wtrącić, pozwala sobie tracić wątek. Witold przerywa tylko na moment zapalania kolejnego papierosa. Musi go wysłuchać, żeby coś doradzić, ale znużona przesadną erudycją niekończących się zdań, rozszczepiających włos na czworo, naszpikowanych wyszukanymi terminami, przestaje zmuszać się do uważnego słuchania. Pilnuje tylko, by jej twarz nie przyoblekła się w senną bezmyślność, a usta nie rozdziawiły się ziewaniem.

A Witold gada i gada. Pali przy tym jak komin. Wymachuje szeroko ręką uzbrojoną w papierosa. Rośnie przed nim sterta popiołu i niedopałków. Wyrzuca z siebie monotonnie zdanie za zdaniem. Marszczy przy tym czoło, że paski nad okularami, pogłębiające się przy każdym akcencie, nadają twarzy wyraz bolesnego zatroskania. Zbliża się pora zamknięcia poradni. Jak mu przerwać? A on ciągnie i ciągnie swoje.

– Życie przeciętnego obywatela, choć korzysta z łącz telewizyjnych, nawet Internetu, mentalnie niewiele różni się od życia jego przodka z maczugą. Do takiego nie docierają subtelne wywody filozofów, tworzone w natchnieniu arcydzieła malarstwa i literatury, poezja i idee uczonych. On ma swój zamknięty świat. I niejeden powraca do maczugi, czyniąc użytek z kija bejsbolowego. Narasta liczba rozbojów na przypadkowych przechodniach. W historii obserwujemy podobne okresy przesileń cywilizacyjnych. Społeczność najpierw wspina się w swych osiągnięciach coraz wyżej, osiąga szczyty, i następuje plateau, jakiś zastój, a potem szybko się cofa, spada, dochodzą do głosu siły irracjonalne, nastają czasy barbarzyństwa. Czy terroryzm nie jest tego objawem. I różne ekstremy…

Wbrew zasadom Marta zerka ostrożnie na zegarek.

– Pani się śpieszy? Do domu?

– Nie, tylko wzdrygam się przed wyjściem na ciemną ulicę.

– Podwiozę panią. Mam parę spraw na mieście. Dziwne, że i pani się czegoś boi. Pani jest osobą twardą i aktywną. Zaraz to poznać, po szybszym oddechu, ruchach. Trudno, trzeba żyć coraz szybciej… Takie czasy… I trzeba być twardym. Wpajam to mojej córce. Ona zanadto na te czasy subtelna.

Urywa, jakby połapał się, że zdradza czyjeś tajemnice i zaciągając się kolejnym papierosem, opowiada, że sam również się ciągle śpieszy. Ma tysiące obowiązków, powinności, terminów. Nieustannie za czymś goni. Czasami chce to wszystko rzucić w diabły. Tylko wtedy nadeszłaby pusta chwila, z którą nie wiedziałby co zrobić. Ze strachu przed tym, a niekoniecznie dla forsy, haruje świątek i piątek, jak świrnięty pracoholik. Człowiek bierze na siebie tysiące powinności, po prostu aby zabić czas, aby odpędzić strachy, jakie przychodzą wraz z wolną chwilą. Dlaczego? Bo w takim momencie można by było zobaczyć, że nie ma żadnego sensu i nie wiadomo po co biega się tak i biega aż w końcu zapuka kostucha i wszystko na tym padole staje się nieważne. Nie wiadomo po co to wszystko. Może jednak syty mieszczuch, przysypiający przed telewizorem, ma rację, że nie warto aż tak się wysilać?

– Dlatego przyszedłem tu do pani, by uporządkować myśli.

Marta nie słucha. Ma pomysł na kolejny anons do prasy:
JEŻELI

ZNALAZŁEŚ SIĘ W

PUSTCE ŻYCIOWEJ, PRZYJDŹ DO PORADNI

DLA STRAPIONYCH.
To powinno chwycić. Równocześnie myśli, że i ona nie ma czym wypełnić pustki, żeby nie roztrząsać bez przerwy co z jej małżeństwem, z rodziną, czemu córka uciekła do innego miasta. Męczą ją te rozważania. Dlatego choć się śpieszy do czekających w domu lektur, nauki angielskiego, do sprzątania, ciepłej kąpieli i chwili oddechu, to boi się tam wracać, bo tak tam pusto. Właściwie niewiele ją tam ciągnie. Tylko w tej chwili nie jest w stanie nic już – oprócz smutku – wyłowić z monotonnych zdań Witolda. Usiłuje powstrzymać ziewanie, utrzymać bystrość spojrzenia, ale powieki stają się ciężkie.

Ten człowiek spodziewa się, że ona mu da jakąś moc, jaka jest już w samym słowie: „po-moc”. Ale on od niej silniejszy. Taki nie da sobie dmuchać w kaszę. Nie pozwoli nic sobie narzucić. A teraz mówi i mówi, zasypuje ją rozważaniami. Dawno się w tym zgubiła. Oddycha z ulgą, gdy Witold na chwilę milknie, by zapalić kolejnego papierosa.

Szybko poleca mu, by na kolejną wizytę wypisał sobie wszystko, co go martwi, co cieszy, i o tym będą rozmawiać. On nieruchomieje. Patrzy w nią zdziwiony i na wpół zapalony papieros mu gaśnie. Pewnie spodziewał się większych rewelacji, zaskoczenia czymś, w co trudno uwierzyć, a ona zdobyła się tylko na coś tak banalnego. Nie jest w tym odkrywcza – wie o tym. Ale on uściśla zadanie.

– Zapisać negatywy i pozytywy? Odnośnie mojej osoby, czy całego świata?

Znowu pogrążył ją przesadą. W desperacji odpowiada, by pisał co chce, byle z rozróżnieniem na plus i minus, najlepiej na kartce przedzielonej pionowo na pół. Witold kiwa głową że zrozumieniem, zgniata papierosa i podrywa się do wyjścia. Nareszcie! Marta zamyka po kolei szuflady, okna, szafy, drzwi. W końcu puka umówionym sygnałem w ścianę, by lokatorzy z drugiej strony wiedzieli, że wychodzi.

XI

W DOMU KUKI

Na klatce schodowej spod zwijających się warstw farby wyłażą wcześniejsze kolory: czerwieni, zieleni, żółci, pociemniałe od brudu. Schody strome, wyżłobione pośrodku od depczących je latami stóp, a poręcze, niegdyś ozdobne – teraz podparte tylko gdzieniegdzie, aż strach, że się spadnie. Żarówki ledwo się jarzą, i to z rzadka, jakby wstydziły się odsłaniać niezbyt chlubne zakamarki najeżone rupieciami. A tu trzeba wspinać się aż na trzecie piętro, by zrobić wywiad w domu dziewczyny zaplątanej w kradzież samochodu, Kuki.

Wołają na nią Kuka. To skrót od nazwiska Kukułka. Na imię ma Ksaweryna. Marta przypomina sobie, że w tej dzielnicy z nigdy nie remontowanymi kamienicami, z ciasnymi zaułkami bez drzew, z podwórkami pełnymi śmieci, smutni ludzie lubią nadawać dzieciom wymyślne imiona ze starych romansów, z obco brzmiących kalendarzy. Licytują się w pomysłowości. A Kuka, choć wygląda na niegłupią i obrotną, z powodu chronicznego wagarowania trzeci rok zimuje w ósmej klasie i ani myśli uczęszczać do szkoły częściej. Jest w niej jednak coś, co wzbudza nadzieję.

Zmachana wspinaniem się po schodach, Marta znajduje w końcu właściwe drzwi, wymacuje dzwonek i naciska, ale nie słyszy, aby wydał jakiś dźwięk. Stuka więc palcem, potem pięścią, co rozlega się w klatce brutalnym echem. Nareszcie w drzwiach staje Kuka z utlenionymi włosami, w obcisłym, niezbyt świeżym, sweterku. Z rezygnacją prowadzi Martę w czeluście mieszkania. Trzeba się przeciskać w półmroku pośród jakichś pudeł i gratów ze sterczącymi rogami, nie wiedząc, czy macać wkoło rękami, czy lepiej nie. Wreszcie w smudze światła poznaje kuchnię po rozstawionych wszędzie garnkach.

Przechodzą przez nią do pokoju. I tu ponuro. Są wprawdzie dwa okna, ale między nimi czernieje pękata szafa, a w dodatku kamienice z drugiej strony ulicy rzucają cień. Marta nie może się powstrzymać, żeby nie zrobić uwagi, że ściana pomiędzy oknami jest zawsze przez kontrast najciemniejsza i nie wolno zasłaniać jej szafą, i to taką. Tu powinno coś rozjaśniać, chociażby lustro, a w tle okien kwiaty… Dopiero wiedziona myślą, co by takie lustro odbiło, spogląda w przeciwległą stronę i dostrzega na kanapie chuderlawą kobiecinę, na wpół okrytą kocem.

To chyba matka Kuki. „Jakaż ona wyniszczona!” – wzdryga się Marta, wyjaśniając pośpiesznie, kim jest i po co przyszła. Kobieta nie reaguje. Kuka stropiona usiłuje podciągnąć jej koc, jakby chciała ją zasłonić. Biedne kobiecisko. Wszystko w tym mieszkaniu zniszczone i nie pierwszej czystości. W każdym zakamarku jakieś ciuchy, rupiecie, rower bez koła, rozbebeszone radio, połamane krzesło. Ściany poczerniałe, spękane. Zajmuje to niewielką właściwie przestrzeń, ale gdy chwilę wcześniej pokonywała ją jako nieznany teren, najeżony niespodziankami, wydawała się rozległa.

Kuka przeciera krzesło rękawem i podsuwa Marcie, a ta nie wie, usiąść, czy lepiej stać. Współczucie dla starej kobiety okazuje się silniejsze od lęku przed poplamieniem spódnicy. Musi z nią porozmawiać. Na pewno potrzebuje pomocy. Tkwi cały czas bez ruchu w rogu kanapy, poowijana w sfatygowane części garderoby.

Nic nie mówi, kiedy Marta przedstawia szerzej cel swej wizyty, a zapytana o samopoczucie, tylko uśmiecha się bezradnie bezzębnymi dziąsłami. Podobnie jest, kiedy Marta chce wpisać w rubryki jej dane. Nie potrafi odpowiedzieć na proste pytania. Wymruczała jedynie nazwisko, lecz pytana o wiek, znów tylko się uśmiecha i porusza bezdźwięcznie ustami. Z pomocą śpieszy córka. Odpowiada za nią i poprawia koc, zakrywając przy okazji plamę na tapicerce.

Okazuje się, że kobieta nie ma nawet pięćdziesiątki, a zdradza objawy demencji. Marta słyszała, że to z przepicia, ale nie docieka, kiedy Kuka tłumaczy to chorobą nerwową, a jaką – nie wie, i pośpiesznie proponuje Marcie herbatę. Ta waha się, jak nie urazić jej odmową. „Chyba nie stać ich na taki poczęstunek” – usprawiedliwia się i dziękuje.

A Kuka wyraźnie zbita z tropu, jakby nie była zdecydowana, czy ma udawać pokorną, czy jak w szkole, odgrodzić się murem cynizmu.

– No co, Kuka, zamierzasz skończyć szkołę podstawową? Obiecywałaś.

– Głupio mi tam z młodszymi. Mam inne sprawy na głowie. Z mamą coraz gorzej…

Podaje matce pić, znowu czyniąc wysiłki, by ukryć jak najwięcej przed oczami przybyłej tu na wywiad społeczny kuratorki sądowej. Marta czuje się bezradna wobec sytuacji Kuki, tego prawie jeszcze dziecka. Wie z wcześniejszych wywiadów, że jej ojciec zatruł się gazem. Kuka, mówiąc o tym, podkreślała stanowczym tonem, że to był wypadek. Wyraźnie zależało jej, by nie uznano tego za coś innego niż nieszczęsny zbieg okoliczności. Ludzie różnie o tym gadali. Na domiar złego brat Kuki zginął tragicznie. Uciekał skradzionym samochodem i rozbił się na słupie. Drugi, po operacji głowy, od miesięcy w beznadziejnym stanie. Marcie zabrakło odwagi pytać, gdzie teraz jest.

Zdążyła już się zorientować, że rodziny będące pod jej opieką co i raz dotykają tego rodzaju nieszczęścia. Paskudne choróbska, wypadki. To gaz wybuchnie, to pożar, jakiś segment kamienicy się zawali, ktoś kogoś zadźga nożem. Mówią: trudno taki los.

Marta ma inne zdanie. Po prostu ci ludzie za nic sobie mają jakieś witaminy, mikroelementy, sport, świeże powietrze, słońce, wskazania lekarzy czy nauczycieli. Wódka bywa lekiem na wszelkie braki i smutki. Tutaj wielu źle znosi ograniczanie swobody przez osiem godzin pracy co dzień. Przyjemniej posiedzieć sobie przed telewizorem, pooglądać coś z kaset wideo, potem przenieść się do pobliskiego baru, by przy kufelku rozkoszować się życiem w gromadzie. A kiedy bieda przyciśnie, trzeba zdobyć grosza w sposób nie za bardzo fatygujący, można czymś zahandlować, kogoś wykiwać, wyprosić zapomogę czy choćby zrobić mały skok zwany gdzie indziej: kradzieżą. Mniej zaradni grzebią po śmietnikach. Wysmotruchani wloką na rozklekotanych wózkach po mleku zdobyczne klamoty.

Kiedy raz jakiś – jak mówili „święty”, bodajże nauczyciel – próbował ich pouczać, jak lepiej żyć, śmiali się do rozpuku. Dotąd przy kielichu pokrzykują, no to napijmy się tego niezdrowego i weźmy się do roboty! Bardzo ich to śmieszy. Marta wie o tym i w tej dzielnicy hamuje swe pedagogiczne zapędy. Wetuje to sobie na podopiecznych. Jako kurator sądowy ma obowiązek wciągać ich na drogę, uznaną przez ogół za moralnie właściwą.

Pcha się w najtrudniejsze sprawy i zawsze wierzy, że coś drgnie w duszy zatwardziałego złoczyńcy. Wierzy, że każdy chce być dobry, tylko nie każdemu się to udaje, nie każdy wie na czym to polega. Najgorzej gdy wzór czerpie taki od grupy oprychów i chce być dobry zgodnie z ich kryteriami. Ile razy niepoprawny łobuz trafi na koniec do poprawczaka, zmartwiona powtarza, że gdyby dano jej dłużej z nim popracować, efekt byłby inny. Tym usilniej przykłada się do następnych przypadków. Nie szczędzi czasu ani sił.

– Pani przyszła z pomocy społecznej? – pyta nieoczekiwanie matka Kuki, jakby zbudzona.

– Ta pani nie z pomocy, ale opiekuje się nami, żeby nam było lepiej – wyjaśnia gorliwie Kuka, cokolwiek upraszczając, pewnie dla oszczędzenia matce przykrych szczegółów.

– A, ciężko nam się żyje – wzdycha matka. – Oj ciężko… Syn… chciał się tylko przejechać… i tam stało drzewo. Drugi bez czaszki… Idą… idą po kolei… jak mąż… co gazem…

Kobieta ciągnie swoje powoli, urywanymi zdaniami, coraz bardziej chrapliwym głosem. Marta zbita z tropu, co rzadko jej się zdarza, nie ma pojęcia co powiedzieć.

– A pani, jak się czuje? – pyta po dłuższej chwili.

– Ja, co tam ja! – macha z rezygnacją rękami zapytana i po chwili milczenia dodaje: – Mówią, że piję… Niech pani nie słucha… Ale człowiek musi czasem… żeby zapomnieć… o tych wszystkich… Oni wrócą – urywa i ponownie zapada się w półsen.

Nic więcej do niej nie dociera. Ostatnie zdania rzucała pośpiesznie, jakby je często powtarzała. Widać, nieraz musiała się tak sumitować, choćby przed sobą samą.

– Mama ma takie dziwne chwile – wyjaśnia Kuka. – Zupełnie nie wiadomo co robić.

– Kuka, poodkurzaj tu. Potrzep koce. Weź się do prania… Dam ci detergent do odplamiania. Masz jakiś odkurzacz? Pralkę elektryczną?

– Popsute…

– Zrób tu porządek! Powyrzucaj te połamane krzesła, stare radia. To się już nie przyda.

– Dobrze. Tylko mama nie pozwala, bo to brata. Mówi, że on po to wróci. Że obaj wrócą. Nie wie, co się wokół dzieje, ale pamięta każdą szprychę od roweru i krzyczy, jak co ruszę.

Dziewczyna odpowiada to zrezygnowanym tonem. Sama nie podejmuje żadnego wątku. Marta ciągnie też bez entuzjazmu. Nie może znaleźć żadnego wytrychu do tej zamkniętej w swym niezrozumiałym świecie dziewczyny. Wreszcie zadaje pytanie, które ma być deską ratunku, ale nie bardzo wierzy, by Kuka zechciała ją pochwycić.

– Kuka, jesteś mądrą dziewczyną, starasz się wobec matki, powiedz mi: co ty lubisz robić? Lubisz na przykład czytać książki?

Dziewczyna ku jej zdziwieniu ożywia się. Z błyskiem w oku potakuje. Marta nie wie, czy mówi szczerze, czy chce tylko poprawić swój wizerunek w jej oczach, aby wymigać się od poprawczaka, co grozi za kradzież samochodu. Mimo to cieszy się i podtrzymuje gawęduszkę o książkach, młodzieżowych i poważniejszych. Wygląda, że jednak Kuka coś niecoś czyta. Jeszcze jej gusta literackie niewyrobione, oczytanie ubożuchne, ale zawsze. Marta podsuwa jej tytuły książek, jakie powinna przeczytać i ta szuka kartki, żeby je zapisać. Interesuje ją to. Tego raczej nie udaje, a jeśli nawet, to już dużo, że wie jaka być powinna.

Daje jej kartki z własnego notesu oraz długopis. Obiecuje przekazać jej trochę książek córki. Cieszy się, że ta dziewczyna odstaje od otoczenia, czyta coś, jest wrażliwa na piękno, a zeszła na złą drogę, bo życie jej nie pieściło. Skąd zresztą mogła czerpać wzorce? Takie dzieci pokutują za grzechy rodziców. W przypływie entuzjazmu, pyta ją, co wypożycza z biblioteki. Ta z ociąganiem wyznaje, że dopiero ma zamiar się tam zapisać, bo… zgubiła legitymację szkolną. Ucieka spojrzeniem w bok. Znowu kręci.

– A powiedz mi, co ty najbardziej lubisz robić?

– Lubię wiersze. Sama też je próbuję… pisać.

– To wspaniale! Pokażesz mi je?!

– Jak przepiszę je na czysto.

– Widzisz, każdy człowiek potrzebuje być z siebie dumny! Ty masz powody do dumy.

Rozmawiają i rozmawiają, a z tyłu matka Kuki z pustym spojrzeniem tkwi nieruchomo na kanapie, opatulona kocem, nie wiadomo: obecna czy nieobecna.

XII

LEKCJE DLA NIEŚMIAŁYCH, STRAPIONYCH I ZŁYCH

– Nadeszła pora na trening interpersonalny – zagaja Marta w kolejny czwartek. – To niełatwa sprawa. Jak pewnie wiecie, wszelkie uprzedzenia, urazy, niechęć, zawiść, nawet kamuflowane, bywają przez adresata wyczuwane. Najpierw więc należy zbadać, dlaczego jedną osobę się lubi, a innej – nie. W czym tkwią źródła wzajemnych zadrażnień.

Dziewczęta, siedzące kółkiem na materacach w pozycji półlotusu, wpatrują się w Martę z niepokojem. Tego się właśnie obawiały, ale nie można tego obejść. Marta też ma trudności z przekroczeniem tego punktu. Odwleka go. Wydłuża wstęp.

– Dziewczyny, musimy trenować umiejętność życia między ludźmi. Zaczynamy trening interpersonalny. Ale… to trudne. Bardzo trudne. Napijmy się wcześniej kawy.

Wstaje i nalewa wody do czajnika, zadowolona, że znalazła pretekst, by jeszcze przemyśleć czekające zadanie. Zawsze ma opory, kiedy na warsztatach dochodzi do tego punktu. Do ćwiczeń potrzebny kozioł ofiarny. Nie wie, kogo poświęcić.

Przygląda się Beacie. Dziewczyny zazdroszczą, że jej się wszystko układa. Zawsze ktoś taki w grupie bruździ. Taka nadwrażliwa, bo nie wyrobiła sobie łokci przy wpychaniu do tramwaju ani pyska, żeby odciąć się jakiemuś gburowi w tłumie, w urzędzie, bo ona jeździ własnym samochodem, a w urzędach pewnie za nią inni co trzeba załatwiają. Z drugiej strony Beata wzbudza w niej nadzieję, że otworzy przed nią jakieś ważne drzwi. Oczywiście nigdy jej o nic nie poprosi. Nie wolno. Ale może zdarzyć się jakiś cud…

Szczelniej zaciska wargi, i stwierdza z żalem, że Beacie nikt nie dorówna, a już nie ona, nie za ładna, z grubymi, spierzchniętymi wargami, z brzydkim śmiechem, z włosami, których nie może ujarzmić i choć je mocno ściska, ciągle są jak potargane. Z daleka rzuca się w oczy jak Beata urodziwa, elegancka, dobrze ułożona. Chyba o takiej mawia się: kobieta luksusowa. Nic dziwnego, że Zośka nie ma odwagi opowiadać przy niej, co przeżywała, kiedy w towarzystwie jej ojciec głośno mieszał łyżeczką herbatę.

Już pachnie kawą. Marta sypie na talerz herbatniki w polewie anyżowej, zapala po kolei świece. Gasi górne oświetlenie. Siadają dookoła stołu, sięgają po filiżanki, znad których ulatują obłoki pary. To jedna, to druga przegryza ciastko. Patrzą wyczekująco na Martę.

– Moje drogie, nasze warsztaty psychoterapii to po prostu lekcje dla nieśmiałych i zakompleksionych. Dla wszystkich strapionych i zmęczonych życiem…

– I dla poszukujących czegoś więcej – dorzuca Beata.

Odwracają się do niej zdziwione, a potem spoglądają pytająco na trenerkę (Marta wzdryga się, gdy nazywać ją „psychoterapeutką”), co ona powie? A ta sumuje:

– Można powiedzieć: lekcje dla szukających sensu życia.

W tym momencie wiatr z całej siły uderza w okno. Firana frunie w górę. Spada z trzaskiem doniczka. Płomienie świec chylą się, przygasają. Dziewczyny zamierają przerażone i tylko Zośka wrzeszczy: „Zamknijcie okna!”. Sama wciska się głębiej w kąt. Dopiero Marta wstaje i zaczyna zmagać się ze stawiającym opór skrzydłem okiennym. Śpieszą jej na pomoc Jola i Kinga. Wreszcie udaje się zamknąć i odgrodzić od podmuchów wichury. Pomimo to wydaje się, że ktoś się tu zaraz wedrze, że w ciemnościach za ścianą czają się złoczyńcy albo coś niewyobrażalnego i zaraz przebije mury! Teraz Zośka odważa się sprawdzić, czy drzwi dobrze zaryglowane. Zgrzyta kluczami. Szczękający łańcuch u drzwi potęguje dreszcz. Wiatr za oknem się wzmaga, dyszy, gwiżdże.

– Jak przyjemnie w takiej chwili skupić się nad kawą. – mówi nieoczekiwanie Marta

Rzeczywiście jej aromat spotęgowany anyżem herbatników zdaje się koić nerwy. To, co za oknem, przestaje być słyszalne. Marta pyta, która zgodzi się, by od niej zacząć eksperyment. Z jej wahania wynoszą, że to niewdzięczna rola. Spoglądają ku Beacie. Kiwa głową.

Mają ją owinąć papierem toaletowym od stóp po głowę, żeby zrozumieć, co czuje człowiek zniewolony. Krępują mocno jej nogi, tułów, ręce. Zośka, z jakąś mściwą satysfakcją, owija głowę Beaty tak szczelnie, że ta, by złapać powietrze, szarpie papier ustami i rozrywa. Zatacza się przy tym. Zośka przytrzymuje ją i kolejną rolką z zajadłością uszczelnia naruszone pęta na ramionach koleżanki. Jakby chciała ją zapętać już na śmierć. Nagle Beata wyrywa się z krępujących ją objęć. Wyswobadza rękę. Zdziera z twarzy zwoje papieru.

– Co czułaś? – pyta z niepokojem Marta.

– Interesujące doświadczenie. Przyda się w pracy – odpowiada Beata jak gdyby nigdy nic.

– Nie czułaś, że Zocha się wyżywa?

– Delikatność nie każdemu dana.

– Chcesz powiedzieć, że potrafi być złośliwa, uciążliwa, a nawet, tak do rymu… up… – Marta nie kończy nieeleganckiego epitetu, ale naburmuszona Zośka się go domyśla i wpada w gniew. Podrywa się! Z jej twarzy bije straszliwa obraza.

– Ja sobie takie coś wypraszam! Jeszcze nikt mnie tak nie nazwał

Na twarzy Marty błąka się ironiczny uśmieszek. To wpędza dziewczyny w popłoch. Zaraz oczekują podstępu. Jedna Zośka siedzi nadęta. Marta poleca, by po kolei osądziły, co myślą o obu koleżankach. Zacząć musi pierwsza od lewej Lucyna. Cedzi przez zęby oględnie, że Beata była w sytuacji stresowej… Ostrzej Beatę ocenia Jola. Że nie powinna tak mówić. To było niewspółmierne do tego, co zrobiła Zocha! Ta inżynier, dotąd bezbarwna, odzywała się niewiele.

– Beata cały czas się wywyższa! Jakby wszystkie rozumy pozjadała – dopowiada Kinga.

– Kłuje nas w oczy swą forsą! – uzupełnia Zośka.

Beata wbija oczy w podłogę. „Bezwolna taka, czy zdystansowana?” – zastanawia się Marta. Przecież na świeczniku trzeba mieć hucpę, całe tony bezczelności i nic sobie nie robić z ludzi. Czyżby naprawdę Beacie brakowało sił psychicznych?

Ośmielone jej milczeniem podszczypują natarczywiej. Jakby tylko na taką okazję czekały. Prym w dokuczaniu wiedzie Zośka. Kinga i Jola też dają się ponieść emocjom tłumu. Wygarniają Beacie, ile tylko się da. Dorzuca swoje Hanka. A tak się martwiła, że nikt jej nie lubi… Teraz wetuje to sobie w dwójnasób. Dziwne, że ta inżynier Jola, taka niby głaz, wszędzie dobrze wpasowana, ma w sobie tyle agresji. Mszczą się nie wiadomo za co. Każda nosi w sobie jakąś zadrę. Odwet przynosi ulgę. „Ale jej zazdroszczą – myśli Marta. – O to niby chodziło. To było potrzebne do eksperymentu. Ale posuwają się za daleko. Nawet jeśli któraś jest po stronie Beaty, nie odważy się przeciwstawić pozostałym”.

– Dlaczego wszystkie przeciwko Beacie? – bąka wreszcie Bożena. – Nie ona użyła obraźliwego słowa. Nie wygląda, żeby jej to przeszło przez gardło. To chyba prowokacja.

Ale głos Bożeny zanika w ogólnym wrzeniu. Więc milknie i tylko patrzy na rozwrzeszczane dziewczyny przerażonymi oczami. Milczy też Halina. Lucynie zbiera się na płacz, że sama wyzwoliła tę lawinę zła. Wreszcie Marta zaczyna się niepokoić… Ale się zagalopowały! Wpadły w zastawioną przez nią pułapkę i ujawniły skrywane animozje, kompleksy. Przepełnia je radość dokuczania. Widać ciągle się muszą hamować, a teraz poczuły się jak spuszczone z łańcucha i swe zadawnione urazy odreagowują na dziewczynie, którą nawet słabo znają. Czy aż tyle w nich kompleksów, że trzeba je wyzwalać tak agresywnie? A eksperymentalny „chłopiec do bicia”, czyli Beata, patrzy przed siebie w pustą ścianę z wyniosłą miną i zaciska mocno usta. To jeszcze bardziej rozdrażnia! Marta je ucisza.

– Źle mnie zrozumiałyście – mówi spokojnie Beata. – Jestem taka sama jak wy.

– No, żadna z nas nie jest reżyserem w telewizji. Tam nie ma wstępu dla maluczkich.

– Ja dopiero próbuję. Nawet nie wiem, czy mi się uda – broni się blado Beata.

– Nikt ci nie ułatwia? – naciska Kinga, a w głosie jej pieni się ironia. – Masz znane nazwisko…

– To tato. Ale ja wszystko zdobyłam sama. Przystępowałam do konkursów. Zaliczyłam na pięć francuski i angielski. Nazwisko nawet mi ciąży. Trudno ojcu dorównać. Zresztą on ma niełatwy charakter. Despota zapatrzony we własny pępek, co sam się zadręcza…

– Tere-fere. Pociotki zawsze najzdolniejsze! – nie ustępuje Kinga. – Znałam takiego. Wszędzie go popychano. Młodo został ważnym szefem i… wykończył się na serce. Bo sobie nie radził. Zabrakło mu pewności siebie. Podejrzewano nawet samobójstwo…

– Jeszcze niedawno – wpada jej w słowo Jola – mówiło się, że o karierze decyduje wszystko na „p”: partia, poparcie, protekcja, plecy, picie, piersi…

– A praca?

– Pracowici najszybciej wędrują na cmentarz.

– Przestańcie! – ryczy z całych sił Halina. – Dość tego! To nie do zniesienia! – wyje histerycznie. Łka i zakrywa twarz rękami.

Milkną zaskoczone. Co się stało?! Dotąd była oszczędna w słowach. Ledwie ją zauważały.

Długo wlecze się cisza, potrzebna do wyrównania zacietrzewionych oddechów, do odwrócenia nastroju. Lucyna sięga ukradkiem po pastylkę, ale zgromiona wzrokiem Marty, zamiera. W końcu Beata, przełknąwszy gulę w gardle, cicho zaczyna:

– Rzecz w tym, że sama miewam wątpliwości, czy nadaję się na reżysera. Brak mi bezczelności. Czasem boję się ludzi. Nie potrafię krzyknąć ostro do gromady ludzi, co w tej pracy niezbędne. Dlatego ciągle ktoś usiłuje wejść mi na głowę. Zwykła sprzątaczka bez pardonu zwymyśla całą hałastrę, kiedy jej zadepczą podłogę, a ja się boję większego zgrupowania. Podziwiam gruboskórne, pyskate baby. Dlatego nie uciekam od uszczypliwości Zośki. Tak wyrabiam sobie odporność.

– To niby ja gruboskórna?? – wykrzykuje Zośka, gotowa do rewanżu za taką obrazę.

– Ależ nie! Tylko, nie zaprzeczysz, ciut jadowita.

Zośka, otwiera usta zaskoczona i przez moment wygląda jak wyciągnięta z wody ryba. Nie wie jak reagować. Została obrażona, czy nie? Marszczy czoło. Bożena zaś wzdycha:

– Życie artystów tak fascynujące. My ci Beata po prostu zazdrościmy. Opowiedz coś więcej…

Beata rozgląda się zdziwiona. Wszystkie oczy wpatrzone w nią z zaciekawieniem.

– Obawiam się, że zawód reżysera nie najbardziej mi leży. Ja od małego najlepiej czułam się sama z książką w swym pokoju. A jeśli wśród ludzi, to w niewielkim gronie i tylko pośród mnie lubiących. Niby wiem, że nie wszyscy muszą mnie lubić, sama nie każdego jestem w stanie aprobować, a jednak potrzebuję przychylności jak tlenu. I co najgorsze: cieplarnianych warunków. To nie jest wywyższanie się, a kalectwo. Dlatego najchętniej zamykam się wśród książek, kiedyś pisałam nawet wiersze. Dla zatrzymania nastroju chwili. Nikomu ich nie pokazałam i dawno je zarzuciłam. Pozostała świadomość, że pisanie wierszy to najbardziej niezwykłe przeżycie. Chciałabym mieć talent. Na razie próbuję w filmie. Liczę, że uda mi się przekazać jakieś prawdy o życiu.

Beata, mówiąca dotąd z oczami wbitymi w podłogę, podnosi wreszcie głowę i rozgląda się. Wszystkie zapatrzone w nią. Opowiada więc dalej. – Tylko jestem za mało śmiała – kończy z zażenowaniem – nawet bojaźliwa.

– Jak ty sobie z tym radzisz?! – rzuca zdumiona Bożena.

– Kiedy brak czasu się nad tym zastanawiać, siły biorą się nie wiadomo skąd.

Beata urywa i swoim zwyczajem uśmiecha się, a wszystkie widzą, jak jej uśmiech bezradny. Dotąd wydawał się chłodny, pełen wyższości. Oddychają z ulgą. Jednak ta, której tak zazdroszczą też ma swój cień, nie wszystko leci jej jak po maśle.

– Rodzice nie mogą ci pomóc? – pyta Jola.

– Rodzice dużo mogą… – łapie się, że może być źle zrozumiana i poprawia – jak wszyscy, co dziecku nieba gotowi przychylić, ale sama muszę obmyślać programy, dobijać się o swoje i kierować ludźmi. Nikt nie stanie za moimi plecami, żeby poskromić tych, co wyczuwając moją słabość, próbują stawać mi w poprzek, usiłują mi się sprzeciwiać… Gdybym była mniej wrażliwa… Milknie i po chwili opowiada, jak to Proust w trzecim tomie
W

poszukiwaniu

straconego czasu
powiedział ustami doktora, że gdyby wyleczył babkę bohatera z nadwrażliwości, zmniejszyłaby się jej możliwość wczuwania się w poezję, w sztukę. Te twory ducha przestałyby być dla niej dostrzegalne.

– Życie artystów jest naprawdę intrygujące – włącza się Bożena. Ona rzadko się odzywa. Kiedy atakowały Beatę, wyraźnie się bała. Teraz ze spuszczonymi oczami opowiada. – Ja znam takiego. Pisuje wiersze, ale przede wszystkim jest malarzem. Wziętym ilustratorem książek i czasopism. Zdobył już uznanie, nawet sławę. Do tego gra na flecie. A jaki oczytany! Ile ma wiadomości! To jest mój chłopak, Andrzej. Właściwie już nie mój. Zerwałam z nim. Tylko my wciąż tak zrywamy i powracamy. Chyba nie jestem dla niego odpowiednia. Jemu – myślę – potrzeba dziewczyny z ostrymi łokciami, bo on sam niezaradny. Wyobraźcie sobie: zdolny, wszechstronny, cieszący się nawet sławą, a przy tym tak nadwrażliwy, że trudno mu żyć. On po prostu boi się życia i czegoś, czego nie potrafi określić. Popada w melancholię. Sam ze sobą nie może sobie dać rady. A ja szukam oparcia w kimś, kto mnie uchroni od złego. Tymczasem Andrzej jest kompletnie nieprzystosowany do wymogów kapitalizmu, kiedy to po trupach trzeba piąć się do kariery. O dobra materialne nie dba. Co zarobi, straci w nieobliczalnych transakcjach. Zawsze go ktoś naciągnie. Przegapi właściwy moment, żeby coś kupić, sprzedać, a nawet zapłacić czynsz. Budzi się, jak mu odetną telefon. Ale poproszony, odda ostatni grosz. I za każdego wykona pracę. Teraz planuje uczyć rysunków chłopaków z marginesu. Nawet chce się tam przeprowadzić. To najbardziej uczciwy i delikatny człowiek. Dlatego go wykorzystują. A on, życzliwy każdemu, uważa, że nie wypada zabiegać o swoje, walczyć. I tylko uśmiecha się zawsze smutno i martwi.

Urywa, a one milczą. Nikt nie odważa się przerwać ciszy. Wreszcie Bożena podejmuje:

– Czasem nienawidzę jego niezdarności! Jego smutku. Lęku i inności. Wtedy zrywam z nim. Potem żal mi go i wracam. Nasza historia to wieczna szarpanina pośród klęsk niezauważalnych dla postronnych. Ostatnio powiedziałam mu: koniec, ostatecznie. Już nie przestraszy mnie groźbą, że się zabije. Sama muszę nabrać sił. Dlatego jestem z wami…

– A więc nasz dzisiejszy eksperyment – zaczyna Marta i urywa, żeby więcej nie zdradzić. Myśli, że ta dobrze ułożona Bożena musiała dziś doznać nie byle jakiego wstrząsu. Każda z nich nosi w sobie jakieś piekło. Odsłaniają je powoli. Po to przyszły. Tylko na początku kłamią, że nie jest źle. Ciekawe co jeszcze o sobie ujawnią? Teraz zwraca się do Beaty:

– Powiedz mi, czego ty tak naprawdę szukasz? O czymś takim wspomniałaś, bo nie o wiersze tu idzie ani o filmy…

– Ja poszukuję jasności – odpowiada Beata. – Czegoś takiego, co nie jest ani jawą, ani snem, a stanem trzecim. Nie wiem dokładnie, jak to określić, ja to tylko wyczuwam i tęsknię za tym. Niekiedy w chwilach zachwytu wydaje się mi, żem tego bliska.

– Może do tego zbliżamy się w naszym circumambulatio…

– A właściwie co to jest?

– To krążenie po spirali w celu wzniesienia się ku najwyższemu „ja”, ku nadświadomości. Ale my możemy nadawać temu własny sens: wznoszenie się w zachwycie ku – jak mówisz – jasności, tej chwytanej intuicją, gdzie wszystko można ujrzeć wspanialszym, ciekawszym, sensowniejszym. Dotąd nie potrafiłam tego tak sprecyzować. Dzięki tobie to zrozumiałam.

– O czym wy mówicie? My tego nie rozumiemy.

– To coś jak rozmowy o duchach, jak spacery nocą po lesie. Wiedza dla wtajemniczonych.

– Dajcie spokój! – krzyczy znowu Halina.

Patrzą zdumione. Ona mało się odzywa, ale mocno reaguje na pewne tematy. Pora iść do domu. Czas zajęć dziś grubo przekroczony. Bożena zakłada futerko odwrócona plecami. Beata wymyka się pierwsza. Pozostałe wychodzą powoli, uzgadniają, która idzie w którą stronę, umawiają się, śmieją, ale śmiech ich wymuszony. Dzisiaj jakoś wszystkim nieswojo.

W tramwaju Marta siedzi odwrócona do szyby. Jest zła na siebie. Za daleko posunęła swój eksperyment, przekroczyła granice. Głupio jej. Bardzo! Mimo to powoli ulega euforii, bo dzięki Beacie odsłoniło się na moment coś tajemnego, czego poszukiwała od dawna. Ku temu warto podążać. Nie kariera była jej celem, nie popularność, ale właśnie to. Beata pomogła jej to uświadomić i nazwać. Jasność. Stan trzeci. Nadświadomość. Jeszcze nie potrafi tego jednoznacznie określić, ale już to wyczuwa. Ku temu wznosi się jej spiralne krążenie, to jej circumambulatio. Chyba każdy potrzebuje robić coś ważnego, żeby jego życie miało sens, nabierało wielkiego wymiaru. Nie, większość woli jednak żyć jak we śnie i nie wiedzieć wszystkiego dokładnie.

Zobaczymy co z tego wyniknie, myśli sennie, kiedy tramwaj wiezie ją ku domowi i monotonnie kołysze. „Circumambulatio, circumambulatio” – powtarza cicho i brzmi to niczym zaklęcie.

XIII

CONVOLUTA

Któregoś dnia znów odwiedza Martę Kapała. Skarży się, że spółdzielnia mieszkaniowa zlikwidowała pod blokiem dalsze tereny, gdzie były krzewy, huśtawki, piaskownica. Teraz dookoła bloku czernieje żużel i unoszą się kłęby pyłu. Na nim panoszą się wszelkiej maści samochodziska. Mieszkańcy oddychają spalinami i pyłem żużlowym jakby żyli na parkingu.

Wyrzuca z siebie te skargi niczym pistolet maszynowy i urywa przyduszony ciężarem rozżalenia. Po chwili dodaje ciszej, że jego żona wyjechała z dziećmi do rodziców. Trudno powiedzieć na jak długo. W jej przychodni likwidują etaty pielęgniarek.

Marta nie wie co poradzić. By zyskać na czasie, pyta o jego dom rodzinny. Kapała spuszcza głowę w zakłopotaniu. Wreszcie nabiera tchu i opowiada, jak zwykle monotonnym tonem.

– W tym właśnie sęk. Człowiek zostaje sierotą, gdy braknie ojca, matki, ale już tak do końca sierocieje, gdy traci dom rodzinny.

Ten jego niby jeszcze jest. To stara leśniczówka pod lasem. Wychował się wśród drzew. Bardziej przyrodę rozumie niż ludzi. Dlatego został specjalistą od zieleni, jak to mówią: „krzaczarzem”, ale nie chciał zakopywać się na odludziu. Mieszka tam jeszcze jego mama, stoją meble, pośród których się bawił, książki, jakie wieczorami całą rodziną czytywali. Widać jeszcze kreski na framudze drzwi, którymi znaczono kiedyś jak rośnie. Bratowa je zamalowuje, a wciąż spod farby wychodzą. Bardzo ją to irytuje. Chciałaby zatrzeć najmniejszy ślad po wcześniejszych mieszkańcach. Zła jak osa, kiedy któreś z rodzeństwa przyjeżdża. Wymyśla na ten czas malowanie mieszkania albo remont. Strach spytać o termin przyjazdu, bo żaden jej nie pasuje. A stara matka ma niewiele do gadania. Tak stracił rodzinny dom. Żeby mieć namiastkę tamtego, zaczął sadzić tutaj kwiatki. Pod blokiem. I nie może przeboleć, że inni to zasypują żużlem, zadeptują.

– Któryś filozof – mówi w zadumie Marta – powiedział, że życie małych ludzi polega na nieustannej obronie przed zadeptaniem. To wypełnia im żywot. Szarzy obywatele. Porządni, pracowici. Nikomu nie szkodzą. Ale są zaledwie śrubką w wielkim mechanizmie kapitałów, układów i korupcji. Na każdym kroku mogą być wykiwani, wykorzystani do czyichś interesów, wysyłani na mięso armatnie, narażeni na upokorzenie. Są zadeptywani oni, a co dopiero te ich ogródki… A świat toczy się swoim torem i nie zauważa małych istnień.

Kapała podrywa się wreszcie zdenerwowany, otwiera usta. Chwilę nic nie mówi, wreszcie wyrzuca z siebie:

– To okrutne! Jednak ciągle się naiwnie wierzy, że można stworzyć swój własny światek w domowym zaciszu, gdzie nie będzie dostępu dla ludzkiej złości. Wystarczy przekręcić za sobą klucz i za drzwiami pozostaną wszelkie chore ambicje, zawiści, zabiegi o dojścia, protekcje, układy, plecy – a wszystko po to, by choć na moment zaistnieć publicznie, stać się ważniakiem. A my, spokojni w swoim ustroniu. Już nie musimy kłaniać się tym pyszałkom nisko. Sami dla siebie jesteśmy wielcy. I możemy sobie pozwolić na poprzestawanie na małym szczęściu. Nie musimy włączać się w tamto za drzwiami – śmieszne targowisko próżności.

– Kiedyś – ciągnie Marta – wypadało być przyzwoitym i się cenić. Wypadało czytać książki, znać się na sztuce. Teraz na idoli kreuje się cwaniaków z wielką forsą. Potem ten i ów wędruje za kratki, bo narobił przekrętów. I gdzie tu wielkość człowieka? Do degradacji ideału przyczynił się też Freud. Ten od psychoanalizy, teorii snów i pomyłek…

– Wiem! – wtrąca szybko Kapała. – Odsłonił to, co nieprzyzwoite…

– A do tego małość człowieka udręczonego kompleksami niższości. Ja zawsze powtarzam, że granice naszego życia wyznacza lęk. To lęk krępuje, unicestwia wiele poczynań. Pan zawsze chciał być wzorowy. Bał się być nie taki, jak należy. Za bardzo chce być pan porządny. Dlatego kurczy się w lęku przed światem.

Kapała spuszcza głowę, zagryza wargę

– A słyszał pan o convolucie? To paromilimetrowy wirek, prosty organizm, o którym mało się wie. Taki cichutki Kowalski w świecie zwierząt, śrubka w wielkiej machinie. Convoluta żyje na wybrzeżach Francji, w strefie odpływów i przypływów oceanu. Ma tak prymitywną budowę i skromne potrzeby życiowe aż jej system trawienny uległ redukcji. Wypełniają ją zielone glony i ona żyje z ich przemiany materii. W rewanżu dba o potrzebne glonom do fotosyntezy światło słoneczne i określoną ilość wilgoci. Więc gdy nadchodzi przypływ, zagrzebuje się w piasku, a po odpływie wygrzebuje. I to cały żywot convoluty. Małe rozmiary, uproszczona anatomia, minimalna przestrzeń życiowa, minimum potrzeb, maleńko czynności. Tylko zadziwia w tym fakt, skąd ten prymitywny stwór wie, kiedy zbliża się przypływ i trzeba zagrzebać się w pisaku i kiedy się wygrzebać? Podobno hodowana w akwarium, daleko od swego wybrzeża, robi to samo o ściśle określonych porach, które pokrywają się z czasem przypływów i odpływów. Jakby dysponowała zegarem. Może i w życiu skromnego człowieczka – kończy Marta – takiej śrubki w wielkim mechanizmie świata, jest coś, co wykracza poza pełną poniżeń małość i nadaje jego żywotowi nieoczekiwaną wielkość. Rzecz w tym, by to w sobie znaleźć.

Na te słowa zgnębiony Kapała uśmiecha się.

– Ja też się nie poddam. Będę walczył o zieleń pod blokiem. Tyle się przecież mówi o ekologii. Ja się nie będę bał. Tak, w każdym człowieku jest coś…

Wstaje z fotela pełen zapału. Wychodzi, cofając się tyłem. W progu zatrzymuje się i stwierdza:

– Pani mnie podbudowała. Jak prawdziwa wróżka. Nie na darmo tak o pani opowiadają. Już czuję się kimś innym. Wszystko teraz wydaje się łatwiejsze do osiągnięcia. Uwierzyłem, że można nauczyć innych… szczęścia… Tylko powinna pani wywiesić sobie szyld: PRZYCHODŹCIE DO WRÓŻKI PO RECEPTĘ NA SZCZĘŚCIE. Niech pani tylko wymyśli ogłoszenia, a ja porozwieszam. Dobrze, pani Wróżko?

XIV

PUSTY POKÓJ

Beata niechętnie zabiera głos na seansach psychoterapeutycznych. Nie żeby miała mało do powiedzenia albo była aż tak nieśmiała, ale cokolwiek zamierzy, zanim otworzy usta, wydaje się bardziej skomplikowane, niż można by to przedstawić. Ubrane w słowa staje się zaraz uboższe, całkiem inne, banalne.

Nieraz widzi, jak słowa nie przystają do myśli, jak ją zniekształcają i tworzą artefakty. Tak jakoś wyszło, że wbrew intencjom, przedstawiła się dziewczynom w poradni, jakby była naprawdę osobą ważną, prawdziwym reżyserem. Sama co do tego ma straszliwe wątpliwości, a już być poetką, wcale jej nie w głowie. Realnie patrzy na swe możliwości. Pozostanie co najwyżej poetą „doszufladowym”. Jej wiersze pozostaną w sferze niespełnienia, bo brak jej odwagi na przekroczenie granicy bólu. Nigdy jej nie zadawalają. Tylko nie powie, że brak jej talentu, ale raczej odwagi na przekraczanie granicy bólu tworzenia.

Wie, że jest coś takiego jak talent, ale najważniejsze to chcieć to robić aż do bólu. I tak ma szczęście uszczknąć cokolwiek z tajemnej wiedzy, czym jest ta pasja, którą Bóg obdarza tylko wybranych. Chyba najwspanialsze jest w tym owo specyficzne patrzenie na świat. To nieustanne wypatrywanie przejawów piękna, poszukiwanie czegoś, co wzrusza, zachwyca i staje się pomysłem do czegoś.

Dziewczyny z poradni Marty wciąż ją nagabują o sukcesy, o sławnych znajomych i zaraz to dyskontują, wyśmiewając się, że ten, o którym mówi, to beztalencie, pijak, a tamten zboczeniec, jeszcze inny erotoman, zmieniający żony. Skąd takie opinie? Zdaje się tak widzą tych z góry, ci niżej. Broni się więc przed mówieniem o ludziach z branży. Po prawdzie nie jest ze wszystkimi za pan brat, jak dziewczyny sądzą, ale już przestała się martwić ich wyobrażeniami.

Nalegają, żeby odsłoniła swe słabe strony, co ponoć w grupowej terapii niezbędne. Najpierw trochę się zapędziła i przyznała się, że jest zbyt nieśmiała, by kierować tłumem. Trudno, niech wiedzą, że nie potrafi krzyczeć na innych ani kląć. Boi się, że gdyby podniosła głos, świat by się zatrząsł, wszyscy by ją wyśmieli, a jej serce by pękło. Kiedyś przyznała się, że jest lękliwa. Na obronę przytoczyła opinię Marcela Prousta, że tylko wrażliwość pozwala zostać artystą, bo dzięki niej można doznawać wrażeń innym niedostępnych. Gdybym panią wyleczył – powiedział doktor do babki bohatera
W

poszukiwaniu

straconego czasu
, wskazując na leżący koło jej łóżka tomik poezji – przestałaby pani odczuwać te wiersze. Dlatego Beata ma wątpliwości, czy słuszne są zabiegi psychoterapeutów przywracające nadwrażliwych do równowagi.

Pamięta, kiedy się tą refleksją podzieliła w poradni Marty, uśmiechy dziewczyn zgasły. „To ty sobie czytujesz Prousta” – ironizowały na kolejnym spotkaniu. – „Mnie to znudziło. Mnie na takie coś brakuje czasu. To dla pięknoduchów”. Za chwilę została sama, nawet ciastka sprzed jej nosa zabrały. Czuła, jak ich niechęć nabrzmiewa, bo ona czytała Prousta, a one nie były w stanie temu podołać. Przestały wybierać ją do wspólnych zadań, a jeśli już, to na samym końcu i tylko na ofiarę kolejnych ćwiczeń. Poddaje się bez zmrużenia powieki. Jest ponad to.

Wie, że one tak z zazdrości, bo czują się gorsze. W tym jej zwycięstwo. Tylko dziwi się, że nie bierze jej w obronę taka choćby przykładnie ułożona Lucyna, co tak dziecinne spieszcza „r”, albo smutna Halina, czy delikatna Bożena. Ta przecież ma chłopaka artystę, powinna być bardziej współczująca. Same jej nie dokuczają, ale nie bronią. Widać i one się boją, więc ulęgają presji tłumu, kiedy to zatraca się swą indywidualność. Sama musi uleczyć swe słabości. A Marta? Ta herod-baba nadawałaby się raczej na tresera w cyrku!

Beata nieustannie wyrabia w sobie umiejętność przebijania się łokciami. Inaczej niczego nie dokona. Słabość jest totalną przeszkodą, jak u tamtej poetki w różowym sweterku, co napisała niezły tekst, może i niezłe wiersze, niektóre genialne, a nie była w stanie się przebić. Zdolna, ale wszystkiego się bojąca stara panna i do tego, jak zwykle takie, bardzo egzaltowana. Wprost śmieszna. Wyrażała się górnolotnie i modulowała pretensjonalnie każde słowo. Szefowa rzuciła jej łaskawie: „ma pani radiowy głos” i ta dała się nabrać.

Przyszła do nich onieśmielona, a pełna euforii i w kółko, obciągając ten swój koszmarny sweterek, wygłaszała patetyczne slogany. Beata wzięła jej esej o poezji, bo nie miała odwagi biedaczce odmówić. Szefowa ustaliła, że zrobią z tego program. Ale po swojemu. Poszło w radio jako esej autorstwa Beaty i szefowej na podstawie jakiegoś nieokreślonego bliżej opracowania tamtej. Ona z tym swoim ugrzecznionym uśmiechem i tak by to zmarnowała w wiecznym przemierzaniu schodów przy poszukiwaniach, gdzie by ten pomysł sprzedać. I tak się pewnie spaliła w antyszambrowaniu przed drzwiami ważnych, nigdzie nie wpuszczona. Biedna, śmieszna, egzaltowana stara panna.

Potem ledwie odważyła się wyjąkać, dlaczego jej nazwisko, jako autorki opracowania, zepchnięto w cień. Padło ledwo dosłyszalne. Nie wystarczyła jej satysfakcja, że słuchała w radio własnych tekstów i że inni mogli tego wysłuchać?! O wpół do ósmej rano, ale jednak. Szefowa tak zarządziła. I właściwie nazwiska jej nie pominięto. Tylko przesunięto akcenty, wymieniono je ciszej, nie za każdym razem. Szefowa tak zarządziła. I honorarium jej dały. Nie za wielkie, ale jednak. Szefowa tak zarządziła.

Czasami to wspomnienie pali Beatę rumieńcem wstydu. Musi jednak brać przykład z szefowej i przyzwyczajać się, że skrupuły to rzecz dla słabych, bo zawsze silniejsi słabszych pożrą. Dzięki takim poglądom szefowa wylądowała wysoko, a o tamtej, nieśmiałej, słuch zaginął. Gdyby jeszcze kiedyś przyszła, Beata gotowa jej pomóc, ale się nie pojawiła. Nie wolno być tak słabą. A tym bardziej się z tym zdradzić. Naprawdę zrobiły dla niej dobry uczynek. Szefowa ucinała każdą wzmiankę na ten temat.

A jak przestało to być kłopotliwe, bo rozmyło się w niepamięci, okazało się, że Beata tamtą kobietę pamięta w różowym sweterku, a szefowa – od stóp do głów na czarno. Obciągała jakieś fałdy? Chyba tak. Zdaje się poprawiała rajstopy. Tak, pochyliła się w tym celu nisko, a szafowa ponad nią dała oczami znak, żeby wzięła od niej wymiętoszony maszynopis. Następnym razem była tak samo ubrana. Nawet szefowa miała pytać, czy to żałoba. Beata nie rozumie, czemu szefowa zapamiętała ją w czerni, podczas gdy ona dotąd namacalnie widzi różowość sweterka, i to skurczonego w praniu, bo go bez przerwy bezradnie obciągała.

Widać jej prostoduszność skojarzyła się jej z dziecinnym kolorem różu. Pamięć potrafi płatać figle. Szczególnie kiedy by się chciało coś zapomnieć. I tak to kobiecisko jawi się raz jako ktoś o nieprzeciętnym intelekcie, a innym razem jako godne litości beztalencie, stara panna śmieszna w swej różowej egzaltacji. Nic dziwnego, że pozostała starą panną, i choć jej teksty zdradzały nietuzinkowy umysł i erudycję, nie zdołała się wybić.

Może i ona wolała chronić się w pokoju pośród książek i czerpać natchnienie z obłoków za oknem, niż przeciskać się pomiędzy ludźmi. Beata też by tak chciała, ale praca w telewizji zmusza do intensywnych kontaktów z ludźmi. Trzeba walczyć, aby zaistnieć, i jeszcze bardziej walczyć, by się utrzymać na fali, a najbardziej – by wybić się ponad innych. Rodzice powtarzali jej od małego: „Trzeba żyć z ludźmi”. Dokładali starań, żeby była otwarta na ludzi. Rozbudzali też nadmiernie jej aspiracje: „Musisz być najlepsza. Ty musisz wysoko latać, nie poprzestawać na małym”. Kręcili głowami, zastając ją z nosem w tomiku wierszy, że poezja to za mały pomysł na życie. Wcześniej chwalili skłonności do rymowania, co w dzieciństwie nie jest grzechem odosobnionym. Potem uznali, że pora z tego wyrosnąć. Sama nie była przekonana, ażeby miłość do wierszy dawała prawo do wyboru życia w świecie poezji. Tylko trudno tak do końca wyrzec się bujania w obłokach. Żyć zwyczajnie, jak większość. Wolała świat wyobraźni. Pomyślała, że spełni to robiąc filmy.

A taka Marta dysponuje naprawdę niespożytymi siłami. Ma jakąś moc, by wszystkiemu podołać. Nieraz ją pytają, skąd u niej tyle energii? Odpowiada, że nie wolno ich marnować na sprawy małe. Każdy stworzony do rzeczy wielkich.

Z początku niełatwo było się pogodzić z metodami terapii, gdzie niezbędnym warunkiem jest szczerość aż do bólu. Tego, co najbardziej leży jej na sercu, za nic nie ujawni. Nie wie nawet, jak to ująć, jak jest naprawdę. Tak już jest, kiedy się przebywa w świecie prawd względnych, subiektywnych, gdzie ten sam człowiek, o tym samym, za każdym razem wyraża inny sąd. Takim opiniom podawana jest bez przerwy jej działalność. Dlatego nie uśmiecha się jej w poradni zdawać na osądy takoż mało sprawiedliwe.

Z drugiej strony to, o czym się nie opowiada, staje się niejako kłamstwem, bo to niewyrażone jakoś jednak istnieje i można rozbić głowę o ostre kanty jego utajonego bytu. Tylko po co miałaby wszem i wobec zawierzać, jak jest bezradna i samotna? Dziewczyny z poradni wyobrażają sobie, że jest szczególnie przez los obdarowana i jej życie płynie od sukcesu do sukcesu. Dlatego zazdroszczą i dają upust swej złośliwości. Taka choćby Zośka nie może powstrzymać swej buzi.

Czy lepiej zgodnie z Freudem wydobyć na wierzch to co się skrywa? To nieujawnione naprawdę doskwiera. Ale zdać się na ludzkie spojrzenia, nie zawsze życzliwe, dać satysfakcję zawistnym, że i ją coś boli?

Rozwiodła się kiedyś, może i pochopnie, bo małżeństwo utrudniało jej karierę. Mąż kręcił nosem, że przedkłada karierę nad dom. Domagał się obiadków z trzech dań, jak u mamy, wyprasowanych nieskazitelnie koszul. Nie przyjmował do wiadomości, że ona musi się wybić, a zatem musi spędzać multum czasu w pracy. I z ludźmi, i w bibliotekach i archiwach. Musi jeździć w ciekawe miejsca, a czasem w bardzo nudne, zaliczać dziesiątki bankietów, przyjęć, spotkań. Mąż nudził się bez niej.

Po kłótni z mężem zbyt łatwo przyszło ukojenie z oczu siedzącego przy stoliku naprzeciw. Za łatwo zapomnieć o całym świecie. Z białych mankietów koszuli wystawały mu tak bardzo po męsku owłosione nadgarstki, że aż chciało się zobaczyć co dalej. Dopiero obca pościel następnego ranka uświadomiła, że znalazła się nie na swoim miejscu. Dużo później był telefon od jego żony i czekanie na nią w kawiarni. Dotąd piecze tamten rumieniec, jak wtedy, gdy w napięciu mięła serwetki jedna po drugiej. Kiedy zobaczyła, że tamta wchodzi – taka niepewna siebie, nieobyta z tym miejscem, a jednak ważniejsza – ze zdenerwowania trąciła filiżankę i zalała kawą swą najnowszą kreację. Mówiły więc cały czas o czyszczeniu plam z kawy i wszelkich innych. Słowem nie wspomniały o mężczyźnie, który był powodem spotkania. Lękliwie omijały to najważniejsze. Nie było co o niego walczyć. Ani do niego wracać. Niech go sobie żona pilnuje. Wkrótce pojawił się następny pocieszyciel. Potem jeszcze młodszy. Teraz Beata jest sama. Nie chce nikogo, zła, że tak głupio się pogubiła. Po rozwodzie wróciła do dawnego pokoju na piętrze w domu rodziców koło starego parku.

Od dzieciństwa chroniła się w swym pokoju. Tam mogła robić co chciała, nie bacząc, czy to stosowne. Skakała na skakance, choć babcia protestowała, żeby się nie zgrzała. Tam jej nikt nie widział, a gruby dywan wygłuszał tupot. Objadała się słodyczami, zaczytywała w bajkach, a wreszcie w powieściach dla dorosłych, które przed nią chowano. Przeczytała wszystko, cokolwiek jej zabroniono. Tego szukała przede wszystkim. Do swego pokoju na górze uciekała przed ćwiczeniami na pianinie i przepytywaniem ze słówek albo lekcjami dobrych manier pod okiem babci. W swoim pokoju pisywała wiersze bez obawy, że zajrzy jej ktoś przez ramię albo przeczyta schowane w szufladzie. Kochała to miejsce.

Tylko kiedy tam się zaszywała, na alejce pomiędzy domami koleżanki grały w klasy. Poznawała to po radosnych okrzykach. Odkładała książkę i patrzyła z tęsknotą przez okno. Pragnęła sprawdzić, czy i ona podskakując na jednej nodze przez kolejne kwadraty potrafi czubkiem buta przesunąć kamyk tak, żeby nie zatrzymał się na linii, co oznaczało „skucie” i wykluczało z kolejki skaczących. Grywały jeszcze w „chłopa”. Najpierw rysowały wielkie koło i to była głowa, dalej pola, oznaczające szyję, tułów, ręce i nogi. Należało po tym przeskakiwać, odpowiednio krzyżując, to rozstawiając nogi, byleby nie nadepnąć na linię. Na ten widok musiała natychmiast opuścić swe ustronie i biec do nich.

Potem nie wiedziała co wybierać: samotność z książką i czekoladkami czy wspólnotę z innymi. Jak była sama, na zewnątrz mogło się coś wydarzyć i ona by tego nie widziała. Żeby popisać się czymś też musiała iść do ludzi. Tylko pośród nich możliwe było zrobienie kariery. Dotąd jej pusty pokój budzi odczucia ambiwalentne, nęci, a zarazem odpycha.

Jak rodziców nie ma w domu, bo ciągle mają jakieś dyżury, zebrania, powinności towarzyskie, a jej wypadnie pusty dzień, najczęściej niedziela, z góry się cieszy, jak rozkosznie będzie wypoczywać na balkonie. Byleby było ciepło. Wtedy słońce prześwieca poprzez liście wina, jakie obrasta balkon z jednej strony. Po drugiej widać błękit nieba i dalej poskręcane malowniczo konary drzew pobliskiego parku. Czasem doleci szczekanie spod innego domu, niekiedy pojedynczy szum samochodu. Liście wytłumiają hałasy niewidocznego stąd miasta. Na balkonie siedzi się w towarzystwie zieleni, słońca i nieba. Dopiero wychyliwszy się przez barierę można dojrzeć ludzi na alejce za parkanem.

Gdy pogoda sprzyja, Beata wynosi na balkon leżak, parasol, koce. Długo się mości. Wyszukuje książki, jakie odkłada na taką chwilę. Nie są to lektury, z jakich zrobi kolejny program, które wypada znać, bo wszyscy o nich mówią, ale te dla przyjemności: wiersze i najpiękniejsze powieści. Parzy cały termos kawy, wyszukuje łakocie i nareszcie wtula się w koce na leżaku. Popija łyk gorącego napoju i patrzy w drzewa o zieleni zmieniającej się wraz z porami roku. Czasem wiedziona tą refleksją nastawia sobie płytę Vivaldiego. Ukojona tonami skrzypiec długo nie sięga po książkę. Odwleka najprzyjemniejsze. Zaraz wejdzie w świat ludzi żyjących życiem wyobrażonym na kartkach powieści. Będzie przejmować się ich problemami, martwić, kiedy się im nie wiedzie, dopingować do osiągnięć, doradzać, jak to robić, przestrzegać przed pomyłkami. Nagle wpada w popłoch. Zaraz, ma żyć tylko życiem innych, i to wymyślonych przez autora ludzi? A co z jej własnym życiem?

Może sobie wmawiać, że śmieszą normy tworzone przez mieszczuchów, ale niedziele bywają nieznośne, a szczególnie te, kiedy jest zupełnie sama w pustym mieszkaniu i w pustce każdy krok dudni echem. Te niedziele następują po sobie tak często, jakby kalendarz składał się z samych niedziel. Zdaje się dopiero wczoraj była niedziela i znowu dziś? Ma się nadzieję, że w takim dniu zrobi się wiele rzeczy, na które kiedy indziej brakuje czasu. Można przeczytać zaległe lektury, naoglądać się do woli telewizji, wypocząć, zadbać o urodę. Tylko to już nie cieszy, bo za tym czai się smutek. Powinna się zdyscyplinować. Zapomnieć o dręczącym w jedyny możliwy sposób, skupiając się na obmyślaniu scenariuszy przyszłych audycji czy filmów. Tylko robiąc to może zapomnieć o wszystkim innym. Czasem próbuje pisywać wiersze, lecz te zrodzone z pustki bywają nienajlepsze.

W takim momencie wpada w popłoch, że siedzi sobie spokojnie na uboczu, a życie toczy się bez niej i nie zdoła się włączyć w nurt osiągnięć tego świata. Przecież nie zamierza być spokojnym, nic nie znaczącym człowieczkiem. Ona chce byś kimś, o kim Hegel mówi: bohater. Niech go nawet wyrzucą później na śmietnik historii, ale warto nim być choć przez chwilę. Musi w tym kierunku podążać. Jej wprawdzie zamierzenia o niebo skromniejsze niż podbijanie świata, ale nie mogłaby żyć bez robienia czegoś ambitnego. Wcześniej były to audycje radiowe, teraz programy w telewizji, w przyszłości może filmy fabularne. Sama nie wie, czy to już to, do czego rodzice z babcią dopingowali? Przymuszali do fortepianu i języków obcych. Wpajali wykwintne acz przestarzałe maniery. Rozbudzali rozmaite snobizmy. Wmawiali: ty musisz być kimś.

Jak sobie tylko o tym przypomni, pokój z balkonem przestaje być upragnionym zaciszem ale więzieniem. Nie cieszą drzewa za oknem z powykręcanymi konarami na tle błękitu. A jeszcze rano tak cieszyła się widoczną spoza nich cytrynową smugą zorzy na horyzoncie, która przemieniła się w seledyn i znikła. Cóż z jej piękna?! Trwoni na takie przeżywanie czas, podczas gdy inni robią prawdziwe filmy, świetne reportaże. Zachwyty są daremne, skoro pozostają w głowie i nie włączy się ich w tkankę dzieła tworzonego kamerą. Nie ma się nawet nimi z kim podzielić. Od dawna nikt nie dzieli z nią jej myśli. Nadaremno ogląda niebo o świcie czy o zachodzie, czytuje dużo książek. Póki nie zrobi z tego czegoś sensownego, jakiegoś programu, filmu, książki, nikogo to nie obejdzie. Obojętni ludzie gotowi ją odepchnąć, gdyby próbowała silniej rozpychać się łokciami. Musi mieć dużo sił. Dlatego wybrała się na psychoterapię. Ale te dziwaczne myśli zachowa dla siebie.

Zawsze, kiedy dochodzi do tego punktu rozmyślań, zrywa się z leżaka na balkonie, odrzuca ciepłe koce, dopija wystygłą już kawę i opuszcza pokój, nie dbając o pozostawione na pastwę wiatru i deszczu książki. Musi szybko dołączyć do ludzi! Tak prędzej dowie się czegoś albo powie komuś coś, co pozwoli jej zrealizować marzenia. Może spotka kogoś, czyj wzrok nie odwróci się z roztargnieniem i pójdą dalej razem trzymając się za ręce.

Kiedyś miała chyba powodzenie. Niedawno we śnie usłyszała coś, co natychmiast musiała zapisać, bo ją obudziło. Reszta snu uleciała, tylko to zdanie zostało, niegramatyczne, ale z sensem, jaki wcześniej do niej nie docierał: „Ona kiedyś marnowała swoją obecność w snach wielu chłopców”. Tak przecież bywało. Kiedyś…

XV

SMOK

Kiedy Witold ma przyjść do poradni po raz drugi, Marta w popłochu obmyśla metody terapii, jakich dotąd nie stosowała. Nigdy nie wiadomo, czym taki mądrala zaskoczy. Nie mogłaby się tłumaczyć, że psychoanalityk głównie wysłuchuje swych pacjentów, którzy leżąc na kozetce, opowiadają co chcą. W jej poradni nie ma nawet kozetki.

On jednak uśmiecha się od progu i oznajmia: „wręczam szanownej pani kajecik z odrobionymi lekcjami”. Podaje kilka zapisanych kartek, pionowo przedzielonych grubą krechą. Miał sobie wypisać na kartce z jednej strony wszystko co go martwi, a z drugiej – co cieszy. A więc poddał się jej sugestiom. I to skrupulatnie. Zaraz pragnie to omówić. Znowu bez końca wylicza wszystko co spędza mu sen z powiek. Marta z rezygnacją nastawia się na wysłuchiwanie jego monologu.

W miarę opowiadania twarz mu się marszczy. Za słowami wysuwają się do przodu jego grube wargi, niczym przyssawki żarłocznego potwora. Każde słowo ilustrują dodatkowo poziome, to pionowe paski zmarszczek na czole i gwałtowne ruchy rąk, uzbrojonych w papierosa. Jakby dyrygował demonami.

Marta nie może skupić się na jego słowach. Ma wrażenie, że naprzeciw siedzi jakiś smok. Tylko ten, zamiast ogniem, zionie potwornym chłodem. Odtąd – wbrew zasadom, by nie umniejszać, nie negatywizować pacjenta – nazywa go po cichu Smokiem. To odczucie pogłębia się, gdy on sam rozwodzi się, jakim to jest złym człowiekiem i jak mu wszędzie źle.

Dotąd jego apodyktyczny intelektualizm ją onieśmielał. Oraz to, że nic o nim bliższej nie wie, kim jest, gdzie pracuje. Niewiadome bardziej rozbudza wyobraźnię. Dopiero nazwany smokiem, paradoksalnie, staje się bardziej sympatyczny. Ta drobna uszczypliwość łagodzi lęk przed nim. Domyśla się, że jest jakimś dziennikarzem, krytykiem, może nawet literatem.

A Smok mówi i mówi. Wie od dawna, że istotą człowieczeństwa jest cierpienie. To przekonanie nawiedza go najczęściej, gdy jakiś koszmar podrywa go w środku nocy i nie daje zasnąć. Nocą cierpi się najbardziej. Dotkliwiej czuje się upokorzenia i straty, które za dnia zdążyło się zepchnąć do lamusa. Ukryte, powracają nocą i zagryzają.

– Tak – wtrąca pośpiesznie Marta, kiedy Smok zaciąga się papierosem – Freud głosił, że to zepchnięte w podświadomość, powraca w formie kompleksów, nerwic, koszmarów nocnych.

Witold przygląda się Marcie uważnie, potem odwraca głowę, żeby wydmuchać dym papierosa, a ona ma wrażenie, że nie uznaje za stosowne słuchać dalej. Stropiona milknie. On zgniata gwałtownie papierosa i ciągnie swoje.

– Pan Bóg rzuca pomysł na życie człowieka, ale reżyseruje to potem szatan.

– O!!!

Marta nastawia ucha. Dowiaduje się, że to diabeł odpowiedzialny za paradoks, polegający na tym, że kto najbardziej stara się czynić dobro, po przekroczeniu pewnej granicy czyni w efekcie zło. Cokolwiek zrobi, i to w najlepszej wierze, z najszlachetniejszych intencji, to obraca się w coś przeciwnego. I im bardziej się stara, tym gorzej.

– Czy chodzi o mędrców, których poi się cykutą, pali na stosie? – odważa się spytać Marta.

– Nie tylko. Człowiek zmierza coraz dalej w wymyślaniu niby lepszego świata. Wydaje się mu, że drogą do tego jest coraz dalsze technicyzowanie. Informatyzuje się maszyny, sprzęt domowy. Poczciwa lodówka ma być wkrótce wyposażona w komputer, by sygnalizowała, co i kiedy kupić zgodnie z zasadami dietetyki, bo na półce kończy się kawior czy kaszanka.

Zaciąga się łapczywie papierosem i podejmuje wątek:

– To wszystko ma nas uszczęśliwić. Możliwe. Tylko trzecie tysiąclecie zapowiada się jako świat bez książek. Ma je zastąpić Internet. Da wszelkie potrzebne informacje. O świecie, o ludziach i życiu. A ta nadbudowa informacji, jaką mogły dać tylko książki, podobno mało kogo interesuje. Pożegnaliśmy już kiedyś powozy konne, bo wyparły je samochody. I lampy naftowe. Pożegnamy i książki. Już teraz wielu obchodzi się bez poezji, bez powieści, w ogóle bez książki i prawdziwej sztuki. Młodsze pokolenie ziewa przy rozważaniach psychologicznych wymyślanych postaci. Nie mają czasu na Dostojewskiego czy Manna. Oni szukają konkretnych informacji. Wkrótce wszyscy uzbrojeni w mysz będziemy buszować w plikach pamięci w poszukiwaniu informacji. Nowszych i nowszych. Aż przekroczymy granicę czasu i w Internecie szukać będziemy tego co zdarzy się za chwilę, już w przyszłości. Komputer powinien to wiedzieć. Młodzi zepchną literaturę piękną w kąt, ale niewiele wody upłynie i będą szukać czegoś innego w gabinecie psychiatry. Czegoś im przecież zabraknie. Nawet nie będą wiedzieć: czego. Zobaczy pani.

– Kiedyś te myślące maszyny się przeciw nam zbuntują – wtrąca wreszcie Marta, korzystając, że Witold zapala następnego papierosa, ale on pośpiesznie podejmuje wątek, jakby się bał, by ani na moment nie przestać być we wszystkim alfą i omegą.

– Nie damy rady myślących maszyn ujarzmić, gdy nie starczy specjalistów, którzy wiedzą, jak pokierować tymi wszystkimi mikroprocesorami, diodami, układami scalonymi i plikami. Może zabraknąć takich znawców, bo inteligencja w odwrocie. Nawet nie mówię tu o grupie społecznej, ale o wytworze szarych komórek. Przecież staramy się inteligencję scedować na myślące maszyny. Oddajemy myślenie komputerom, a że organ nieużywany zanika, zanikać więc będą nasze szare komórki. Najgorzej będzie z obywatelami, którzy nie zechcą nauczyć się komputera i pozostaną ciemną masą…

– To przerażające – podsumowuje Marta, ale Witold jakby nie słyszał.

– Jestem totalnie zniechęcony do świata, do ludzi i siebie samego, bo wszyscy jesteśmy nie tacy jak trzeba. Jesteśmy za słabi, za leniwi, za głupi. Jestem chyba mizantropem. Nic na to nie poradzę. Odraża mnie ułomność duchowa, ograniczoność umysłu. Już sobie z tym nie radzę. Chcę się zmienić. Liczę na pani pomoc.

– Piekło każdy nosi w sobie. Musimy wejść na wyższy szczebel rozwoju duchowego. Musimy nauczyć ludzi bezinteresownej miłości i dobroci – zaczyna Marta uczenie.

– Pani w to wierzy?

– Muszę! Na zachodzie wydaje się mnóstwo poradników z zakresu sztuki życia…

– Ach, mam powyżej dziurek w nosie podobnych zachwytów. Taka choćby Japonia to całe zapatrzenie się na zachód już przerabiała. Tam po okresie odgrodzenia się od wszelkich wpływów z zewnątrz, kiedy to nawet misjonarzy uśmiercano, nastał okres zachłyśnięcia się Zachodem, okcydentalizm. Wtedy nawet drapacze chmur zaczęto budować z rodzimego budulca, czyli z drewna, coś sześciopiętrowe. Na szczęście, nie odcinając się od światowych osiągnięć, wrócono do rodzimych tradycji. I tu ich siła.

– Zawsze podziwiam – wtrąca Marta – ich umiejętność pracy, a przy tym kultywowanie ceremonii parzenia herbaty, świętowanie pory kwitnienia wiśni, haiku… Ale pragmatyczni Amerykanie zachłannie czytują poradniki i opowiadanka dla pokrzepienia duszy. Uczęszczają na kursy uaktywniające umysł i do psychoanalityka.

Nie jestem takim optymistą – ucina Witold. – Czy i dziś podwieźć panią?

Nie. Dziękuję. Jeszcze nie zamykam poradni.

Mówi tak, bo za nic nie chciałaby przedłużać przebywania w towarzystwie Smoka. „On jest obezwładniony przez paraliż duszy” – ocenia po jego wyjściu. Odkłada na kiedy indziej analizę wysłuchanych dziś zwierzeń. W tej chwili boi się, że sama mogłaby wpaść w podobne grzęzawisko nastrojów. Do zamknięcia poradni ma jeszcze trochę czasu. Pewnie nikt więcej dziś tu nie zajrzy. Niechby choć telefon się odezwał. A tu cisza i nic. No to posiedzi sobie trochę w fotelu, napije się kawy, przejrzy ostatnie numery „Gestalt” i „Charakterów”, bo coś tam było o psychoterapii dla podobnych typów jak Witold. Za godzinę pozamyka i wróci do siebie. Do domu i do własnej osobowości, bo po tak męczącej rozmowie czuje się wydrążona z własnych myśli. Taki to los terapeuty – trzeba dawać siebie innym.

Ten Witold, udręczony człeczyna, nadmiernie zapatrzony w siebie, pokazał dziś, na jakie cierpienia narażeni ci, którzy więcej niż inni rozmyślają. Cóż, każdy ma jakiś cień. Cień, czy cierń?

XVI

MATEUSZ

Przed biurkiem Marii Żaleńskiej w ośrodku kuratoryjnym dla dzieci zaniedbanych siedzi uczeń klasy trzeciej, Mateusz. Wyjątkowo urodziwe dziecko o dużej głowie z czupryną czarnych włosów i wielkimi kropami czarnych oczu. Istne uosobienie króla Maciusia Pierwszego z okładki książki Janusza Korczaka. Marta czuje do niego sympatię już za samo imię. Przypomina coś wzruszającego, o czym nie pozwala sobie myśleć, choć to wraca w najdziwniejszych okolicznościach. Mateusz patrzy w nią nieruchomo, a z oczu wyziera mu cały smutek świata. Nad okiem i koło brody ciemnieją fioletowe plamy od pobicia.

– Wiesz, gdzie teraz jesteś?

– Wiem. W ośrodku. Tu przychodzą złe dzieci.

– Tylko złe?

– Tak. Same złe – odpowiada z przekonaniem.

– Ale ty nie jesteś zły.

– Jestem. Bo byłem niegrzeczny – odpowiada mały z całym przekonaniem, tę chyba często wtłaczaną mu do głowy lekcję.

A co takiego zrobiłeś.

– Schowałem 5 złotych. Po zakupach… Chciałem sobie kupić piłkę… Ale tatuś jest dobry… Czy ja zostanę z tatusiem?

– A chcesz?

– Chcę. Bardzo. Chcę się bawić z braciszkiem… – Mówi to wszystko z promiennym uśmiechem. Nagle poważnieje i uzupełnia: – Pierwszą mamusię też kocham. I tamtego brata.

Marta wzdycha i udaje, że nie dostrzega fioletowych plam na twarzy dziecka po pobiciu. Podaje mu arkusz papieru i prosi, by narysował swoją rodzinę.

– Ale którą mamusię? – pyta niewinnie dziecko.

Marta w pierwszej chwili nie wie co powiedzieć. Sytuacja rodzinna tego dziecka jest dość skomplikowana. Nie ma pojęcia, na ile można mu to przypominać. Na szczęście on, jak gdyby nigdy nic, wyjaśnia:

– Ja mam dwie mamusie. Druga mieszka z nami, a pierwsza gdzie indziej…

Marta ledwie się powstrzymuje, by nie odpowiedzieć: „tą, którą wolisz”, ale w porę gryzie się w język i poleca: – Narysuj jak chcesz.

– Mogę obie – podsuwa niewinnie dziecko.

Zaskakuje ją, że tak naturalnie traktuje swe położenie. Jest ciekawa, czy umieści na rysunku drugiego ojca, a właściwie konkubenta matki, który go po pijanemu pobił. Jego ojciec, równie ochoczo jak ojczym, sięga do pasa i dlatego chłopiec z sińcami na twarzy trafił kiedyś pod jej opiekę. Później znikł na kilka miesięcy, bo przebywał u matki. Wrócił do ojca i znowu ma ślady po biciu. Marta póki może unika rozmowy o tym, próbując najpierw zdobyć przychylność chłopca, oswoić go z sytuacją w ośrodku, gdzie – jak sam to ujął na początku – „przychodzą same złe dzieci”. O dziwo, wcale się przeciw ojcu nie buntuje. Pogodzony że wszystkim, byle go tylko nie oddano do sierocińca, czym go w domu straszą. Bez zawziętości czy żalu tłumaczy, że zasłużył na cięgi, bo ciągle coś broi. Kiedyś wrócił za późno z podwórka, wczoraj zachował sobie 5 złotych. Ale powtarza uparcie: „tatuś jest dobry” i dopytuje z niepokojem: „czy ja zostanę z tatusiem?”

Marta śledzi wyrastające na kartce postacie, ta w spódnicy, to pewnie któraś z mam, dalej ojciec, druga pani. Obie matki na rysunku wielkie i piękne. W rzeczywistości ta prawdziwa matka, porzucona kiedyś przez męża, ojca Mateusza, dla młodszej i ładniejszej, jest teraz przedwcześnie podstarzała i smętna, jakby bała się żyć. Przetłuszczone włosy ściąga gumką, ubiera się byle jak i żyje byle jak, garbi się i kurczy w sobie, jakby chciała przez życie przemknąć chyłkiem. Ciekawe, jaka była w czasach, kiedy mąż ją kochał, bo chyba kiedyś kochał, skoro się ożenił. Zamieszkała ze staczającym się lumpem, pijakiem i boi się mu sprzeciwić, gdy on bierze się do bicia Mateusza, a nawet dziecka, które ma z nią. To wszystko z lęku przed samotnością. Dzieci nie zdołały jej wypełnić świata. Ani ten śliczny czarnooki Mateusz, ani to drugie. Jak przyszła na posiedzenie komisji rozpatrującej sprawę, komu przyznać Mateusza, niańczyła na rękach młodsze dziecko. Popłakiwało, może z głodu, może z gorąca. Zdjęła mu sweterek i położyła pośrodku stołu, a wszyscy cofnęli się mimowolnie, bo tak był brudny. A przecież nie pracuje. Tylko trwa zapatrzona w swego mężczyznę, co kiwa się z błędnym wzrokiem przy butelce. Biedne kobiecisko.

Mateusz rysuje jej błękitną suknię w kwiaty, brązowe loki, czerwone usta, a w ręce wielką torebkę. Widzi ją piękną i dobrą. Drugiej mamie daje suknię czerwoną, widocznie ta młodsza w takiej chodzi, dalej żółte, opadające na ramiona pukle włosów. Obok niej mężczyzna w kapeluszu, cały na granatowo. Chyba ojciec. On przychodzi tu w czarnym ubraniu, ale czarnego dzieci nie lubią. Teraz obok nich wyrasta nieco koślawy wózek z budką, a w nim kółeczko, na nim kropki oczu i zawijas ust, to braciszek.

Z boku kartki, zaznaczony kilkoma zaledwie kreskami malutki chłopiec. „To ja” – wyjaśnia Mateusz cichutko, rzucając na nią poważne spojrzenie czarnych oczu. Zaraz je opuszcza i dalej rysuje. Jest na rysunku osobny i malutki, dla dorosłych zupełnie niezauważalny. A może proszący, by zobaczyli w nim małe, potrzebujące opieki dziecko.

Jeszcze, wysuwając koniuszek języka, koloruje zawzięcie kwiatki na sukniach obu mam, a Marta oddala się myślami do historii sprzed lat, dziejącej się w innym – o, całkiem innym niedużym mieście daleko stąd na prowincji – dokąd na krótko wyjechała, by uczyć w liceum matematyki. Tam poznała innego Mateusza. Pracował w aptece. Nawet się zaręczyli.

Była wtedy kimś zupełnie innym. Od tamtego czasu dużo nad sobą pracowała, żeby się zmienić, przestać być srogą nauczycielką bez serca. Skłonność do wychowywania innych ma już we krwi, ale jest teraz bardziej łaskawa. Już potrafi spojrzeć na innych przez palce. I wszystkim jest życzliwa. To najbardziej potrzebne właśnie tutaj w ośrodku, gdzie przychodzą dzieci zaniedbywane przez rodziców. Tak, zmieniła się, dotąd uczy się – zgodnie z sugestiami Owiłły, szanowanego aptekarza stamtąd – patrzeć na ludzi bardziej pobłażliwie. Jednak w wielu sprawach pozostała nieugięta. Sama już nie wie: wada to, czy zaleta?

Za to zawsze ma dużo serca dla dzieci. Szczególnie dla biednych, niekochanych. Takim jest siedzący naprzeciw mały imiennik jej zapomnianego narzeczonego, Mateusz. Poważny, wpatruje się tęsknie w jakiś punkt za nią. Wreszcie wykrzykuje z podziwem:

O rany! Ile tutaj książek! Ja też bym tyle chciał!

Mateusz błądzi zachwyconymi oczami po regałach, gdzie stoją bajki i lektury przygodowe, podróżnicze, historyczne. Takimi Marta usiłuje rozbudzać zamiłowania czytelnicze podopiecznych ośrodka. Pragnie, by te zaniedbane dzieci ze starych kamienic z brudnymi klatkami schodowymi i zagraconymi podwórkami bez zieleni, poprzez lekturę ujrzały piękniejszy świat i same zaczęły kiedyś taki wokół siebie urządzać. Efektów na razie nie ma.

– Lubisz książki? – pyta z nadzieją w głosie.

– Bardzo! Wolałbym zamiast słodyczy na urodziny.

– A co dostałeś?

– Od pierwszej mamusi czekoladę. Od drugiej dwie czekolady, bo jedna dla braciszka. I papucie. Takie w kratkę.

Braciszek to syn macochy. Jeszcze nie wyszedł z pieluch, ale w urodziny przyrodniego brata nie może być pokrzywdzony i nie dostać prezentu. Dobrze to, czy źle? Nie wyróżniać dzieci, czy jednak w taki dzień wyróżnić solenizanta?

Ten Mateusz, dziecko z rozbitej rodziny, ma tak zagmatwaną sytuację, że trzeba go wypytywać ostrożnie. Jest nad wiek mądry. I z pewnością nie tak zły, jak to ojciec przedstawia. Biedne dziecko, nie ma swojego miejsca w życiu. Raz mieszka z ojcem, raz z matką. Chodzi raz do tej szkoły, to z powrotem do innej. Albo nikt go nie pilnuje, żeby chodził. Rodzice walczą o pozbawienie się nawzajem praw rodzicielskich, a za chwilę długo opowiadają, ile z tym dzieckiem kłopotów, jakie ono niesforne. Jego samego straszą sierocińcem. Matka płacze w sądzie, żeby jej go oddano, a jak jest u niej, zostawia go na pastwę losu. Zapytana, czy ma środki, żeby utrzymać dzieci, kupić im kurtki na zimę, odpowiada stanowczo: „Mam! Właśnie złożyłam podanie do pomocy społecznej o zasiłek”.

Ani ona, ani jej konkubent nie brudzą sobie rąk robotą. A zapytana: „Co będzie, kiedy zabraknie pieniędzy?” odpowiada z przekonaniem: „Pomoc społeczna musi przecież coś dać”. I to jej cała filozofia. Nie przemęczać się i pić (ona podobno też zdrowo pociąga), a na to wszystko czerpać z pomocy społecznej. Potem Mateusz zawszony, chory i smutny, ucieka do ojca, choć ten bije go za najmniejsze przewinienie. Ale ten drobny i mało urodziwy mężczyzna przynajmniej pracuje, dba jak może o dom i tę drugą żonę.

Tylko skarży się, że sobie nie radzi z tak złym chłopakiem, jak Mateusz, a jego młoda żona jest przecież w wieku dyskotekowym i powinna się jeszcze bawić, używać życia, a nie trudzić się w wychowywaniem nie swojego dzieciaka. Tak sam mówi. Wygląda, jakby rodzicom chodziło głównie o pieniądze na dziecko z zasiłku i alimentów, a jego najchętniej by oddali do domu dziecka. Zresztą zmieniają decyzje i kręcą ile wlezie. Chłopiec przyjmuje to wszystko z niespotykaną pokorą. Z fioletowymi siniakami na twarzy tłumaczy, że swym zachowaniem na to zasłużył. Bo o czymś zapomniał, coś tam zgubił. Jakąś drobną monetę.

W końcu najwięcej serca okazuje Mateuszowi macocha, ta dużo młodsza od pozostałych rodziców, dwudziestodwuletnia długowłosa blondynka. Dba, żeby był czysty, jadł jak należy i był jak wszystkie dzieci. Ona jedna dla niego czuła. Bo sama nie miała prawdziwego domu i wychowała się bez matki.

– Lubisz czytać? – pyta znowu Marta.

W odpowiedzi Mateusz uśmiecha się. Promienieje całym sobą. A przecież – myśli Marta – jego czwórka „rodziców” książek raczej nie czyta, a jeśli już – to macocha.

– Poczekaj, napiszę do rodziców, żeby ci kupowali książki zamiast czekolady.

– Dobrze, ale trochę czekolady też bym chciał – uśmiecha się rozbrajająco i jego czarne oczy na moment rozbłyskują radością.

Za drzwiami czeka na niego ojciec. Marta boi się, że znowu będzie musiała wysłuchiwać, jaki ten Mateusz zły, ile on się z nim namęczy. Mówi to za każdym razem. Potem zazwyczaj chłopiec znika. Nie ma go w szkole. W domu drzwi zamknięte. Poszukiwany, odnajduje się u matki, gdzie go ojciec odwiózł. Po miesiącu, dwóch, jest z powrotem. Wciąż tak bywa odwożony i przywożony. I tu i tu zawadza.

– Proszę pana, to bardzo mądre dziecko. Zainteresował się moimi książkami. To w tym wieku nieczęste. On da wam kiedyś dużo radości. Trzeba o niego zadbać. Pielęgnować intelektualne potrzeby, kupować książki… czytać mu…

– Moja krew! – kraśnieje z zadowolenia ojciec.

– Ale pas trzeba odłożyć.

– Jednak moje metody wychowawcze nie tak złe! Ale schowam! Obiecuję!

Kiedy go prosi, by kupował synowi książki, skwapliwie i to przyrzeka. Po jego wyjściu Marta uświadamia sobie, że wzięty pod włos, nie miał odwagi poskarżyć się na dokuczliwość dzieciaka.

XVII

KOCHAĆ I PORZUCAĆ

Ledwo wyszedł ostatni chłopak, którym Marta opiekuje się w ośrodku kuratoryjnym, w drzwiach staje młody mężczyzna, tak koło trzydziestki.

Najpierw wysyła na zwiady nieśmiały uśmiech, jakby uśmiech był tylko po to wymyślony, by objawiał delikatność ducha. Ruchem głowy odrzuca w tył jasne włosy. Zatrzymuje się w progu. Ubrany jest w dżinsy i battledress, szyję oplata mu kolorowa apaszka.

– Pan chyba nie z tej dzielnicy – mówi zaskoczona i zaprasza go dalej.

– A jednak zamyślam się tu przenieść – zaczyna przybyły i milknie, a Marta czeka co dalej i wtedy on pojąwszy, że musi jakoś wytłumaczyć swe wtargnięcie, wyrzuca z siebie:

– Zanim podejmę decyzję o przeprowadzce, badam, jak się tu żyje. Malowniczość kamienic zdążyłem zauważyć. Nadgryzione zębem czasu, zapyziałe, ale nie pozbawione urody.

– Byle zeskrobać brud. Naprawić tynki. Odrestaurować detale architektoniczne.

– Myślę podjąć się ich renowacji. Przystąpiłem do konkursu. Jestem malarzem. Jak to mówią: artystą. I trochę parałem się zabytkami. Jakby to wypaliło, to przy okazji mógłbym pouczyć pani łobuziaków malowania. Słyszałem, ile pani dla nich robi…

– Musielibyśmy wystąpić o etat… – uśmiecha się Marta, bo sobie coś kojarzy. To chyba o nim opowiada Bożena.

– Na razie ot tak sobie… bez zapłaty…

– Taki z pana zapaleniec? – wykrzykuje że zdziwieniem Marta. – Jak panu na imię?

– Andrzej.

Pomimo uśmiechu, jasne, jakby przejrzyste, oczy Andrzeja pozostają smutne. Zachęcony, opowiada, jak znudził go mrówkowiec w centrum miasta, gdzie mieszka. A jeszcze bardziej ten, gdzie pracuje. Tam wszystko przeszklone, pełne marmurów i zdobień. Na każdym kroku cerber kłania się w pas wielkim personom, a szarego obywatela w te regiony ważności nie wpuści. Trudno znieść kult pieniądza, jaki się tam panoszy. I wiecznej za nim pogoni. I pośpiechu. Lęku, że nie zdąży się z czymś, a czas ucieka. Tam bez ustanku dzwonią komórki i uwiązani do nich za ucho ludzie przekrzykują się nawzajem. Gdzie tylko spojrzeć, pogania jakiś zegar. Staroświecki, że wskazówkami, tyka niczym przyczajona bomba. Nowoczesny – jarzy się cyframi na każdym kroku, na komputerze, w windzie, w samochodzie, na ulicy. Żeby tylko zdążyć. Żeby gonić! Inaczej ktoś inny wyprzedzi, zgarnie stanowisko, forsę. Kto się na moment zagapi, wypada z gry. Znika z towarzyskiej giełdy, gdzie ważą się losy kariery. Przestaje się liczyć, kto w porę nie zmieni samochodu na nowszy model, kto nie jeździ na Wyspy Książęce, czy tam, gdzie akurat wypada.

– Ja do tego nie pasuję – podsumowuje Andrzej przepraszającym tonem – nie potrafię rozpychać się łokciami. Coś mnie przed tym powstrzymuje…

– Naukowo można by określić, że u pana przewaga hamowania nad pobudzeniem – stwierdza Marta, zadowolona, że może popisać się erudycją przed tym nieznajomym, o którym jeszcze mało wie, ale czuje, że jej imponuje.

Ten przytakuje głową, więc Marta ciągnie swoje:

– Chyba jest pan melancholikiem. Taki zrobi kroczek i zaraz przeprasza, czy przypadkiem komu na odcisk nie nastąpił, i zniechęcony zawraca. Niełatwo takim w obecnych czasach.

– Wiem. Tacy pozostają w tyle. Zamykają za sobą szczelnie drzwi, przymykają oczy, wkładają w uszy watę, żeby nic nie widzieć, nie słyszeć. I czują tylko to, co w środku: cierpienie… Dlatego zainteresował mnie anons w gazecie:
CZUJESZ SIĘ ZA SŁABY NA KAPITALIZM,

PRZYJDŹ DO PORADNI DLA STRAPIONYCH.
Ale ja tam nie przyjdę. Jeszcze nie potrzebuję. Tu zajrzałem z propozycją. Chcę pouczyć rysunków.

Przez chwilę dzielą się poglądami na współczesny kapitalizm. Są oboje zgodni, że w tych czasach najbardziej w to graj cwaniaczkom. Tacy tylko obmyślają, jak się urządzić kosztem innych, jak ich wykiwać i się wzbogacić. Innym za to wydaje się, że ma ich utrzymywać to abstrakcyjne dla nich państwo, poprzez zasiłki i sami nie robią nic.

– Są i tacy, co wyrównują swój status przez rozbój. Mnie już za poprzednim tu pobytem porysowali samochód, wyłamywali klamkę. Ale się nie zrażam.

Marta ucieszona, że filozofia przybyłego współbrzmi z jej własną, wygłasza tyradę, do jakiej rzadko miewa okazję, bo nikt nie chce słuchać tak gazetowych wywodów. Zapytuje, czy czytał poradnik, jaki dla amerykańskiego studenta napisał ojciec? Zachwycają ją tam rady typu: od czasu do czasu opłać za kogoś, kogo nawet nie znasz, parking; albo: w kolejce przepuść czasem tego z tyłu przed siebie. Dla takich jak my, co zmarnowali kawał życia w ogonkach po mięso, masło, papier toaletowy, to nie mieści się w pale. Jednak ci pragmatyczni Amerykanie, dla których niby pieniądz najważniejszy, uczą czegoś odmiennego. A jak wejdziemy do Europy…

Urywa, bo nieznajomy się uśmiecha.

– Niech pan opowie o sobie więcej.

– Teraz maluję, fotografuję. Robię ilustracje do książek i czasopism. Z tego żyję. To w owym wieżowcu że szkła i aluminium są redakcje, dla których ilustruję. Od czasu do czasu coś wystawiam. Wcześniej uczyłem się grać na flecie, ale musiałem przerwać z powodu zagrożonych płuc. Kiedyś opowiem o tym więcej.

Chwilę certuje się, czy nie zabiera jej za dużo czasu, a kiedy ona proponuje mu wizytę w swej poradni, wpada w popłoch. Marta uspokaja, że tam przychodzą zdrowi, zresztą modne ostatnio dbać o swą duszę.

Z ociąganiem, jakby bał się ją urazić odmową, obiecuje wizytę, tylko kiedyś, później. Nie bez powodu ją tu odszukał. Urywa stropiony. Powtarza, że naprawdę myślał o pracy dla takiej młodzieży i znów urywa. Po chwili podejmuje:

– Są i inne powody… Idąc tu kilka tygodni temu, dostrzegłem ogłoszenie o sprzedaży mieszkania tam na rogu. Byłby to wymarzony azyl. Zaraz bym z centrum wybył. Może coś z tego będzie. Kamienica wprawdzie obskurna, podwórko i klatka schodowa tak samo, ale mieszkanie niczego sobie. Obszerne pokoje w amfiladzie z wielkimi oknami, dużo więc światła, a za nimi, o dziwo, rozłożyste drzewa ze skwerku, widoczne dopiero z perspektywy trzeciego piętra. Jeden konar sięga balkonu. A w tle zamykająca ulicę secesyjna kamieniczka z kawiarenką u dołu o fikuśnej nazwie „Malinka”. Ani myślałem, ile tu piękna. Warto młodzieży otworzyć na to oczy. Nasłuchałem się wiele o pani podopiecznych i zaraziłem entuzjazmem.

Uściśla jej swoje pomysły. Ona dorzuca swoje. Nagle orientuje się, że jej nie słucha zajęty własnymi myślami. Właściwie cały czas był zasępiony. Niby wszedł tu z uśmiechem, ale ten uśmiech był tylko tarczą. Tak chronią się nieśmiali i ci, którzy nie chcą, by ich przejrzano – bardzo wrażliwi. Potem uśmiechnął się może raz, kiedy zanadto dała się ponieść pedagogicznym teoriom. Ale nie ze złośliwości. To widać współbrzmiało z jego poglądami na życie. On z pewnością obdarzony empatią, właściwą wrażliwym i życzliwym.

Ale teraz przestał słuchać. Patrzy na niego zaniepokojona. Śledzi zmagania emocji na jego twarzy, bo ta ujawnia aż za dużo. Wreszcie podnosi na nią swe wielkie szare oczy i rzuca:

– Potrzebuję pomocy… ale nie wolno mi o to prosić. Moja dziewczyna chce mnie porzucić. Pani ją zna. To właśnie jej nie chcę w poradni spotkać. Straciłbym jeszcze bardziej w jej oczach. Ona i tak mnie rozgryzła, zasypuje radami, podsuwa kompendia psychologiczne. Ale teraz chce zerwać. Nie pierwszy raz. Cała nasza historia to rozstania i powroty. Urywa znowu, a Marta milczy wyczekująco.

– Ośmieszam się – podejmuje – opowiadając o tym, ale brak mi już sił. I to z jej powodu. Oboje jesteśmy tacy, że dane nam tylko: kochać i rzucać. Tym razem to nie przelotne dąsy, po których bywa lepiej. Wyznała, że potrzebuje kogoś, kto da jej prawdziwe oparcie, a we mnie tego nie znajdzie. Ja nie mam pojęcia, jak to przeżyję. Boję się pustego mieszkania. Samotnych wieczorów. Dlatego muszę stamtąd uciec… Przeprowadzka tutaj i wypełnienie czasu nowymi zajęciami jest poniekąd wybawieniem. Muszę szczelniej wypełnić puste wieczory. Dlatego szukam wszelkich możliwych zajęć, jak choćby te lekcje rysunków dla zaniedbanej młodzieży. Tylko czy to wystarczy? Kiedy jej nie widzę, nie mam co ze sobą zrobić. Wszystko inne staje się nieważne. Na cóż mi sukcesy w malowaniu? Na cóż wszystko inne?

– A nie da się usunąć przyczyny zerwania? Nie lepiej podbudować się psychicznie? – odważa się wreszcie spytać Marta, przerywając jego kwiecisty monolog.

– To długa historia… Kocham ją bardzo. Ona chyba też. Ale razem nie jest nam łatwo. Co to za miłość, której brak radości? Bardzo się staram, a zarazem daję powody, by ciągle miała mi coś do zarzucenia. Ja też ją dręczę wymówkami. Gryzie mnie zazdrość i lęk, że naprawdę mnie rzuci. W tym rzecz! Przez to cały czas się dusimy we wzajemnych żalach… Ale ja zabieram pani czas…

Marta czuje potrzebę pomóc temu człowiekowi. Domyśla się, która z dziewczyn jest jego wybraną. Jeszcze mu nie powie. Andrzej jest niezwykle wrażliwy, co objawia się tysiącami skrupułów. Jeśli odważył się je przezwyciężyć i prosić o pomoc, to problem musi być dla niego sprawą życia i śmierci.

To skojarzenie napełnia ją przerażeniem. Zakrywa szybko ręką usta, żeby nic takiego nie powiedzieć na głos, a nawet powstrzymać tak złowróżbną myśl. Teraz jesienią, gdy popołudnia toną w żałobnym mroku, częściej nawiedzają takie minorowe nastroje, mistyczne lęki. Musi natychmiast o tym zapomnieć!

Pośpiesznie mówi do Andrzeja, że skończyła już dyżur i mogą rozmawiać, zobaczy tylko, jak jej podopieczni odrabiają w sąsiedniej sali lekcje pod okiem nauczycielki. Kiedy wraca, zastaje na stole złożoną kartkę: „
Bardzo panią przepraszam. Stchórzyłem. Głupio, że zabrałem

pani tyle czasu. Mnie pomóc nie można. Ale będę uczył chłopców

rysunku”.

XVIII

KU CZEMUŚ WIĘCEJ!

Po rozmowie z Andrzejem Marta długo w noc nie może zasnąć. Przewraca się z boku na bok i rozmyśla, że najwyższy czas przepracować metody terapii w poradni.

Na ostatnich warsztatach czuło się już niedosyt. Brakło jej pomysłu na uatrakcyjnienie zajęć. Nuży ją nieustanne rozszczepianie włosa na czworo, analiza kompleksów, urazów, teorii. W końcu wszyscy wydają się podobni do siebie, podobne ich przeżycia. Jakby byli manekinami do ilustracji książkowych teorii. Coraz częściej po pierwszym spojrzeniu, pierwszych słowach, wie, co tej osobie dolega, i od razu umieszcza ją w odpowiedniej szufladce ze stosownym zestawem porad.

Obawia się jednak, że wgłębiając się zbyt długo w światy ludzi myślących inaczej niż ogół, widzących w halucynacjach to, czego inni nie dostrzegają, można sobie wypaczyć logikę. Nie, jeszcze nie wie, jak to określić, ale chwilami to wyczuwa i wtedy rzeczywistość ze zwyczajnymi obywatelami wydaje się banalna, a dopiero ktoś pełen lęków i urojeń, żyjący wśród nierzeczywistych stworów, czyhających wszędzie mikrobów czy różowych ropuch, wydaje się… prawdziwszy… nie… ale przecież jakoś tam istniejący…

Wreszcie Marta, znużona obłaskawianiem tej nielogicznej logiki, usypia. W środku nocy budzi się jakby uderzona czymś, o czym niedawno napomknęła Beata. Coś podobnego zaświtało też pod koniec rozmowy z Kubą. Sama już to wcześniej wyczuwała, tylko nie potrafiła ubrać w słowa. Nie na darmo prześladuje ją to natrętne „circumambulatio” i kusi inne: „transgresja”. Coś się w nich kryje. Trzeba wspiąć się ponad pułap swych codziennych obowiązków, ku czemuś więcej! Wznieść się poza widzialny horyzont, wyznaczany przez przyziemność… Problem w tym, czym jest to najważniejsze? Beata nazwała to drogą ku jasności, w inny wymiar…

A ona każdego dnia tak samo krąży wzdłuż linii tramwajowej jedenastki, od jednego zajęcia do drugiego. Wizytuje kolejną szkołę. Wypełnia tysiące rubryk i formularzy. Popołudniami robi wywiady u rodzin z marginesu i zajmuje się trudną młodzieżą w ośrodku kuratoryjnym. Trzy razy w tygodniu udziela porad w swej poradni bądź prowadzi warsztaty psychoterapii. To jej codzienność. Wszystko według określonego schematu, zgodnie z odgórnymi wymaganiami, z czyjąś teorią. Czasem to bezdennie nudzi, ogarnia ją zmęczenie, ale się do tego nie przyznaje, nawet sama przed sobą, bo jeszcze starcza jej zapału. Jednak należałoby to robić inaczej.

Na chwilę przed zaśnięciem przychodzi jej do głowy chwytliwy anons do prasy:
KU CZEMUŚ WIĘCEJ – NAJLEPSZE HASŁO SENSOWNEJ

SAMOREALIZACJI, KTÓRE MOŻESZ POZNAĆ W

PORADNI DLA

STRAPIONYCH.

Teraz już nie uśnie. Myśli wirujące pomiędzy jawą a snem przyoblekają postać najdziwaczniejszych stworów. Zrywa się, zapala lampkę i w pośpiechu notuje, by podczas snu te fantastyczne pomysły się nie rozwiały. Rzuca na papier urywane zdania, słowa, hasła. Jutro tę bazgraninę rozszyfruje. Chwyta się za głowę, śmieje, śpiewa w uniesieniu, jak zawsze, gdy czuje się bliska dotknięcia czegoś ważnego. Dotarła do sedna sprawy! Tyle osób przychodzi do niej, by dała im podpowiedź, jak żyć, bo pogrążyli się w bezbrzeżnej pustce, aż wszystko staje się bez znaczenia, cały świat wstrętny i nic nie cieszy, a ona bywa bezradna, jej rady mało skuteczne. W tej chwili ma tysiące pomysłów, jak takim pomóc!

Po południu wkracza do swej poradni podekscytowana nowymi pomysłami. Na widok wpatrzonych w nią z nadzieją oczu dziewcząt jej euforia wzrasta. Im trzeba pomóc. Zagubiły się w neurastenicznych niepokojach. Poda każdej rękę, by wzmocniła swój potencjał życiowy, ową moc, która pokona lęki. Już od rozmowy z Kubą rozmyślała o czymś więcej, niż tylko o żmudnym poskramianiu czyichś nerwic i kompleksów. Tylko jak to przełożyć na słowa? Zaczyna jak zwykle:

– Dziewczyny! Siadamy w pozycji lotusu. Oddychamy głęboko. Otwieramy się na całą urodę świata, na szczęście, miłość i dobro. Wznosimy ramiona w górę i zagarniamy tego ze wszechświata jak najwięcej. Nie boimy się niczego. Mamy nieskończenie wiele entuzjazmu i energii. I nieograniczone możliwości czynienia życia wspanialszym…

Wykonują wszystko, co każe. Oddychają, wciągając teatralnie powietrze i wydmuchując. Nagarniają rękami wyimaginowane pragnienia. Wreszcie wstają i za przykładem Marty unoszą jedną nogę do góry, potem drugą, wyginają się na boki. Na koniec rękami strzepują napięcie, niczym kurz ze szmaty. Marta pyta, czy już bez lęku będą chodzić nocą po lesie? „Jeszcze trochę” – mruczą w odpowiedzi, ale przebija się w tym zdecydowane: „nie”.

Na ustach Marty błąka się uśmieszek. Wzdrygają się przed nim. To zwiastuje kolejny eksperyment. Nie jest to miłe. Ufają jednak, że niezbędne, aby nabrały sił do brania się z życiem za bary. Bez tego ani rusz w epoce pączkującego kapitalizmu, gdzie nadwrażliwi i patrzący w gwiazdy przepadają. Nie na darmo przyszły tu zwabione kiedyś ogłoszeniem w prasie:
CZUJESZ SIĘ ZA SŁABY, BY SOBIE

RADZIĆ W

KAPITALIZMIE, PRZYJDŹ DO PORADNI DLA

STRAPIONYCH.

– Dziewczyny – zaczyna po chwili Marta – dotąd opowiadałyśmy, co którą trapi, dręczy, co chce w sobie pokonać. Wszystko to ciągnie nas w dół. Powoduje paraliż ducha, a więc strach przed życiem. Stąd uprzedzenia, antypatie, kompleksy, złośliwość, prześladowania, ba, nawet wojny. Ta negatywna strona naszej osobowości. Tym nie chcemy być! To ukrywamy! Lecz ta negatywna strona nas obezwładnia, przygniata, rodzi zło. A my musimy wzbić się w górę. Trzeba więc myśleć pozytywnie! Przywołać, to co najpiękniejsze, dla czego warto żyć i płacić najwyższą cenę. Na naszych warsztatach uczymy się jak najlepiej się realizować, jak osiągać cel życia. Wyobraźmy sobie teraz, że najlepszym celem samorealizacji jest hasło: „ku czemuś więcej!”. Powiedzcie, co która sobie z tym kojarzy.

Znowu nie są pewne, jak pojmować górnolotne słowa Marty. Ona jest nazbyt patetyczna. Kierują oczy ku Beacie. Robi audycje i filmy, przyznała się do pisania wierszy, niech więc coś powie. Ta wzdryga się. Tłumaczy, że wiersze pisywała, ot tak sobie, dla utrwalenia nastroju chwili, jakiegoś obrazu, myśli. Już to zarzuciła. Mogłaby próbować, ale nie musi. Prawdziwy twórca nie tworzy dla przyjemności. Poświęca dla tego wszystko, brnie do granic cierpienia. Na tym polega pasja twórcza. Bez niej – to tylko mdłe amatorstwo. A przecież każdy może czytać wiersze. Unikać brzydoty… tej zewnętrznej i tej w nas. Wszyscy widzimy to samo niebo w białych obłokach i różowych zorzach…

Beata milknie zawstydzona, jakby ujawniła coś, czego nie chciała, i wtedy Marta pyta:

– A czy można unikać dzielnic, gdzie w starych kamienicach z brudnymi klatkami schodowymi mieszkają ludzie mało zaradni i tacy, co od pracy wolą kieliszek? Wystarczy pojechać jedenastką w przeciwną stronę. Ja bywam tam jako kurator sądowy.

– Powinno się z całych sił umniejszać zło – rzuca Beata i rumieni się, że zabrzmiało to tak banalnie, aż przestało cokolwiek znaczyć.

– Mam piętnastoletnią podopieczną – opowiada Marta. – Jej matka pijaczka, już w kompletnej demencji, nie kontaktuje z otoczeniem. W ich domu ponure ubóstwo, a dziewczyna otacza rodzicielkę najczulszą opieką. Chroni ją przed cierpieniem, jakie ktoś mógłby jej sprawić. Sama za nią odpowiada na dociekliwe pytania urzędników czy w sądzie. Sama ją karmi, gotuje, pierze. Ale wyrywa się od tego. Pisze wiersze. Na papierze usiłuje tworzyć inny świat, własne piękno, którego w jej otoczeniu brak. A wołają na nią: Kuka.

Na to włącza się Lucyna i opowiada, że jej stryjek od wielu lat prowadzi dziennik. Każdego dnia skrupulatnie notuje co się wydarzyło, co sam robił, co było na obiad, kto co powiedział. Ma już tego wiele grubych zeszytów.

Jola powątpiewa, czy zechce się komu tyle tego przeczytać. Kinga, ziewając orzeka, że to strasznie nudne, zapisywać co się jadło, co się śniło i tak dzień za dniem wciąż to samo, bo cóż ciekawego w życiu przeciętnego człowieka? Lucyna broni stryja, który każdego sylwestra odczytuje rodzinie fragmenty zapisków z minionego roku i wszyscy dziwią się, jak wiele umknęło ich uwadze, ile się w pamięci zatarło, wykrzywiło. Z przyjemnością przypominają sobie, jaki tort był na urodzinach której cioci, w jakiej sukni występowały i co z roztargnienia popełnił drugi stryjek. Odżywa smak potraw, wracają obrazy, myśli…

Teraz dopiero Marta zauważa, że Lucyna nie wymawia „r” i spieszcza głoski. Widać te wszystkie ciotki najmłodszą w swym gronie, choć w wieku balzakowskim, Lucynkę ogromnie rozpieszczają. A jej z tym dobrze. Jest miła i układna. Naiwnie odsłania swe mało ważne tajemnice. Wszyscy ją lubią, ale nikt nie bierze jej poważnie. Nie słucha się jej wypowiedzi do końca i przerywa bez skrupułów. Taką się zwykle wykorzystuje i rzuca. Czy ona tego nie zauważa? Jednak coś jest nie tak, skoro przyszła na terapię i napomyka o wyrwaniu się spod kurateli starszych pań. Nie boi się, że odtąd stanie się podporządkowana terapeutce i przerobiona w idealny, bezproblemowy stwór?

– A co robić, kiedy nigdy nie ma się nic w dzienniku do zapisania? – pyta Halina.

W jej głosie drga tak dramatyczny ton że wszystkie wzdrygają się. Jakby coś ją dławiło. Ona się prawie nigdy nie odzywa, a jak na nią kolej, mówi krótko rzeczy oczywiste. Nikogo tym nie porusza i zaraz o niej zapominają. W granatowym dresie, z gładko zaczesanymi włosami w kok, bez śladu upiększeń, wygląda bezbarwnie, a przygnębienie na jej twarzy, bladość i zmarszczki okrutnie ją postarzają. Okazało się, że jest młodsza, niż na to wygląda, młodsza nawet od Marty. Skąd więc ten wygląd? Wiedzą, tylko, że jest fizykiem, co brzmi tyleż interesująco, co odstraszająco, jako że – jak zgodnie stwierdziły – znajomość praw fizyki nie jest ich mocną stroną. Teraz ona mówi, że nie miałaby o czym pisać dziennika.

– Coś tam trzeba wymyślić…

– Cała sztuka w tym, żeby w nieistotnych zdarzeniach znaleźć coś inspirującego – podsuwa jej Bożena. – Mój znajomy, malarz i poeta, tak mawia…

– Ale ja naprawdę nie miałabym czego notować – stwierdza Halina niskim, jakby nabrzmiałym bólem, głosem. – I nie chcę mieć nic do notowania. Nie miałby kto tego czytać. Nie mam nic, co warto zachować w pamięci.

– Ja kiedyś mówiłam podobnie – wtrąca Marta, kiedy tamta zawiesza głos. W przerażeniu, że Halina dotyka jakiejś strasznej tajemnicy próbuje ją na razie powstrzymać. Boi się o dziewczyny. Sama czuje lęk. Mówi więc szybko:

– Mówiłam, że wolałabym pisać jakiś „zapomnik”, żeby zapominać o każdym dniu. Ja wtedy siebie nie lubiłam i dlatego tak. Popełniałam dużo błędów, bo cierpiałam na syndrom porządnego pedagoga, który najlepiej wie, jak wszyscy powinni postępować. Dotąd nie mogę się pogodzić z tym, że należy sobie i innym odpuszczać. To antynomia mojego zawodu. Wie się jak i w jakim kierunku udoskonalać ludzi, a zarazem wie się, że nie powinno się tak bezwzględnie tego wymagać. Na szczęście już potrafię się wyluzować. A o „zapomniku” zapomniałam.

– Ale ja naprawdę nie mam nikogo – ciągnie uparcie Halina, jakby zerwała się jej tama milczenia i nie mogła dłużej powstrzymać potopu słów. – Miałam wielką miłość i bliskich. Już nie mam. Nikogo! Mężczyzna, na którego jeden uśmiech, spojrzenie, czekałam cały tydzień, wrócił na łono rodziny, do cierpliwej małżonki. Zawsze miałam puste niedziele. Tylko wcześniej była w nich nadzieja, że w poniedziałek go zobaczę i choć on będzie udawał, że mnie nie widzi, rzuci gdzieś w przelocie, niemal nie otwierając ust, dzień, godzinę i miejsce następnego spotkania. Najszczęśliwsza byłam, słysząc rzadkie: „u ciebie, jutro”. Zaraz po pracy brałam się do pieczenia sernika, bo on za nim przepadał. Ale to już nie wróci. Nie widziałam go siedemnaście miesięcy… Nie mam nawet jego syna, w którym widziałabym jego rysy. Nie mam już komu piec sernika.

Milkną wszystkie strwożone. Słowa Haliny brzmiały czymś zanadto niepokojącym. Wreszcie Marta odważa się powiedzieć coś ostrożnie, żeby tylko przerwać ciszę:

– Przyjdź kiedy Halinko do ośrodka, gdzie prowadzę zajęcia z dziećmi zaniedbanymi. Może które z nich zaprosisz na sernik?

Zaraz sypią się ze wszystkich stron dobre rady dla Haliny, ale ta siedzi z wbitymi w ziemię oczami i tylko kręci głową. Przekonują ją coraz natarczywiej. Beata nie słucha wzburzonych niczym na jarmarku rozmów. Zamyśla się nad tym, czego się przed chwilą zarzekała. Powiedziała, że przestała ją obchodzić poezja. Tylko nie przyznała się, jak jej z tym źle. Kiedy po chwili Marta nawołuje powrót do przerwanego wątku o poszukiwaniu czegoś więcej ponad zwykłą codzienność, odważa się naruszyć rąbka swej tajemnicy:

– Dotąd, kiedy wędruję sobie po polach za miastem, nasłuchuję skowronków, obserwuję odbicia słońca w stawie, łudzę się uszczęśliwiona, że ja to wszystko kiedyś wykorzystam. W jakiejś audycji, programie telewizyjnym, w filmie, może w wierszu. Wszystko się przyda, i czyjeś urwane słowa w tramwaju, i fragment zdarzenia na ulicy, czyjś okrzyk, grymas, dziwność. To są litery poezji, jej alfabet. Poruszenie zmysłów przy wyszukiwaniu w otaczającej rzeczywistości alfabetu poezji, a później przetwarzanie tego w wiersz czy prozę, jest czymś najwspanialszym, co mogę sobie wyobrazić. Gdybym tylko ja to potrafiła…

Milknie i przez długą chwilę nikt nie odważa się przerwać ciszy.

– Skąd tyle o tym wiesz? – naciera wreszcie Marta, a głos jej pulsuje niecierpliwością.

– Z wywiadów ze sławnymi osobami. A najwięcej z eseju o poezji jednej poetki. Przyniosła to do radia, żeby zrobić z tego audycję. Mam wyrzuty sumienia, bo wykorzystałam jej materiały, a nie spełniłam tak do końca, czego oczekiwała…

– Ukradłaś jej pomysł?!

– W pewnej mierze… Jej nazwisko nie zostało wyeksponowane. Nawet można by powiedzieć – zakamuflowane. Ale ona nie dałaby rady z tych materiałów nic zrobić… Nie potrafiła dobijać się o swoje. Nie miała sił. To była śmieszna, stara panna, nieudacznica szukająca ratunku w poezji. Sentymentalna aż do ckliwości. Ale były w tym przebłyski geniuszu. Z jej wierszy wybrałyśmy kilka, bo więcej nie mieściło się w ramach czasowych audycji i fragmenty eseju. Biję się w piersi, ale wyszło jakby to nie ona napisała ten esej, a moja naczelna i ja. Tak sobie naczelna zażyczyła. Więcej nazwiska tej poetki nie spotkałam, a prawdziwy talent ponoć sam się przebije…

Marta patrzy na Beatę ze straszliwym potępieniem. Wszystkie kurczą się przerażone, Beata pochyla nisko głowę, a Marta zaciska mocno usta jakby przed naporem cisnących się słów. Wreszcie mówi coś innego:

– Jeśli ci brak pomysłów, przyjdź do ośrodka kuratoryjnego dla dzieci zaniedbanych. Tam znajdziesz pomysły. Mogłabyś też pomóc Kuce, która próbuje pisać wiersze.

Marta mówi to surowo i urywa. Kłopotliwe milczenie przerywa wreszcie Bożena, dotąd raczej milcząca, z wahaniem zaczyna o swoim chłopaku, bo on też artysta: malarz, muzyk i poeta. Jest niespotykanie wrażliwy. Bardziej od innych. Dzięki temu wyczulony na bodźce innym niedostępne… Przez to aż ofermowaty…

Bożena milknie speszona własną odwagą. Chciała tylko powiedzieć cokolwiek, byle przeciąć kolejną napaść na Beatę. Nie nawykła do tak niezręcznych sytuacji. Domyśla się, że to zamierzona prowokacja w ramach terapii, ale trudno to znieść. Podejmuje wątek i w miarę opowiadania w jej słowach drży coraz większe wzruszenie.

– Andrzej widzi, słyszy, czuje, to czego nikt inny nie wychwyci. Obcuje wciąż ze sprawami, których nie da się ująć w słowa. Znajduje pomysły tam, gdzie inni nie widzą nic. Z tego tworzy niespotykane światy. W nich przebywa, a kiedy wraca zwykli śmiertelnicy depczą mu po sercu. Bo go wciąż ranią. Sam tak to określa. Ja nie jestem w stanie tego pojąć. On cierpi już z powodu, który dla zwykłego człowieka nie istnieje. Bardzo łatwo go zranić. Od razu milknie i pogrąża się w smutku. Ma skłonności do depresji. Jego oczy są zawsze pełne smutku. Nawet uśmiech ma mało radosny, a melancholijny. Trzeba przy nim chodzić na paluszkach, żeby go nie dotknąć. Ja bym wolała, żeby mój mężczyzna mnie chronił przed nieprzyjaznym światem, torował drogę wśród ludzi. Niestety, Andrzej sam boi się świata. Nie potrafi rozpychać się łokciami. Ale potrzebującemu gotów zdjąć z grzbietu ostatnią koszulę. Wykorzystują jego dobroć. Wciągają go w nieczyste interesy. Naciągają. Co uzbiera trochę grosza, to straci. Nieraz mam już dość. Marzę o kimś, kto nie będzie tak melancholijny. Zrywam z nim. Niestety wszyscy inni są za mało wyczuleni na to coś nieuchwytne, co tylko Andrzej może dostrzec. Tylko jego otacza aura niezwykłości. Dlatego wracam do jego melancholii. Powracam i znowu zrywam, raz nieszczęśliwa, to znów najszczęśliwsza ze wszystkich. Coraz więcej między nami złych słów. Zabrakło radości…

Urywa przerażona, że niepotrzebnie aż tak się odsłoniła. Andrzej zawsze przed tym przestrzega. Powtarza, że ludzie tylko czyhają, żeby zranić. Kiedy wyczują w kimś słabszego, zaraz próbują wdeptać go w ziemię, zlekceważyć, upokorzyć, i co najwyżej okażą litość, ale za plecami – pogardę. Tylko ona jego ostrożności ma powyżej uszu! Dlatego zgłosiła się na psychoterapię. Trochę żałuje swych wyznań, ale Marta wciąż zachęca do otwarcia się. Czy jednak któraś nie użyje ich przeciwko niej? Taka Zośka potrafi być obcesowa. Może się naigrywać. Trzeba szybko powiedzieć coś, co umniejszy ostrze poprzednich słów.

– Czasami wolałabym u swego boku tępego osiłka, żeby potrafił dać w zęby komuś dokuczliwemu. Tępi a silni teraz na fali, bo robią forsę, a tylko to się liczy. Tacy zawsze wygrywają… a artyści są od mąk duchowych…

Marta już Bożeny nie słucha. Trawi ją dawno zapiekła złość. Wyznania Beaty zlały się z jej jątrzącym wspomnieniem. Nieomal widzi, jak ręce Beaty żarłocznie chwytają gruby plik kartek, pracowicie zapisanych, i chowają do czarnej teczki, a szczęk zamka rozlega się w ciszy wystrzałem. Tak zabijają kobietę, której kradną ostatnią nadzieję, że pisała to po coś, że to dobre, komuś potrzebne! Te dłonie robią się grube owłosione, o krótkich paznokciach. To były inne ręce. Te, które kiedyś jej ukradły referat! Beata takich rąk nie ma. Jej palce smukłe i gładkie. Zwykła podpierać nimi wytwornie podbródek… Niepotrzebne skojarzenia! Marta opędza się przed nimi, ale słyszy jakiś śmiech. Ktoś się z niej naigrywa?! Nie, wszystkie milczą. Patrzą w nią przestraszone. To tamten z owłosionymi łapami pewnie się za jej plecami śmiał z jej naiwności. Tutaj nikt. Dotarł do niej co najwyżej jej urojony chichot losu. Walczy z tym, a to co i raz się odzywa. A kysz, maro przebrzydła!

– Dziewczyny! Drepczemy po ziemi! Poszybujmy ku czemuś więcej!

Dziewczyny spuszczają głowy, jak zawsze, kiedy Marta je beszta. Uprzedzano, że nie można jej zadowolić. Ciągle chce czegoś więcej. Sama nie wie czego. Żeby przerwać grobową ciszę, Jola zaczyna mówić o czymkolwiek.

– Kiedy słuchałam o tych sprawach tajemniczych, zwykłym zjadaczom chleba niedostępnych, przyszło mi na myśl obcowanie z duchami. Jedno i drugie nieodgadnione, budzące lęk, a przecież niektórzy obcują z tym na co dzień. Ja nieustannie wyczuwam obok siebie obecność rodziców, których już nie ma od lat. Wzywam ich, ilekroć mi źle. I zawsze doznaję pocieszenia. Nawet kiedy posieję nie wiadomo gdzie choćby nożyczki, klucze, proszę o pomoc mamę i ta rzecz się znajduje.

Z kolei Marta wyznaje, że w siedem lat po śmierci ojca, zajrzała do jego trumny. Zdecydowała się ją otworzyć, gdy przenoszono go do nowego grobowca. Sama to zrobiła. Chciała jeszcze raz go zobaczyć. Wyglądał jak w dzień pogrzebu. Jakby spał. Tylko jakby okryty jakimś woalem. Może spopielały. Marta opowiada to cicho. Niepodobna do siebie.

Wzdrygają się tyleż przestraszone, co i skore do zmierzenia się z tym czymś niewiadomym, co przeraża. Któraś wyciąga z torebki pastylki na uspokojenie, ale nie odważa się ich zażyć. Przytulają się wszystkie do siebie. Za oknem noc.

Teraz Lucyna opowiada szeptem. Kiedy zmarła jej ciocia, a miała coś koło czterdziestki, jej mąż zamknął się na całą noc w kostnicy. Bano się, czy sobie co z rozpaczy nie zrobi, a nie można było się tam dostać. Kiedy wreszcie udało się zajrzeć przez wysoko umieszczone okienko, klęczał bez ruchu, opierając głowę o jej trumnę. Tak trwał całą noc. Wyszedł rano zupełnie nie ten sam. Nigdy nie powiedział, po co to zrobił, czego tam doznał. Zmarł po kilku miesiącach, choć wcale nie chorował. Miał 43 lata. Nie bał się śmierci. Wyglądał jej…

– Przestańcie wreszcie! – krzyczy Halina i głos jej przechodzi w histeryczny szloch. Nie po raz pierwszy tak im przerywa. Zamierają w pół ruchu zaskoczone. Wreszcie Marta poucza:

– Aż tak się boisz? Musisz wyrobić sobie odporność. Nadwrażliwość bywa zgubna. Żeby to w sobie zwalczyć i nabrać odwagi chodzimy nocą po lesie, opowiadamy o duchach…

– Ja straciłam jedynego syna – przerywa Halina. On wyskoczył oknem. Z powodu głupiej dziewczyny! Już nie odzyskam równowagi. Przyszłam tu po to, ale na nic. Najgorzej gdy obudzę się przed świtem… W ciągu dnia jakoś zagłuszam swe niepotrzebne istnienie…

Spuszczają głowy. Halina znękana ociera palcami łzy z policzków. Jola daje jej pić.

– Wybaczcie, od dawna nie mogłam płakać.

– Brak słów, które by tu cokolwiek złagodziły. Bożena bierze ją ostrożnie za rękę. Drugą dłoń chwyta Hanka. Inne milczą. Halina wciąga głębszy haust powietrza, jakby dopiero po raz pierwszy od niepamiętnych czasów, odważyła się odetchnąć pełną piersią.

– Jedyna pociecha, że się nie męczył. Wypytałam lekarza. Zmarł od razu.

Jakże straszna taka pociecha! Żadna nie wypowiada ni słowa. Same nie wiedzą, czy już koniec zajęć. Niby minął wyznaczony czas, ale jak tu odejść w takiej chwili.

– No to ruszamy na nasze circumambulatio! – podrywa je w końcu Marta.

Z ociąganiem sięgają po kurtki i otwierają drzwi. Wstrząsają się, jakby za progiem miała czekać w ciemnościach zwiewna postać w bieli. Trudno, trzeba przez to przejść. Zanurzają się jedna po drugiej w ciemność drzew parku. Nie wiedzą, czy rozglądać się, by uniknąć niebezpieczeństwa, czy lepiej nic nie widzieć prócz pleców tej przed sobą. Wkoło ni żywej duszy. Tylko one truchtające gęsiego. Nagle coś bieleje pomiędzy pniami. Marta tam właśnie zdąża. Ach, to tylko alejka parkowa. I kolejna ściana drzew, w którą już pierwsze dziewczyny wnikają. Oczy przez chwilę nie rozróżniają niczego. Którąś coś łapie za nogę i leci na ziemię jak długa. Za nią pada następna. I jeszcze jedna. To wystający korzeń. Dźwigają się. Rozcierają poturbowane kolana. Jednak naprawdę ktoś stoi koło drogi! To nie pień, a naprawdę człowiek. Zwalniają przerażone, lecz Marta z przodu wykrzykuje:

– Dziewczyny, rzucamy się na tego faceta?! Zrobimy z nim co zechcemy!

Przechodzień umyka w cień drzew. Nie wiedzą, śmiać się czy nie. Zwalniają i przez chwilę Marta, nieświadoma niczego, pędzi sama. One skupiają się przestraszone, ale większy strach pozostać w ciemnym lesie bez przewodniczki. Ruszają więc w jej ślady.

– Bić obcego? Za co? Czyżby była do tego zdolna?!

– Marta bywa rozwydrzona – szepcze któraś.

– Iskrzy jej pod kopułą.

– Co, przestraszyłyście się mej transgresji? – śmieje się gdzieś z przodu Marta. – To tylko wychodzenie poza swe wymiary. Kiedyś to wam wyjaśnię. A teraz biegniemy! Biegniemy!

Przyśpieszają. Przed nimi otwarta przestrzeń. Z daleka widać oświetlony dom. Można już odczytać napis: PORADNIA DLA STRAPIONYCH.

Tam znowu jakiś mężczyzna. Czyżby ten sam? To Andrzej czeka na Bożenę. Niepokoił się, że długo nie wraca. Byli umówieni. Czekał w jej domu, rozmawiał z rodzicami i ciągle podchodził do okna, popatrzeć, czy nie idzie od przystanku. Wreszcie przybył tutaj. Bożena wzruszona jego opiekuńczością, ma skrupuły, że tyle o nim naopowiadała. Rozmawiały dziś o sprawach wielkich, o pięknie, o tworzeniu, i zapragnęła pokazać, jaka jest dusza artysty. Chyba niepotrzebnie…

Andrzej pociesza ją. Ludzie wiedzą, ile wycierpiał van Gogh czy inni. Z jego listów, z opowieści. Jemu do ich miary daleko. Mówi to wszystko głosem kojącym, przytrzymując Bożenę ramieniem. Jest dobry i uprzejmy. Dochodzą zziębnięci do przystanku. Wiatr rozrzuca pożółkłe liście. Jeden przywiera na moment do okna tramwaju, którym odjeżdżają.

– Patrz, już jesień – mówi Andrzej – jakże smutno. Przyglądałem się dziś spadającemu liściowi. Leciał w dół i tańczył. Wirował wkoło, zwalniał, aż osiadł łagodnie na ziemi na zawsze. Wydało mi się, że taki liść po to właśnie żył. By zatańczyć na koniec. Niby wcześniej cieszył oko jak rozwijał się z pączka i potem ubarwiał drzewo zielenią, ale wtedy ginął w tłumie podobnych liści. Dopiero, gdy oderwał się od gałęzi, pokazał w całej okazałości, jak piękny. Zniżając się ku ziemi, zatańczył wokół swej osi, majestatycznie, harmonijnie. To jego jedyny taniec. Czy i człowiek może dokonać czegoś tak pięknego, umierając?

– Nie mów tak! – przerywa mu przestraszona. Za dużo dziś o śmierci. Boję się melancholii, a ta twoja szczególnie odstręcza. Bo boję się o ciebie.

– Dobrze, kochana. Tylko widzisz, jak cię odwiozę, sam wracam do pokoju, gdzie towarzyszy mi tylko melancholia.

Patrzy na Bożenę pytająco. Ona wie, że to nieśmiała prośba, by za niego wyszła i już zawsze razem wracali do domu, wtedy nie tak pustego. Ale Andrzej jest w tym momencie taki smętny, że wzbudza litość. Właśnie z tego powodu jej rodzice mają wątpliwości, czy ten związek dla niej dobry. Oboje są lekarzami i nieba by przychylili swej jedynaczce. Ona również się tego boi… Bo jakże pokochać smutek?

– Bez ciebie nie mam po co dalej żyć – powtarza swoje Andrzej.

Bożena wzdryga się. Słyszy tę groźbę nie pierwszy raz. Musi od tego uciec! I nie może!

W drugim wozie jedzie Marta. Ledwo zdążyła dobiec. O tej porze w tramwaju pustawo. Siada zmęczona i rozmyśla, że nieśpieszno jej do pustego mieszkania. Ale tramwaj dziś śpieszy jak zwariowany i wkrótce pora wysiadać. Naciska zielony guzik na barierce przed drzwiami i te się rozsuwają. W domu, ledwo zrzuciwszy buty, jeszcze w kurtce, naciska guzik telewizora, żeby nie było tak cicho, i wchodzi w kolorową krainę jakiegoś filmu, gdzie pośród kwiatów i drzew przechadzają się piękni ludzie w kostiumach z ubiegłego wieku. Jeszcze tylko zaparzy sobie herbaty, podleje kaktusy i popatrzy na tę bajkę, póki jej nie zdenerwuje zbytnim odstawaniem od życia, jakie zna.

Niestety nie udało się dziś porwać dziewczyn ku czemuś więcej – martwi się.

XIX

ZODIAKALNY SKORPION

Kapała znowu przynosi Marcie Żaleńskiej wieść o podwyżce czynszu. Nie próbuje, jak poprzednio, łagodzić tego żadnym eufemizmem, ale zapowiada, że to ostatni raz.

– Nie będzie podwyżek? – dziwi się Marta.

– Oj, będą, będą! Tylko ja stąd wybywam. Mam pracę w zieleni miejskiej.

Marta zaprasza go dalej. Tym razem wchodzi już bez zbytnich ceregieli i rozsiada się w fotelu wygodnie. Nauczyła go tego. Przynajmniej tutaj wyzbył się postawy wystrachanego flegmatyka. Z nieco wyrazistszą dykcją i niezwykłym dla siebie ożywieniem opowiada, jak to znajomi naraili mu mieszkanie po ciotce. Upatrzył tam już miejsce koło trzepaka, gdzie można zasadzić trochę zieleni. A pobliski skwerek kompletnie zadeptany. Można i o to powalczyć. W kamienicy wprawdzie ogrzewanie piecowe i węgiel trzeba będzie nosić na drugie piętro z piwnicy, ale są dwa przestronne pokoje i tyle okien, że wygospodaruje z tego trzy pokoje, a na upartego – cztery. Tam nikt nie bada, czy się nie przekroczyło o centymetr metrażu, by podnieść czynsz. Nie będą mu wyliczać, na co go stać i według tego ustalać czynsz, zawsze ponad miarę. Tam zresztą czynsz nie tak astronomiczny. Gdzie dużo bezrobotnych, nie ma obaw, że wyrzucą z mieszkania… Nikt nie będzie go uważał za ofiarę losu, gdy nie będzie szpanował drogim samochodem czy innymi bajerami. Na czynsz mu starczy. Tyle zawsze zarobi. Tutaj ma powyżej uszu walki z administracją o przyblokowy ogródek. O dozorcostwie nawet nie wspomni. Zamieszka na przedmieściu, skromniej, ale w spokoju. On jest skromny. Tylko nie znosi, gdy się go traktuje jak nieważną śrubkę w wielkiej machinie. Dlatego ucieka z centrum, gdzie mieszkają bogatsi, co lekceważą takich sobie „Byczków Fernando”, wąchających kwiatki. Ucieka przed naporem luksusowych limuzyn.

– Mój ojciec był leśnikiem. Wyrosłem pośród lasu. W mroczne wieczory pozostawały nam tylko książki, którymi się zaczytywaliśmy. Najpierw przygodowe, podróżnicze, historyczne. Później literatura piękna. Tam teraz mieszka brat. Ja wybrałem miasto. Skusił mnie ruch i zgiełk wielkiego miasta. Ale tęsknię też za zielenią i ciszą.

– Tak – mówi w zadumie Marta – są jeszcze ludzie, bardziej ceniący własne zacisze niż wspinanie się do światka, gdzie bez łokci ani rusz.

Kapała przychodził do Marty ostatnio dość często. Pierwszy raz przyniósł zawiadomienie o podwyżce czynszu. Później brał od niej ogłoszenia o poradni, by je rozwieszać w widocznych miejscach. Przy okazji opowiadał o sobie. Potrzebował otuchy. Komplikowała się jego sytuacja. Żona, zagrożona utratą pracy z powodu zmniejszania etatów w służbie zdrowia, zrobiła się wystraszona i o byle co winiła jego. W końcu nie zdzierżyła jego statusu dozorcy z miotłą pod blokiem, uciekła do rodziców. Dzieci zabrała że sobą. U Marty szukał rady, co robić, choć nie od razu mówił to wprost.

Koncentrował się na sprawach zdawałoby się drugorzędnych. Troszczył się o ogródek pod blokiem. Ciągle o niego walczył i zapominał przy tym, że żona go opuściła, że nie ma pracy, pieniędzy. W końcu na dobre się zaperzył w walce o swoje drzewka i kwiatki. Niestety jego pisma do spółdzielni z protestami nie odnosiły skutku. Ostatnio znowu coś rozkopano przy wodociągu, wycięto dalsze drzewka, a kiedy rozkop został zasypany, zamiast trawy zaczerniał żużel na nowe miejsce postojowe dla samochodów. Już nie nazywano tego parkingiem, to wbrew przepisom, za blisko okien. Zwyczajny wybieg słowny. I dalej w tym samym miejscu samochody bezczelnie sobie stoją, warczą, hałasują i buchają w okna spalinami. Jakby jemu na złość. No bo jak jednostka śmie walczyć z władzami spółdzielni?! Tak mu powiedzieli w radzie osiedlowej. Wygadywali, że te drzewka są przeszkodą w rozwoju motoryzacji, a samochodów przybywa, świat idzie naprzód, nie zawróci go do epoki mamutów. A że drzewa dają tlen? To nie u nas! – rżnęli dalej głupa – a gdzieś w puszczy amazońskiej.

Dziś, pomimo optymistycznych perspektyw, był wyraźnie rozeźlony. Na domiar złego musiał znowu roznieść druczki z podwyżką czynszu. Przypomniał sobie o tym i wręczył Marcie druczki i długopis do podpisania. Ta nie może powstrzymać irytacji. Narzeka, że jej finanse się kurczą, bo do poradni przychodzi coraz mniej ludzi. A tu pralka odmawia posłuszeństwa. Czas pomyśleć o nowej. Tymczasem nad lokatorem wciąż czai się widmo, że braknie mu na czynsz i wyleci na bruk. A tamci w tych swoich marmurach i fotelach pod palmami, wymyślają coraz dziwniejsze opłaty. Kochają dokuczać lokatorom. Ci mają wstęp tylko do holu administracji, gdzie jest okienko kasy, żeby im opłacić te marmury, fotele, palmy. Dalej cerber nie wpuści.

Kapała przygląda się Marcie zaskoczony. Ona użala się nad sobą? Sądził, że doskonale sobie w życiu radzi. Ma tyle tupetu i pomysłowości. Więc i on się zacietrzewia.

– Skoro ci ze spółdzielni lekceważą maluczkich, zwolnieni jesteśmy z tych wszystkich: nie zabijaj, nie kradnij, nie dawaj przeciw bliźniemu swemu fałszywego świadectwa w postaci anonimów… Teraz rozumiem terrorystów…

Wyrzuca to z siebie gwałtownie, dławi się słowami.

– Sam chwilami marzę, żeby wysadzić w powietrze… wszystkich, którzy mi dokuczyli… Kiedyś się zemszczę! Jestem przecież spod znaku skorpiona! Zrobię bombę i podłożę w… administracji albo lepiej w dyrekcji spółdzielni…

Urywa zakłopotany, jakby się przebudził.

Marta z trudem chwyta tok rozumowania tego tak zdawałoby się porządnego człeczyny. Widać zalano mu sadła za skórę, że pała taką chęcią odwetu. Oczywiście nic złego nie zrobi, ale sobie szkodzi. Podskoczy mu ciśnienie. Jeszcze dostanie zawału. Powinna go uspokoić. Pyta o żonę. Kapała milczy. Wreszcie, zacinając się wyznaje, że podejrzewa ją o skumanie się z owym tajemniczym osobnikiem, który przed nim był tu dozorcą. Podobno podjął się takiej pracy, żeby wyłudzić mieszkanie. W końcu zostawił w nim rodzinę, a sam wyjechał za granicę.

– Lubiła z nim rozmawiać. A kiedy przypominałem, że i on był dozorcą, śmiała się ironicznie: co ty o nim wiesz, to człowiek innego pokroju. Przyszło mi do głowy, że to z nim uknuła spisek, żeby ubrać mnie w to dozorcostwo i poniżyć.

– I nie pojechał pan wyjaśnić?

– Boję się… Lepiej się łudzić.

– Lepiej się gryźć podejrzeniami?

– Chyba jeszcze nie do końca wyzwoliłem się z lęku… pani wróżko.

Marta już nie słucha. Od lat, niemal każdego dnia, wypowiada określone formułki dla uspokojenia kogoś, podniesienia na duchu, poprawienia jego życia. Mówi niemal to samo, powoli, monotonnie, żeby sam głos zadziałał jak balsam. Czasem wyręcza się taśmą magnetofonową. Nie dopuszcza do siebie myśli, że to przeraźliwie nudne, ale kiedyś pogrąży się w totalne zniechęcenie. Tyle przecież kursów ukończyła, tyle przeczytała książek, wchłonęła całe tony uczonych tomów, a wszystko nadaremno. Ludzie są niezmienialni. Przychodzą do niej ze swymi problemami, ona staje na głowie, żeby ich zmienić, uleczyć, wyprostować ich ścieżki, a wszystko na nic. Odchodzą z takimi samymi problemami.

Trudno. Musi zastosować wobec tego człowieka jeszcze jedną terapię. Poleca, aby usiadł wygodniej, zamknął oczy i pomyślał, co najbardziej go dręczy, żeby to sobie uzmysłowił oczami duszy. Potem opowie co widział. Kapała długo milczy z zamkniętymi oczami. Twarz mu się kurczy, mieni emocjami. Wreszcie wyznaje:

– Widzę, jak rąbią moje drzewka. O, strącają budkę dla szpaka. Kopią znowu pod rurociąg. Rozsypują żużel, aż czarny kurz unosi się pod niebo. Ostatnie drzewko usycha. Teraz wszędzie panoszą się żelazne cielska samochodów. – Mówi to coraz głośniej, szybciej, z zadyszką, chrapliwie. – One tylko czyhają, żeby pożreć i zieleń i ludzi. Dyszą spalinami. Warczą po nocach. Jak wściekłe psy. Wyją alarmami. W ciemnościach błyskają im złośliwie światła. Pędzą na jakiegoś Bogu ducha winnego człeczynę. Już go osaczają. Wszędzie krew. Chcą wedrzeć się do mieszkań! Najpierw jako smród spalin i warkot przewiercający mózg. Prędko, zamykać przed nimi okna! Na próżno! Ależ to ona, moja Alusia, żona, kieruje na mnie te potwory!

– Niech pan otworzy oczy! – krzyczy Marta, a kiedy Kapała rozgląda się, jak przebudzony z dziwnego snu, pyta gorączkowo:

– Nie widział pan nic pozytywnego? Przecież gdzie cień, musi być i światło…

On ponownie opada na oparcie, zamyka oczy, milczy. Wreszcie wykrzykuje:

– Jest błysk! To bomba! Wylatują w powietrze te żarłoczne potwory, cielska samochodów i wszyscy, co krzywdzili! Giną po kolei z ręki małego człowieczka, bo on urodzony pod znakiem skorpiona. Musi się mścić!

– Tak bardzo wziął sobie pan do serca ten horoskop? Ja przecież żartowałam.

Kapała zerka na nią spode łba. Odchodzi, ledwo wymruczawszy: do widzenia.

W jakieś dwa tygodnie później Marta spotyka pod blokiem nową dozorczynię, babinę grubą i pyskatą. Kapała już się wyprowadził. Nie przyszedł się pożegnać. Marta nie ma mu tego za złe. Nieraz doświadczyła, że osoba, którą uratowała od chorobliwych inklinacji, potem jej unika. Wstydzi się mrocznej strony duszy, jaką ujawniła. Próbuje odbudować swe życie na zdrowych zasadach, już bez terapeuty. To dobrze. Niech takiemu będzie lepiej. Na zdrowie!

Tylko odtąd ile razy słyszy, że gdzieś podłożono bombę, drży, czy to nie Kapała dał tak o sobie znać. Niby potulny, a straszny. Na próżno sobie tłumaczy, że on nigdy nie zdobędzie się na akt zemsty. Za słaby, a raczej zbyt porządny i pełen skrupułów. Ale ludzie coraz bardziej spętani są kaftanami nienawiści. Trudno przewidzieć, do czego może dojść.

XX

GDYBYŚ TYLKO BYŁ INNY

Dlaczego on nic nie mówi? – myśli Hanka, spoglądając na Jacka. Siedzi nieruchomo i patrzy w telewizję. Może przesiedzieć tak cały wieczór i ust nie otworzyć. Widać nie ma nic do powiedzenia. Nudny facet. Dentysta, co myśli tylko o zębach.

Sama nie wie, zerwać z nim, czy ciągnąć to dalej? On przychodzi uparcie co kilka dni. Przynosi jej kwiatki. W rękawie, żeby nikt nie widział. I w kieszeni czekoladę. W milczeniu wypija kawę, zapytany, czy zje kanapkę, uśmiecha się nieśmiało i ona już wie, że to prośba. O nic więcej nie śmie prosić. Czasem wychodzą na spacer albo do kina, ale nie za często. Hanka obawia się, że znajomi, a nawet nieznajomi, powiedzą, że ma nieciekawego narzeczonego. Każdy to przecież widzi. O, jak on idzie?! Przygarbiony, ręce splecione na plecach, głowa spuszczona, wzrok wbity w czubki butów. O czym on myśli, kiedy tak nic nie mówi?

Denerwuje ją jego nieśmiałość. Mogłaby mu to powiedzieć, zapytać, czemu jest taki, ale od dawna wie, że pytanie na nic się nie zda. Jacek odpowie jej cokolwiek, wcale nie to co myśli. On boi się powiedzieć, co myśli, może nawet boi się myśleć.

Hanka wyczuwa dlaczego tak z Jackiem jest. Pewnie obawia się, że cokolwiek powie, jej się nie spodoba, bo wie, że jej się on sam nie podoba, a przynajmniej za mało. Sama wcale nie próbuje udawać, że jest inaczej. Dlatego Jacek kurczy się w swym pancerzu milczenia. A jak co powie, to ni przyszył, ni przyłatał. Ni mądre, ni dowcipne. Nawet zdania wychodzą mu nieporadne i ze zdenerwowania aż się zacina. A mówi niskim głosem, powoli.

Patrzy w ten telewizor i patrzy. Czy naprawdę tak bardzo go ciekawi, że gdzieś tam ktoś na kogoś napadł albo co nawija jakiś polityk, czy gdzie na świecie głód? Może tylko zatapia się w tym śledzeniu ekranu, żeby nie zawisło między nimi pytanie: po co tu właściwie przychodzi? Za to ona bez przerwy zamęcza się pytaniami, jakich nie wypowie nigdy, nawet najcichszym szeptem: „Dlaczego jesteś tak banalny, nieciekawy, mało przystojny, nieśmiały, nudny? Dlaczego nie jesteś inny?”.

Z wyglądu jednak niczego sobie. Szatyn, nie przykuwający uwagi, ale też niczym nie odstręczający. Banalny wygląd. Zdradza już lekkie skłonności do tycia. Włosy ma w częściowym zaniku. Trochę się garbi, jak wszyscy niepewni siebie. Niestety, nade wszystko szpeci go gapowaty wyraz twarzy. Brak mu bystrości spojrzenia, nigdy się nie ożywia. To wszystko psuje! Może tylko zmęczony po pracy? Ma przecież tylu pacjentów.

Ten na wycieczce do Hiszpanii, co wszystkich rozbawiał, był brzydszy, ale się tego nie zauważało, bo cały czas sypał dowcipami, przejmował inicjatywę, wszędzie był pierwszy. Biła z niego energia. Na każdym kroku było go widać i słychać. Przy wypadku on był pierwszy i komenderował, kto co ma robić, zanim nadjechało pogotowie i policja. Taki powinien być chłopak! Bystry, silny, wysportowany, energiczny. I jeszcze wesoły. Tylko taki zaraz by się zakochał w Irminie, jej młodszej siostrze, pięknej, mądrej i wszechstronnie utalentowanej.

Ta już przyszła na świat jako piękność. Hanka dobrze pamięta, co mówiły sąsiadki, kiedy matka przyjechała z Irminą ze szpitala. Wszystkie się zachwycały tą małą w beciku, co cały czas spała. A Hanka w kąciku gotowała lalce obiad i na nią nikt ani nie spojrzał. Nikogo nie obeszło, że zupa dla lalki się przypaliła i lalka nie chce jeść. Mama nie miała czasu o tym słuchać, bo leżała albo zmieniała małej pieluchy. Tato też tylko się wokół nich kręcił. O Hance i lalce zapomniano.

„Nie przeszkadzaj! Ustąp jej, bo młodsza!” – nawoływano. Tak pozostało. Siostra stawała się coraz ładniejsza. Cokolwiek zrobiła – było cudowne. I pierwszy kroczek, i pierwsze słowo, i siusiu do nocnika. Była wzorem doskonałości i zagarniała całą miłość otoczenia. Była naprawdę o wiele ładniejsza, zdolniejsza, lepiej się uczyła. Prawdziwa piękność obdarowana przez los. Nauka przychodziła jej bez trudu, a ona w swej roztropności dokładała jeszcze starań, twierdząc, że chce być jeszcze lepsza. Przysiadała fałdów i zdobywała wszelkie nagrody. Wiedziała czego w życiu chce i osiągnęła to. I jak tu takiej nie faworyzować?!

Hanka pamięta, jak bolało, że nigdy nie zasłużyła, by być pupilkiem rodziców. Dotąd to boli. Odkąd pamięta, starała się dobrocią kupować przychylność rodziców. Dokładała wszelkich starań, by być idealną i w szkole i w domu, ale zawsze siostra była jeszcze lepsza. I w nauce, i w tańcu, i z urody. Chłopcy ją kochali. Złamała niejedno serce, gdyż mogła wybrać tylko jednego i wybrała najlepszego.

Jej, Hance, nie udawało się nic. W szkole, żeby nie wiem jak się starała, pozostawała średnia. Nie miała czym przewyższyć siostry. Nikt nie rozbudził jej miłości do siebie samej. Karcono najmniejszy przejaw egoizmu jako grzech. Poskąpiono jej akceptacji. Wpojono, że nie wolno myśleć o sobie, a żyć dla innych. Dlatego została nauczycielką. Nie odważyła się iść na medycynę, o czym marzyła. Pewnie i tak by się nie dostała. Ale osiągnęła to bez trudu siostra. Już kończy studia.

Jak na złość, to Irminie zawdzięcza, że w tym domu pojawił się Jacek. Po prostu przyprowadził go kiedyś jej chłopak, teraz już mąż, Damian. Pracują w tej samej przychodni. Ale Damian zupełnie inny, wysportowany i hałaśliwy, wszędzie pierwszy, wszędzie zauważalny. On dopiero na stażu, Jacek mówi, że posiedzi dłużej przy borowaniu i wyrywaniu zębów, to i jemu wszystkiego się odechce.

Irmina wyszła za mąż jeszcze na studiach, wkrótce będzie lekarzem. I chociaż Irmina młodsza, to ją stawiano Hance za wzór: „Zobacz jak ona to robi, bierz z niej przykład”. Tak, cokolwiek Irminka przedsięwzięła, było wiadomo z góry, że zrobi to najlepiej. No i będzie wkrótce lekarzem. Rodzice oznajmiają to wszystkim z dumą. A Hanka, ten gorszy egzemplarz, jest tylko nauczycielką w podstawówce i nikomu tym nie zaimponuje. Czasem siebie nienawidzi, bo nie ma za co siebie lubić. Nawet siostry pyta, co robić. Ta radzi, nie roztrząsać wszystkiego, a coś robić, cokolwiek, byle zająć się czymś pożytecznym. Wtedy Hanka wyciąga stos zeszytów do poprawiania.

„Niby proste – myśli teraz Hanka – tylko ja do wszystkiego mało zdolna”. Tylko wobec uczniów czuje się mądrzejsza i dlatego najchętniej z nimi przebywa. Nawet ją lubią. Opowiadają o sobie. Za to w pokoju nauczycielskim przeżywa męki, że pośród hałaśliwych koleżanek nie jest w stanie się przebić ze swym wątłym głosem. I tak nigdy nie ma nic ciekawego do powiedzenia. Co chce powiedzieć, inni dawno wiedzą. Zresztą w tym rozplotkowanym światku niezbyt przyjemne stosunki.

Chciałaby bardzo, żeby Jacek był bardziej przebojowy, imponował wszystkim i wprowadził ją wszędzie tam, gdzie się boi. Ale on jest tak samo nieśmiały jak ona. Tym bardziej się obawia, że też nie robi najlepszego wrażenia. I to już cały labirynt karkołomnych roztrząsań i skrupułów. Sama się w tym gubi.

Marta powiedziała, że gdyby go kochała, widziałaby go innym, a ona go zwodzi, wzbudza niepotrzebnie nadzieję.

„Wiem, źle robię. Nienawidzę siebie! Wszystko robię źle!”

Tak naprawdę skończyła już dwadzieścia osiem lat, choć w poradni sobie nieco odjęła. Jej szanse na ułożenie sobie życia gwałtownie topnieją. Już jej dają do zrozumienia, żeby się na coś zdecydowała, bo staje się starą panną.

Niby ma chłopaka, ale cały wieczór może przesiedzieć z nią i się nie odezwie, a jak ma powiedzieć więcej niż dwa słowa, to się zacina. Zresztą potrafi mówić jedynie o sporcie i samochodach, co ją ani ziębi, ani grzeje. I o wyrywaniu zębów. Wszyscy dentyści jakich zna, są szalenie zarozumiali. Tymczasem Jacek nie jest ani zarozumiały, ani kompleksów nie ma. Tylko nudny! Do tego choć niby przystojny, ma najbardziej nijaki wygląd i jeszcze garbi się… Za parę lat będzie gruby i łysy.

Zupełnie nie ma pojęcia, czym go przy sobie trzyma, bo dlaczego miałaby mu się podobać taka wyprana z zalet dziewczyna. Brak jej odwagi o to zapytać, a jego skromna elokwencja nie obejmuje takich wyjaśnień. Chyba oboje nie wiedzą, dlaczego za każdym razem umawiają się na kolejne spotkanie za kilka dni i potem się z sobą nudzą.

Ciekawe, czy naprawdę – jak twierdzi Marta – gdyby się w nim zakochała, zobaczyłaby go zupełnie innym. Ba, pokochałaby go, gdyby był inny. A tak, nic jej do niego nie ciągnie.

Najgorsze, że już tak chodzą że sobą rok, dwa, i nie wiadomo, co dalej. Nie może tak trwać bez końca. Któregoś dnia on zdobędzie się na odwagę i każe się jej zdecydować. Czasem wyobraża sobie, jak idzie do ślubu w welonie, otoczona tłumem uradowanych gości, ale nie może zobaczyć obok siebie Jacka.

Po raz może setny i dwusetny tłumaczy sama sobie, że lepszy on niż samotność. Ale nie chce takiego wyboru. Patrzy teraz w niego i, nie otwierając ust, robi mu wyrzuty: „Czemuś taki nieśmiały i nudny? No powiedz coś!”. Nawet jej go żal. Na moment drga w niej jakaś nuta współczucia. Chciałaby go pocieszyć, umniejszyć jego żałość.

Tamten z wycieczki do Hiszpanii nawet próbował ją uwodzić. Zajął w autokarze miejsce koło niej. Pewnie sądził, że każdej bez wyjątku potrafi zawrócić w głowie. Chyba nie zdradziła się, że się jej podoba. Udawała zimną jak głaz. Zagadywał, przechwalał się, puszył. Nie wiedziała, co za oknami, co mówi przewodnik, siedziała półprzytomna, oczarowana nim bezgranicznie. Czuła się dumna, że to ją wyróżnił, choćby na chwilę.

Teraz nawet nie pamięta, jak mu było na imię. Był tak dzielny, póki się nie okazało, że i jemu coś zagraża. Kiedy po wypadku i jemu przyszło czekać na wynik badań, by wykluczyć najmniejsze prawdopodobieństwo zagrożenia wirusem HIV, bo nie dbając na skaleczenia ratował innych, ujrzała, w jego wytrzeszczonych oczach strach. Hałaśliwa pewność siebie ucichła. Dosięgnął granicy swego lęku. Nawet po usłyszeniu, że wszystko w porządku, nie odzyskał dawnego impetu.

A więc i tamtego ograniczała jakaś niepewność. Wtedy, tam w szpitalu, obandażowana i obolała, zrozumiała, że jednak w każdym drzemie lęk. U jednych on głębiej, a u innych bliżej skóry, niemal na wierzchu. Stąd tylko krok było do zrozumienia, że każdy czegoś pragnie, coś kocha, cierpi i wszyscy w gruncie rzeczy są do siebie podobni. Ona również.

Pragnęła tylko dowiedzieć się, w czym mogłaby być lepsza od rozpieszczanej przez wszystkich, najdoskonalszej siostry. Jeszcze chciała wzmocnić swój głos, żeby nie grzązł w gardle, kiedy próbuje coś powiedzieć na forum publicznym. W tym celu zgłosiła się do „Poradni dla strapionych”. Zakładała, że tam wszyscy będą borykać się z tego rodzaju problemami i nikt jej nie wyśmieje. Zdążyła się tam wiele nauczyć. Gdyby tylko Jacek zechciał się tam wybrać i potem zmienić. Raczej mu tego nie zaproponuje, żeby nie domyślił się, jak słabo wypada w jej oczach.

Kiedy Hanka tak rozmyśla, Jacek zdążył obejrzeć w telewizji „Wiadomości” i teraz śledzi w napięciu mecz. Naprawdę go to interesuje, czy tylko patrzy w ekran, żeby gdzieś zatrzymać wzrok, bo nie wie, co ze sobą zrobić?

– Jeest! Goool! – wyskakuje nagle w górę. On, taki zawsze akuratny, nie dba w tej chwili, że burzy spokój domu, a jej rodzice w drugim pokoju odpoczywają. Oczy lśnią mu niespotykanym dotąd blaskiem. Bije brawo! Śmieje się! Krzyczy!

Patrzy w niego zadziwiona. On jest inny niż przypuszczała!

– Jacek?! Podobasz mi się!

– Ja ciebie – chciałem ci to dawno powiedzieć – kocham! Od początku!

– Co we mnie widzisz?

– Choćby twą niepewność. Ale ja będę ci podporą, bo ja niczego się nie boję.

– Naprawdę??? Ty więc jesteś zupełnie inny! Nie czuję się godna, by mnie ktokolwiek kochał. Tylko Irmina na to zasługuje.

– Dla mnie tylko ty!

XXI

KUKA Z MATKĄ W SĄDZIE

Kuka zaskoczyła Martę podczas wywiadu w jej domu, że tak czule opiekuje się zniedołężniałą matką. Ta dziewczyna ma opinię niegłupiej, nawet uzdolnionej, i do matematyki, i polskiego. No i jest ładna. Tylko zanadto cwana, taka, co to każdego w kaszy sprzeda. Do tego ma szybki język i niewyparzoną gębę. Nic dziwnego, że ze szkoły sobie bimba. Całymi tygodniami wagaruje, więc repetuje którąś tam już klasę. Taka mogłaby sobie dać radę w życiu, ale zadaje się z byle kim i stacza. W sądzie toczy się przeciw niej postępowanie za kradzież samochodu.

Jeździła nim z chłopakiem, który dla niej go ukradł. Oprócz tego ma na sumieniu zaniedbywanie obowiązku szkolnego, grozi jej poprawczak. To nie przelewki. Tego Kuka się boi. Dopytywała Martę z niepokojem: kto wtedy zajmie się chorą matką? Nawet zdobyła się na powrót do szkoły, choć głupio jej było zasiąść w ławce obok dzieciaków, co pojęcia nie mają o prawdziwym życiu. Długo nie wytrzymała. Czmychnęła nazajutrz przed powtórką z fizyki. Zdążyła napożyczać poezji z biblioteki szkolnej, nie zająknąwszy się nawet, że sama pisze wiersze.

O tym wie tylko Marta. Już obmyśla metody terapii, które wyrwą tę dziewczynę z uśpienia i zarażą ją twórczym podnieceniem. Już jej pożyczyła kilka książek córki i udzieliła kopę dobrych rad, co robić, żeby zostać prawdziwą poetką, że powinna dużo się uczyć i sublimować swój świat wyobraźni. Kuka słuchała z zaciśniętymi ustami. Jakby nie do końca ufała. Jakby dysponowała większą wiedzą życiową, że to wszystko nie takie proste.

Na kolejną rozprawę Kuka zobowiązała się przyprowadzić matkę. Wezwana na świadka Marta czeka dobry kwadrans na ławie pod salą rozpraw, a ich nie ma. W ostatniej chwili wyłaniają się ze schodów. Suną powolutku, krok za krokiem. Matka z grymasem bezradnego uśmiechu całym ciężarem opiera się na córce. Jest szczelnie poowijana szalem, a spod palta wystaje jej spódnica i niżej spodnie od dresu. Wszystko złachmanione, ale widać, że wyprane. Kuka zadbała o to. Bo któżby inny?

Kuka ledwo skłania w kierunku Marty głowę i z przesadną pieczołowitością sadowi matkę jak najdalej. Rozpina jej palto, odsłaniając długą kamizelę i kilka swetrów. Widać ubrała matkę w obawie przed zimnem, w co tylko miała, a miała niewiele, bo matka raczej nie opuszcza domu. Dziewczyna niespokojnie zerka na zegar u wylotu korytarza, odczytuje wiszącą koło drzwi kartkę z wokandą i siada obok matki. Nie rozgląda się, jak ci, co tu po raz pierwszy, nie widać, by była wystraszona. Z rezygnacją przygląda się czekającym wzdłuż korytarza. Cały czas starannie omija Martę wzrokiem. Ta jest zaskoczona, ale uświadamia sobie, że takie dziewczyny nie mają zwyczaju nikomu ufać ani okazywać więcej, niż to leży w ich interesie.

Podrywa się, gdy drzwi sali rozpraw się otwierają, ale na razie wychodzą z poprzedniej rozprawy i stają w pobliżu ze spuszczonymi głowami. Za chwilę kobiecy głos wzywa ich z powrotem. „Teraz ogłoszą wyrok” – wyjaśnia matce Kuka, obyta w tutejszych realiach. Tamci zaraz wychodzą i zaczynają się sprzeczać, oskarżać nawzajem, straszyć, że się odwołają. Na korytarz wygląda elegancka pani i pyta, kto w sprawie Ksaweryny Kukułki.

Kuka pomaga matce wstać i podtrzymując ją pod ramię, wprowadza kroczek po kroczku do sali rozpraw. Tam sadza ją ostrożnie w ławce. Idąca za nimi Marta, przygląda się dziewczynie ze zdumieniem. Nie znała jej wcześniej od tej strony i dopiero podczas wywiadu domowego zaskoczyła ją ta troskliwość o matkę, ale to widać nie incydentalne. Wyszczekana dziewoja, co nie da sobie dmuchać w kaszę i wycwaniła już niejednego, a nie zamierza wracać pokornie na drogę cnoty i do porzuconej szkoły podstawowej, pokazuje teraz inną twarz, czy tylko się zgrywa, by uniknąć zakładu poprawczego?

Za chwilę z takim samym staraniem podprowadza matkę do składania zeznań. Ta zapytana o nazwisko i imię odpowiada mało zrozumiale, ale na pytanie o wiek tylko uśmiecha się bezradnie, odsłaniając bezzębne usta, i w kółko miele niewyraźnie: „no ile mam lat, no ile mam lat”. Kuka znowu pośpiesza jej z pomocą, wyjaśnia, że mama jest chora i sama za nią odpowiada. Potem powolutku odprowadza ją na miejsce w ławach.

Odpowiadając na dodatkowe pytania, jest wyraźnie roztargniona, bo zerka w stronę matki, jakby pilnowała, żeby się co jej nie stało, żeby się nadmiernie nie wzruszyła usłyszanymi rewelacjami. Skład sędziowski przygląda się temu z uwagą.

Sędzina, dyktując do protokołu: „matka chora”, przez sekundę się waha, ale zaraz uzupełnia: „jak twierdzi córka”. I kończy: „Ksaweryna Kukułka robi wrażenie, że sprawuje opiekę z wielkim oddaniem”. Już wcześniej przy wyjaśnieniach Kuki na ten temat, sędzina szepnęła coś do siedzącego obok. Marta obawia się, że wiedzą, co ludzie mówią, iż to z przepicia. Sąd zna doskonale tę rodzinę. Bywały na wokandzie wyczyny syna, zanim rozbił się w kradzionym samochodzie.

Wreszcie zapada wyrok. Uzasadnia go stwierdzenie, że dziewczyna, która troskliwie opiekuje się matką i nie wstydzi się jej wyglądu ani stanu umysłu, nie może być tak do końca zdemoralizowana. To daje nadzieję na pomyślność prowadzonej resocjalizacji. Sąd nie odsyła Kuki do zakładu poprawczego. Orzeka nadzór kuratoryjny. Będzie go sprawować Marta.

Ta wysłuchuje orzeczenia z uśmiechem. Jest pełna optymizmu. Nawet jeśli dziewczyna udaje troskliwą, liczy się już, że wie jaka być powinna.

Wychodzą. Kuka z matka na przedzie, Marta za nimi. Dziewczyna mija ją jak powietrze. Ani na nią spojrzy.

XXII

ZEJŚCIE NA SAM DÓŁ

Kiedy Smok przychodzi do poradni po raz trzeci, Marta na sam jego widok czuje znużenie. Przy jego ostrej inteligencji i erudycji wciąż się obawia, że mu nie zaimponuje. A terapeuta powinien nad pacjentem górować. Przynajmniej nie być głupszym.

Skrępowana prosi, by usiadł naprzeciw. Podsuwa mu spodek od szklanki zamiast popielniczki. Powinna powiedzieć coś o jego notatkach, jakie przyniósł jej poprzednim razem. Sumiennie wypisał całe strony o wszystkim, co go cieszy i co martwi. Zawarł tam mnóstwo uwag o swych stanach psychicznych i ludziach ze swego otoczenia. Męczące to analizować. Wolałaby tego uniknąć. Tylko to nie na wiele się zda. Uśpi jego czujność, a poprawy nie przyniesie. Jemu potrzebny silny bodziec. Jak elektrowstrząs.

– Co słychać? – zaczyna pogodnie, a zagadnięty przerywa zapalanie papierosa i jeszcze z płonącą zapalniczką, spogląda na nią podejrzliwie.

– „
Zwykle jesienią tak bywa”
– nuci po chwili, rozkładając ręce. – Dołek psychiczny.

– Popracujemy nad tym.

– Miła pani. Ja i tak zrzucam tutaj przygniatający mnie płaszcz.

– Najważniejsze, rozprostować się psychicznie. Niech pan teraz wstanie i wyciągnie ręce wysoko w górę… O właśnie tak. Proszę zaczerpnąć głęboko powietrza i wyciągać się w górę, jak rosnące drzewo. Tak, sięgamy wyżej i wyżej ku słońcu, nabieramy wiatru w płuca. Stajemy się coraz lżejsi. Podobni ptakom. Lecimy wysoko w niebo.

Witold uśmiecha się ironicznie, ale spełnia, co Marta każe. Ramiona, zgięte w łokciach od wiecznego trzymania ich tak przy biurku, maszynie do pisania czy komputerze, powoli prostują się, wystrzelają w sufit. Wyciąga, zapadniętą w ramiona, głowę. Cały, dotąd nieporadnie pogarbiony, smukleje młodzieńczo. Uśmiecha się już bez ironii, bardziej beztrosko, jakby wyzwolony z ciężaru trosk. Odłożony papieros kurczy się w spopielały ogarek. Siadając, zaciąga się nim łapczywie, aż rozżarzy się na końcu ogienek i zaraz go gasi.

– Teraz mniej to smakuje. Dlaczego pani tak spokojnie znosi moje palenie? I to wbrew ustawie. Ja liczyłem na bezkarność pacjenta.

Marta jest zadowolona. Lody nareszcie przełamane, a dotąd rozmowy się nie kleiły.

– Widzi pan, ja mam w sobie niespożyte zasoby energii. Dlatego mogę przyzwalać innym na ich słabości. Tak im pomagam. Ale pan chyba sam siebie nie cierpi i dlatego pragnie spalić się papierosami od środka?

Patrzy w nią zdumiony. Ona długo mu tłumaczy, że trzeba polubić siebie, by móc lubić innych. Im więcej się lubi, siebie, innych, cały świat, tym się jest szczęśliwszym… Musi się tylko zaakceptować siebie takim, jakim się jest…

– A praca nad charakterem? – wtrąca on przytomnie. – Jeśli się sobą zadowolimy, nie będziemy się doskonalić. Bo po co?

Marta zbita z pantałyku plącze się. Trudno wyjaśnić te, zdawałoby się, proste sprawy, że co innego siebie nienawidzić, a co innego – doskonalić. Zaczyna tracić cierpliwość. Mówi coś automatycznie, co powtarzała innym wiele, wiele razy, ale czuje się nieprzekonywująca. Brnie w coś bez sensu, wreszcie milknie.

Ma za mało poczucia humoru, tego czegoś, co neutralizuje drętwe sytuacje. Boleje nad tym, ale tego nie zdołała sobie wypracować. Zarzucają jej, że wszystko bierze zbyt dosłownie, nie chwyta ironii, i we wszystkim jest patetyczna. Górnolotna, jakby unosiła się ponad ziemią dla zwykłych śmiertelników. Aż śmieszna. Do tego wciąż ma na podorędziu słowa: świat, cały świat, ku czemuś więcej, ku wielkości. Zapomina, że życie zwykłych ludzi łatane kompromisami jak owa, według Heilperna „pstra szata błazna”.

Od lat usiłuje swą srogą górnolotność niwelować. Wtedy pozwala sobie na jakiś wyskok, jak w lesie, kiedy krzyknęła do dziewczyn, by rzuciły się na mijanego chłopaka. W efekcie jeszcze bardziej się ośmiesza. Niby tłumaczy taki wyskok naukowo, że to „transgresja”, poszerzanie swych możliwości, ale słuchający wzruszają tylko ramionami.

Życzliwi donoszą jej z mściwą satysfakcją, że wszyscy śmieją się z jej nadętych wizji i teorii. Tak, czasem po prostu się ośmiesza. Nie do twarzy jej z tym. Podobnie jak z oszpecającym uśmiechem, który od dawna usiłuje korygować, tak samo jak i swój rżący śmiech.

Mówią o niej z przekąsem: „sieriozna” czyli taka nazbyt serio. Nazywają „wściekła uzdrawiaczka świata”, bo wszędzie węszy, co by tu skrytykować, zmienić, poprawić. A tyczy to czegoś więcej niż jej roli w zawracaniu ze złej drogi dzieci niedostosowanych społecznie, czy w poprawianiu kondycji znerwicowanych w jej poradni, i nawet nie poprawiania pracy nauczycieli przy wizytowaniu szkół. Powiadają, że tak jest w swej pasji nieprzejednana, tak patetyczna, że pasuje do niej owo określenie jak ulał. Wobec siebie jest równie surowa. A jak spuści z tonu, nawet sama sobie wydaje się śmieszna.

Teraz tak ją ten Smok, zapędził w kozi róg, że pogubiła się w tych wszystkich paradoksach. Przecież, sama siebie niby akceptuje, bo wie, że to niezbędne, ale jej ćwiczenia gimnastyczne, dieta, doskonalenie umysłu, są jednak niegodzeniem się z własną kondycją. Jest zanadto zmęczona, by to od nowa analizować.

Po chwili więc milczenia zaczyna pośpiesznie klepać podręcznikowe prawdy o szkodliwym wpływie na serce wątrobę i system nerwowy wszelkich złych emocji, jak zawiść, nienawiść, zazdrość, poczucie niższości, mściwość. Witold kiwa głową z coraz bardziej kostycznym uśmieszkiem, wreszcie zapala papierosa, od którego długo się powstrzymywał, i przerywa brutalnie:

– Ta cała życzliwość, to zadowolenie bez powodu, jest nie dla mnie! Nie chcę być słodką owieczką. W moim zawodzie trzeba ostro bóść rogami! I być wilkiem! Ostra walka, bezpardonowa rywalizacja wpisana w ten zawód. To tylko dla mocnych! Komu nie starczy agresji – zdeptany! Koniec, kropka! Zresztą to całe myślenie pozytywne to sprawa niejednoznaczna. Do tego nawołują ci z góry. Mają w tym interes. Żeby stojący niżej się nie buntowali. Góra zawsze upupia maluczkich. Wszechżyczliwość, wszechmiłość, prowadzi do godzenia się z zastaną sytuacją. To hamulec! Tylko niezgoda na zastany świat, bunt, rewolucja, niosą postęp. I wynalazki biorą się z nieprzystosowania do sytuacji. Ci nade mną też by sobie życzyli, bym im z oddaniem służył. Ja wolę brykać. Kontestować.

– Wydawało mi się, że pan jest z tak wysoka, że nie ma nad panem władzy.

– Zawsze jest ktoś wyżej. Każdy zabiega, żeby się wspinać. Potem odpycha nogą konkurencję. Mnie wydawało się, że jestem na swoim miejscu, nie za wysoko, nie za nisko, bo robię to co najbardziej lubię. Do czasu. Moja redakcja jest zagrożona upadłością. Nie wiem, co dalej. Nie mam alternatywnego pomysłu na życie. Dlatego śledzę pani anonse typu:
JEŚLI NIE WIESZ CO DALEJ, PRZYJDŹ
albo:
KU CZEMUŚ WIĘCEJ

– NAJLEPSZE HASŁO SENSOWNEJ SAMOREALIZACJI, KTÓRE

MOŻESZ POZNAĆ W

PORADNI DLA STRAPIONYCH
. Teraz czekam pomocy.

Marta zaczyna książkowo, że ludzie potrzebują jakiegoś celu w życiu. Boją się pustki. Chwytają się rozmaitych sposobów, by przed nią uciec. Jedni biorą się do budowy domu. Mają wtedy czym wypełnić czas, mają po co zdobywać dalsze zasoby finansowe. Dopiero gdy na dachu pojawia się wiecha, znowu problem. Nie wiedzą, co odtąd może być celem dążeń? Podobnie jest po przejściu na emeryturę, choć marzyło się o późniejszym wstawaniu… Najgorzej, gdy trzeba odejść od niedokończonego zadania… jak pan…

Mówi i mówi monotonnym głosem, aż Witold zniecierpliwiony przerywa:

– Myślałem, że mam sensowny pomysł na całe życie. Czegoś przecież się dochrapałem. Jednym pociągnięciem pióra mogłem kogoś wykreować albo podciąć nadęty autorytet. To za mną powtarzano, ile co warte. Myślałem, że wypełniam jakąś misję, wprowadzając ludzi w meandry duchowe. Że tego łakną. Okazuje się, że bez mego pióra można się obejść… I bez mego tygodnika… Ludzie mniej czytają. Mniej kupują książek, czasopism. Podsuwano nam zwrot ku komercji. Ponoć ludzi bardziej interesuje, kto jest kolejną żoną popularnego aktora niż wysublimowane rozważania, filozofia czy sztuka.

Urywa, sięga po papierosy, ale się powstrzymuje, a Marta stwierdza melancholijnie:

– Więc i ci na górze mają swój cień. A może cierń?

Twarz Witolda marszczy się. Pośpiesznie podejmuje wątek. Mówi coś bez zastanowienia, jakby chciał zagłuszyć jej ostatnie słowa, że niektórzy z lęku przed pustką szukają zapomnienia w kieliszku. Inni w twórczości. Ale marna to pociecha, skoro w dobie cywilizacji obrazkowej, słowo pisane mało potrzebne…

– Ależ – wtrąca pośpiesznie Marta – ludzie muszą z czegoś czerpać uduchowienie…

Urywa stropiona, bo Witold uśmiecha się sardonicznie. Boi się tego człowieka. Cokolwiek powie, on to podważa. Nie na darmo nazwała go smokiem, tą łagodniejszą odmianą potwora. Powinna teraz zrecenzować jego notatki, o tym co go martwi, a co cieszy. Kilka dni męczyła się z ich odczytaniem. Pociągała ją ich erudycja, ale po jakimś czasie te popisy, te fajerwerki dowcipu i uczoności zaczęły odstręczać. Jego krytyczne spojrzenie na ludzi przeradzało się w mizantropię. Poprzez nienawiść obnażył swą nędzę psychiczną.

Próbuje mu teraz ostrożnie uświadomić, że niepotrzebnie wprzągł swój intelekt w grzebanie się we własnych bebechach. Za dużo czasu traci na rozszczepianie włosa na czworo. Pod pokrywką błyskotliwości, elokwencji i głębi rozważań kryje się chorobliwa tendencja do obracania się w kółko za własnym ogonem. Trzeba się wyrwać z tego przeklętego, kręgu. Usiłuje dawać mu jakieś rady. Nawracać na myślenie pozytywne i akceptację samego siebie. Odwracać jego myśli w kierunku innych ludzi. Witold wierci się niespokojnie, w końcu prosi błagalnym tonem o pozwolenie na jeszcze jeden, jedyny papieros.

Zaciąga się z ulgą i zaczyna się stawiać. W ferworze zapomina o tlącym się papierosie i na jego końcu narasta powoli spopielały słupek. W końcu osypuje się na dywan. Skonsternowany przyklęka i nie wie, zgarniać popiół palcami, czy zbagatelizować incydent. Czuje, że Marta bacznie go śledzi, a na jej twarzy błąka się uśmieszek. Tego już za wiele! Podrywa się i pyta prokuratorskim tonem, czy czytywała jego tygodnik. I jego artykuły.

Marta przestraszona usprawiedliwia się brakiem czasu. Śledzi głównie literaturę fachową.

– Kiedyś więcej czytałam. Jak był modny Marquez i jego
Sto lat

samotności
, Joyce z
Ulissesem
, Eco z
Imieniem róży
, czy wcześniej Faulkner, Conrad, Bułhakow. Wtedy wszyscy ich czytali. I wiedzieli, że warto. Teraz nawet nie wiem, czego poszukiwać. Mówi się tylko o tych pozycjach, które przynoszą zyski.

Milknie. Nie zdradzi się przed tym człowiekiem, że jej gusta przebrzmiałe, że wymyślane historyjki przestały ją nęcić. Beletrystyka pasjonuje, kiedy dużo w niej mądrości, wiedzy o ludziach i świecie, rozważań filozoficznych oraz czegoś, co chwyta za serce, jakiejś poezji. Lecz nie wciąga śledzenie szwów utworu, tego, w jaki sposób autor zawiązuje akcję, wprowadza protagonistę i antagonistę, perypetie i rozwiązuje punkt kulminacyjny, gdy się wie, że to wszystko narzuca przyjęty z góry schemat poetyki.

– Kiedyś powieści traktowałam jak szkołę życia. Każdy uwielbia przeżywać z bohaterem jego namiętności, ale nie pozwala na to powieść-szarada, ta intelektualnie pogmatwana, z przerostem formy nad treścią.

Witold słucha z nieprzeniknioną twarzą. Ona więc mówi coraz namiętniej, żeby on, autorytet, poznał preferencje czytelnicze szarego obywatela. Niech pisarze dla takich piszą.

– Może człowiek XXI wieku wyprany został z potrzeby iluzji? Nie czuje już potrzeby wzruszania się? Dlatego mówi się o śmierci powieści. Mówi się, że większość obywa się bez czytania. Skoro nie czytają, a żyją, to widocznie można tak, więc następni się od książki odwracają. Dawniej nie wypadało nie czytać, nie znać się na sztuce…

– A telewizję pani ogląda?

– Nie za wiele. Najciekawsze filmy są po północy, a ja wstaję do pracy na ósmą.

– Nie dospać w nocy dla wartościowego programu – też mi coś? To wyróżnia osobę o wyższych aspiracjach duchowych.

Witold zaczyna coraz głośniej, coraz szybciej. Przestaje nad sobą panować. Zachłystuje się tym, co z siebie wyrzuca. Traci kontrolę.

– Wasze wodolejstwo, pustosłowie potrzebne jedynie takim z waszego kręgu! Pani chce przerabiać ludzi na pustych, bezproblemowych, manekinów dostosowanych do każdego naczynia, w które się ich wciśnie. Ale pani stosuje tu terror psychiczny. Wiem to nie tylko z własnych obserwacji. O tym się mówi na mieście. Już z tego powodu moja córka wypłakiwała mi się w rękaw. Bo pani zaspakaja swą potrzebę dręczenia innych. Czerpie radość z dokuczania. Szczególnie tym, którzy od nich wyżej na drabinie.

Miażdży ją wzrokiem i zrywa się. Krzyczy, że więcej tu jego noga nie stanie. Rzuca na biurko honorarium. Marta jeszcze szybciej chowa pieniądze do szuflady, jakby parzyły, bo nie zasłużyła na nie. Namęczyła się z tym facetem na darmo. Wbrew zasadom, syczy:

– Panu widać nikt dotąd nie powiedział prawdy w nos. Ludzie boją się intelektu zaprzęgniętego w demona złośliwości. W gruncie rzeczy nikomu nie zależy, żeby pana poprawić. Nie zasługuje pan na to! Niech się pan dalej kręci za ogonem! Jak wściekły pies!

– Czarownica! – wrzeszczy Witold i wybiega. Trzaśnięcie drzwi rozlega się tysiącami ech.

XXIII

POŻERANIE TERAPEUTKI

Zbliża się koniec warsztatów psychoterapii. Dziś przedostatni trening. Marta przypomina o tym, stawiając na stole talerz z herbatnikami anyżowymi. Dziewczyny patrzą jedna na drugą. Miny im rzedną. Przywykły przychodzić tu w każdy czwartek. Odstawiają powoli filiżanki z kawą. Zapominają o ciastkach.

„Żal im się rozstać” – konstatuje z satysfakcją Marta. Są w lepszej formie. Jak przyszły po raz pierwszy, były wylęknione i bez przerwy łykały jakieś piguły. Wtedy za oknem jeszcze zieleniało, teraz sterczą nagie gałęzie, jedynie wierzba płacząca jeszcze się złoci. Noc zapada wcześnie.

– Dziś będę niestety musiała zburzyć wasz błogostan. Nadeszła godzina próby. Musimy oczyścić się ostatecznie z emocji negatywnych. To będzie naprawdę godzina szczerości. Nie wolno owijać w bawełnę, kluczyć i chować urazy i zdradzać je poprzez aluzje. Każda musi szczerze powiedzieć, co o każdej myśli. Można mówić na wyrost, żeby do końca wyzwolić się że złych emocji. I żeby atakowana uodporniła się na krytykę.

Poleca usiąść na dywanie i gasi światło. Chwilę trwa ciemność. Wszystkie zamierają przed czymś co ma nastąpić. Wzdrygają się na błysk zapalniczki. To Marta zapala świece. Blask rozjaśnia twarze. Rozglądają się wyczekująco i milczą. Nagle Lucyna zaczyna:

– Marta, dlaczego ty nieustannie powtarzasz, że ktoś ci coś zarzuca, a nawet jacyś wszyscy?

Zapytana czerwienieje, jak przyłapana na złym uczynku. Ale musi odpowiedzieć.

– Tak często to ujawniam?! Nie przypuszczałam. Jako indywidualistka w tym zawodzie mam trochę wrogów. Ciągle mi coś zarzucają. Najczęściej, że w swym pedagogiźmie stałam się tak zagorzała, aż karykaturalna, że powinnam spuścić z tonu. Tak już jest, że jak ktoś się chce wybić, wszyscy śledzą, kiedy mu się noga powinie. Dziwne, że się z tymi obawami zdradzam. Sądziłam, że mam to opanowane. Stary, chociaż raczej niepoczciwy Freud wytłumaczyłby, że obawy i żale zepchnęłam w podświadomość i to pod ciśnieniem emocji niekiedy eksploduje.

– A czemu wszystko bierzesz tak serio? Nigdy się nie śmiejesz z całego serca. Tylko przez ściśnięte usta. Takim złowróżbnym uśmieszkiem.

Marta sprowokowana, wybucha rechocącym chichotem i odsłania wielkie zęby. Wygląda jak odrażający drapieżnik. Odwracają się, a jej śmiech, zatrzaśnięty wargami, zamiera.

– Dlaczego w lesie wołałaś, by się rzucić na mijanego przechodnia? To był szok! – ciągnie indagację słodka zazwyczaj Lucynka, dziś nie wiadomo czemu naburmuszona.

W oczach Marty błyska złość, że wyśmiewają się z jej metod i teorii, ale szybko opuszcza powieki i udaje się jej opanować.

– Trudno, sama tego chciałam – mówi z rezygnacją. – Więc powiem. Sama się bałam i… tym sposobem chciałam ten lęk zagłuszyć… Człowiek nie jest równaniem algebraicznym, więcej w nim niewiadomych. Targają nim przeróżne sprzeczności, ale sukcesem jest znalezienie rozwiązania pomimo to. A tamto w lesie to eksperyment. Próba transgresji. – Dziewczyny patrzą w nią, jakby nie rozumiały, więc uzupełnia: – Całe życie uczyłam się, jak się powinno postępować i te nauki tak gorliwie wpajam innym, aż popadam w sprzeczności i teraz wszystko obraca się przeciwko mnie.

Spuszczają litościwie oczy i zaczynają wypytywać się nawzajem. Najpierw powściągliwie, potem śmielej. W blasku świecy pojawia się raz ta, raz inna twarz i znika w mroku, słowa giną w ogólnym gwarze. Nagle wybija się głos, zwykle zrównoważonej Joli:

– Niejeden raz bym go zostawiła, wzięła rozwód, ale on tak uroczy, tak miły, tak opiekuńczy. Problem w tym, że miły i uroczy chce być dla wszystkich bab. Boję się wyjść na ulicę, żeby go z jakąś nie spotkać. I wyobraź sobie, w takiej sytuacji on nas sobie przedstawia, wręcz zadowolony z miłego spotkania. Ja również muszę robić dobrą minę. Konsternacja następuje dopiero w chwili, gdy nie wiadomo która z nas ma odejść.

– Ale masz kogoś – odpowiada z westchnieniem Kinga – a ja wciąż szukam… Wolnych w moim wieku brak. Za zajętymi biegają żony z wałkiem. – Urywa i innym tonem pyta następnej:

– Powiedz Zośka czemuś tak dokuczliwa? Przypominasz świeżo ścięty pieniek z ostrymi drzazgami. Nie tylko dlatego, żeś krótko wystrzyżona i te czarne kosmyki sterczą ci jak wąsy szczypawicy, jakby kłuły. Ale bardziej dlatego, że strach dotknąć cię choćby palcem, bo wbije się weń zadra. Czemu tak wszystkich ranisz?

Zapytana cofa się jak uderzona. Ale zaraz inne wytykają jej coś, jakby się długo wstrzymywały i nareszcie zerwały tamy dobrego wychowania. Krytykują na wyścigi, że jest gruboskórna, nietaktowna, zawistna, nawet pazerna i skąpa, a do tego gruba. Cała rzeczywiście jak pień. Wyraźnie dopiekła wcześniej niejednej, ale bały się jej jęzora, a teraz się rewanżują. Eksperyment wymaga złośliwej szczerości. W to im graj.

– Jesteś naprawdę taka… no… uciążliwa… ale mówiąc dosadniej, tak jak cię Marta określiła – podsumowuje Kinga, przywołując epitet, który najbardziej Zośce kiedyś dopiekł. Ale nie może go wypowiedzieć. Zośka wie o co chodzi. Zasłania się pięściami.

Zagłuszają je słowa Hanki, skierowane do Beaty:

– Pomiędzy nami szyba. Ekran telewizora. Ty za nim grasz znaczącą rolę, my po drugiej stronie jesteśmy od klaskania i wiwatów.

– Ludzie wszyscy podobni – broni się Beata – każdy ma serce, wątrobę, mózg… Każdy cierpi, chce być kochany… Każdy się czegoś boi… Tylko ja nie rozumiem ludzi, którzy nie wspinają się w górę. Dla mnie świat jest drabiną… Każdy chce się wspiąć wyżej i niestety, konkurencję odpycha nogą. Tak mówi teraz mój ojciec, rozgoryczony, bo zamykają tygodnik, gdzie pracuje, a jego tak właśnie odpychają. Dają mu kopa na emeryturę.

– Więc to twój ojciec? – mówi zaskoczona Marta, ale jej słowa giną w rozgwarze innych.

Dziewczyny nadal wypytują się nawzajem, oskarżają, udzielają rad. Hanka opowiada cicho Bożenie, jak ją bolało, że to nie ona była oczkiem w głowie rodziców. Próbowała dobrocią kupować ich przychylność. Dokładała starań, by być idealną i w szkole, i w domu, ale i tak siostra okazywała się lepsza w nauce, w tańcu i z urody. To jej siostra była wzorem doskonałości i zagarniała całą miłość otoczenia. Chłopcy ją kochali. Wyszła szczęśliwie za mąż. Jej samej nie udawało się nic. Dopiero ostatnio coś się zmieniło… Reszta słów ginie pośród innych. Po chwili wybija się zadziwiony śmiech Bożeny:

– Niemożliwe, wychowywała mnie babcia. Nie wolno mnie było psuć żadnymi pochwałami. Dotąd nie udaje mi się uwierzyć, że nie jestem tak mało warta…

– Jesteś jak wymarzona bohaterka romansu: fiołkowe oczy, czarne włosy, biała cera! – ciągnie Hanka, a Bożena patrzy w nią nieufnie: „tak naprawdę myśli, czy kpi?”.

Dalsze słowa przerywa żądanie Marty, by Beata opowiedziała, jak to było z kradzieżą pomysłu tamtej naiwnej poetce. Wszystkie twarze odwracają się w ich stronę. Beata przygryza palec. Nosi już dres jak wszystkie, niczym się nie wyróżnia. Tylko one ciągle widzą ją jak za pierwszym razem, przecież zajeżdża tu luksusowym samochodem, nawet nie bardzo się orientują jakiej marki, bo udają, że go nie widzą, ale jest duży, biały i zagraniczny. Przyjeżdża nim z tej swojej telewizji, zawsze w ostatniej chwili i zawsze bardzo się śpieszy, zajęta wieloma ważnymi sprawami, o których one nie mają pojęcia – i odjeżdża nim w przeciwną stronę niż one, w górę, w głąb dzielnicy willowej. A one maszerują do tramwaju.

Teraz milczy, marszcząc czoło w gorączkowym przypominaniu o co chodzi. Po chwili uśmiecha się. Już kojarzy. Zrobiła z eseju i wierszy pewnej nieporadnej poetki audycję. Tamta dostała jakieś honorarium i z pewnością była usatysfakcjonowana, że jej elaborat mogli usłyszeć inni. Może tylko bardziej jako autorów wyeksponowano nazwiska, jej Beaty i szefowej, ale przecież się nad programem napracowały, przerobiły go, dały podkład muzyczny, głosy aktorów. Bez ich pomocy ta mierna, choć niegłupia poetka ani tyle by nie osiągnęła. Taka była nieśmiała, nieporadna, aż niezdarna. Do tego ubierała się fatalnie w jakiś jarmarczny różowy sweterek. Skurczony w praniu. Cały czas go obciągała. I tak zaginęła w niepamięci.

Beata milknie, ginie w mroku, a twarz Marty podświetlona świecą błyszczy złowieszczo.

– Ona była taka jakaś nazbyt serio, nazbyt poważna – broni się rozpaczliwie Beata. – Twórczość wymaga więcej polotu podpartego humorem. Czyli lekkiego traktowania ludzi i spraw, bez przejmowania się odtrącaniem i tym, że nas ktoś wykorzysta, bo czasem co nieco tracąc, idzie się jednak do przodu. Tamta i tak by to zmarnowała w wiecznym poszukiwaniu, gdzie by ten pomysł sprzedać, w nieustannym przemierzaniu schodów i antyszambrowaniu pod drzwiami ważnych tego świata…

Któraś otwiera usta, chce coś dodać czy zapytać, ale się nie odważa, a Beata mówi i mówi, jak w transie. Jakby niejeden raz o tym mówiła czy rozmyślała.

– To dziwne, szefowa upierała się, że tamta cały czas chodziła w czerni, a ja ją widzę w koszmarnych różowościach. Zachodzę w głowę, skąd takie wynaturzenie pamięci? Widocznie skojarzyła mi się z czymś naiwnym, a więc z różowym.

– A może ty nie chcesz jej pamiętać takiej, jaka ta kobieta była naprawdę i podświadomie wybierasz gorszy obraz, bo tak wygodniej? Przyznaj się! – Marta syczy coraz chrapliwiej. – Masz wobec niej wyrzuty sumienia, a różowości cię brzydzą, więc ją tak umniejszasz! Stąd i wyrzuty mniejsze! Ty siebie samą okłamujesz! Zagłuszasz swe poczucie winy.

Wszystkie milkną przerażone. Któraś ukradkiem sięga po pastylkę na uspokojenie.

– Czyżby to było clou naszej terapii? – szepcze Lucyna.

Drżą w napięciu, oczekując, co teraz będzie. Beata spuszcza głowę. Głos Marty nie wróży nic dobrego. Opowiada, że jej też skradziono raz referat o badaniach nad zawodem nauczyciela. Facet obiecywał za niego złote góry. No, przesada, ale etat, o jakim ledwie śmiała marzyć. Wiedział, że dla niej była to złota góra. Byle tylko opracowała to jak najlepiej – powiedział. Przez trzy tygodnie zbierała materiały po bibliotekach i wieczorami ślęczała nad nimi, a potem pisała referat jak w gorączce, uzupełniając zebrane materiały własnymi przemyśleniami. Przestała gotować obiady, w łazience kosz z brudami aż się przelewał, a ona pracowała nad referatem. Chyba nie wyszedł najgorzej, skoro po jego wygłoszeniu facet ponowił obietnice. Tylko mówił już niezupełnie to samo, nie tamto stanowisko, a inne, skromniejsze, nie tam, a gdzie indziej… i może później… To było wręcz śmieszne… Mówiąc to schował jej referat do teczki. Dotąd pamięta, jak kosmate łapska z grubymi paluchami żarłocznie chwyciły jej mozolnie zapisane kartki i wrzuciły do czarnej teczki. Zgrzytnął zamek, i tyle je widziała. Było mu to potrzebne do wygłoszenia na sympozjum… Mógł postawić sprawę jasno. Poprosić o pomoc, nie obiecywać i kręcić. Ja chętnie każdemu pomagam. Tylko on, ważny docent, wstydził się przyznać, że potrzebuje pomocy. Los go pokarał. Wpadł pod tramwaj.

Dziewczyny otwierają usta w przerażeniu, ale Marta ciągnie nieubłaganie:

– Nieraz tak się zdarza, gdy kogoś przeklnę. Aż się sama siebie boję…

– Jak prawdziwa czarownica…

Nie wiadomo, kto to wyszeptał. Zapada cisza.

Po dłużącej się chwili podrywa się Beata, jak z ciężkiego snu, i nieswoim głosem zaczyna:

– Ciągle wracasz do starych niepowodzeń i coraz bardziej je wyolbrzymiasz. Nie jesteś najlepszą trenerką. Twoje myślenie pozytywne powierzchowne. Nastawione na korzyść tylko dla siebie. Ty po prostu chcesz nad słabymi panować! Zaspakajasz tak próżność. Pieścisz swe poczucie mocy, gdy górujesz nad tymi, którym niby pomagasz.

– Większość „nauczycielic” płonie rządzą ustawiania innych – idzie jej w sukurs Jola.

– Wiesz dlaczego ludzie od ciebie wciąż odchodzą i nie możesz utrzymać dłużej żadnej grupy terapeutycznej? – ciągnie bezlitośnie Beata, wypadając ze swej układnej pozy.

– Odchodzą uleczeni – mówi spokojnie Marta i ten udawany spokój tym bardziej rozsierdza.

– Otóż nie! – krzyczy dalej Beata, wyrzucając gwałtownie słowa, aż zaczyna jej brakować tchu. – Odchodzą, bo ty wcale nie pomagasz wznieść się na wyższy poziom odczuć, gdzie panuje duchowe ukojenie, które pozwala spojrzeć inaczej na wszelkie życiowe tragedie i codzienne frustracje i stresy. Ty je tłamsisz. Niszczysz! Zubażasz! Chcesz tylko realizować swoje ambicje panowania nad innymi. Niby uczysz oddychania pełną piersią, a zarazem zatykasz im usta, zabierasz tlen. Zdradza cię twój pogardliwy uśmieszek! – ciągnie Beata, sama zaczerpnąwszy powietrza. – Bo ty zmierzasz do władzy nad tym światkiem manekinów, który tu sobie tworzysz. Ja ci w tym bruździłam. Gdybym pokazała się zakompleksioną biedulą, połamaną ciosami, poczułabyś litość i łatwiej by mnie było zaakceptować. Ja nie przystaję do tej hodowli manekinów i to drażni. Tu naocznie się przekonałam, że w ludziach drzemie ogromna potrzeba nienawiści i agresji i tylko czyhają, żeby ją wyzwolić!

Beata urywa, nabiera oddechu i kończy:

– Brak ci wyższego stopnia wrażliwości, tej nadwrażliwości. Ty nie należysz do wtajemniczonych w wyższe rejony ducha! Nie jesteś w stanie zrozumieć wrażliwych. Stajesz bezradnie przed krainą wtajemniczenia, do której nie masz wstępu!

Milknie. Długo trwa ciężkie milczenie. Wreszcie Marta powtarza znużonym głosem:

– Cóż, wybaczam ci. Osoby leczone, muszą czasem wziąć odwet na terapeucie za swe obnażenie psychiczne, za wydzieranie im ich tajemnicy, za to, że czuły się poniżone. Mszczą się i to pozwala im choć w części odzyskać siebie. Były znerwicowane, kiedy wcześniej tajemnica przygniatała je za bardzo. Wzmocnione – pożerają terapeutkę.

Wszystkie siedzą ze spuszczonymi głowami. Słychać tylko ciężkie oddechy.

– Tak – uzupełnia po chwili zamyślenia Marta – wszystko, cokolwiek robię, ma podwójny ciężar, podwójny wymiar. A czasem tak to ciężkie, że aż tego nie czuję. I mnie nikt nie wybacza. Łatwiej wybaczyć zbrodnie i kradzieże niż ambicje? Czyżby bardziej naganne były wady subtelniejsze? Chyba naprawdę opanowana jestem chęcią podporządkowania sobie innych. Widocznie łechce moją próżność, gdy posłuszne mym rozkazom robicie co każę… Beata zburzyła ten mój misternie konstruowany świat, gdzie panuję nad…

Urywa. To tym bardziej staje się wymowne. Niedopowiedzenie wyraża nieraz więcej, bo zawiera wszelkie potencjalne słowa, myśli, podczas gdy coś wyrażone jest tylko jednym.

– Zróbmy przerwę – prosi Bożena, ale Marta milczy, jak zaklęta. Po chwili uzupełnia:

– Nie na darmo nazywają mnie wściekłą naprawiaczką świata. Ja na każdym kroku dostrzegam, że coś jest nie tak i pragnę to poprawić. Dziś dałam wam z siebie wszystko. Nawet przyzwoliłam, żeby mnie samą zniszczyć. Chyba nie mogę dalej prowadzić poradni i oddawać się terapii całym sercem. Nie do końca wyzwoliłam się z pretensji do świata, skoro opowieść Beaty wyzwoliła mą zadawnioną zadrę. Wciąż jakieś urazy się odzywają… Ja też mam słabości. W każdym tkwi jak pestka jakaś słabość, niepewność, kompleksy, lęki, Kto coś takiego udatnie skrywa i wygląda jakby był z siebie całkiem zadowolony, staje się antypatyczny. Jak gbur, którego nic się nie ima. Taki twardy kloc…

– Wybaczcie – wtrąca wreszcie Beata – zagubiłam się w tej mistyfikacji, już nie wiem, co miało być naprawdę, co udajemy w ramach eksperymentu. To migotanie świec w mroku odrealnia. Poczułam się jak w filmie. Przerwijmy to. Zapalmy światło.

Marta zdmuchuje świece, zapala lampy. W świetle wszystkim wydaje się, jakby wróciły z innej rzeczywistości. Wstydzą się patrzeć sobie nawzajem w oczy. Za dużo padło oskarżeń i wyznań. Wstają z ociąganiem z dywanu. Zaczynają parzyć herbatę i ziółka na uspokojenie. Nie bacząc na przestrogi Marty, odmierzają na łyżeczkę krople, łykają pastylki. Jedna Beata siedzi dalej ze spuszczoną głową. Ona nie ma żadnych lekarstw. Marta nagle pyta, czy jej tato ma na imię Witold? Beata zaskoczona kiwa głową, a Marta szybko odwraca się do dziewczyn zażywających leki.

– A wiecie dlaczego nie cierpię aptecznych specyfików? Nie tylko dlatego, że preferuję oddziaływanie psychologiczne. Miałam kiedyś narzeczonego, aptekarza o imieniu Mateusz. W odległych czasach, w odległym mieście. Wtedy jeszcze słowo „narzeczeni” określało parę po uroczystych zaręczynach z pierścionkiem, oczekującą na uroczysty ślub. Tak było przynajmniej tam na prowincji, gdzie wszystko traktowano godnie i z rozmysłem. I Mateusz kierował się we wszystkim tym, co wypada. Ja wówczas byłam jeszcze bardziej poważna, ale rozdygotana wewnętrznie. Uczyłam w liceum matematyki i stawiałam najwięcej dwój. Najlepszy uczeń przede mną drżał i zapominał tabliczki mnożenia. Nie wybaczałam żadnych uchybień. A szczególnie lenistwa umysłowego. Wobec siebie byłam równie surowa. Kiedy proszono mnie, bym trochę odpuściła, odpowiadałam, że życie łatane kompromisami jest niczym pstra szata błazna. To cytat ze starej książki, wypożyczonej z Jagiellonki, autorstwa Heilperna. Mateusz miał więcej życzliwości dla innych. Jak oni tam wszyscy. Próbowali mnie trochę zmienić. Uciekłam i odesłałam pierścionek. On przystał na to bez walki. Odtąd każda pastylka kojarzy mi się z nim. Może dlatego jestem zdrowa jak rydz.

Beata wstaje z dywanu i siada ciężko na krześle, podpiera głowę, przymyka oczy. Odgradza się powiekami ze wstydu, co narobiła swoim gadaniem. Odgradza się tak i z obawy, żeby jej więcej nie krzywdziły. Po co dała się w to wciągnąć. Przecież każda z osobna nie jest aż tak okrutna. Nawet z Zośką da się porozmawiać. Dopiero w grupie stają się nieobliczalną lawiną, zdolną zniszczyć wszystko. Nie wyznała za dużo, a i tak za wiele. Odsłoniła trochę, żeby przestały jej zazdrościć. Nie przypuszczała, że zazdrość może być taką siłą. Teraz marzy, by jak najszybciej schronić w swoim pokoju i zagrzebać w książkach. Tylko w tej chwili czuje się, jakby patrzyła na siebie od drugiej strony. Śmieszne wydaje się wszystko co planowała, o czym marzyła, co ją cieszyło. Gdy ją tu wyśmiano – runęło w gruzy. Zamknąć się w swym pokoju? Po co? Zostać tam z samą sobą, której w tej chwili nienawidzi?!

Ostatnio zresztą, jak tylko zamknie tam za sobą drzwi, pragnie natychmiast wyjść. Dręczy ją, że ukryta w swym pokoju przystaje na los Heglowskiego kamerdynera, człowieka nieważnego, którego nikt nie zauważa. W jej otoczeniu tyle liczących się postaci, że musi podążać ich śladem, czymś się wykazać, wejść na pierwsze strony gazet. Lepiej być Heglowskim bohaterem, niechby i wygnanym później na śmietnik historii. Tylko jej taki los nie grozi. Do tego trzeba więcej odwagi. Nawet tu w tak małej grupie sobie nie radzi i daje się ośmiu dziewczynom wodzić za nos. Jakże więc sobą w tej chwili pogardza! Jak nigdy!

Dziewczyny w milczeniu piją herbatę i ziółka. Nie patrzą sobie w oczy zawstydzone tym, co mówiły, co same usłyszały. Trudno będzie przejść nad tym do porządku i jak gdyby nigdy nic rozmawiać? Nie wiedzą, co dalej. Piją herbatę, częstują się nawzajem pastylkami na uspokojenie, na wątrobę. Do tego doszło! Przestają być Marcie posłuszne. A ciastka nęcące anyżem nietknięte. Zośka ze sterczącymi dziś niczym szpile czarnymi kosmykami włosów nie patrzy na nikogo. Nałykawszy się pastylek, z ustami odętymi złością, wymyka się z pokoju.

Marta patrzy na wszystko z rezygnacją. Jej teorie obracają się wniwecz. Wróci do domu i zakopie się pod kołdrę. Nie pokaże nikomu swej twarzy. Tylko po drodze nada wreszcie na poczcie ciągle noszony list do męża z zapytaniem, co z nimi dalej, wróci do niej czy nie. Po takim wstrząsie jak dziś chyba się odważy. Niech odpowie, czy ma tam inną. On, dotąd porządny, nie za bardzo urodziwy, łysiejący i z wydatnym brzuszkiem?! Ten list nosi w torebce od miesięcy. Zdążyła już wysłać do niego dwa inne, konwencjonalne, jak wypada żonie, a ten tylko zapakowała w woreczek foliowy, żeby się nie zniszczył. Zapewne już i tak sfatygowany, ale nie zdobędzie się na napisanie innego.

Nagle za oknem rozlegają się przeraźliwe wrzaski i skowyt. Marta, łapiąc torbę, rzuca się ku wyjściu. Za nią Kinga, Hanka, potem Jola i Halina. Zanim następne wyjrzą w ciemność, wprowadzają Zośkę z pokiereszowaną twarzą i oszalałym wzrokiem. Ciężko dyszy. Jest bez butów! Ubranie w nieładzie! Nie może wykrztusić słowa. Za nią wloką jakiegoś młokosa.

Kneblują go, przywiązują do krzesła wyszarpniętym na poczekaniu paskiem. To Maryś – oznajmia Marta. Młodociany przestępca! Jej podopieczny. Jola dzwoni na pogotowie. Lucyna przetrząsa apteczkę w poszukiwaniu środków, o jakie woła Hanka, próbująca wyrwać Zosię z szoku, opatrzyć jej zadrapania. Beata biegnie zobaczyć, co z samochodem.

Całą wieczność trwa, zanim rozlegnie się pierwszy złowieszczy sygnał, głośniejący przy zbliżaniu. Nadjeżdża pogotowie i policja. Maryś flegmatycznie zeznaje, że to na Marcie chciał się zemścić za morały, jakimi go raczy. Po co go zmusza, by chodził do szkoły?

Pragnął jej od dawna przyłożyć. Pojechał za nią tramwajem i wyśledził jej poradnię. Już się tu przyczajał. Kiedy biegały po lesie i jak wychodziły. Czekał okazji. Raz nawet coś do niego krzyknęła, że rzucą się na niego, czy coś. Nawet się przestraszył. Dziś oko jego przyciągnął luksusowy samochód pod domem. Widywał go i przedtem, ale tym razem stał w cieniu. Nie mógł nie skorzystać z okazji. Przymierzał się do zamka, kiedy wyszła ta – wskazał na Zośkę. – Cofnął się, a ona wyjęła nóż i zamierzyła się na karoserię. Żal mu się zrobiło pięknej gabloty. Sam nie wie, czy bardziej chciał go sam zagarnąć, czy uchronić. Odepchnął ją. Zaskoczona poleciała w tył. Zaczęła wrzeszczeć. Musiał ją uciszyć. Przyłożył jej, no pewnie! Po co dziabała lakier?! Chyba zemdlała…

Po odjeździe karetki pogotowia i policji dziewczyny przysiadają gdzie popadnie, jakby siły je opuściły, sparaliżował lęk. Pytają Marty, jak sobie poradziła z takim chłopiskiem?

– Rzuciłam się na niego w przypływie wściekłości. Z pistoletem gazowym. Od dawna go noszę. A ty, Beata, nie miej Zosi za złe. Zaznała w życiu biedy i wciąż się odzywają w niej kompleksy. Sama mi niejedno opowiedziała.

– Po co się tak wywyższasz?! I kłujesz w oczy takim samochodem? – dodaje Kinga.

Tego już dla Beaty za wiele.

– Kochane, to wy musicie się leczyć! Obcowanie z wami jest wystarczającą pokutą za wszelkie grzechy! Wasza dokuczliwość przewyższa piekło! Żegnam ten wasz sabat, czarownice! Raz na zawsze! Ale to dzięki wam mam pomysł na film. O was!

– Ty również coś skrywasz – wtrąca Kinga – nie chciałaś się tak do końca otworzyć.

– Całe szczęście! I właśnie mój film będzie miał tytuł: „Każdy ma swój cień”! – odkrzykuje Beata i wybiega, chwytając w przelocie kurtkę z wieszaka. Za nią biegną słowa Marty:

– A może odnajdziesz tę śmieszną kobiecinę w różowym…

Po jej wyjściu milczą speszone i tylko Marta wyznaje w zamyśleniu:

– Nie ma dobrych rozwiązań. Zawsze pozostają znaki zapytania. I zniechęcenie.

Najwyższy czas ruszyć do domu, ale boją się wyjść w ciemność, gdzie czai się zło. Psy rozwścieczone szczekają bez przerwy to tu, to tam. Tam ktoś może się skrada. A Zośka wciąż sprawdzała, czy okna i drzwi pozamykane. Bała się, żeby nie wdarł się tu jaki bandzior, bo ona z takiej dzielnicy, gdzie rozbój na porządku dziennym, czy raczej – nocnym. Zwykle spotyka nas to, czego się najbardziej obawiamy.

– Pamiętam, jak jechałam raz na kolonie – wspomina Bożena – rodzice nieustannie ostrzegali mnie przed żmijami. Miałam popsuty cały turnus, bo obchodziłam z daleka każdy krzaczek, a dzieci buszowały w zaroślach, napychając się poziomkami i jagodami. Mnie ciekła tylko ślinka, póki litościwa koleżanka nie przyniosła mi garsteczkę. Dotąd ich smaku nie mogę zaspokoić. Ale najgorsze, że właśnie mnie ta gadzina ukąsiła. Nikogo więcej. Wypełzła na ścieżkę, gdzie czekałam…

– Tylko czego się pragnie najbardziej, nigdy się nie dostaje – stwierdza melancholijnie Lucyna. – Chociaż bywa, że dary, na których mniej zależy, sypią się obficie.

Kiwają głowami w zamyśleniu Dawno minęła pora zakończenia zajęć, a one siedzą zamyślone na dywanie i tulą się do siebie. Bożena była umówiona z Andrzejem. Żeby tylko nie pomyślał, że to koniec z nimi.

– Na mnie nikt nie czeka – stwierdza z rezygnacją Kinga. – Ani dziś, ani nigdy.

– Dziwne – podejmuje pośpiesznie Halina, jakby chciała zagłuszyć ostatnie słowa – dziwne, że pomimo lęku Zośka wyszła w noc, by podrapać Beacie samochód. Pragnienie zemsty przewyższyło strach.

Na moment wybuchają przytłumionym śmiechem i milkną. W ciszy słychać jedynie przyśpieszone oddechy. Nagle niczym wystrzał z armaty, podrywa je dzwonek telefonu. Marta podrywa się ze strachem w oczach. Po kilku słowach podaje słuchawkę Bożenie. Inne, zbudzone, pośpiesznie zakładają kurtki i czapki. Najwyższa pora stąd uciec! Nagle Bożena krzyczy z obłędem w oczach:

– Podciął sobie żyły!

– Kto???

– Andrzej!

XXIV

I NAJSILNIEJSI BYWAJĄ ZMĘCZENI

Po ostatnich wydarzeniach Marta jest niezmiernie zmęczona. Nie pierwszy raz wszystko spaliło na panewce. Wcześniej niż się spodziewała. Najwyższy czas powiedzieć sobie: dość! Nie nadaje się do tego. Zamiast pomagać, nęka psychicznie. Takich nazywa się: „umniejszacz psychiczny”. Warsztaty psychoterapii zawiesiła. Nie wiadomo, czy się jeszcze spotkają. Każda leczy jakieś rany. Każda inne. Sklecenie nowej grupy na razie się jej nie uśmiecha.

Zośka opuściła już szpital. Jej obrażenia są bardziej natury psychicznej. Nikt nie ma odwagi dociekać, co naprawdę zaszło wtedy tam w ciemnościach. Zawsze bała się panicznie bandytów i, o ironio losu, właśnie jej się to przydarzyło.

Bożenę rodzice gdzieś wywieźli. Marta pragnie do nich zadzwonić, zapytać, jak się ona czuje, ale nie wie, czy wypada. W końcu robi to. Telefon odbiera matka Bożeny. Ucina oschle, że z córką w porządku, lecz pod żadnym pozorem nie powinna wracać do przeszłości. Tamten człowiek to nieodpowiednia partia. Na szczęście go odratowano. Inaczej fatalnie by obciążył sumienie córki. Współczuje mu, ale zadowolona, że to się wreszcie skończyło. Bożena straciła za dużo czasu na tę przygodę.

– Była w nim zakochana – odważa się zaprotestować Marta.

– Ach, raczej zauroczona – prostuje tamta jeszcze bardziej oschle. – To zasadnicza różnica. Imponował jej jako artysta, ale jaką by jej zapewnił pozycję życiową, gdy sam wszystkiego się bał? Człowiek potrzebuje takiego miejsca w życiu, gdzie wszyscy będą mu się kłaniać. Jako lekarz wiem to najlepiej.

– No tak, któż się kłania artyście?

– Jak kto aspiruje do miejsca na górze, musi mieć świadomość, że łatwo się stamtąd spada. Bożenka mu współczuła, a na litości nie zbuduje się związku.

Matka Bożeny milknie. Daje do zrozumienia, że temat wyczerpany. Marta wie, że więcej nie powinna tam dzwonić. Nieopatrznym słowem można więcej zamieszać.

Teraz musi pomyśleć o innej dziewczynie z grupy terapeutycznej, o Beacie, która odeszła z poradni urażona. Zaślepione zazdrością za dużo sobie wobec niej pozwoliły, ale Beata prowokowała.

Są ludzie – rozmyśla Marta – w obecności których, człowiek staje się lepszy, bo ma przekonanie, że akceptują wszystko co robi i o dziwo, wszystko od razu staje się łatwiejsze, on urodziwszy, doskonalszy i cały świat piękny.

Ale bywają i tacy, przy których ten sam człowiek czuje się zawsze niedoskonały i pomimo starań nigdy nie może sprostać ich wymaganiom. Wszystko przez to, że uległ przekonaniu, że te osoby źle go widzą, co zdradzają niebacznym słowem, spojrzeniem. Jego poglądy stają się coraz głupsze, mniej szlachetne, on sam brzydnie. W końcu potyka się na byle włosku i pada.

Jej też nie rozumieją. Sama sobie winna, bo patrzy z góry na nie dość doskonałych ludzi. Ucząc przed laty matematyki w liceum, stawiała najwięcej dwój. Pracuje nad sobą całe życie, a jednak pozostała toksyczna. I bredzi w kółko o kompromisach, jak pstra szata błazna. A jest tylko umniejszaczem psychicznym! Wrednym typem, który każdego dołuje i wszyscy się go boją. Czytała o tym w Internecie. Ona też wszędzie stanowi dysonans. Nie potrafi pobłażać ludzkim słabościom. A Mateusz niegdyś prosił, by patrzyła na ludzi przez palce.

Beata stanowi osobny problem. Jest poczciwa, tylko bezwiednie postępuje tak, że jej zazdroszczą. Jeden będzie się jej podlizywał, a komu z nią nie po drodze – będzie dokuczał. Jednak, choć wymigiwała się ogólnikami, czegoś przecież potrzebowała. Nie z ciekawości przychodzi się na psychoterapię. Marta zbiera się do niej zadzwonić. Już ze trzy razy podnosiła słuchawkę, ale odkładała. Nie wie, co powiedzieć, bo zdawkowe grzeczności nie są w jej stylu.

Po wydarzeniach ostatnich dni świat jawi się Marcie jako pełen pułapek nieprzyjazny obszar, gdzie strach się gdziekolwiek ruszyć bez pistoletu. Nie ma w nim za grosz logiki, ani uczciwości. Tylko pogoń za forsą. Kariery robi się po trupach, a bez protekcji nic się nie załatwi. Taka Beata musiała o tym wiedzieć od małego. Docierało do niej, co robić, żeby sobie coś załatwić. Nieraz pewnie jej rodzice wydawali w tym celu przyjęcie, bywali, gdzie wypada. Okazało się, że „smok”, Witold, zarozumiały mizantrop, to jej ojciec. Nic dziwnego, że i Beaty nie lubią. Skoro dla takich świat jest drabiną, a oni wspięli się wysoko, to patrzą na innych z góry. I odpychają nogą wspinających się za nimi.

Tymczasem rodzice Marty z lęku przed wielkim światem, poprzestali na sprawach przyziemnych. Tacy nie porywają się z motyką na słońce. Boją się rozczarowań i tego co ludzie powiedzą, dlatego potrafią zadowolić się tym, co mają. Nie pragną dorwać się do steru mechanizmów społecznych i nimi poruszać. Nie chcą się nawet w nich orientować. Żyją w lękliwym poczuciu, że i tak są we władaniu jakichś ciemnych sił, ale sami muszą być uczciwi. Muszą pracować, modlić się. I na uczciwych wychować dzieci.

Za to dzieci owych skromnych, ale poczciwych ludzi mają jedną niewątpliwie przewagę nad takimi jak Beata. Nie znają świata, do którego podążają, zdobywając piątki w szkole i wybierając się na studia. Blade mają pojęcie, że w walce o byt każdy wykorzystuje każdego, że tam uczciwość jest śmieszna, a prawda nierealna. Im świat jawi się jako kraina wspaniałości. Wydaje się im, że tylko rękę wyciągną, a zostaną poproszeni do steru tego wszystkiego. Rodzice chronią ich przed brudami świata, nie zdzierają im opaski z oczu, by za wcześnie ujrzeli prozę życia. W ich otoczeniu rozwód, nieślubne dziecko czy życie na kocią łapę jest czymś niewyobrażalnym. A przed pieniactwem chroni przekleństwo: „obyś się po sądach włóczył!”. W domu Marty nigdy nie narzekało się na brak pieniędzy, bo po prostu należało pracować ile sił i żyć oszczędnie. Matka robiła swetry na drutach, przepisywała na maszynie, ojciec przynosił do domu prace zlecone – rachunki czy tasiemcowe wyliczenia do sprawdzenia. Nie wypadało mówić o pieniądzach, tak samo jak zgodnie ze staroświecką etykietą, nie wymawiało się głośno słowa „brzuch”, co najwyżej: „żołądek” lub „boli mnie w sobie”.

Po maturze pomimo żalu rozłąki ze wszystkim, co się kochało, ochoczo opuszczało się dom rodzinny, bo ciągnęło tajemnicze „gdzieś indziej”. Wyjeżdżało się zdawać na studia. Potem zamieszkiwało się w przeludnionych akademikach albo wynajmowało kąt u starej klępy, która żałowała wody, światła i ciepła. Wszystko znosiło się bez szemrania w imię wyższych celów. Najważniejsze miało przyjść po magisterium. Niejedna uzdolniona koleżanka Marty w przypływie egzaltacji wybierała najbardziej egzotyczny kierunek: astronomię, iberystykę, nawet turkologię. Potem nie potrafiąc zaczepić się w metropolii, gdzie ich wykształcenie bardziej by się przydało, wracały na prowincję i brały pracę odległą od przedmiotu studiów, bo innej tam nie było. A zdawało się takiej, że jak zdolna i pełna pasji, to wystarczy zakasać rękawy, a zaproszą ją do grona sławnych, siedzących zgodnie przy wspólnym stole, i wręczą jej sukces, jak przewiązany wstążeczką prezent. Ta po iberystyce, kiedyś uduchowiona, teraz rubaszna, klnie jak szewc i zaczepiła się w zakładzie typu „firma-uduś”, jako urzędniczka, gdzie potrzeba najwyżej matury. Turkolog uczy w szkole, ale nie tureckiego. Pozapominały obce zwroty, słówka. A studiująca astronomię rozpłynęła się w niebycie. Nie wiadomo nawet, czy dotarła do końca studiów…

Marta dotąd nie wyzbyła się naiwnych porywów młodości. Niby twardo stąpa po ziemi, ustawia życie innym (jako terapeuta, kurator sądowy, inspektor szkolny), ale w środku pozostaje naiwną fantastką. Kiedy się czasem nad sobą rozżali, aż poczuje się na najgłębszym dnie – co też jest metodą terapii – ratuje się pocieszeniem, że ta jej niegdysiejsza naiwność to jednak rzecz wspaniała. Z naiwności bierze się nieustanna skłonność do porywania się na rzeczy nieprzeciętne.

Tylko po co to wszystko robi? Ludzie i tak są niezmienialni, choćby dlatego, że nie chcą się zmieniać albo nie chce się im nic w tym kierunku przedsiębrać. Niewielu jest tak głupich perfekcjonistów jak ona, co nieustannie pragną udoskonalać siebie i (niestety) wszystkich innych. Nikt właściwie nie lubi, by go przerabiano.

A czy sama się zmieniła? Dotąd ma opory przed powiedzeniem głośno: „boli mnie brzuch”. Najlepiej to przemilczeć. Pozostała staroświecka i naiwna. Tyle lat pracy nad sobą, tyle nauk, ćwiczeń, medytacji, głodówek, wkuwania słówek angielskich w każdej wolnej chwili, a wciąż pozostaje taka sama. Tylko teraz nosi ze sobą pistolet gazowy. I komórkę. Ale mama jej dotąd wyłącza telewizor przy reklamie podpasek czy papieru toaletowego. Za to telefon komórkowy zachwala przed sąsiadkami, ciekawi ją też komputer. Chce poznać, jak to działa i wypróbować, do czego się jeszcze może przydać. Jedynie z pistoletem Marta się nie zdradza. Po co niebogę przerażać?

Na takich to smętnych rozmyślaniach upływają Marcie puste wieczory, bo ostatnimi czasy swoje „circumambulatio” ogranicza do trasy pomiędzy centrum, gdzie mieszka i pracuje jako inspektor, a dzielnicą, w której sprawuje nadzór kuratoryjny nad dziećmi niedostosowanymi społecznie i ich rodzinami. Do poradni nie zagląda. W domu to już od dawna pacjentów nie przyjmuje, a tablicę o poradni dawno zdjęła. Kasia się bardzo krzywiła, że przychodzą tu nie wiadomo jakie typy i może to być niebezpieczne. Nawet pistolet nie pomoże. Ale teraz owładnęło ją zmęczenie, takie straszliwe, neurasteniczne zmęczenie, kompletny brak sił, wynikający nie tyle z przepracowania, co z utraty wiary w pożytek swych działań; utraty nadziei w osiągnięcie czegoś oraz utraty miłości do tego co się robi i do tych, dla których to się robiło. Jednym słowem ogarnęło ją totalne zniechęcenie. A kiedy ktoś zapytuje telefonicznie o wizytę w poradni, odkłada to na możliwie odległy termin. Tak odpowiada Kubie, owemu japiszonowi.

Podobnie zawiesiła terapię mężczyźnie, który kiedyś marzył, że powiększy serce jego żony, by go pokochała. Po kilku miesiącach pracy nad nim powolutku zaczął odzyskiwać wiarę w siebie. W końcu tak skutecznie, że zapragnął sprawdzić się w oczach innej kobiety, dużo młodszej współpracownicy. „Dla niej jestem we wszystkim wspaniały” – skamlał. Żebrał tak, by mu przyzwoliła zejść na boczną ścieżkę. Chce się tak zrewanżować oziębłej żonie, czy zapragnął zakosztować jak to jest być naprawdę kochanym, kiedy ktoś inny wszystko w nas akceptuje? Zanim Marta zdołała to rozwikłać i jakoś wyprostować, sama się po dramatycznych wydarzeniach w poradni załamała i na jakiś czas zawiesiła poradnictwo. „Dałam z siebie wszystko – usprawiedliwia się więcej nie mam siły. Nie mogę już oddawać się całym sercem poradni. To mnie wykańcza”.

Za oknem prószy śnieg. Zawsze ją to cieszyło. Lubiła świat okryty uroczyście bielą. Teraz nie jest w stanie tym się przejąć. Prawie tego nie zauważa. Dwa dni przed Wigilią przyjeżdża Kasia z ogromną teką rysunków. Zaraz zawija rękawy i bierze się do lepienia uszek z grzybami na postnik. Potem miele mak i bez przerwy pytluje o wszystkim, czego pełne dziewczęce serce. Opowiada o szkole i koleżankach. Ale najwięcej rozwodzi się nad samym miastem, którego zabytki i architekturę utrwala na papierze. Wszystko, nawet jego codzienność, rozpala jej wyobraźnię: cogodzinny hejnał z wieży mariackiej, jak i miejsca dla Polaka święte, które tam na każdym kroku. I oczywiście spacery z rynku w stronę Wawelu, Plantami, albo wzdłuż nich ulicą Straszewskiego, czy krętą Kanoniczną lub Grodzką…

– Tylko szkoda, że jesteś tak daleko… – wzdycha Marta.

– Ależ mamo, dotąd nie dostrzegałaś mojego istnienia!

– Co ty mówisz?!

– Nigdy nie byłaś ze mnie zadowolona. Potrafiłaś tylko strofować.

– To niesprawiedliwe! Matka ma obowiązek pilnować, żeby dziecko było jak należy!

– Dołowałaś mnie i na nic innego nie miałaś już czasu! Czyś ty mi kiedy zrobiła sweter na drutach? Nigdy! Bo to strata czasu i oczu, a lepiej kupić gotowy. Czy zajadałyśmy się lodami? Nie, bo tuczą i szkodzą na gardło! No i trzeba wyrabiać sobie silną wolę przez odmawianie sobie łakoci! Zresztą przesyt szkodzi! A biedne dzieci w Afryce głodują! To twoje dęte sentencje. Mózg od takich staje! Wciąż wszystkich pouczasz, a sama masz toksyczną naturę. Dlatego uciekłam… Wybacz, kiedyś musiałam ci o tym powiedzieć. Wcześniej brakowało mi odwagi. Ale jak wyrzuciłam to z siebie, może być już łatwiej.

Kasia milknie, a Marta dalej miarowymi ruchami gniecie ciasto drożdżowe na makowiec, jakby nic się nie stało. Czyni wysiłki, żeby nie dać nic po sobie poznać. „Takie jest życie – tłumaczy sobie – dzieci dorastają i żeby zerwać pępowinę, wylecieć spod skrzydeł rodziców, podnoszą przeciw nim bunt”. Ale wie, że chodzi nie tylko o to.

Ustawia miskę z ciastem koło kaloryfera, żeby wyrosło i zastanawia się, jak teraz podnieść oczy na córkę? Wynajduje takie czynności, żeby być dalej odwróconą plecami. Tak, jest złą matką i złą żoną – myśli z jakimś masochistycznym zapamiętaniem. – Trudno, trzeba się z tym pogodzić, że między człowiekiem a człowiekiem jest żal, i ten żal, rozrastając się, ich oddala. Nawet jej kariera runęła w gruzy, kiedy w poradni zaszły tak dramatyczne wypadki. Więcej tam pies z kulawą nogą nie zajrzy. Ci, co jeszcze dzwonią, też zrezygnują.

A ta poradnia o śmiesznej nazwie, była naprawdę szczytem jej kariery! Urzeczywistniała sny o utworzeniu własnego świata, w którym ona jest najważniejsza i wprowadza w czyn wymyślone przez siebie reguły. To był naprawdę jej własny świat. Beata ją przejrzała.

Jej samej jeszcze się to do końca tak nie jawiło. Nie uświadamiała sobie, że zbudowała go sobie, dla powetowania wszelkich porażek, jakich zaznała: skreślenie po pierwszym semestrze z wymarzonego kierunku studiów, co wykreśliła z pamięci aż dotąd; potem konflikty z ludźmi, którym nie uśmiechało się postępować według jej przykazań; jeszcze zerwane przed laty narzeczeństwo z Mateuszem; a na koniec wyjazd męża za granicę i niepewność, co z nimi dalej. Same kompromisy i porażki! Do tego klęska w poradni. Myślała, że to już dno, ale przed chwilą dno opadło niżej, bo własnej córce zebrało się dziś na wyrzuty. Jakby jeszcze było mało.

Takich pretensji nigdy się nie spodziewała. Dojrzewająca małolata potrafi być okrutna. Ranić bez zastanowienia. Jednak Martę gryzie poczucie winy. Nie potrafiła znaleźć rady – choć zdawałoby się, że na wszystko ma receptę – by pogodzić ambicje zawodowe z należytą opieką nad dzieckiem. Biegało z kluczem na szyi, siedziało w świetlicy tyranizowane przez świetliczanki, które bez przerwy wymuszały ciszę, waląc linijką w stół. Trudno, ale musiałaby być w tym samym czasie w dwóch miejscach, w pracy i w domu. I do tego być kobietą zadbaną, dowcipną, udzielającą się towarzysko, robiącą karierę. Inne jakoś to potrafią. Czyżby ona, do licha, była jakimś wyjątkiem we wszechświecie, dla którego nie istnieją żadne dobre rady?

Już jako nastolatka odkryła ze zdumieniem, że świat nie jest taki jak należy. Nie tylko uczniowie nie dają z siebie wszystkiego, by być wzorowymi, ale nawet wykraczają poza regulamin, a co gorsza nauczyciele też postępują z dziećmi nie tak, jak powinni. Na każdym kroku coś było nie tak, coś się zacinało. Otwierała coraz szerzej oczy i dostrzegała coraz więcej odchyleń od prawidłowości. Wszystko było nie tak, a więc i ona nie taka jak powinna. Przed całkowitym załamaniem uratowało ją postanowienie, że sama zostanie nauczycielką i będzie poprawiać wszystko i wszystkich zgodnie z zasadami nauk pedagogicznych. Najpierw została wychowawczynią w przedszkolu. Na koniec, nie bez potknięć, magistrem pedagogiki i terapeutą. Tyle starań na nic. Nieustannie daje z siebie wszystko, a wychodzi na opak.

Pamięta z dzieciństwa bajkę o kobiecie, co piekła chleb i tak mocno napaliła w piecu, że każdy bochen był spalony. Może i ona za dużo żaru dokłada?

Tylko owa kobieta nie miała najlepszych intencji. Najpierw odmówiła gościny pielgrzymowi, który zapukał do jej domu. Ugościła go biedna wdowa, choć siódemka jej pociech biegała w podartych koszulinach. On w podzięce powiedział: „Cokolwiek zaczniesz dziś z rana, będziesz robiła aż do wieczora”. Wdowa ledwo słuchała, bo zabrała się do szycia dzieciom koszulek, a miała zaledwie metr płótna. Zaczyna je mierzyć a tu coś więcej, drugi metr, trzeci. Mierzy i mierzy, a tu ciągle zostaje i ściele się po podłodze. Dla całej siódemki starcza i jeszcze przybywa. Kawalątek płótna rozmnożył się tak, że cały dzionek go mierzyła, aż słońce zaszło. Jak usłyszała o tym ta pierwsza, przebiegła baba, pognała za pielgrzymem i siłą go zawróciła. Ugościła i wymogła owo zaklęcie. Przygotowała sobie do mierzenia piękny, zielony jedwab. Tylko ciasto, jakie wcześniej zagniotła, wychodziło już z dzieży, więc musiała wpierw upiec chleb, a potem będzie mierzyć ten prześliczny zielony jedwab, żeby go do wieczora przybywało. Aż ręce zacierała! Tylko musiała się wpierw z pieczeniem chleba uporać, rozpaliła piec do czerwona i pierwszy bochen się spalił. Następny tak samo. Ciasto w dzieży rosło i rosło bez końca, a ona wyciągała spalone bochenki aż do samego wieczora. „Widocznie – myśli o sobie Marta – moje intencje też nie były czyste. Chciałam naprawdę panować w stworzonym przez siebie światku w poradni. Podporządkować sobie strapionych, znerwicowanych, smutnych i nauczyć ich żyć po mojemu. A że żaru dokładałam za dużo – to też się poparzyłam”.

Nieposłuszna łza piecze w oku, a już Marta nie może dłużej się odwracać od córki. Pora zajrzeć, czy ciasto na makowiec rośnie. Kasia w milczeniu łuska migdały i orzechy w wielką stertę. Chyba tego za dużo, ale żadna nie ma odwagi się odezwać. Wreszcie Kasia obejmuje matkę i całuje w policzek. Przełamała się. No, ona zawiniła.

– Widzisz córuś, świat nie jest taki jak należy, więc i ja również…

Za trudne jednak teraz wyjaśnienia, gdy czas na przygotowania świąteczne. Marta obiecuje sobie, że musi to wszystko rozważyć, ale później. Byle jeszcze przed świętami, bo najbardziej dokuczają sprawy niewyjaśnione, którym przypisuje się szczególne znaczenie. Żal pryska, kiedy pod powierzchnią złego ujawnią się dobre intencje. A już dobrych intencji Kasia jej nie może odmówić. Mówi więc po chwili stanowczo:

– Jesteś wspaniała. Niepotrzebnie chciałam, byś była jeszcze lepsza. Nie mam ci nic za złe.

– Naprawdę? – dziwi się Kasia – to dlaczego mi nigdy nie wspomniałaś, żem taka idealna.

– Nie wiedziałam, że nie wiesz? Gdybym miała więcej czasu… Musiałam wybierać pomiędzy spełnieniem w zawodzie a czasem dla siebie i rodziny.

Do późnej nocy grają obie w jakąś grę komputerową z goniącymi się ludzikami w labiryncie, na których czyhają drapieżne ptaszyska, zapadki, bomby i bandyci. Potem w nocy śni się Marcie jakiś uśmiechnięty ironicznie bałwan w połatanym płaszczu. Ach, to ten heilpernowski błazen – stwierdza rano na wpół przytomna – w szacie z kompromisów.

Rano w Wigilię Marta po długich wahaniach dzwoni do Haliny. Musi jej dodać otuchy i życzyć spokojnych świąt, nawet zaprosić na wieczerzę. Boi się wprawdzie jej płaczu i czegoś, co przechodzi wyobrażenie, ale musi zadzwonić. Tymczasem Halina nie płacze. Wybierała się do znajomych, gdzie bywa od lat, ale może zmienić plany i przyjść. Przyniesie kutię.

Przychodzi koło południa nieśmiało uśmiechnięta. Pragnęła już odmienić swoje życie i zamknąć poprzednią epokę, a do tamtej epoki należeli znajomi, u których spędzała od lat święta. Chce teraz robić coś zupełnie innego. Staje zaraz do robienia pierogów z kapustą.

Są w kuchni we dwie z Martą. Pragną się nagadać, ale rozmowa idzie jak po grudzie. Omijają tematy niebezpieczne i co rusz się o nie potykają, bo one kryją się za każdym napomknięciem. Kiedy Marta pyta, czy robiła takie pierogi na wieczerzę, zaraz urywa zmieszana, zmienia temat, bo może poruszyła przykre wspomnienia. Przecież Halina – żyjąca sama z synem i nieustannie wyczekująca na swego mężczyznę, zdaje się ojca Antosia, do którego należała zaledwie częściowo, nielegalnie, grzesznie – nie mogła mieć radosnych Wigilii. Po stracie syna musiało być jeszcze straszniej. Ale Halina odpowiada zwyczajnie, że robiła pierogi. Tylko tyle mówi. Marta pośpiesznie prosi, żeby skosztowała kompot z suszu. Może trzeba dodać cynamonu? Gadają o sprawach mało istotnych, że śniegu za mało, że chyba już karp gotowy i czym jeszcze przyprawić barszcz. Wreszcie Halina, wrzucając do wrzątku ostatnią partię pierogów, zapytuje cichutko, czy mogłaby odwiedzić Mateusza, to zaniedbane dziecko, o którym Marta kiedyś wspomniała, że rozwiedzeni rodzice ciągle go sobie nawzajem podrzucają i nikt go nie chce. Marta przyklaskuje pomysłowi i rozważa, jak to zrobić.

Później kiedy we trzy – Marta, Kasia i Halina, spożywają postnik i są akurat przy karpiu, odzywa się telefon. To Włodek dzwoni. Marta spodziewała się tego, a jednak za każdym razem staje się to radosną niespodzianką. Jego słowa są pełne tęsknoty i obietnic, wyglądających na prawdziwe. Jest wzruszona. Dobrze, że nie przyparła go do muru pytaniem, czy powróci i dotąd tego listu nie wysłała. Wystarczy jej złudzenie, że wszystko dobrze.

Później jest jeszcze jeden telefon, całkiem nieoczekiwany… od Smoka. Tym razem Witold wysila się na dowcip i przedstawia się jako zwierzę, jakiekolwiek, niech lepiej sama określi jakie, które w ten dzień wigilijny przemówiło ludzkim głosem. Przeprasza za ostatnie nieporozumienie, za swój niewyparzony jęzor i wprasza się na ciąg dalszy terapii.

– Moja córka, Beata, też poczuła się silniejsza…

– Ach! Pokojarzyłam fakty.

Marta powoli odzyskuje formę. Czuje się podbudowana.

A kiedy po świętach jedzie znowu tramwajem numer 11 wzdłuż całego miasta, doznaje olśnienia, że jeżdżąc tak co dzień wcale nie jeździ od dzielnicy ludzi z dołu, ubogich duchem, którzy niczego nie pragną, oprócz zaspokojenia najprostszych potrzeb życiowych, do tych na górze, mających już wszystko: sukcesy, popularność, sławę, nie mówiąc o dobrobycie. To wcale nie jest circumambulatio w pojęciu, jaki zaczerpnęła od Junga. To nie krążenie od czegoś niższego, ku wyższym regionom świadomości. Jeszcze nie potrafi tego sprecyzować do końca, ale podejrzewa w tym coś o wiele ważniejszego, piękniejszego. Bliższe określenie tego już się jej w głowie wykluwa.

XXV

INNE SPOJRZENIE

Któregoś dnia do ośrodka kuratoryjnego przychodzi Kuka. Sama, bez wezwania.

– Przynoszę moje wiersze.

Marta bierze od niej zeszyt w sfatygowanych okładkach i zabiera się do czytania, ale uświadamia sobie, że nie ma pojęcia, czy to coś warte. Brak jej oczytania w literaturze pięknej. Zaniedbała zgłębianie arcydzieł nie tyle z braku czasu, co z powodu trudności z przebrnięciem przez niektóre zachwalane pozycje. To ten cały postmodernizm, ta gratka dla polonistów, ją zniechęcił. Nawet nie wie co teraz dobre na półkach księgarń. I nie jest w tym odosobniona. Skoro brakuje informacji o książkach, to nie ma dobrych książek. Widocznie nie są niepotrzebne. Musi jednak podbudować dziewczynę, zachęcić do tak pozytywnych dokonań. Mówi więc ostrożnie:

– Bardzo mi się podoba, że piszesz. I to, z jakim przejęciem troszczysz się o mamę.

– Ja muszę się wyrwać z tej dzielnicy – wtrąca z naciskiem Kuka. – Tam tylko bieda i zło. Ale mamy nie zostawię. Nie wiem co robić??

Opowiada, jak czasami wyrywa się stamtąd na skróty. Organizują z kumplami gablotę i jeżdżą, póki gliniarze ich nie namierzą. Szpanując tak krótko, czuje się piękna i bogata. Tylko głupiemu Marysiowi noga się powinęła. Kibluje w pace.

Marta nie chce, by dziewczyna używała takiego języka i wyrywała się na skróty. Tak czyni wiele dziewcząt z tej dzielnicy. One zakwitają na krótko. Po skończeniu podstawówki paradują po ulicach z krzykliwym makijażem, niezwykłym kolorem włosów, w kusych sukienkach, odsłaniających nie zawsze smukłe nogi. Wkrótce ich koafiury obwisają strączkami, ciemnieją rzadko prane suknie, a twarz wykrzywia znużenie, akcentowane sińcami wokół oczu. Jedne pchają przed sobą wózek z maleństwem, o innych szepcze się na ucho.

– Pomogę ci – przyrzeka Marta.

– Tylko niech mi pani nie doradza zawodówki. Tam idą najgorsze. Ja chcę coś więcej. Ja muszę się stąd wyrwać! Muszę! Kiedyś i ja będę miała drogą gablotę. I nie tylko to.

Marta podsuwa jej słownik ortograficzny i wyrazów bliskoznacznych, by sobie poczytała w czytelni obok, a sama dzwoni do Beaty. Prosi ją o pomoc dla dziewczyny, która pisze wiersze. Trzeba je ocenić i coś doradzić. Głos Beaty dźwięczy radością. Obiecuje ochoczo przyjść zaraz po niedzieli, bo wyjeżdża na narty. A jeśli trzeba przyjdzie zaraz. Dopytuje, jak dojechać. Cieszy się i gorąco dziękuje.

Marta domyśla się, że jest wdzięczna za wyciągnięcie do niej ręki. Zatem żałuje, że odeszła, paląc za sobą mosty, a zabrakło jej odwagi odkręcić wszystko. Marta w podekscytowaniu wpada na jeszcze jeden, iście szatański pomysł, i dzwoni do Zośki. Kiedy kończy rozmawiać, przez szparę w uchylonych drzwiach zagląda Andrzej, który – odratowany po próbie samobójczej – zaczyna uczyć tu chłopców rysunku.

Po tamtym pozostały mu jedynie opatrunki na przegubach rąk. Zdążył się już przeprowadzić do kamienicy na rogu, parę kroków stąd. Musiał pozrywać więzy z przeszłością. Opowiada, że podłapał fuchę przy dekoracji wystaw sklepowych i odnawianiu zabytków. Martę zaskakuje jego chwacki język, ale domyśla się, że to pozorowany tumiwisizm, bo zdradzają go oczy, które płoną z entuzjazmu, kiedy o tym opowiada. Ale nie śmie dopytywać. Patrzy na Andrzeja oczami Bożeny i wciąż słyszy:

„To ktoś niezwykły, artysta, wyczulony na bodźce innym niedostępne. On potrafi dojrzeć to czego nikt nie widzi. Niestety zwykli śmiertelnicy depczą mu po sercu”.

Rodzice Bożeny przestrzegali, że życie z nim byłoby koszmarem, bo taki, prędzej czy później popadnie w pijaństwo albo narkotyki. Bożena nie potrafiła się im przeciwstawić. Fascynowała ją jego niezwykłość, a zarazem się jej bała. Chciał, by razem z nim snuła tę jego dziwność. Miał za złe jej opory. Każde spotkanie przeradzało się w ciąg wzajemnych pretensji, niedopowiedzeń, żali. Zupełnie bez sensu. Szantażował ją samobójstwem. Ich spotkania zatraciły radość, przerodziły się w koszmar.

Ale nie pora o tym rozmawiać, bo zaraz tu przyjdzie Beata, a na Andrzeja czekają chłopcy z blokami rysunkowymi. Już zaciekawione buzie zerkają przez uchylone drzwi.

Beata wyczuła w zaproszeniu pretekst do wciągnięcia jej ponownie w terapię, a że miała wyrzuty sumienia, przyleciała jak na skrzydłach. Po onieśmielającym powitaniu i uspokojeniu, że wszystko w porządku, bierze od wyrośniętej nad wiek blondyny, o dziwnym imieniu Kuka, zeszyt z wierszami i długo go studiuje. W końcu i ona musi przyznać, że trudno orzec, czy wiersze te są już poezją, czy nie.

Marta przygląda się im zatroskana. Zadrasnął jej serce strach, że Beata wykorzysta Kukę, jak niegdyś tamtą w różowym. Jak nie Beata to ktoś inny to zrobi. Szkoda dziewczyny. W tym momencie Marcie wydaje się, że wszędzie ci wyżej na drabinie karmią się tymi niżej, cały świat jawi się jej jako żarłoczny potwór pożerający maluczkich.

– Coś w tych wierszach jednak jest. Coś, czego nie wolno zmarnować – obwieszcza w końcu Beata dziewczynie, patrzącej w nią wielkimi oczami jak w wyrocznię. Obiecuje skontaktować ją z osobą bardziej kompetentną.

Zanim obmyślą co dalej, do gabinetu Marty wdziera się zasapana Zośka. „To ukartowane” – myśli zamieniona w słup soli Beata i omal nie ucieka. Ale Zośka zmieszana jąka, że chce się z nią pojednać. Marta zostawia je same w pokoju obok, gdzie chwilowo pusto.

Po przełamaniu lodów, wyjaśniają sobie gorączkowo, że każdy ma jakieś słabości, a ludzie są naprawdę lepsi niż się wydają. Ale idee bywają ciekawsze od ludzi, którzy je głoszą. Milkną zakłopotane, że to przytyk do Marty. Zagalopowały się, a nie miały zamiaru nikogo obgadywać. Wtedy do pokoju wchodzi jakiś mężczyzna i na ich widok przystaje zakłopotany. Za nim wpada Marta.

Przedstawia go, że to artysta malarz, uczący tu rysunków, Andrzej. Beata podaje mu rękę, a on patrzy w nią smutno wielkimi oczami. Te oczy są tak jasne, że niemal przeźroczyste, a on szybko chowa twarz w cień. Beacie wydaje się, że poprzez takie oczy można zobaczyć duszę. Dlatego on musi się osłaniać.

Za jego plecami Marta pokazuje bezgłośnie ustami, wytrzeszczając oczy z ekspresji, że to chłopiec Bożeny. Za późno. Beata wie, że wyjdą stąd razem, bo spojrzeli sobie w oczy zbyt głęboko. Za chwilę, gdy wkłada płaszcz, on zrywa się, że ją odprowadzi. Tu po ciemku niebezpiecznie.

– Idźcie, ja odprowadzę Zosię. Mam pistolet gazowy – mówi Marta.

Na rogu przyciąga światłami jakiś drink-bar o nazwie „Malinka”. Dziwna nazwa w tym ponurym otoczeniu. Okazuje się całkiem tu przytulnie. Jest zaledwie kilka stolików. W półmroku błyszczy mosiężny samowar. Siadają w czerwonym świetle lampy. Poza jej kręgiem nic więcej nie istnieje. Zamawiają ciastka z kremem malinowym. Rozmawiają zapatrzeni w siebie. Wszystko wydaje się, jakby się działo na jakimś filmie, a oni w środku akcji o czymś pięknym. Wydaje się im, że oprócz nich nie ma tu więcej nikogo.

On dotyka palcami jej ręki. Rysuje ją na serwetkach coraz inaczej i znowu dotyka jej ręki. Wreszcie siedzą przytuleni, trzymając się za obie ręce i wiedzą, że odtąd będzie tak zawsze. Andrzej powtarza, że nie puści jej samej, bo w tej dzielnicy mogą okraść i pobić. Ona się nie boi dopóki jest z nim. Od zagrożeń oddziela ich szyba kawiarni. Beacie coś się kojarzy z inną szybą, która ją od ludzi oddziela. Ktoś jej to niedawno wyrzucał, ale teraz nie ma chęci sobie przypominać o co chodziło. Za oknem zaczyna padać śnieg. Osłania bielą brudne kamienice i smutnych ludzi. Ach, tamta szyba to miał być ekran telewizora. Powiedziano jej tak w poradni w odległych czasach, w innym życiu Ze trzy tygodnie temu albo więcej. Od dziś ważne jest tylko to tutaj.

Beata nie odjedzie dziś samochodem. Pójdzie do widocznej stąd kamienicy na rogu, gdzie mieszka Andrzej. Już jej pokazał swoje, ciemne w tej chwili, okna. Długo wahał się, czy się przeprowadzić do tej dzielnicy o wątpliwej reputacji. Ale jego poprzednie lokum było związane z inną dziewczyną i nie chciał tam wracać. Tamta dziewczyna, Bożena, nie była w stanie go zrozumieć. Jeszcze nie pora o tym opowiadać.

Nagle Beata dotyka palcem bandaża na jego przegubie i on budzi się z zamyślenia. Uśmiecha się smutno i wyjaśnia:

– Za dużo żalu narosło między nami. Ci, którzy się kochają, muszą iść ręka w rękę tak blisko siebie, żeby widzieć wszystko to samo i tak samo. Żeby nie było między nimi najmniejszego oddalenia. Inaczej wciska się między nich żal. Jakaś zazdrość. Pragnienie odwetu. I to rozrasta się, aż oddali całkowicie.

Beata milczy. On więc po chwili podejmuje:

– Nieraz między człowiekiem a człowiekiem – już tylko żal. Wtedy, gdy czekałem na nią nadaremno, wiatr za oknem targał bezlitośnie nagimi gałęziami. Nie mogłem tego znieść!

Kiedy Beata dalej nic nie mówi, tylko w milczeniu pije herbatę, Andrzej uzupełnia.

– Tamto już tak odległe, jakby nigdy tego nie było. Liczy się to co teraz.

Patrzy jej w oczy pytająco. Potem pośpiesznie płaci za ciastka i herbatę i wybiegają razem oboje. Kilka kroków do kamienicy Andrzeja wydaje się strasznie odległe.

Nazajutrz Beata przywozi tutaj swoje drobiazgi. O wyjeździe na narty zapomina. Zawiesza po praniu swoją bluzkę obok jego skarpet. Jej szczoteczka do zębów stoi już w jego szklance. Przybywa flakon perfum na półce, obok jej telefon komórkowy i książki, a w szafie sukienki. Przyniosła od rodziców kawałek pieczonego indyka i ciasto z rodzynkami. Rozgląda się za garnkiem, talerzem, chlebem. On wybiega kupić co najpilniejsze. Później, kiedy Beata szykuje kolację, rysuje ją zawzięcie.

Kilka dni później Marta dostrzega ich oboje na ulicy. Wyprzedzają ich śpieszący się przechodnie, a oni, jakby z innego świata idą pośród ruchliwego tłumu powoli uśmiechnięci. Trzymają się za ręce i nie widzą nikogo oprócz siebie.

Zaraz i ulica koło nich jakby wypiękniała. Przybyły barwne wystawy. Na jednej manekin wylewa z palety malarskiej suknie. Obok nowa księgarnia pełna książek. Ach prawda, po okresie, kiedy co krok powstawała apteka albo bank, nastały dobre czasy dla księgarń i teraz te wyrastają jak grzyby po deszczu. Ludzie znowu szukają ukojenia w dobrej powieści. Chcą czerpać mądrość z książek. Przecież wstępując do Europy trzeba być światłym obywatelem, żeby nam tamci nie dmuchali w kaszę. Koniecznie trzeba się dokształcać. A obok księgarni w witrynie następnego sklepu – rozłożona na białym obrusie delikatna porcelana. Marta aż dziwi się: odkąd w tej dzielnicy takie sklepy? Teraz dostrzega, że fasady niektórych kamienic wyjaśniały, tynki odnowione, a detale odrestaurowane. Nawet nie zauważyła kiedy zaczęło się tu zmieniać. Co dzień chodzi tymi ulicami, a widzi wciąż po staremu. Prawda, Andrzej wspominał coś o swym udziale w konserwacji zabytkowych kamienic. Nie przewidziała tylko, że Andrzej i Beata ulegną wzajemnej fascynacji. Przeszli obok i wcale jej nie dostrzegli.

A Kuka przyszła znowu do ośrodka. Rozpromieniona, bo Beata udzieliła jej wielu pożytecznych rad. Po raz pierwszy poczuła, że nie jest zdana wyłącznie na siebie. I że nie błądzi w swym poezjowaniu. Nikt jej wprawdzie nie obiecuje, że z tego coś będzie, ale ona powoli zaczyna ufać w swą gwiazdę.

Marta wypomina, że jej rad Kuka nie chciała brać sobie do serca. Ta wykręca się, że morałów ma wyżej uszu. Wszyscy ją pouczają, krytykują, a nic nie pojmują dlaczego z nią tak jest. „Zresztą pani nie rozumie po co jest poezja”. Ano tak, tylko Beata mówi z nią o takich sprawach. Jej posłucha. Nawet wróci do nauki, bo zależy jej na wierszach, a one wyrastają ponad ponury zaułek gdzie mieszka. Pójdzie do szkoły wieczorowej – opowiada z przejęciem – skończy podstawówkę i zrobi maturę. Tak zapowiedziała Beacie. Będzie się dużo uczyć, czytać, a wiersze przyjdą same. Albo nie. Ale wtedy nie będą już potrzebne. Beata to wyjaśniła. Jej naprawdę wierzy. Nawet matka poweselała, gdy jej o tym opowiada.

„Biedactwo – myśli Marta – szamotałaś się przez życie po omacku. Byle cię nikt nie wykorzystał, jak tamtą w różowym”.

Po powrocie do domu Marta po raz pierwszy od wielu dni, nie myśli o swym zmęczeniu, tylko wyciąga list, jaki ze dwa miesiące temu albo jeszcze wcześniej, napisała do męża i nosiła długo w torebce, lecz nie miała odwagi wysłać. W końcu odłożyła go do szuflady. Dziś od razu zanosi na pocztę. Czuje w sobie dość sił, żeby nareszcie spojrzeć prawdzie w oczy i dowiedzieć się, jak będzie z nimi dalej. Wróci, czy nie? Potem wyciąga spod sterty notatek zakurzony zeszyt, na wierzchu którego widnieje: „Poradnik życia”.

Długo w noc go wertuje, a potem pisze coś niemal do rana. Nie czuje senności ani zmęczenia. Ta pisanina ocali ją od zniechęcenia. Jest podekscytowana, że znów ma jakiś cel. A już lękała się, że jej wysiłki idą na marne.

XXVI

EPILOG

Wchodzi ich znowu osiem. Stają przed Martą rzędem, jak za pierwszym razem. Tylko teraz wiadomo o każdej więcej. Na początku nie miały odwagi o sobie mówić, skrywały swe tajemnice, udawały, że przyszły ot tak sobie, z błahego powodu, ale stopniowo odsłaniały swe kompleksy, rany, dramaty. Marta się tego spodziewała, przecież do „Poradni dla strapionych” nikt nie przychodzi bez powodu.

Hanka była za mało kochana przez rodziców i czuła się gorsza od ładniejszej i pewnej siebie siostry. Przez to zakompleksiona nie potrafiła nikogo pokochać. Pozostawała niezauważalna. Dziś ma umalowane oczy i pod nie dopiętym dresem białą bluzkę.

Jola – jest inżynierem. Robi wrażenie osoby konkretnej i uporządkowanej, a jak się okazało, żyje w nieustannym fermencie, bo ma najbardziej czarującego męża, tylko że on dla każdej innej – równie czarujący. Jak wita się z koleżanką Joli, patrzy jej głęboko w oczy i powoli unosi jej dłoń do ust, jakby upajał się aromatem jakiegoś kwiatu. Nie jest ani ładny, ani zbyt przystojny, a każda nim od razu zauroczona. No, za wyjątkiem tych, których brzydzą podstarzali podrywacze. Wtedy Jola cierpi jeszcze bardziej, że komuś się jej mąż może nie podobać, gdy przecież on najcudowniejszy na świecie. Z tego powodu żyje w permanentnym strachu, że ktoś jej to cudo skradnie. Boi się wyjść z domu, żeby na ulicy, w sklepie, w tramwaju, nie ujrzeć go z którąś. Już tak bywało. Wtedy ucieszony ze spotkania, jak gdyby nigdy nic przedstawia je sobie. Nie wiadomo, która ma odejść, a która iść z nim dalej. Jola już dłużej nie może. Ani z nim. Ani bez niego. Chce się rozwieść i nie chce. Nerwicorodna sytuacja. Dzieci schodzą na drugi plan, bo ona zapatrzona tylko w niego. A on z rozbrajającym uśmiechem zaburza ustanowione przez nią rygory. Puszcza mimo uszu pouczenia, gdzie stawiać buty, jak składać koszule. Rozrzuca swe rzeczy byle gdzie.

Kinga to sportsmenka. Zbierała niegdyś laury. Teraz zapomniana, rozwiedziona i szukająca wciąż miłości nadaremnie. Wysyła oferty do biur matrymonialnych i raz jest bliska szczęśliwego finału, to znów wszystko pali na panewce. Jest coraz bardziej rozczarowana, że mężczyźni bywają tak byle jacy. Kiedy dano jej do zrozumienia, że to ona ma paskudny charakter, zgłosiła się na psychoterapię. Pozostaje w huśtawce nastrojów od nadziei do rozczarowania i raz wkracza tu piękna z młodzieńczo rozpuszczonymi włosami i błyszczącymi oczami, czarująca, że do rany przyłóż, a innym razem przyczłapie ze spuszczoną głową w byle jakich ciuchach, jakby wkładała je nic nie widząc, i z włosami w strąkach, a kąśliwa jak osa.

Bożena – uczy francuskiego. Zaplątała się nieopatrznie w złą miłość i źle się to skończyło, ale dziś oczy jej pobłyskują radością od nowa.

Za nią staje Zośka. Dotąd była opętana mściwą zawiścią i nie potrafiła się opanować, ale po nauczce od losu próbuje patrzeć na ludzi inaczej. Nikt litościwie nie pyta, co się naprawdę tamtego wieczoru stało.

Halina – najstarsza z nich, poświęciła życie niedobrej miłości do żonatego mężczyzny i teraz jest sama. Na domiar złego straciła syna. Rzucił się z okna przez dziewczynę. Dziś jest jak zwykle małomówna. Przychodzi tu, by być trochę wśród ludzi. Nikt nic więcej o niej nie wie, nikt o nic nie pyta. Przy niej gasną pogwarki i śmiech. Dzisiaj przyniosła upieczony przez siebie sernik. Zaraz go pokroi. Rozgląda się za talerzykami.

Lucyna – sekretarka w wieku balzakowskim – nie może się wyrwać spod kurateli ciotek, babć, kuzynek, całej rodziny. Jest dla nich ciągle dzieckiem potrzebującym opieki. Może dlatego wpada tu zawsze zadyszana i spóźniona, bo nigdy się nie może na czas wygrzebać. Ubiera się dziecinnie we wstążeczki, falbanki i pompony. I wciąż narzeka na gardło, serce, wątrobę, kaszle, chrząka i jest wiecznie bez sił. We wszystkich kieszonkach ma jakieś pastylki, ziółka, chusteczki. Ciągle coś zażywa, parzy to dziurawiec, to rumianek.

Na końcu szeregu staje z wyzywającym uśmieszkiem Beata. Trochę jej wszystkie zazdroszczą atrakcyjnej pracy w telewizji.

– Dziewczyny – wzrusza się Marta – dziękuję wam za przybycie. Od poprzedniego spotkania upłynęło siedemnaście tygodni. Jak ten czas leci.

Nie przyzna się, że gdyby nie przyszły, znaczyłoby, że rozsypał się w gruzy świat, który tu stworzyła. PORADNIA DLA STRAPIONYCH, to rzeczywiście jej własny świat, w którym realizuje manię uczenia innych jak lepiej żyć, a przy okazji zaspakaja swą potrzebę władzy, na co dopiero Beata otworzyła jej oczy. Ale przecież pomaga innym.

– Prze ten czas ze swoich doświadczeń i przemyśleń zrobiłam
Poradnik

życia
. Tak go tymczasowo tytułuję. Ludziom potrzebna wiedza, jak żyć, bo popełniają za dużo błędów. Spróbuję to wydać. Mam wiele pomysłów. I wiele zapału.

– A skąd u ciebie tyle sił? – pyta Lucyna, znów słabowita, zakatarzona.

– Potrafię to sobie wmówić. Właśnie w poradniku rozważam te sposoby.

Tłumaczy, że siła i lęk to dwa przeciwne sobie wyznaczniki osiągnięć. Siła to odwaga, bezczelność, ambicja. Lęk natomiast objawia się nieśmiałością, kompleksami, nawet lenistwem czy zniechęceniem. Nieudacznikom brakuje po prostu sił witalnych. Stąd ich permanentne niepowodzenia. Co gorsza, każde kolejne niepowodzenie umniejsza zasób sił witalnych. I koło się zamyka. Trzeba zatem wiedzieć, co robić, żeby osiągać sukces. Potencjału życiowego nie wolno marnotrawić na sprawy błahe.

– Marta! – Głos Kingi pobrzmiewa irytacją. – Nie racz nas ułudą! Przecież nie znajdziesz rady, żeby jeszcze raz zawyły aplauzem stadiony, kiedy na podium zwycięzców będę honorowana medalem. To minęło! Bezpowrotnie! Nie potrafisz też nic poradzić, żebym znowu szła z moim byłym mężem ręka w rękę, bo on od dawna ma inną. I nie odmłodzisz mnie, żebym miała jeszcze dzieci. I nie znajdziesz mi wolnego faceta w moim wieku, a to jest wszystko czego bym mogła pragnąć. Więcej nic mi nie potrzeba!

Spoglądają zażenowane w ziemię. Tak już było dobrze, a zburzyła to sfrustrowana sportsmenka, tęskniąca za niegdysiejszymi laurami. Dlatego taka uszczypliwa. I okrutna dla uczniów wybijających się w nauce. Tacy bywają łamagami, więc zmusza ich do najtrudniejszych ćwiczeń i wyśmiewa, że niby genialni, a brak im inteligencji fizycznej.

Ciszę przerywa syk Beaty.

– Nie łudź się Marta, że ktoś ci ten poradnik wyda. Rynek nasycony podobnymi…

Omal nie powiedziała: „bzdetami”. W porę się ugryzła w język. Jest teraz szczęśliwie zakochana i nie w głowie jej podobne okrucieństwo. Chciała tylko uchronić Martę przed złudzeniami Jednak te słowa skrywają w sobie domieszkę zła. Pragnienie rewanżu za to wszystko, czego tu zaznała, kiedy się na niej wyżywały Zośka, Kinga, nawet Marta. Jeśli sobie tego nie powetuje, będą ją dręczyć koszmary, że przyzwoliła na znęcanie się nad sobą. Wciąż by to rozpamiętywała. Ona dobrze zna swą skłonność do udręczeń.

Marta opuszcza głowę. Terapeucie nie wolno nawiązywać z leczonymi innych kontaktów niż terapia, ale wbrew wszystkiemu miała nadzieję, że Beata sama zaproponuje pomoc w publikacji poradnika. Była dotąd w zachowaniu elegancka, a tu patrzcie, jaki demon w niej siedzi! Wykapany tatulcio.

– To się nazywa odpychanie od drabiny nogą tych, co za nami się wspinają – mówi z ironią do Beaty. – Kiedyś jeden facet zabrał podstępem mój referat, który miał mi otworzyć drogę do kariery. Posłużył jemu do wystąpienia na sympozjum. Ty podobnie wykorzystałaś kobietę w różowym sweterku.

– Szukam jej. Już wymyśliłam program o nazwie
Po co są wiersze?
i zaprosiłam do niego pisujące amatorki. Ale tej niegdyś w różowym pośród nich nie dostrzegłam.

Beata przypomina sobie, jak defilował przed nią tłum rozegzaltowanych, staromodnie ubranych dam z ambicjami, które ochoczo pokrzykiwały, jak to wspaniale jest pisać wiersze. Z emfazą czytały po jednym i obwieszczały, że choć piszą do szuflady, odkrywają dzięki temu niezwykłość świata, we wszystkich przejawach, we wszystkich smakach. Tego niewtajemniczeni – czyli ci, którzy nie piszą – nie są w stanie dostrzec. Pokrzykiwały w euforii, że warto żyć, warto pisać i cieszyć się stokrotką, świergoczącym wróblem, zachodem słońca. Ta umiejętność chroni przed codziennością. Stanowi odskocznię, gdy życie da w kość. Kiedy słuchała tych fascynacji nad byle drobiazgiem, poczuła ukłucie zazdrości, że sama się takiemu powołaniu sprzeniewierzyła. Ale by była jedną z nich, naiwną marzycielką, grafomanką. Rodzice ją przed czymś tak czczym ustrzegli. Dzięki temu teraz, jak coś wymyśli, ma szanse ogłosić to publicznie, zrobić z tego audycję, program telewizyjny, artykuł, czy film. A tamte dziwaczeją w ukryciu. Jednak trochę im zazdrości.

Marta patrząc z ukosa na zamyśloną Beatę uświadamia sobie, jak Kuka jest w nią zapatrzona. Wierzy w każde jej słowo. Jest nadzieją, że jeszcze będą z niej ludzie. Tylko zapodziały się gdzieś słowniki, jakie jej pożyczyła. Dziewczyna zaperza się, że oddała, ale coś kręci. Widać zwinęła je z przyzwyczajenia. Nie takie proste wejść na prostą drogę. Żeby je tylko wykorzystała do nauki, nie przehandlowała na szminki lub narkotyki. Beacie o tym nie wspomni, żeby jej nie zniechęcić. Trzeba jednak wzbudzić jej czujność. Mówi więc:

– Ostatnio kilku znajomych przeniosło się do dzielnicy, gdzie sprawuję nadzór kuratoryjny nad młodocianymi przestępcami. Tam pełno pijaków i lumpów. Trzeba się mieć na baczności.

– Ja też się tam przeprowadzam… – mówi Beata, ale Marta zdaje się tego nie słyszeć i mówi coś jakby sama do siebie:

– W momentach zwątpienia i mnie się wydaje, że mogłabym jak Maryś wykradać z dóbr tego świata, co mi do życia potrzebne, i jak on, mścić się na tych co wyżej.

– Zwariowałaś?!

– Ach, nazwijcie to transgresją!

Proszą, by Marta wyjaśniła, czemu czasem zaskakuje swą dziwnością i co to ta transgresja.

– To odwrotna strona mojej porządności. W mojej rodzinie dziesięć przykazań, sumienie, uczciwość, pracowitość, poczucie powinności i rozsądek to były niepodważalne wyznaczniki postępowania. To Freud określa jako superego. A gdy napór przyziemnych spraw zbyt wielki, to jak w szybkowarze, eksploduje. Wychodzą na wierzch spychane w podświadomość wściekłe demony: złe myśli, chęć zemsty, wszystko to, co niewłaściwe i całe to freudowskie „id”, czyli popędy. Tak i ja się wtedy wygłupiam, wariuję. Czy to źle?

– No nie – odpowiada za wszystkie Jola.

– A jednak, nie! – wykrzykuje znowu Marta i długo wyjaśnia. – Pochłonięci codziennością, nękani troskami, uwikłani w małe wzajemne żale i intrygi, zapominamy o sprawach wielkich. Tylko niektórzy potrafią się z tego wyrwać i idą zdobywać Mount Everest albo piszą poemat. A my się dziwimy, po co im to, tam przecież bardzo zimno, ślisko, niewygodnie, a poematów i tak nikt nie czyta. Takich Mount Everestów bywa więcej. Trzeba tylko wyzwolić się z krępujących schematów, odważyć się być innym niż otoczenie, dziwnym, trzeba robić coś niepojętego, co może nie wypada albo się nie opłaci. Wyrywać się ponad swój wymiar. Rozszerzać swe możliwości w nieskończoność! To nazywamy transgresją.

Marta milknie i przygląda się dziewczynom. Myśli, że powinna pocieszyć Kingę, która siedzi zasępiona. Może wymyśli i dla niej jakieś słowa, które złagodzą rozgoryczenie, zachęcą do nowych przedsięwzięć. Na mężczyznach i miłości świat się nie kończy. Jednak w tej chwili coś ją przed udzielaniem rad powstrzymuje. Powinna być odporna na dokuczliwość podopiecznych. Nie tylko młodocianych przestępców, jak Maryś, ale i tych, co zgłaszają się po pomoc do jej poradni. Niejeden po odsłonięciu jego słabych stron odreagowuje to agresją i próbuje zniszczyć terapeutę, wywyższając się wszelkimi sposobami ponad niego.

– A potrafisz ująć swój kodeks postępowania w jakąś ogólną regułę? – pyta Hanka.

– Nie robić niczego, o czym wstyd byłoby opowiedzieć…

– Czyli?

– Nie pisać anonimów, nie donosić, nie oskarżać za plecami. Ta zasada ułatwia każdy wybór.

– A mnie się wydaje, że najważniejsza jest życzliwość. Miłość bliźniego – dorzuca Bożena.

Wszystkie uśmiechają się z aprobatą, tylko Beata ma wątpliwości.

– Trudno mówić o myśleniu pozytywnym, gdy my, cisi obywatele, wciąż jesteśmy odgórnie przymuszani do jakiejś nienawiści. Rodzice opowiadają, że po wojnie wpajano społeczeństwu nienawiść do zgniłego zachodu, ośmieszano imperialistów i kapitalizm na krawędzi przepaści. Teraz musimy znosić pełne jadu inwektywy jednych sił politycznych przeciw drugim, wytrzymywać, gdy ktoś obrzuca gnojem, to co dla nas święte.

– Beata, a ty, związana z mediami, nie możesz nic zadziałać.

– Ja jestem za mała.

Spoglądają na nią ze współczuciem, jakby nagle pękła między nimi jakaś szyba. Tak się jej bały, a ona taka sama jak one. Wcale nie tak ważna. Wreszcie głos zabiera Zośka.

Opowiada, że i ona kiedyś mieszkała w dzielnicy, gdzie Marta ma nadzór kuratoryjny. Jednak jej rodzina to ludzie uczciwi, z zasadami. Takich tam jeszcze wielu, ale przemykają ulicą cicho albo siedzą w domu. Mama pracuje w sklepie, ojciec jest obuwnikiem. Kiedy dzielnica obrosła w bandziorów, wyprowadzili się do centrum, gdzie lepsze domy i ludzie.

Urywa i rozgląda się, jak przyjmują jej wyznanie. Wyczytuje z twarzy przychylność dla siebie, więc podejmuje opowieść. Decyduje się wyrzucić z siebie to, co długo ją bolało: że jej ojciec głośno mieszał herbatę łyżeczką. Powiedziawszy to, rozgląda się, czy ktoś nie wznosi oczu z ubolewaniem. Ale żadna nie wykrzykuje słów potępienia. Zośka czuje, jakby wielki kamień spadł jej z serca. Tyle czasu się tym zamartwiała, a nie było o co.

– Żeby nie robić mu uwag w towarzystwie, pytałam niewinnie: tatusiu, ile łyżeczek ci wsypać? I sama mu słodziłam i mieszałam. Dużo później stwierdziłam, że on wcale tak głośno nie miesza. Tylko mnie się tak wydawało, bo wciąż się bałam, co ludzie pomyślą.

– Takiej delikatności bym się po tobie nie spodziewała – dziwi się Hanka.

– Cały czas byłaś niezbadana – dorzuca Lucyna. – Można rzec: kontrowersyjna.

– W szpitalu przemyślałam niejedno – wyjaśnia ze spuszczonymi oczami Zośka.

Dziewczęta miały dziś okazję poznać jej matkę. Nie bacząc na własne bezpieczeństwo odprowadziła tu córkę, bo mąż Zośki dłużej pracował. Przywitała się z nimi. Ręce miała twarde i szorstkie. Spod rozpiętego płaszcza widać jej było niebieską suknię z koronkowym kołnierzykiem. Bardzo je ta staromodna elegancja ujęła. Przysuwają się teraz do Zośki bliżej, jakby ją chciały otoczyć opiekuńczymi skrzydłami, a Bożena powraca do słów Marty.

– Taki wznoszący się ponad wszystko był Andrzej. Tylko ja nie potrafiłam patrzeć na świat jego oczami… i snuć wraz z nim tę jego dziwność. Kiedy się z tamtego wykaraskał, pogodził się, że z nami koniec… Ja znalazłam kogoś, przy kim już się nie boję…

Czajnik zaczyna szumieć. Marta podrywa się żeby zaparzyć herbatę, rada, że może tak przerwać niebezpieczne wyznania. Wie o czymś, co mogłoby Bożenę zaboleć. I nie tylko ją.

Wszystkie się budzą z zamyślenia. Lucyna parzy sobie miętę, bo coś jej dokucza wątroba. Halina kroi sernik i podaje każdej na talerzyku. Marta pyta ją, jak sprawował się u niej mały Mateusz, a ta kraśnieje.

– Przejrzał wszystkie książki… syna. W niedzielę znów go przywiozę. Pasuje na niego sweterek Antosia. Dotąd nie miałam sił wyrzucać jego rzeczy… Wydawało mi się, jakbym go z każdym jego przedmiotem od nowa grzebała…

Marta robi wszystkim kawę. Kiedy nalewa ją Bożenie, ta szepcze:

– Pozdrowienia od Jakuba. No… Kuby… On kiedyś był tu w poradni…

– Ten japiszon? – wyrywa się Marcie, ale Bożena promienieje radością:

– Tak! Stuprocentowy japiszon! Wykształcony, robi karierę i forsę. Pracoholik! Ale dla mnie zawsze ma czas. Trafił do mnie na lekcje francuskiego. Wybiera się do Paryża. Ja razem z nim. Pomaga mi otworzyć prywatne studium językowe. Ty mi taki pomysł podsunęłaś zaraz pierwszego dnia. Przy Jakubie czuję się silna!

Beata, popijając herbatę, obserwuje kątem oka Bożenę, i zastanawia się, czy ona już coś wie i czy szczerze mówiła, że nie cierpi, że obojętne jej, co z Andrzejem? Szkoda, że nie słychać o czym mówi z Martą. Może powinna im powiedzieć? Wkrótce i tak się dowiedzą, gdy zamieni samochód, którego tak jej zazdrościły, na malucha. W tamtej dzielnicy lepiej to widziane.

Nigdy nie przypuszczała, że zamieszka w tak zapyziałym otoczeniu. Teraz jej to nie przeszkadza. Z Andrzejem wszystko staje się łatwiejsze. To dziwne, że Bożenie wydawał się fajtłapą. Była za głupia, by go docenić. On jest właśnie z tych, których Hegel określa mianem bohaterów. Są przeciwieństwem kamerdynerów. Tylko musi mieć obok siebie mądrą kobietę, żeby go doceniła. Ona pomoże mu wspiąć się na piedestał. Jest młodszy od niej dwa lata. Podobno mężczyzna wybiera starszą od siebie z prawdziwej miłości, gdy w niej widzi ideał.

Zdążyła przedstawić go rodzicom. Rodzice, zawsze zajęci swoimi sprawami, karierą i robieniem forsy, odkąd dorosła, nie za bardzo przejmowali się jej sprawami. Ledwo ich obeszło, kim on jest. Nawet apodyktyczny ojciec nie wziął go na spytki, żeby mu udowodnić swą wyższość. Jedynie nad dzielnicą załamali ręce. Nie wiedzą, jak jest naprawdę.

Dopiero Andrzej otworzył jej oczy na ukryte tam cuda architektoniczne, jakieś wimpergi i findesieclowe zdobienia w formie słonecznika albo pawia ciągnącego za sobą przesadnie długi ogon. Tylko to piękno znika wraz z odpadającym tynkiem. Andrzej podjął się już prac konserwatorskich. Trzeba na gwałt wszystko remontować, tak jak resocjalizować tych, którzy cały Boży dzień włóczą się wzdłuż ulic z łapami w kieszeniach, węsząc, co by tu zwędzić na wódkę.

Dobrze im razem w dwupokojowym mieszkaniu narożnej kamienicy. Tylko trzeba palić w piecach i węgiel nosić aż z piwnicy, a na klatce schodowej pełno mrocznych zakamarków z rupieciami. Rodzice przebąkują, że wysupłają grosza na coś lepszego. Pytają, czy opłaca się kupić kamienicę, w której zamieszkali, i wyremontować. To byłby prezent ślubny? Tak. O tym już mowa. Głupio jej tylko, że nie jest w porządku wobec Bożeny. W tym wypadku naprawdę można jej zarzucić kradzież. Kradzież człowieka. Andrzeja.

Teraz wie, że wcale nie musi tak usilnie zabiegać, żeby być dobrą. Jak się starała, wszyscy mieli jej coś za złe. Musi tylko zrobić jeszcze jeden program, w celu odnalezienia tamtej kobiety, której tekst kiedyś niecnie wykorzystała. Ma już pomysł na tytuł. Będzie to zapytanie: „Pani była na czarno, czy różowo?”. A może tamta dawno zapomniała, że kiedykolwiek brała pióro do ręki. Nie doceniono jej wierszy, to powiedziała sobie: dość! Już Norwid pisał, że „do wszystkiego można się zniechęcić, gdy się uparcie od rąk odrywa”. Mówią jednak, że tego nie porzuca się nigdy, jeśli mocno zapadnie w serce. Sama też dawno temu próbowała, ale rozstała się z tym bez żalu. Nie była prawdziwą poetką.

Marta rozgląda się po twarzach dziewcząt i widzi, że wszystkie uspokojone i zamyślone. Nikt nie mówi ani słowa.

– No to co dziewczyny, ruszamy po raz ostatni na nasze circumambulatio? – rzuca Marta. – To również wyrywanie się z okowów normalności!

– Poczekajcie – prosi Lucyna – niech mi mięta przestygnie.

Kiedy już podążają za Martą w las, ochoczo wymachują rękami, jak najwyżej, jak najszerzej. Chcą w ten sposób zrzucić z siebie wszystko co ciąży, wszelkie zahamowania. Truchtają jedna za drugą, a Marta zamyśla się nad swoimi sprawami.

Dziś, kiedy jej nie zawiodły i przyszły, by zakończyć terapię, i ona odważy się nareszcie otworzyć list od męża z odpowiedzią na jej list, który nosiła tygodniami, zanim zdecydowała się wysłać. Od trzech dni biała koperta, adresowana jego ręką, leży w szufladzie nie otwarta. Póki nie przeczyta, może sobie jeszcze wszystko wyobrażać, że znajdzie tam słowa pełne miłości i przywiązania, a także termin jego powrotu.

Jak przeczyta, wszystko stanie się jednoznaczne i nieodwołalne. Odwleka więc chwilę rozerwania koperty. Dziś przestanie chować głowę w piasek. Ma znów wystarczająco dużo sił, aby znieść każdą wiadomość. Musi tylko wcześniej poszukać w swej – sfatygowanej od częstego kiedyś kartkowania – książce zielarskiej, czegoś na smutek.

Najważniejsze, że w ostatnich tygodniach, gdy zawiesiła działalność poradni, dokończyła swój latami odkładany poradnik. Pisała w przypływie natchnienia. Ma nadzieję, że wbrew krakaniu Beaty uda się jej znaleźć wydawcę? Podejmie też od nowa studia, na których kiedyś się jej noga powinęła. Odtąd nawet ich nazwę wyparła z pamięci. Nawet nazwy tamtego kierunku nigdy nie wymawia. „Nie kompleks to – mówi sobie – a racjonalizacja”.

Tak, też ma sobie coś w tym względzie do wyrzucenia. Miewa ambiwalentne uczucia wobec kierunku studiów, na którym się jej nie udało. A zwłaszcza wobec jego szczęśliwych absolwentów. Niby pogłębiała swą wiedzę na studiach podyplomowych i dziesiątkach szkoleń, sympozjów, prelekcji, przestudiowała sumiennie sterty literatury fachowej, ale to nie to. Musiałaby od nowa wykuwać łacińskie nazwy bruzd i włókien nerwowych mózgowia, jakiś tam
lemniscus medialis,

girus rectus,
czy
fistula recta –
o ile dobrze pamięta. Jak zda ten przedmiot, przestanie go nienawidzić. Powinna się ze wszystkim uporać w trzy lata, bo trochę jej muszą zaliczyć. Potem stanie się bardziej impregnowana na zarzuty absolwentów tamtego kierunku, które stają jej kością w gardle, że bierze się za coś, na czym się nie zna. Niby stłumiła kompleksy, a one wciąż się przebijają, niczym wrzucona w kieszeń niezamknięta agrafka, która kaleczy za każdym włożeniem tam ręki.

Oczywiście i jej zdarzają się chwile zawahań psychicznych. Nie jest robotem wypreparowanym z ludzkich odczuć. Nawet nie wie, czy powinna kimś takim być? Tylko czy nie za późno na zaczynanie czegoś od nowa? Przekroczyła wszak pierwszy próg starości, pięćdziesiąt lat. Swym rówieśniczkom, a nawet starszym, doradza entuzjastycznie dalszy rozwój. Zamiast więc rozpamiętywać, powinna pomyśleć o nowych perspektywach swej działalności.

Uświadamia sobie, że znowu wpada w sidła poczucia powinności, że musi to, powinna – tamto. Pozostanie więc na zawsze w niewoli freudowskiego superego, nieodmiennie oddana swym powinnościom i bezkompromisowym ideom. Sił doda jej entuzjazm. Tego ma nieprzebrane zasoby. Pomimo tylu porażek, tylu błędów, wciąż się podnosi i dalej chce robić to samo. Słyszała, że jeśli się czemuś poświęcić całym sobą, to się uda. Wątpi, czy ta zasada dotyczy wszystkich przedsięwzięć, ale chce w to wierzyć.

Wracają do poradni zziajane. Jeszcze żal im się rozstać. Przestępują z nogi na nogę, obmyślając, co by tu jeszcze powiedzieć, o co zapytać.

– Marta, a co ty mówiłaś kiedyś o śmiechu, co zdradza złego człowieka?

– Powiadają, że kto w śmiechu nie pięknieje, nie jest człowiekiem dobrym – mówi Marta i śmieje się radośnie, z całej duszy, ale tym razem wygląda sympatyczniej. Ożywa urodą. Jej śmiech pobudza wszystkie do wesołości.

Po chwili uzupełnia, że właściwie termin „circumambulatio” oznacza mniej niż sobie wmawiały, bo tylko krążenie po spirali. Według Junga ruch w górę to coś pozytywnego, a ten w dół – przeciwnie. Ot, i wszystko.

– Ale nasze circumambulatio może być czymś więcej! – wykrzykuje któraś w euforii.

Przytakują ochoczo, wyraźnie dziś rozentuzjazmowane. To Martę cieszy. Uśmiecha się swym błąkającym koło ust uśmieszkiem i na koniec wyznaje:

– Nie wiem, jaka ja jestem naprawdę, ale wciąż pragnę się doskonalić. Innych również. To moja pasja i już. Ludzi trzeba poprawiać, jak cały ten świat. Nie dziwcie się, że wciąż wyrażam się górnolotnie: świat – nawet wszechświat – ludzkość i ja to wszystko naprawiająca. Nazywają mnie nawet „wściekła naprawiaczka świata”. A ty, Beata, musisz wymyślić taki program w telewizji, dzięki któremu ludzie stawaliby się lepsi, a świat piękniejszy. Filmy i książki powinny podnosić nas w górę.

Beata zamyśla się i po chwili przyznaje:

– Niby prawda jest ważniejsza niż karmienie ułudami, ale trudno na niej poprzestać. Czasem trzeba dotknąć tajemnicy duchowej. Nie wiem, jak to bliżej określić słowami, ale to wyczuwam…

Marta bierze arkusz papieru i szybko pisze flamastrem:
NIECH NASZE

MOŻLIWOŚCI ROSNĄ I

ROZSZERZAJĄ SIĘ W

NIESKOŃCZONOŚĆ
.

Teraz waha się, czy to pokazać. Boi się, że ta sentencja zanadto górnolotna. Ale dziewczyny wcale się z niej nie śmieją. Przybija więc kolejną dewizę na ścianie obok innych, podobnych. Lubi takie mądrości wypisywać. Nie tylko dlatego, że chce przypominać o czymś niepomiernie ważnym, ale lubi też sam proces ozdobnego pisania na wielkich arkuszach. Wdrożyła do tego rękę w młodości jako uczennica Studium Wychowania Przedszkolnego. Uczyła się tam rysunku, gry na pianinie, śpiewała w chórze na imprezach szkolnych. Później tych umiejętności poniechała. Skupiła się na poważnej, a w końcu – mrocznej stronie życia: na zwalczaniu patologii społecznej oraz pomocy indywidualnej w pokonywaniu bólu istnienia. Zabłądziła w niezmiernie odległe meandry psychologizowania. Świta jej teraz, że skuteczną metodą terapii mogą być też tamte zapomniane rejony radości. W tym momencie czuje potrzebę powrotu do prawd najprostszych.

– Dziewczyny! Zaśpiewajmy na zakończenie! – „
Ospały i

gnuśny,

zgrzybiały ten świat”
. Dziewczęta dołączają nieśmiało. Gubią słowa, fałszują, ale w refrenie pokrzykują ochoczo: „
Bum stradi rad, u

ha ha!”.
A na koniec wszystkie za Martą:
Hej bracia Sokoły dodajmy mu sił, by

ruchu zapragnął, by powstał i

żył”.

Potem stoją w milczeniu, a oczy im błyszczą. Czują, jakby doszły do jakiegoś ważnego punktu, do spraw, które Marta nazywa wielkimi.

No, czas się żegnać. W uniesieniu przyrzekają, że będą tu wracać. Nie dla terapii, ale po to coś, co dodaje radości, co podnosi na duchu i to… coś więcej… Plączą się próbując to dookreślić, ale wiadomo o co chodzi.

Ubierają się z ociąganiem. Wreszcie milknie ostatnie: „do widzenia”. Marta zakłada kurtkę i bierze pod pachę swój
Poradnik życia
. Wyszła z tego grubaśna księga. Już zdążyła ją przepisać na komputerze i pozszywać. Dużo w niej pozmieniała w ostatnich miesiącach, a i tak złośliwi powiedzą, że to podręcznik czarownicy. Tak ją przecież ciągle nazywają.

Macha ręką zrezygnowana. Gasi światła i wychodzi. Przekręca w zamku klucz i odczytuje jak zwykle na drzwiach: PORADNIA DLA STRAPIONYCH. Marszczy brwi, ale tuż obok wyłania się z mroku mężczyzna. Ależ to Włodek! Jej mąż!!! Przyjechał?!

– Jaka niespodzianka!

– Nie dostałaś listu?!

– Bałam się go otworzyć…

– Tobie brakło odwagi??

Przytula ją mocno. Pomiędzy nimi tylko ten poradnik, który Marta mocno ściska ramieniem. Odkłada go więc na murek koło drzwi i zapomina zabrać, kiedy odchodzi do domu przytulona do męża. Wzruszona odkrywa jeszcze jedną maksymę, że zamiast przejmować się nadmiernie bólem istnienia, lepiej pomyśleć o urodzie życia. Kiedyś to rozważy dogłębniej. Powinna to zapisać i naciskając już guzik przy drzwiach tramwaju, uświadamia sobie, że zgubiła gdzieś swój poradnik. Macha ręką. Napisze lepszy. I to już nie będzie podręcznik czarownicy.

KLATKA GULIWERA

*

Niektórzy całe życie maszerują w obcisłym uniformie rozumu. Przychodzi jednak dzień, gdy ten i ów zapragnie wyrwać się z tego, choć na moment, i zakosztować odrobiny uciech zakazanych. Kacper Literowicz – zwany przez studentów „Literką” – rozmyśla o tym od kilku miesięcy. Pół biedy, póki daje się to ukryć przed ślepiami złośliwców i wie się o tym tylko samemu. Jego własne odstępstwo wcale nie tak zdrożne. Nic w tym złego. Niejeden w jego gronie tego próbuje.

Tylko on już taki jest, że zawsze drży przed ośmieszeniem. Nieraz widział, jak nieudane poczynania robią z człowieka głupca. Ale tym, którym się uda, wieńczą skroń laurem. On aż tak dalece w swej wyobraźni nie sięga. To, co ma, wystarczy, tylko dodałby jedną drobnostkę, której niedawno zapragnął. Dotąd trwał w przekonaniu, że praca naukowa wymaga największego poświęcenia. Trzeba być nieomal jak anachoreta. Zapomnieć o bożym świecie i wszelkich przyjemnościach, a poświęcić się tej dziedzinie bez reszty. Jemu brakło odwagi iść w tym aż do końca, poświęcił się połowicznie. Większość tak robi. I to jakoś wystarcza.

Dopiero w ostatnich miesiącach, kiedy w kraju wszystko się zachwiało i zrodziły nowe nadzieje, i on zapragnął włączyć się w ogólny entuzjazm. Powinien dać temu wyraz w sposób, jak tylko to potrafi. Odważył się więc zatrzymać w biegu, jaki wyznaczają kolejne szczeble kariery naukowej, i powiedzieć coś ważnego o sprawach zupełnie innych. Miałby się tego wyrzec? Nigdy nie spróbować? Przecież Conrad nakazywał iść za marzeniem ciągle. I ciągle. Aż do końca… Ale chyba za tym największym marzeniem? Kacper za przedsięwzięcie, które go ostatnio opętało, duszy by nie oddał. Najwyżej ćwierć, no niechby pół.

Tu urwał podniosłe rozważania, w które popadł siedząc rano nad biurkiem, zawalonym papierami, i ruszył do kuchni, by oddać się przyziemnej konieczności spożycia śniadania. Tam zobaczył, że cały stół zastawiony przez słoiki z ogórkami. Kazia ich wczoraj na zimę nakisiła. Szkło lśniło w jasnej smudze od okna, choć słońce, jak to pod koniec lata, nieco już przybladło. Nagrzane pomieszczenie dotąd pachniało koprem, czosnkiem, kminkiem.

Kazia uwijała się przy tej robocie do późna w noc. Dziś wstała razem z nim przed szóstą. On, jak zwykle, zamknął się w swym pokoju, bo lubił jeszcze w piżamie zasiadać do notatek i książek. Uważał, że rześkość poranka i pusty żołądek sprzyjają chłonności mózgu, a o swą sprawność intelektualną, jako naukowiec, dbał nade wszystko. Zresztą kręcąc się o tej porze po mieszkaniu tylko by swą osobą powiększał rozgardiasz, jaki czyniły jego trzy córy, wrzaskliwe nastolatki w spodniach, wyglądające jak chłopczyska. One go nieco peszyły. Blade miał pojęcie o problemach dziewczyn w tym wieku. Nieraz, podczas przygotowań do wykładu czy pisania artykułu, te ich chichoty i pokrzykiwania wytrącały go z rytmu. Zaraz szare komórki stawiały opór i – wbrew rygorom pracy umysłowej – popadał w zniechęcenie. Najwięcej hałasu bywało, jak szykowały się rano do szkoły. Kazia raz po raz je uciszała. Czuwała nad jego spokojem.

Pojawiła się na chwilę wraz z aromatem kawy. Zadźwięczała postawiona na biurku filiżanka. Kazia przysiadła obok i bez słowa piła swoją. Nigdy nie przerywała, gdy zatopiony w notatkach, nie zauważał nawet, co pije. Ledwo potem dotarł do niego lekki trzask drzwi, jak przed ósmą wybiegała do pracy. Śniadanie spożywał zwykle sam. Tak bywało co dzień.

Zasiadł teraz przy wolnym skrawku stołu do czekających na niego pod serwetką kanapek. Były z serem i pomidorami. Nalał z dzbanka herbaty. Jedząc, zapatrzył się w słoje z zielono-żółtymi ogórkami. Pomyślał z dumą, jaka z tej Kazi wspaniała organizatorka życia domowego! Wszystkiego dopilnuje, wszystko sama zrobi. Cały dom na jej głowie. Przy tym nie złamie ani jednego z długich, lakierowanych na cynobrowo paznokci. Jej mieniące się rudawym połyskiem włosy zawsze starannie uczesane, a wielkie, jakby zdziwione, brązowe oczy tchną kojąco spokojem. Jej uroda, elegancja, dystynkcja ruchów, nieodmiennie napawają go dumą. Dobre wychowanie wyniosła z domu, gdzie oprócz mamy czy babci miały na nią baczenie liczne ciotki, kuzynki i inne szanowne damy, dbające o zachowanie odpowiedniej pozycji rodziny. Dopilnowały, aby uczyła się francuskiego, grała na pianinie i miała zawsze zadbane ręce, zajęte jakąś wykwintną robótką.

Teraz Kazia pracuje w dziekanacie, jako sekretarka. Podobno ma dużo serca przy załatwianiu spraw i aż przyjemnie tam wejść. Mówią, że stanowi ozdobę tego srogiego lokum. Szczególnie życzliwa wobec onieśmielonych studentów z prowincji. Wypłakuje się jej w rękaw niejedna nieszczęśliwie zakochana, której grozi zawalenie sesji. Nawet nie mówią na Kazię „dziekanica”, jak na inne, oschłe i wszechwładne panie na tym stołku. On jednak dokłada starań, by to jej królestwo omijać z daleka. Unika głównego wejścia i nieomalże łamie nogi, przekradając się w mrokach bocznych schodów. Wolałby… Ach… Nieważne!

Zjadł kanapki, wypił herbatę i poszedł się golić. Z lustra nad umywalką wyjrzał na niego ponury facet z białymi włosami albinosa. Szpeciła go wysunięta do przodu broda z wydatną dolną wargą i wcale nie pocieszał go fakt, że to dodawało mu wyrazu władczości, jak przedstawicielom znanego z historii rodu. Zawsze miał dylemat: używać elektrycznej golarki, by możliwie najmniej patrzeć w swe nieciekawe oblicze, czy zakrywać je warstwą piany? W końcu i tak musiałby zobaczyć to, czemu przyglądać się nie lubił. Właściwie powinien zaakceptować swój wygląd i się nie przejmować. Nie jest tak całkiem pozbawiony urody. Sylwetkę ma niczego sobie. Ani śladu brzucha. Nie garbi się. Powiadają, że starczy, by mężczyzna był tylko ciut ładniejszy od diabła. Powtarza to sobie, ile razy spojrzy w lustro, i zaczyna się dziwić, jak taki ktoś może mieć tak urodziwą i pełną zalet żonę, jak Kazia?

Westchnął i skończywszy toaletę, powrócił do zarzuconego papierzyskami biurka. Wreszcie, gdy nikt mu przez ramię nie zagląda, może wyciągnąć z dna szuflady wymiętoszone i gęsto pokreślone arkusze papieru. Rwał się, by dopisać choć kilka akapitów.

No tak, nikt wprawdzie nie męczył w tej chwili za plecami: „Co tatusiu robisz? Pobawisz się z nami? Pomożesz mi w lekcjach? Napijesz się herbaty?”. W domu cisza jak makiem zasiał, a jemu nic do głowy nie przychodzi. Tyle problemów chciał poruszyć, a teraz siedzi bezradnie nad pustą kartką. Popisał coś z mozołem, pokreślił, napocił się. Gubił wątek, to słowa. W końcu ogarnęła go rozpacz, że to wszystko trąci trywialnością. Znikły nie wiadomo gdzie pomysły bardziej wystrzałowe. Nawet te, co w środku nocy zajarzyły niezwykłością, teraz mdłe bladły. Nic godnego zapisania. Dawno pragnął wykrzyczeć wielkie prawdy, jakie mu się w głowie i sercu gromadziły – o panoszącym się złu, o głupocie, bezsensie wielu poczynań, o wszystkim, z czym się nie zgadzał, wobec czego chciał zaprotestować, a nie mógł, bo brakowało mu odwagi.

Ten, któremu w usta chce włożyć swe najbardziej bulwersujące poglądy, ma na razie jedną cechę charakteru – odwagę, której jemu, samemu brakuje. Nazwisko wybrał mu z książki telefonicznej: Rogóyski. A imię dla kontrastu brzmieniowego: Longin.

Nagle w treść rozmyślań nad powieścią przebiła się natrętna zadra: „uśpiła intelekt i brak jej bardziej wysublimowanych zainteresowań”. Wyrzucał sobie, że podobnymi oskarżeniami krzywdzi żonę. Nadaremnie opędzał się od tych pretensji, kłujących od lat niczym komar, bo wciąż to z zakamarków pozaświadomych wyzierało. Wolałby, żeby podążała za nim w wyższe regiony intelektu. Czyta jej czasem jakiś tekst, który w nim wywołał dreszcz emocji, a ona kwituje to ledwie uprzejmie: „tak, to ciekawe” i zaraz mówi o czymś z innej beczki. Nieraz chce się z nią podzielić rozważaniami, które chciałby wykrzyczeć na cały świat, a ona krąży cały czas po kuchni, przestawiając gary, albo porusza szybko drutami, dziergając kolejny sweter dla którejś córki. Ciągle liczy oczka i odgania się ręką, żeby nie przeszkadzał. Robi tych swetrów nieskończone ilości. I po co? Jak może jej wystarczyć poprzestawanie na mało ważnych problemikach codzienności? Niby kobieta musi co dzień gotować, sprzątać. On czasem potrafi to docenić, ale w przypływie męskiego szowinizmu – pogardza tym.

Spojrzał na zegarek. Najwyższa pora wyjść z domu. Inaczej będzie musiał jechać samochodem, a wątpliwe, czy dotrze na resztkach benzyny. W sobotę wypadnie postać po nią w kolejce. Już na samą myśl o takiej stracie czasu (choć czekając zawsze czytał książkę) i towarzyszącemu kolejce zdenerwowaniu, a często awanturach, robiło mu się mdło. Ale trudno. W pośpiechu zgarnął teraz kartki do tekturowej teczki. Wiążąc jej tasiemki, urwał jedną. Zaklął i wrzucił wszystko pod inne papiery, na sam spód szuflady.

W tramwaju, pustawym o tej porze, mógł spokojnie usiąść i podumać. Przypomniał sobie, jak w pierwszych latach małżeństwa zachęcał Kazię, by podjęła studia, choćby zaoczne. Niby się przymierzała, ale trzeba to było odłożyć, bo urodziła się im córka, a potem druga, wreszcie trzecia. Odtąd ich pielęgnacja, strojenie, dogadzanie smakołykami i zaspakajanie wszelkich zachcianek stało się całym jej kosmosem.

Kazia poświęca również wiele czasu na kultywowanie towarzyskich powinności. Pamięta zawsze, kiedy komu należy kupić kwiaty, prezent, złożyć życzenia. Ciągle muszą bywać i przyjmować u siebie. Kazia jest w tym bardzo akuratna i uważająca. Pilnuje, by nikomu nie uchybić i wszystkich zadowolić. To wyniosła z domu rodzinnego, gdzie przykładano wielką wagę do form towarzyskich. Ona to uwielbia. Musi być na bieżąco z nowinkami, u kogo, co i jak? I aż się pali, żeby przekazać w świat wieści o postępach w szkole córek i o jego osiągnięciach.

Tymczasem córki wyrosły nie wiadomo kiedy na rozkapryszone podlotki. Kazia bardzo się o nie kłopota. Także samo jak o jego upodobania i wygody. Stwarza mu ciepełko do pracy naukowej. Tylko on, jak na ironię, od jakiegoś czasu ma poczucie, że nie jest w stanie wykrzesać z siebie nic więcej oryginalnego. Kto wie, czy przyczyną owego zastoju nie był krok w bok, w pociągającą go zawsze dziedzinę o większych możliwościach dla fantazji, kiedy to on, naukowiec z pewnym już dorobkiem i wyrobionym nazwiskiem, zabrał się ukradkiem do pisania powieści. Robi to w najgłębszej tajemnicy, bo nie wie, czy ma do tego predyspozycje. Ale jeśli mu się uda napisać godną jego aspiracji powieść, to tym samym udowodni, że czegoś takiego, jak ten osławiony i tajemniczy talent, wcale nie ma. Wystarczy tylko chcieć. I zgłębić pewne tajemnice warsztatu.

Dumając tak, omal nie przegapił przystanku. Wyskoczył z tramwaju ocierając się o jakiegoś zawalidrogę, który ani myślał się odsunąć i jeszcze coś tam mamlał niewyraźnie. „O czym taki myśli – zastanowił się Literowicz – Czego taki pragnie? Czym się cieszy, co mu doskwiera?” Należałoby lepiej poznać ludzi, życie. On zna je raczej teoretycznie. Z książek. One mu życie przysłaniają. Dlatego wciąż za mało rozumie innych. Szczególnie tych żyjących zupełnie inaczej niż on sam. Tacy zawsze go zadziwiają.

*

Korciło go coś takiego od niepamiętnych czasów. Dziedzina, jakiej się poświęcił, miała określony zakres tematyczny i określone metody. Czuł jednak niedosyt. Pozostawał mu pewien naddatek treści, których nie miał jak zagospodarować. Nijak nie wykorzystane obserwacje życiowe, przemyślenia, wnioski z rozległej lektury, przepadały w mrokach niepamięci. Niewybaczalne marnotrawstwo! Ale były nadto nieogarnione, żeby zrobić je przedmiotem badań, nadto swobodne, by stanowiły temat książki, jakie naukowcowi pisać wypada. Człowiek inteligentny nie robi z siebie wariata – zwykł mawiać – ale zaraz dodawał, że poważny naukowiec nie marnuje ani krzty intelektualnej pożywki. Jednak połknął już haczyk.

Najpierw chciał tylko spróbować, czy i on by potrafił coś wymyślić, sklecić i wykazać się taką cierpliwością, żeby to wszystko spisać. Chyba wolno mu też sprawdzić, czy przypadkiem nie zakopał darowanego może sobie talentu, jak ów poczciwina z Biblii, co to otrzymał zaledwie jeden talent i go zakopał. Pewnie zawstydził się skromnością daru. Pierwsi zostali obdarzeni szczodrzej, jeden otrzymał pięć talentów, drugi dwa. Byli lepsi. Przepełnieni dumą patrzyli na niego z wyższością. Zaczęli swe talenty pomnażać, tak by wszyscy widzieli. On, zlekceważony, też swój nazbyt mizerny prezent zlekceważył i zaraz sprzątnął go sprzed oczu, zakopał. Jakoś został za to ukarany, ale jak Kacper nie pamięta. Później inni, pamiętający los tamtego wzdychają:

„
Dałeś mi Panie talencik niewielki.

Dzięki Ci i

za to”

On nigdy, przenigdy, nie przyjmie pełnego pokory zadowolenia z miernych darów. Jeśli mu się nie uda, będzie też niewdzięczny i zakopie talencik niewielki. Rzecz w tym, że nie wie, ile mu los wyznaczył.

Ludziska lubią sobie dworować z czyichś nieudanych poczynań. Tym więcej, im te poczynania bardziej uporczywe i ponawiane. Miernoty, beztalencia, zdani są na pastwę złośliwców. Szczególnie wyśmiewają tacy, co nawet tyle od losu nie otrzymali albo palcem nie kiwną, by się o swych możliwościach przekonać. Z tych, co leżą sobie beztrosko do góry brzuchem, nie śmieje się nikt. Ot, paradoks!

On nigdy by się na coś tak ośmieszającego nie porwał! Dotychczas jeśli się czemuś poświęcił, musiał być w tym najlepszy. No, przynajmniej bardzo dobry. Takim był uczniem, studentem. Takim musi być też w swojej pracy. Nie bez powodu zakuwał kiedyś łacinę. Już jako podrostek widział siebie w todze i birecie profesorskim w auli uniwersytetu wygłaszającego – w tym martwym języku – mowę dziękczynną za otrzymany doktorat honoris causa. Ma nadzieję, że kiedyś tego dostąpi. Tylko rzadko wykorzystywana biegłość lingwistyczna topnieje jak śnieg na wiosnę. Dlatego powtarza sobie, najczęściej podczas jazdy samochodem albo tramwajem, zapamiętane z rozmów w jego rodzinie farmaceutów, nazwy leków i przeróżne sentencje typu
:
„Barba crescit, caput nescit”. Chyba dobrze pamięta? Tak kiedyś mawiał mu dziadek, potem ojciec. „Broda rośnie, ale nie głowa”. Zawsze go do czegoś dopingowali. Dlatego on nie mógłby pisać kiepskiej powieści. Nawet jakiejś drukowalnej, przeciętnej ramoty. Do czego się zabierał, musiało być najlepsze. Przezornie więc nie chwali się ze swym pisaniem. Zobaczy, co z tego wyjdzie.

Kiedyś zgadał się na ten temat z profesorem i ten z nieśmiałym uśmiechem wyznał cicho, że w młodości pociągały go pospołu i praca naukowa, i próby literackie. Wybrał naukę, ufając, że wieczorami będzie mógł sobie pisać. Niestety nauka jest zaborcza i jej trzeba poświęcić wszystkie siły, myśli, zamierzenia, każdą chwilę. Poniechał prób w innej dziedzinie. Na szczęście artystyczne upodobania profesora znalazły odbicie w jego wykładach i publikacjach. Z fantazją podejmował się rozległej tematyki i zadziwiał niekonwencjonalnymi metodami. Czasem aż zawistni zarzucali mu ślizganie się po powierzchni zjawisk. No cóż…

A więc i sławnemu profesorowi, zalega na sercu jakiś osad niespełnienia. Być może znane to uczucie większej części ludzkości. Może od wieków. Niejeden całe życie nosi w sercu tęsknotę za nieudanym zamierzeniem, za czymś, czego los mu poskąpił, co sam zaprzepaścił, poniechał. Cierpi tak samo, jak ten, co wzdycha do osoby, o której nie może zapomnieć. Wyznanie profesora stało się dla Kacpra przestrogą.

On, Literowicz, z ręką na sercu mógłby przysiąc, że sam osiągnął wszystko, czego zapragnął. Przede wszystkim – miłość pięknej kobiety, obok której stanął na ślubnym kobiercu i dotąd idą przez życie zgodnie, ręka w rękę. Ogólnie rzecz biorąc udała mu się też kariera naukowa. Chwile zwątpienia się nie liczą. One tylko mobilizują do wzmożonego wysiłku. Nobla wprawdzie nie osiągnie, ale jego dziedzina w tym kierunku nie zmierza. Na sławę nie liczy. Jako realista i pragmatyk nie wyobraża sobie rzeczy niebywałych. Dlatego, przekraczając przełomową czterdziestkę, zboczył odrobinę z drogi rozsądku i zapragnął spróbować czegoś, co rzadko daje spełnienie, nie mówiąc o sukcesach. Widocznie, jak się ma już wszystko, pojawia się i taka dziwna tęsknota.

Kiedy się nad tym wszystkim zastanawia, podejrzewa, że profesor nie tak od razu poniechał swych prób literackich, tylko nic z nich nie wyszło. Zabrakło mu czegoś, co dla sukcesu niezbędne i dopiero się poddał. Czym więc jest to coś niezbędnego, co zawiera się pomiędzy wykonaniem złym a świetnym? To jednym przychodzi samo z siebie, bez trudu, a innym – wcale. Czy naprawdę nie da się tego nadrobić znajomością prawideł, pracowitością? Kacper zapragnął przyłożyć do tego szkiełko uczonego i sam na sobie to wybadać, czy nie jest to przypadkiem rzecz przesadzona? Może tylko triumfatorzy bronią się tym tajemnym słowem przed konkurencją? Rzucają je innym jak kłodę pod nogi, by nie ważyli się podążać, tam gdzie oni.

Oczywiście, gdyby poświęcił tej sprawie wszystko bez wyjątku, rzucił pracę, dom rodzinę, może osiągnąłby jakiś efekt. Może, ale nie na pewno. Sukcesu nic nie gwarantuje! Niestety, mówi się, że bez oddania temu duszy nie ma szans wiele osiągnąć. Miałby tej wątpliwej sprawie poświęcić aż tak wiele? To mu się nie uśmiecha. On jest ostrożny. Powtarza, że może temu oddać najwyżej ćwierć duszy, no, niechby pół. Czy tyle starczy do napisania powieści?

Tylko zajrzy w tę dziedzinę z ciekawości, raz jeden, na chwilkę. Jemu nie grożą rozpacze twórcze. Jak tylko przekona się, że nie da rady – zarzuci pisaninę. Dobrze wie, że grafomania to rodzaj nieodwzajemnionej miłości, a namiętne oddawanie się czemuś, co nie daje efektów zakrawa na śmieszność. Na licho mu coś takiego? Ma przecież swe poletko, co nieźle rodzi rozmaite publikacje i kolejne stopnie naukowe. Tam już posiał, czas na żniwa. Po co zbaczać i zaczynać na nieznanym terenie, pełnym kamieni i wądołów. Tam tylko złamie pług. Co by rodzinka Kazi powiedziała?! Co Dórdziołkowie? Uznaliby, że do reszty sfiksował.

Nawet nie przypuszczał, jak cudownie jest fantazjować, wymyślać, szybować swobodnie w obszary przez nikogo nie wyznaczone. Gorzej, gdy te najdziksze pomysły przychodziło okiełznać rygorami stylistyki i logiki, by ustawić je na kartce w porządne zdania. To okazało się pracą tyleż radosną, co i trudną. Wszystko pierzchało spod pióra spłoszone.

Czyżby naprawdę bez poświęcenia się temu bez reszty, aż do bólu, nie dało się Muzy skusić? Raz po raz przystawał zaskoczony oporem materii. Tu nie tak łatwo o sukces! Nawet o poprawność. A już ogarnęła go pycha, że czego się dotknie, przemieni się w złoto. Wtedy zawziął się. Musi i to się udać!

Tak się w tym pogrążył, że od jakiegoś czasu narastało w nim poczucie, że tematy prowadzonych przez niego wykładów powtarzają się do znudzenia. Podobnie prace seminaryjne rozegzaltowanych studentek, które skwapliwie powielają cudze myśli. Na szczęście ich teksty, prezentowane w ramach kółka zainteresowań, wzbudzają żywsze emocje, czasem wzruszenie, choć niekiedy śmiech. Artykuły czy reportaże pisane przez chłopaków bardziej godne uwagi, bo mocne i gorące. Ci zapowiadają się na tęgich dziennikarzy. Dobrze wiedzą, czego chcą i jak to osiągnąć. Pochwaleni, rychło przestają dbać o jego opinię. Odgradzają się od niego błyskiem ironii w oczach. Nie cenią jego uwag, co da się zauważyć bez słów. Trudno, tak w ich wieku bywa. Młodzieńczy idealizm, dla którego nic nie jest wystarczająco dobre, staje się wściekle krytyczny. Kiedyś i oni spuszczą z tonu, staną się mniej agresywni, bezkompromisowi, bardziej wyrozumiali. Dziewczęta skwapliwiej podpierają się jego radami. Od czasu do czasu którąś dla zachęty pochwali na wyrost i ta odtąd gorliwiej zasypuje go tekstami, zazwyczaj omijając – czy to na skutek genialności, czy przez nieporadność – kierunek jaki jej wyznaczył po dopatrzeniu się w ich pisaniu jakiegoś „zaczątu”.

„Zacząt”. Takim to terminem Przyboś nazywał pojawianie się pomysłu wiersza w jego początkowej wizji wraz z towarzyszącą mu aurą podniosłego wzruszenia. On, Literowicz, używa go w nieco innym znaczeniu, jako przebłysk talentu. Próbuje tym sposobem ominąć to wyświechtane słowo-wytrych „talent”, które niby coś tłumaczy, ale bardziej zaciera.

*

Wydawałoby się, że wystarczy mieć ów, „zacząt”, czyli zaczyn, który rozrośnie się jak chleb podczas pieczenia, a tym jest jakiś pomysł. Tu był zbieżny z Przybosiem, że zacząt, owa pierwotna wizja, pomysł, nie każdemu jest dany. Czyżby to właśnie był talent? Niechętnie o tym mówi. Nie żeby pozbawiać swe wdzięczne słuchaczki nadziei, ale bardziej sam pragnie temu zaprzeczyć. Inwencję twórczą można przecież wzmóc – powtarza. Tak optymistyczne założenie napawa nadzieją potencjalnych twórców. Dlatego tacy wciąż się do niego garną, szczególnie dziewczyny.

Niestety nie wiedzą, że w jego biurku, głęboko pod papierami, leży niedokończona powieść, na której ten dowód zamierzał przeprowadzić. Jedna już mu się udała. Była to wprawdzie quasi-powieść, niewielka zbeletryzowana pozycja biograficzna, pisana na zamówienie, co z góry wyznaczało jej treść, ale jednak. Oddał w niej hołd swemu nieżyjącym już mistrzowi.

Druga idzie mu niesporo. Zamordowuje ją kolejnymi przeróbkami. Wszystko przez to, że – jak żartował – z natury jest raczej krytykiem i lepiej wie, jak nie pisać, niż jak to się robić powinno. Wiadomo, jedną książkę potrafi napisać każdy. Szczególnie, gdy to historia życia własnego albo kogoś innego, co już wyznacza treść. Kacper pociesza się, że nie pisał o sobie, tylko o kimś podobnym. Jego mistrz żył wprawdzie w zbliżonych realiach pracy naukowej w tej samej dziedzinie, ale o pokolenie wcześniej. Tu daty wyznaczają zasadnicze różnice. Mimo to w końcu sam nie wie, ile tego podobieństwa było naprawdę, a na ile utożsamił się ze swym bohaterem podczas pisania.

Za to temat i bohatera drugiej powieści od początku do końca wymyślił. Tylko wciąż się łapie na tym, że ten wymyślony z każdą stroną bardziej się do niego upodabnia. Też naukowiec. I w tej chyba samej dziedzinie. No cóż, Literowicz, zbyt mało zna ludzi żyjących w innej rzeczywistości. Boi się ryzykować. Gdyby odarł swego bohatera ze szczegółów dobrze mu znanych, wypadłby blado, papierowo. Niechże, więc będzie podobny! Niech tylko się nie peszy, jak on sam, nie grzęźnie w rozterkach. I niech wzdychają do niego piękne dziewczyny.

Rekompensuje tak u wymyślonego bohatera własne niedostatki. Przez to, jak też przez podobieństwo fabularne do własnych dziejów, co czynią autorzy z mniejszą wyobraźnią. Świadomie brnie w koleiny drugorzędnych powieści. Ma nadzieję, że polotem i bogactwem narracji nadrobi niedociągnięcia i to nada tekstowi wyższą rangę. Potrafi przecież błysnąć w warstwie słownej. Nasyci też całość tak wspaniałą filozofią, że ubóstwo fabularne zniknie. Aż pali się, żeby dać wreszcie upust własnym przemyśleniom, które wyrastają poza pracę naukową, nie mieszczą się w jej ascetycznej metodologii. Tak, popisze się, bo o naukowcach można bez końca, z fantazją, a nawet realnie. Byle nie suponowano, że pisze o sobie.

Strasznie się więc mozoli nad zacieraniem podobieństw charakterologicznych i fabularnych do własnej osoby. Robi to kosztem wypoczynku, życia towarzyskiego. Jego koledzy łażą po górach, grają w tenisa albo szachy, a on każdą chwilkę poświęca na ukradkowe zaczernianie kolejnych kartek. Tylko się z tym nie zdradza. Przyjdzie na to czas, jak coś z tego wyjdzie. Zapomniał już, po co to właściwie robi, bo ciągnie go do tego ten nałóg i nie ma czasu się nad tym zastanawiać. Musi to robić i już.

*

Czasem jednak Kacpra dopada zwątpienie. Najczęściej przy goleniu, gdy żyletka – jak dzisiaj – okazuje się tępa. Z lustra spoziera na niego osobnik w równie pieskim nastroju, białorzęsy, z niewidocznymi brwiami i białymi włosami albinosa, całkiem nijaki. Obły. Tylko z profilu nadmiernie wystająca dolna szczęka nadaje mu wyraz okrutnika.

Nigdy nie miał pozytywnego stosunku do swej powierzchowności. Dlatego nie odważył się zabiegać o względy dziewczyn, które mu się podobały, ale o dziwo ożenił się w końcu z urodziwą panną. Kazia dotąd utrzymuje długie, wąskie, paznokcie nienagannie wymalowane. Wcale się jej nie łamią przy pracach domowych. Włosy ma zawsze pięknie ufryzowane. Tylko przez te osiemnaście lat małżeństwa, ile razy wprowadza Kazię na spotkania towarzyskie, gdzie brylują koleżanki z uczelni albo żony kolegów, też sawantki, popada w stany ambiwalentne, bo pragnie pokazać całemu światu: „patrzcie, jaką to ja mam piękną żonę!”, a z drugiej strony drży, żeby się nie skompromitowała w rozmowie, żeby nie uznano jej za ignorantkę. Złośliwym dopiero byłoby w to graj!

Boi się, żeby źle Kazi nie oceniono, bo jest ona dla niego całym światem. Mimo pewnych do niej pretensji. Właściwie te zastrzeżenia biorą się stąd, że tak bardzo mu zależy, aby jego żona była najdoskonalsza. Na inne kobiety nie zwraca uwagi. Nigdy nie był podrywaczem. Lubi jednak dreszczyk emocji, gdy wyczuwa podziw w oczach młodych dziewcząt. Nigdy nie patrzy na nie wprost, bo nie wypada, ale ich zachwyt i tak da się wyczuć. Najczęściej bywa tak podczas wykładu. Nie na darmo uchodzi za niezrównanego mówcę i teoretyka. Potem oblegają go onieśmielone, chcąc o coś zapytać i czasem same nie wiedzą o co. Dopiero, odkąd z racji swych zainteresowań z pogranicza literatury, psychologii i nauk społecznych został opiekunem koła literackiego, przylgnęły do niego bardziej odważnie.

Wykłady są jego mocną stroną. Potrafi słuchaczy zainteresować i utrzymać w napięciu. Nieraz czuje coś jakby elektryzujący ich prąd płynący z jego słowami. To z kolei porywa jego samego. Mówi, więc z coraz większym uniesieniem. Zaraz cisną mu się na usta rzeczy przenikliwe, niemal wieszcze. Rodzą się one nieoczekiwanie w momencie takiego podniecenia, gdy słuchacze zapatrzą się w niego w zachwytem.

Tylko na tym już mniej mu zależy. Już się tym nasycił. Wie, co potrafi, wie jak być uznanym, wie, że liczą się z jego sądami. Nie dba już o takie powodzenie. Przestało nęcić, co przychodzi łatwo. Wolałby napisać teraz liczącą się powieść.

No i pisze. Jej główna postać o nazwisku Rogóyski też jest naukowcem, tylko przystojnym, wysportowanym, dowcipnym i elokwentnym. Szybko osiągnie kolejne szczeble kariery. Co najważniejsze: odważnie głosi wszystko to, na co Kacprowi, brak odwagi. Jego pozytywny bohater za niego wykrzyczy, co sądzi o przemianach w kraju, Okrągłym Stole i proteście aktorów. Potem omal Rogóyskiego nie ożenił z poważną doktorantką z uczelni, która była w niego zapatrzona, gdyby mu nie podsunął innej dziewczyny, pięknej, jaką nie każdemu dane poznać. Tę otoczył aurą tajemnicy. Ta dziewczyna go kusi, mami… Potem kłamie, zdradza.

W tym miejscu Kacper łapał się na tym, że chcąc dać swemu bohaterowi wszystko, o czym sam marzył, zbliżał się niebezpiecznie do kiczu. Nazbyt szczodrze wyposażał swego bohatera we wszelkie zalety ducha, umysłu i ciała, bo kogoś tak wspaniałego żadna dziewczyna nie może zwodzić. Wtedy przerabiał go na osobnika mniej doskonałego, poczynając od zmienienia mu nazwiska na bardzo zwyczajne: Róg i imieniu Marian. Ten oczywiście jest prawdziwszy, bo tak wspaniałych jak Rogóyski, jego poprzednik przed metamorfozą, przecież nie ma.

Róg stawał się zaraz podobnym do Kacpra poczciwcem. Był mniej przystojny, mniej błyskotliwy, bardzo normalny. Tylko Róg nie może być albinosem, a będzie miał włosy rude i zyska przezwisko „Słonecznik”. Ten mozolnie zdobywa względy pięknej, choć dziwnej dziewczyny. Poświęci dla niej wszystko, porzuci pracę naukową, całą swą karierę rzuci jej pod nogi, ale ona tego nie doceni. Będzie go zwodzić, wykorzystywać, zdradzać. A Róg znosi to wszystko z pokorą. Wie, że i tak spotyka go niebywałe szczęście, bo na tak piękną nie zasłużył. I jest najszczęśliwszy, że ją ma. I tylko dokłada starań, żeby rodzinie, przyjaciołom, znajomym, pokazać wszystko w lepszym świetle niż jest. A inni widzą prawdę i dziwią się, dlaczego tak się poświęca…

Kacper sam się dziwił, skąd wytrzasnął podobne postacie? Nasłuchał się podobnych opowieści co niemiara, na rozmaitych uroczystościach rodzinnych i wśród kolegów w akademiku i w pociągu, gdy jeździł dużo podczas studiów i teraz służbowo. Odkąd więcej się porusza samochodem, traci takie smakowite historyjki. Ale Rogóyskiego wymyślił, bo choć takich ideałów nie ma, sam pragnął takim być. Za to Rogów znał więcej.

Kolega z akademika kochał się w takiej dziewczynie. Spełniał każdą jej zachciankę, a ona kaprysiła, robiła łaskę, wodziła go za nos i strzelała oczami do jego kolegów. Tłumaczyli: wybij sobie tę lalkę z głowy, ale gdzie tam. Sama z nim, o byle co, zrywała. Wtedy mówił – trudno, nie dla mnie taka dziewczyna, nie jestem jej godny. No tak. Nie był zbyt przystojny. Tylko dobry. Za dobry. Stawał na baczność na każde jej skinienie, gdy potrzebowała go z powrotem. Potem stracił go z oczu. Kacpra intrygowało, co takiego miała w sobie ta dziewczyna, że tak potrafiła tego kolegę sobie omotać. Przecież nie mogła być tak do cna zła, bo tamten nie byłby aż tak ślepy. Później podobnych historii Kacper poznał więcej i za każdym razem ku swemu zaskoczeniu dowiadywał się, jak często powtarzają się podobne typy uwodzicielskich dziewczyn i poświęcających się im Rogów.

Kiedyś z okien pociągu pokazano mu w pewnym mieście „torowisko samobójców”. W pobliżu była knajpa czy kawiarnia, skąd, wypiwszy ile trzeba, nieszczęśliwi szli dwieście metrów dalej i rzucali się pod pociąg. Trwało tak latami, aż musiano zlikwidować piękny lokal z wielką salą, otoczoną balkonami. I wszystko to przez kobiety! Tylko Kazia była nie taka. A i Rogóyski byle dzierlatkom nie ulegał, bo miał na głowie poważniejsze sprawy, wielkie idee. I jako taki zaraz ulegał przemianie w Mariana Roga.

Potem żal się robiło Kacprowi, że jego bohater Marian Róg taka lebiega i od nowa zaczynał go udoskonalać, aż z powrotem wychodził z niego wspaniały, uwodzicielski, Rogóyski, nawet drań, nie tak skory do ustępowania pięknej dziewczynie. I znowu należało go uczłowieczyć. Zaczynało to wyglądać bardzo romansowo, a mało filozoficznie.

A przecież stworzył Rogóyskiego po to, żeby głosił i robił wszystko, czego on sam nie miał odwagi, czego nie potrafi. Jest przecież jesień 1989 roku, Europa zawirowała w błyskawicznych przemianach, wielkie idee urosły do rangi świętości i w tych pełnych nadziei czasach, należy zmieniać mentalność społeczeństwa. Bohater jego powieści powinien być jak nikt dotąd. A tu wyrasta ktoś przyziemny. Może każdy już taki jest, podszyty strachem, niekonsekwentny, nie do końca szlachetny. Ale każdy pragnie uznania innych i szczęścia w miłości.

Cały ten niby romans musi mieć mocno rozbudowaną stronę psychologiczną, filozoficzną i intelektualną, bo właśnie to określi jego wartość. Przerabiał więc wszystko od nowa, kreślił, przepisywał mozolnie na maszynie, wreszcie pierwsze próbne rozdziały pokazał koledze, z którym dzielił pokój, Jurkowi Wejlinowi. Miał wprawdzie obawy, bo docent Wejlin uchodził za złośliwca, który był w swoim żywiole, jak tylko miał okazję kogoś zdołować, wkopać w błoto, ale Kacper postawił sobie za cel osiągnięcie aprobaty tego właśnie kolegi. Jeśli nie przebrnie tego progu wymagań, zrezygnuje z dalszej pisaniny. Przecież wolno pisać tylko rzeczy dobre. Złych – nie warto. Zawsze to, co robił, musiało być najlepsze. Tylko samemu nie widzi się wartości swego dzieła, tak jak bez lustra nie zobaczy się swej twarzy. O tym zresztą Jurkowi napomknął. Oczywiście zaparł się swego autorstwa.

Jurek oddał tekst szybko, nazbyt szybko, i z grymasem znudzenia obwieścił: „No, Szekspir to on nie jest. Nie roztkliwiaj się nad grafomanem. Jeśli dasz takiemu nadzieję, tylko mu zaszkodzisz, bo nie za wiele się z takiego wykrzesze”.

Tym sposobem, niby przychylny dotąd kolega, wydał zarazem wyrok na pierwszą Kacpra powieść, do której ta była podobna. Uczynił tak świadomie, czy nie? Kacper dotąd nie może go rozgryźć. Gdyby w swoim czasie przeczytał otrzymany z dedykacją egzemplarz poprzedniej, na pewno by się domyślił, czyjego autorstwa jest i ta. Chronił go zatem przed złudzeniami, czy niby nieświadomie wbił szpilę? Może tak z zawiści? Pewne – z tego też powodu – wcale tamtej nie czytał, zakładając z góry, iż szkoda tracić czas. Kacper bał się dociekać.

Żeby ukryć, jak zabolały go słowa Jurka, pochopnie obiecał przynieść wkrótce przerobioną już wersję powieści, a właściwie jej część jako tako gotową, którą wciąż poprawia, uzupełnia, przerabia. Trudno, zmierzy się z jego bezlitosnymi sądami i może to go otrzeźwi.

Natychmiast przeredagował tak wrednie potraktowany tekst. Oczywiście lepiej by było, gdyby głównego bohatera – naukowca, publicystę – przerobił na lekarza lub inżyniera, ale prawdę powiedziawszy, nie wiedział, o czym tacy myślą, co wypełnia ich pragnienia, ambicje, co im przynosi satysfakcję, jakie mają sposoby na miłość, upływ czasu i śmierć. To zdawało się być główną przyczyną jego niemocy. Nie potrafił wymyślać, co tkwi w środku drugiego człowieka.

Mógłby jeszcze pisać o aptekarzach, jak cały klan Dórdziołków z oddalonego stąd starego, zabytkowego miasteczka, jego ojciec, dziadek, brat, których znane tam i powszechnie szanowane nazwisko zamienił na cokolwiek sztuczne: Literowicz. Sprzeniewierzył się rodzinnej tradycji, bo tamto nazwisko zanadto przypominało Dusiołka z wiersza Leśmiana. Poniewczasie żałował. Paskudnie postąpił z tą zamianą. Oj, paskudnie! Niby tylko jedno słowo jednym gestem zmazane, a ciążyło mu to odtąd zawsze. I co go podkusiło, by tak pochopnie na całe życie zademonstrować swą miłość do liter czyli książek.

Teraz, ile razy odwiedza rodzinę, ów zacny klan Dórdziołków, boi się aluzji, co do swego odstępstwa. Ale jak dotąd ten temat przemilczają. Ta rodzina dba o styl. Nie używa słów: etyka, moralność, etos, ale: „postępowanie eleganckie”. To zobowiązuje jeszcze bardziej. Może boleją nad jego postępkiem, lecz zaciskają usta. Nie może przysparzać im dodatkowych przykrości i opisywać ich w powieści. Zresztą tacy zacni, szanujący się ludzie unikają rozgłosu jak ognia. Na próżno by im tłumaczył, że to wcale nie o nich. Wyczułby wyrzut nawet w ich milczeniu. Mieli by mu za złe i zbieżności z ich losami i jeszcze bardziej to, co się nie zgadza. Skromni ludzie boją się zostać opisanymi w druku, a zarazem podświadomie tego pragną. Chyba każdy chciałby choć raz czymś zabłysnąć, żeby go inni podziwiali.

Za sprzeniewierzenie się rodowej tradycji został i tak ukarany, kiedy studenci przechrzcili go na „Literkę”. Zawsze głowi się, czy to niby sympatyczne zdrobnienie od litery, czy niestety skojarzenie z trunkiem. Niby po czymś takim pomysły same cisną się pod pióro i nic dziwnego, że niektórzy w tym szukają weny, ale jego to nie dotyczy. Człowiek inteligentny nie robi z siebie małpy.

*

Przed pokojem asystentów wyczekiwała zbita grupa studentów z nosami w zeszytach. Dobrze znany widok. To przełożony z sesji letniej egzamin. Przeważały dziewczęta, wyraźnie stremowane, z oczami utkwionymi w książkach. Poprosił pierwszą osobę. Starosta roku położył przed nim stertę kart egzaminacyjnych.

Po kilku godzinach Literowicz podpisał oddał ostatni indeks i z ulgą stwierdził, że nikogo dziś nie oblał. Docenią to, czy nadał będą się go bać, o czym się niedawno – ku swemu zdumieniu – dowiedział. Za mało go znają. On pragnie im przede wszystkim wpoić umiłowanie wiedzy, sztuki, filozofii. Jednak w ich wieku ważniejsze – zgodnie ze słowami Goethego w
Fauście
– jest złote drzewo życia, które się zieleni.

Jemu zawsze starczała szara, książkowa, teoria. To właśnie kocha i nie będzie ubolewał, że zaprzepaścił wiele radości życia, różnych tam uciech, przyjemności. Nie podpisze śladem Fausta paktu z Mefistofelesem. Bije się w piersi, choć lubi penetrować nieprzetarte obszary nauki, to niewiele odbiega od modelu naukowca, który z dziesięciu przeczytanych książek robi jedenastą. Przestrzegał go przed tym u progu kariery jeden z mistrzów, barwna postać o niebywałych horyzontach, lecz niezbyt okazałym dorobku naukowym. Imał się wielu innych dziedzin. Dawał upust swym wszechstronnym zainteresowaniom w najniezwyklejszy sposób, od wgłębiania się w wiedzę tajemną po wyśpiewywanie piosneczek w kabareciku, jakie sam pisywał. Upajał się życiem. Ale jak zmarł, nie zostawił po sobie większego śladu. Już niewielu go pamięta.

On bardziej dba o sławę i popularność. Tylko zachciało mu się do tytułu naukowca dodać miano literata. Właściwie prawdziwym pisarzem zostać nie marzy. Musi tylko przenieść na papier to, co mu się roi w głowie. Dotąd nie miał pojęcia, że tak fajnie jest coś wymyślać – ludzi, uczucia, zdarzenia, poglądy. Samemu powodować, że kochają się albo cierpią, są wspaniali lub podli. I tak cudownie – upijać się wzruszeniem twórczym! Tym mitycznym natchnieniem! Zdążył się rozsmakować w nieznanych mu dotąd formach świadomości. Poznał, co to moment zajarzenia się pomysłu. Uwielbiał to olśnienie i stan, który zaraz po nim następuje – ten żarłoczny przymus, aby ubrać to w słowa, co bywa tyleż męką, co i rozkoszą, czymś w ogóle nie z tego świata. Już wie, że po to się tworzy! Dla przeżywania właśnie tego stanu.

Dopiero kiedy się chce to zapisać, pusta kartka papieru powstrzymuje pióro. Niełatwo mu idzie z tą powieścią. Licho go podkusiło brać się do tego. Ile razy już to zarzucił. Potem żałował i wracał do tego ze zdwojoną energią.

Po powrocie do domu, zmęczony kilkugodzinnym wysłuchiwaniem egzaminowanych studentów, zamyślił się nad tym wszystkim. Za ścianą żona pilnowała, aby córki chodziły na paluszkach, „bo tato pracuje”, a on siedział przy biurku pełnym książek i papierzysk z głową podpartą rękami i zerkał ponuro na maszynę do pisania. Chyba naprawdę powinien lepiej poznać życie. I ludzi.

Brak takiej znajomości zarzuciła przed wakacjami jego podopiecznym dziewczynom piszącym wiersze i drobną prozę Czarna – niedawna absolwentka. „Trzeba lepiej znać życie” – krzyczała.

Nigdy nie pamięta jej nazwiska. Nazywa ją na własny użytek „Czarna”, bo wciąż chodzi w żałobie. Najpierw zmarł jej ojciec. Niedługo potem, zaraz po końcowym egzaminie, musiała wyjechać gdzieś tam daleko do domu, by opiekować się chorą matką. Obiecywała, że wróci i podejmie się pracy naukowej czy czegoś w tym rodzaju, gdzieś w redakcji lub wydawnictwie. Wyglądała na piekielnie inteligentną. Pasjonowała się literaturą, sztuką i wszystkim. Trochę bał się jej zaskakujących słów, drapieżnych sądów, po młodzieńczemu bezkompromisowych.

Był recenzentem jej pracy magisterskiej o znaczeniu wykształcenia psychologicznego Musila dla jego twórczości na podstawie jego powieści „Człowiek bez właściwości”. Przyjemnie było słuchać, jak ją omawiała na seminarium. Tekst iskrzył erudycją. Czytając, Czarna dawała się ponieść emocjom, co zdradzało jej literackie pasje, i zaraz zaczynała się tego krępować, więc psuła wszystko ironią, posuniętą do granic zgryźliwości. Jej zaangażowanie i jemu się udzielało.

Początkujący pracownicy naukowi starają się wobec studentów akcentować własną erudycję i pilnują swej przewagi. O jednym – bohaterze wielu anegdot – opowiadają, że bardzo się biedzi, żeby nikt jego wykładu nie zrozumiał, bo to znaczy, że od niego głupsi. A jak ktoś coś pokapuje, całą noc ten wykład przerabia, czyniąc rzeczy proste skomplikowanymi, i nazajutrz wygłasza go od nowa, by tym razem już nikt nic z tego nie łapał. Wtedy na widok ich stropionych min szczerzy zęby usatysfakcjonowany. Niepotrzebnie się sili, bo obnaża tak swe kompleksy. Studenci każdy taki niuans przyuważą i mają już z takiego ubaw po wsze czasy.

Literowicz dawno uwolnił się od tego typu słabostek. Jego pozycja już na tyle niezachwiana, że może się czasem przyznać, że nie zna czegoś, o czym ktoś peroruje. Tylko w początkach kariery adept nauki sądzi, że musi znać wszystko. On, nie udając najmądrzejszego, mógł się dowiedzieć od Czarnej mnóstwa ciekawych rzeczy. A warto było, bo cechowało ją swoiste spojrzenie na każdą sprawę. Unikała utartych ścieżek. Wręcz wybierała drogi pod prąd.

To Czarna rzuciła kiedyś myśl, by zwiedzać placówki, gdzie koncentruje się życie człowieka, od początku do końca, a więc w żłobku, szkole, fabryce, może i więzieniu lub zakładzie dla obłąkanych i na koniec w domu starców. Dziewczyny, zbite z tropu uwagami Czarnej, że za mało znają życie, przyklasnęły temu ochoczo. Literowicz, jako specjalista od psychologii twórczości, w ramach Kółka Literackiego, wpajał im metody twórczej inspiracji. O „Kółku Literackim” mówiono krótko: KL. To odpowiadało też jego inicjałom, co poczytywał sobie za pomyślną wróżbę. Wiedział, że dziewczęta z KL będą zwiedzać te placówki z szeroko otwartymi oczami, gorliwie i na wyrost, bo zarażone już pasją twórczą, na co nie ma lekarstwa… Oprócz jednego – zniechęcenia. Niejedna, któregoś dnia powtórzy za Norwidem: „
Do wszystkiego można się

zniechęcić, jeśli się uparcie od rąk odrywa”
i podrze zapisane kartki. On jeszcze nie chciał uczyć się tych słów na pamięć, by ich pięknem koić się w chwili ostatecznej rezygnacji, bo wierzył, że jemu się uda.

Ostatni raz widział Czarną pod koniec czerwca, kiedy zdawała egzamin magisterski. Jej barwne koleżanki natychmiast po obwieszczeniu wyników zmykały radosne ze swymi chłopakami świętować koniec studiów. Ona jedna tkwiła ciągle na korytarzu czarną plamą, niczym wyrzut sumienia. Przynajmniej on tak to odbierał, bo miał wyrzuty sumienia, że pomimo mglistych obietnic – za mało zrobił, żeby ją zaczepić na uczelni.

Napomykał o tym wcześniej, tak z dobrego serca. Nawet popytał tu i ówdzie. Dla takiej studentki etat by się znalazł. Gorzej z mieszkaniem. A co znaczy tułanie się po wynajmowanych kątach, waletowanie u kolegów i wieczny niepokój „co dalej”, pamiętał z własnego doświadczenia. Nikomu tego nie życzył. Podobna poniewierka nie dla dziewczyny, nawet tak twardej jak Czarna. On na koniec dzielił pokój w hotelu asystenckim z zakompleksionym dziwakiem i działali sobie nawzajem na nerwy, ale to już było najmniej dokuczliwe. Wkrótce się ożenił, przeniósł do domu żony i nareszcie mógł się skupić na swej pracy we własnym pokoju.

Widząc Czarną, siedzącą samotnie na korytarzu, zapytał, dlaczego nie poszła z koleżankami opić magisterium. „To nie dla mnie” – odparła z nerwową wyniosłością i dla złagodzenia dodała, że za dwie godziny ma pociąg. Jej mama czeka, a nie czuje się najlepiej. Zwiesiła głowę w rezygnacji. Jeszcze sobie trochę posiedzi na korytarzu, bo nie warto nigdzie indziej. Biblioteki, muzea, teatry, zdążyła już pożegnać. To kochane bez wzajemności miasto dało jej na odchodne dwie piątki, z pracy magisterskiej i obrony, i już nie ma tu dla niej miejsca.

Zdziwił się. Nostalgia do tej bezpardonowej dziewczyny nie pasowała. Aby nie popaść w ckliwość rzucił, ot, tak sobie, by nie przegapiła czasu, kiedy należy się wyszaleć.

Słysząc to, poderwała się, jak sparzona i z grymasem wyższości odparła:

– Człowiek całe życie zmaga się ze smutkiem, ucieka przed nim… a i tak do niego zdąża…

Czyżby miała na myśli śmierć? – Przestraszył się. Nie był w nastroju do takiej rozmowy. Ta dziwna dziewczyna zbyt długo nosi żałobne suknie. Zaczął szybko o czymś innym. Rzucił z głupia frant, że najlepiej znaleźć sobie wesołego chłopaka. Natychmiast ugryzł się w język, chciał jej jakoś pomóc, a wyszło niezręcznie. Lecz ona potraktowała to serio i odcięła się kategorycznie:

– Weseli wolą trzpiotki, idiotki, śmiejące się wciąż z byle czego, byle ładne jak z kiepskiej reklamy. Lepiej być brzydką, niekochaną, niż głupią!

– Czas wszystko zmienia – rzucił nieco nie
à propos
, by zatuszować konsternację.

Nie był na tyle stary, by sobie pozwolić na pocieszanie jej, że nie jest nieładna. Miał zasadę: nigdy nie przyglądać się studentkom. Przestrzegano go, że czasem egzaminator ma obiekcje, iż zadowolenie z odpowiedzi urodziwej studentki jest wywołane jej urodą, a nie tym, co mówi, i na wszelki wypadek daje jej stopień zaniżony. Dlatego on stara się omijać spojrzeniem twarze dziewcząt. A już nigdy nie zagląda im w oczy. Niby więc nie patrzył na Czarną wprost, lecz kątem oka mógł dostrzec, że jest jakaś smętna, mało kobieca. To zawsze odstręcza. A w tej chwili była szczególnie odpychająca.

– Wróci tu pani i wszystko będzie inaczej.

– Wrócę! – Potwierdziła stanowczo.

Nagle zatrzepotała rękami, jakby chciała cofnąć te słowa. Domyślił się, o co chodzi. Powrót będzie oznaczał, że jej chorej matce już opieki nie potrzeba.

Pragnąc to zagłuszyć, zaczęła pośpiesznie i przesadnie głośno mówić o swoich planach. Miała zamiar pójść śladem matki i zająć się pracą pedagogiczną gdzieś tam na prowincji, a popołudniami spróbować sił… może w… eseju. Uśmiechnęła się speszona i dodała ciszej:

– Wolę esej niż jakieś tam fabułki z nastrojem. – Zawahała się, zarumieniła. W końcu machnęła ręką i uzupełniła: – Oczywiście wolałabym prozę artystyczną, ale jestem realistką.

W okresie młodzieńczym – pomyślał Literowicz – wszystko się w człowieku chwieje, drży, rozrasta. I myśli. I nadzieje. I zamiary. Sam niedawno przypisał swemu bohaterowi następujące spostrzeżenie: „Tyle myśli mi się roi w głowie i przebiega niczym tłumy obcych ludzi na ulicy, że trzeba je chronić przed zaginięciem w zapomnieniu”, ale szybko to zdanie wykreślił.

By zatuszować podniosłość chwili zwierzeń, zaśmiał się i zaproponował, żeby odłożyła wyjazd i przyszła po południu na zebranie „Kółka literackiego”, którym on się chwilowo opiekuje, jako że się pasjonuje psychologią twórczości. Przychodzą na nie studenci, których interesują problemy sztuki w najszerszym aspekcie, twórczości i osobowości twórców.

– Wiem – podchwyciła Czarna – najczęściej przychodzą dziewczęta. One łatwo wpadają w nastroje poetyckie. Trochę czytają i coś tam sobie piszą, próbują. Szybko to zarzucą, zajęte miłością, taką prawdziwą, nie wymyśloną, potem domem i dziećmi. Ale napisać w życiu, choć jeden wiersz, choć jedną stronę prawdziwej prozy – to wspaniała rzecz. Dla tego warto poświęcić niejedno…

Urwała, a Literowicz zachęcony jej aprobatą wpadł w euforię i z rumieńcem na twarzy nieoczekiwanie wyznał, że i on coś tam sobie na boczku pisuje. Zdziwiony usłyszał swój głos, że pokaże jej własne w tym względzie próby! Wbrew sobie tak się wygadał. I to przed tą bezlitosną intelektualistką. Chciał ją tak pocieszyć, bo wydała mu się opuszczona przez los i ludzi, skazana na poniewierkę gdzieś w zabitej dechami dziurze. Jak wyjedzie stąd, straci ostatnią szansę zaczepienia się w dużym mieście i dokonania czegoś, do czego stworzona. Przecież przysyłanych stamtąd tekstów nikt nawet nie zechce czytać. Powinien pomóc jej załatwić pracę na uczelni. Ona się na pewno wybije. Ale tylko tutaj. Tam, w małym mieście, w małej wypożyczalni lichych powieści – nigdy!

– Znam pana powieść – powiedziała nagle udobruchana i urwała.

Długo czekał na choćby konwencjonalną pochwałę. Milczała. Przez delikatność? Czy z jej niedostatku? Wreszcie dokończyła enigmatycznie:

– Ja lubię poważne książki. Tylko takie czytam. Nigdy nie wezmę do ręki bestsellerów kobiecych, czytadeł obyczajowych, żadnych romansów czy biografii aktorek. To nie dla mnie! Ja landrynek nie jadam
.

Zabrakło mu odwagi zapytać, czy jego książkę uznała za godną czytania. Długo myślał nad jej stwierdzeniem, nicował je na lewo i prawo, ale nie potrafił nic z tego wywnioskować.

*

Przyszły na KL, wszystkie pomimo sesji. Tego dnia miały czytać utwory własne. Czarna też się zjawiła, choć nie należała do koła. Specjalnie opóźniła swój wyjazd. Zaraz na wstępie wręczył jej zieloną teczkę ze swym maszynopisem, stremowany i aż zły na siebie, że ciągle wkłada w to aż tyle emocji. Położyła ją obok siebie na stole. „Nie! Nie można na widoku!” – przestraszył się i poprosił o schowanie. Wrzuciła teczkę z jego maszynopisem do torby. Zacisnął oczy z bólu, że zrobiła to aż tak niedbałym gestem.

Usiadła sobie z boku. Znów stanowiła krępującą wszystkich plamę czerni. Przystąpiono do czytania utworów własnych. Pierwsza chętna zaczęła zrazu nieśmiało, drżącym głosikiem, potem szybko, byle mieć to z głowy, i zakończyła z ulgą. Po pierwszym wierszu Literowicz zawahał się, co powiedzieć. Pragnął uniknąć krępującego go zawsze wyrokowania. Miał zbyt miękkie serce. Z racji swych zainteresowań funkcjonował na pograniczu psychologii, literatury i dziedzin pokrewnych. To dawało mu większą swobodę w wyborze tematyki, a także w kształtowaniu sądów. Nie musiało mu się podobać to, co wszystkim, a przynajmniej autorytetom. Sam stanowił autorytet dla siebie i innych. Było mu to wolno.

Zaproponował teraz odłożenie dyskusji na zakończenie, by najpierw nasłuchać się samej poezji. Od tej chwili dziewczęta czytały pewniejszym głosem. Padało z ich ust o motylu, zrodzonym ze strachu i drabinie żeber dla wspinających się żądzy. Przeważały obrazy i emocje, kosztem abstrakcyjnej filozofii. Do tego te delikatne dziewczątka – myślał pobłażliwie – jeszcze nie dorosły. Ale ich wierszyki miłe, jak one same. Wybrzmiała ostatnia recytacja. Dziewczyna powoli usiadła na miejsce. Złożyła kartki. Nikt nie wyrzekł ni słowa. Cisza dłużyła się niemiłosiernie. Literowicz czuł, że staje się to kłopotliwe, ale brakło mu pomysłu, co dalej. Na razie nie chciał płoszyć nastroju. Zbijać niebacznym słowem te rozpoetyzowane panny z pantałyku. Takie wrażliwe poetessy łatwo zranić na zawsze. I zabić w nich to najcenniejsze.

Wreszcie czarna plama z tyłu poruszyła się niecierpliwie i padło:

– Dziewczyny! Pisanie pisaniem, czytać też należy, ale przede wszystkim trzeba poznać życie! Poznać człowieka od narodzin aż po kres.

Sypała słowami kategorycznie, że muszą znać prawidła, wyznaczające rozwój osobowości. I przyczyny, kierujące go tu lub tam, by wiedzieć, dlaczego jeden zostaje poczciwym, skłonnym do poświęceń, nauczycielem czy kapucynem, a inny złodziejaszkiem albo poetą. Czemu większość ludzi rozpływa się w szarości i to im wystarcza? Pozostają – jak to określił Hegel – kamerdynerami historii. Tylko nieliczni odciskają swe piętno w historii i ich nazywa bohaterami, Czasem jednak taki bohater zadynda na stryczku, zmarnieje w szpitalu dla obłąkanych albo w pace. Żeby to wszystko nieco lepiej pojąć, trzeba usilnie poznawać ludzi i życie! Sama biegłość w operowaniu słowem nie wystarczy. Ta sprawność czasem nawet u prawdziwych mistrzów szwankuje. Ale oni mają o czym pisać, nie tylko dlatego, że dysponują ogromną wiedzą. Intuicja pozwala im stworzyć własną wizję świata. Wymyślają własne światy. Nie wpadają w koleiny konwencjonalnych form. To decyduje o wielkości! Chyba, że współcześni takiemu do pięt nie dorastają i go nie docenią. Taki na przykład Norwid…

Tu urwała, wystrzeliwszy z siebie wszystko, i zakłopotana spojrzała na Literowicza, czy nie za dużo mówi. Zachęcił, aby kontynuowała, lecz jej oratorska pasja się wyczerpała.

Dopiero po długiej chwili milczenia, w którym aż gryzło zakłopotanie, padło jej cichutkie:

– Kierunki pedagogiczne poznają w ramach praktyk działalność szkół, przedszkoli zakładów pracy, ośrodków opiekuńczych, a nawet penitencjarnych. Dołączmy do nich!

Dziewczyny się ożywiły. Nieśmiało posypały się propozycje, co jeszcze można by zwiedzić. Głosy nasiliły się entuzjazmem. Poszerzą swą wiedzę z psychologii i będą miały o czym pisać! Zaczniemy od żłobka – wołały – zaraz po wakacjach!

Widząc entuzjazm na twarzach dziewcząt Czarna dorzuciła:

– Tylko dziewczyny, nie bawmy się w nastroje! Nie piszmy o uczuciach. Zwalczajmy sentymentalizm, nostalgię, tematy łatwe. Zadbajmy o wartości poznawcze. Nie emocje, a intelekt musi decydować o pisaniu. Mój niedościgniony wzór, Stanisława Przybyszewska, propagowała zintelektualizowane wzorce prozy. Uważała, iż metaforyzm, co określała mianem „precjozyzm”, grozi literaturze regresem. Dla niej najważniejszy był intelekt, czyli myślenie precyzyjne, wolne od emocji. Była bezwzględna w poglądach. Propagowała ład i porządek w pisaniu. Wyzwolenie od fałszywych efektów…

– Przypłaciła to życiem – szepnęła któraś z dziewcząt, ale trudno było poznać która, bo wszystkie pospuszczały głowy.

– Tak. Żyła krótko. I wydawałoby się – marnie. W biedzie, samotności, bez rozrywek. Ale cóż z tego, że wykończyły ją narkotyki, że nędzny był barak, w którym mieszkała. Pisanie dramatów o rewolucji francuskiej, praca twórcza, dawała jej tyle satysfakcji, radości, wrażeń, zachwytów, że uważała swe życie za bogatsze od 99 procent ludzi. I wolała je temu poświęcić…

Literowicz nie przypomina sobie, jak zakończyło się tamto zebranie KL. Pamięta tylko, że był bardzo wzburzony. Wszystkie studentki wyglądały na odurzone i zmęczone nadmiarem wrażeń. Ale w efekcie dyskusji, a ściślej monologu Czarnej, postanowili zwiedzać miejsca od żłobka, szkoły, fabryki, po dom starców, wszędzie tam, gdzie koncentruje się ludzkie życie.

*

W końcu przyszedł taki dzień, kiedy Kacper Literowicz wraz z grupą studentek, wszyscy w białych kitlach i butach ochronnych, zaopatrzeni w potrzebne zezwolenia i badania lekarskie, wmaszerowali do sali żłobka, wypełnionej lamentem dzieci, rozmieszczonych w kilku kojcach. Kilkoro czerwonych od płaczu maleństw kiwało się przy barierkach. Inne siedziały obojętne na wszystko. Nie podniosły nawet oczu. Każde miało dookoła kolorowe piłki, klocki, grzechotki. Czuwały nad nimi dwie opiekunki, pielęgniarki.

Dziewczęta przeraziły się, czemu te dzieciaczki tak płaczą? Może je coś boli?

– Nie. Nic im nie dolega. Nie są głodne – odrzekła opiekunka – Mają wszystko, co trzeba. To przejaw choroby sierocej. Wszystkie tęsknią do matki, a te zabierają je tylko na niedzielę.

Zaczęła tłumaczyć, jak bardzo dziecku potrzeba przytulenia się do kochającej osoby. I obcowania z nią bez przerwy. Tutaj personel nieliczny. Jak się weźmie jedno na ręce, drugie i trzecie się tego domaga. Co gorsza, obsługa zmienia się co kilka godzin i dziecku co rusz ginie z oczu twarz, której potrzebuje. A przebywają tu cały tydzień.

Sprawdziła fachowo czy to najbardziej płaczące nie ma mokro, czy brzuszek nie wzdęty, wzięła je na ręce, coś do niego czule zagadała, pogłaskała i położyła z powrotem, bo drugiego też musiała pocieszyć. A trzeciemu zmienić pieluchę. Potrząsnęła grzechotką. Zaklaskała w dłonie, żeby spojrzały na nią i na moment zapomniały się mazać. Uśmiechała się serdecznie, lecz jej uśmiech nie przenosił się na twarze maleństw. Druga opiekunka też je po kolei głaskała, dokonywała zabiegów pielęgnacyjnych, podtykała zabawki. Dzieci poddawały się temu apatycznie. Powoli, wyrwane z uśpienia, zaczynały odwracać się w kierunku nowo przybyłych gości. Cichły w skupieniu się na czymś nowym.

Tylko jedno, z tych większych, obojętne na cały świat, siedziało tyłem do wszystkich i kiwało się monotonnie w tył i w przód, w tył i w przód.

Literowicz pomyślał, że właściwie mało zna dzieci, choć jego córki to już podlotki. Więcej zajmowała się nimi żona. Mogła do znudzenia opowiadać o ich ząbkowaniu, pierwszych słowach, chorobach i wszelkich poczynaniach, świadczących o ich niezwykłości, wręcz genialności. Dla niego były kiedyś tylko kłopotliwe, bo kruche i narażone na tysiące niebezpieczeństw. Bał się je brać na ręce, żeby nie zrobić im krzywdy. Potem były prawie niezauważalne, bezbarwne w swej układności. Ostatnio znowu uległy metamorfozie. Jazgoczą o byle co. Nogi im się wydłużyły i w przyciasnych porciętach w kwiatki biegają niczym ogromne pająki. Niepodobne do dziewcząt z jego młodości. Jeszcze nie ma z nimi o czym pogadać.

Kiedy podsunął im niedawno pięknie wydaną książkę o Ignacym Krasickim, Anula naburmuszyła się: „Tato daj spokój z tymi starociami”. Młodsze natychmiast zaraziły się jej dezaprobatą i odeszły do swych zajęć. Nie podzielały jego zamiłowań. Tak jak ich matka.

Na szczęście są ładne. Żadnej nie szpeci jego wystająca szczęka dolna ani kolory blondasa. Po matce odziedziczyły akuratny wdzięk. Ale niestety żadnej nie pociągają książki ani literatura piękna, a wypracowania z polskiego piszą byle zbyć. „To takie niekonkretne” – krzywią się. Wolą oglądać coś pod mikroskopem, jaki przywiózł im z Budapesztu. Dopominają się, by kupić komputer. Będzie musiał się na to zdobyć. Może nie rzucą go szybko w kąt. Na pianinie – jak przystało na panny z dobrego domu – grają posłusznie.

Komputer i jemu ułatwi pisanie artykułów naukowych. Powieść to i tak będzie sobie na razie skrobał długopisikiem, żeby łatwiej ukryć to przed niepożądanymi oczami. Ale gdyby osiągnął uznanie… Tak, najwyższy czas zmienić poczciwą, ale niemiłosiernie rozklekotaną maszynę do pisania na coś nowocześniejszego. Trzeba iść z duchem czasu. Prus jako jeden z pierwszych używał maszyny do pisania, choć komputer i dla niego byłby chińszczyzną.

Teraz ze zdziwieniem patrzył w żłobku na popłakujące dzieciaki w kojcach. Nikt ich tu bez przerwy nie niańczył. Pielęgniarka tylko potrząsała grzechotkami i sprawdzała, czy nie mają mokro. A Kazia zawsze brała płaczące dziecko na ręce, tuliła, zabawiała. Jemu serce się krajało na takie kwilenie, oznaczające, że dziecku czegoś źle.

– Matki zostawiają je tu na cały tydzień – powtarzała druga pielęgniarka. – Stąd takie smutne. To choroba sieroca. Niektóre kiwają się tylko bez sensu, jak tamto. Nie pociąga ich poznawanie otoczenia, co opóźnia ich rozwój. Później niż inne zaczynają mówić, chodzić.

Literowicz mało o takich sprawach wie. Niegdyś się uczył, w którym miesiącu dziecko siada, staje, chodzi, kiedy się uśmiecha i kopie nóżkami w kąpieli, chwyta podany przedmiot, ale wówczas dzieci były dla niego czymś tak abstrakcyjnym, że wciskał to do głowy z oporami. Zaraz zapominał, czy górne ząbki najpierw wychodzą, czy dolne, i w którym miesiącu pierwszy raz się uśmiecha do matki. Nie zamierzał się w tym specjalizować i ani mu w głowie było, że kiedyś będzie miał własne dzieci. Nimi zajęła się jednak żona i teściowa. Teraz spadał na niego nadmiar informacji, a niejedno jakby słyszał po raz pierwszy. Do wszelkich dat, jako humanista, nie miał pamięci. Najlepiej kojarzył to, co wbijało mu się w pamięć rozumowo. Jakie są u dziecka rodzaje chwytów? Najpierw: szczypcowy, potem małpi, gdy chwyta jednakowo wszystkimi palcami, i dopiero później dziecko przeciwstawia kciuk reszcie palców, ale jak się to nazywa – nie pamiętał. Ale wie, dlaczego dzieciak wsadza klocek do buzi, a potem wyrzuca go na podłogę i śledzi jak spada. Tym sposobem poznaje właściwości przedmiotów, ich ciężar, smak, kształt i jak spadają. Bada to wszystkimi zmysłami. Potem od razu wzrokiem poznaje tę rzecz i całe swe otoczenie. Ach, znowu wyszedł z niego teoretyk, miłośnik szarej wiedzy książkowej! A ma przed oczami zielone drzewo życia. Prawdziwe dzieci z poplątanymi życiorysami, ich i matek.

Rozejrzał się i znowu się zadziwił, skąd taki szkrab wie, że w wieku trzech miesięcy ma kopać nóżkami w kąpieli, potem, osiągając pół roku, rwać się do siadania, i w określonym czasie stawiać pierwsze kroki, by jako dwulatek zademonstrować wszystkim swe stanowcze: „nie!”. Dobrze pamięta, jak jego córy po kolei dorastały do tego swojego „ne!” I wrzeszczały to z całych sił, by za kilkanaście lat wejść znowu w okres przekory wieku dorastania.

Uśmiechnął się na myśli, że kobietom jeszcze się parę razy takie przeciwności zdarzają, choćby kaprysy i upór w okresie przekwitania i zdaje się na starość. Stąd tyle kawałów o teściowych. Ale słyszał, że mieć nad sobą szefa babę to dopiero skaranie boskie – tyle w takiej jadu, zawziętości i robienia wszystkiego na odwrót, na złość. Sam tego na szczęście nie zaznał, bo nawet sławne ze złośliwości właścicielki pokoi do wynajęcia bywały mu przychylne. Ale czasem widzi, jak pani za kierownicą wyrzuca kierunkowskaz w prawo, a skręca na lewo. Albo informując, że trzeba skręcić w prawo, pokazuje w lewo. I tu już nie przekora decyduje, ale co?

Zawsze go ciekawiło, jak dalece żywot człowieka wyznaczony przez prawidła biologiczne. Czy kiedy on sam chce się do czegoś przymusić, bo rozum mówi mu, że to konieczne, a wszystko w nim się temu sprzeciwia, to do głosu dochodzi tu biologia? Jak by zaprząc ją do pracy twórczej?

Powrócił do rzeczywistości żłobka. Najsmutniejsze było dziecko niezamężnej studentki. Pielęgniarka opowiada, że ta chętnie by je oddała komukolwiek na wychowanie, ale po cichu liczy na odzyskanie serca jego ojca. Z drugiej strony przyznaje, że choć tyle chce mieć od niego, przynajmniej tego dzieciaka. Tylko krępuje się zabierać go do akademika na niedzielę. Za to koleżanki z całego piętra bawią się z nim ochoczo i całkiem je rozpieszczają. Wraca do żłobka w poniedziałek jeszcze smutniejszy. Jego ojciec, też student, nie chce go nawet widzieć. Ani dziewczyny. Wcześniej pałał do niej gorącą miłością, teraz czuje się do czegoś przymuszany, do czego jeszcze nie jest gotów. Nie wyobraża sobie domu, pieluch, wrzeszczącego bachora. Ucieka od tego w głupim akcie samoobrony, jeszcze nie wierząc w życiowe konieczności.

Literowicz słucha opowiadania opiekunki dzieci niemal z otwartymi ustami. Przygląda się i milczy. Towarzyszące mu dziewczęta śmieją się do maleństw, biorą je na ręce, rozmawiają z nimi. Przyciągają oczy dzieci, w których rodzi się ufność. On nie ma odwagi wziąć coś tak kruchego w ręce, żeby nie zrobić mu krzywdy.

– Dzieci zawsze tak poważnie patrzą. I tak mądrze – mówi jedna z dziewcząt – nawet dorośli tak nie potrafią.

– U dorosłych gaśnie już ciekawość świata.

– I ufność…

– Nieprawda! Ja nie chcę tak! Niech świat mnie zawsze bawi i zaciekawia!

*

W domu długo siedział przy swym biurku bez ruchu. Zastanawiał się, jak wykorzystać nadmiar wrażeń ze żłobka. Dziewczęta pewnie napiszą o owej nieszczęśliwie zakochanej studentce, wstydzącej się nieślubnego dziecka. Temat samograj, choć oklepany. Dużo w nim miłości i żalu. Chłopcy krzywią się na ckliwe nastroje, unikają jak ognia podobnej tematyki. Są bardziej brutalni, idą na behawioryzm, porywają się na awangardę. I oni jego pomocy nie potrzebują. Żeby przygotować coś na kolejne zebranie KL wyszperał stare notatki i pogrążył się w czytaniu.

Pisarz tworzy po to, aby przeżyć tę jedną, jedyną, chwilę wzruszenia,

dostępną tylko wybranym. Kto raz spróbuje, pozostaje w

tym na

zawsze.

Nawet nie pamiętał, sam to wymyślił, czy tylko przepisał, ale za każdym razem ta konstatacja wywoływała w nim dreszcz. Natychmiast pragnął i on dostąpić takiej łaski, być nie tylko naukowcem czy publicystą, ale prawdziwym poetą, powieściopisarzem.

Niejeden z jego znajomych polonistów próbuje sił w wierszu czy prozie i wcale się tego nie wstydzi. On do wierszy nigdy by się nie zabierał. Już w liceum, kiedy zgłębił nieco łaciny, co w rodzinie aptekarzy Dórdziołków było nieodzowne, spłoszyły go skutecznie teorie o trochejach, daktylach i spondejach, które miały wyznaczać w poezji formę. Dotąd się dziwi, że ci, co lekceważą wszelkie teorie, niewiele wiedzą o heksametrze, sonecie czy Petrarce albo Wergiliuszu, niczym nie krępowani, mają więcej odwagi do tworzenia. Łatwiej im przychodzi kreowanie rzeczy śmiałych. Podobnie jego podopieczne z KL. Póki się bawią w pisanie, póki nie dbają zbytnio o prawidła i pisują sobie wdzięczne wierszyki, nawet tasiemcowate wierszydła, są uszczęśliwione. Tylko czemu tak skwapliwie przystały na wycieczki w celu poznania bliżej innych ludzi, innego życia? Chcą czegoś więcej?

Lecz i jemu nieobce owe wzruszenia, dostępne wybranym. Doznaje czegoś podobnego podczas słuchania muzyki, czytania poezji. Poznał również i on, co to natchnienie, towarzyszące rodzeniu się pomysłu i potem przymus, aby ubierać to w najodpowiedniejsze słowa i wracać do tego, i wciąż przeżywać podobne stany. Ale odczucia wielkich pisarzy muszą być czymś o wiele wspanialszym. Ma tego namiastkę, gdy w naukowych opracowaniach udaje mu się dokonać syntezy pewnych zjawisk i nadać im nowy aspekt. Tamto jednak powinno być piękniejsze, o czym świadczy już sama nazwa: literatura piękna. Nie chciał przyjąć na wiarę, że warunkiem
sine qua non
do jej uprawiania jest talent. Szukał czegoś, by temu zaprzeczyć. Wystarczy mieć o czym pisać i wiedzieć jak. Dla uniknięcia, związanych z tym problemem wyroków, wolał określać to przybosiowym: „zaczętem”, lub po prostu, „zaczynem”.

Jeśli się chce – powtarzał – wszystko możliwe. Grafomanowi tylko nie starcza inteligencji. Albo nie udaje mu się wpaść na właściwy trop. Któż się zresztą przyzna, że jest kimś takim, co brnie uparcie w nieudane? Tylko zawistni skwapliwie obdarzają tym epitetem innych. Ale bywają i tacy, którzy z wielką życzliwością pomagają początkującym.

Tu Kacprowi stanął przed oczami znakomity teoretyk, który w kąciku literackim znanego pisma udzielał piszącym nadzwyczaj przychylnych rad. Z każdego starał się wydobyć wszelakie możliwości. Nikogo nie ranił, a już na pewno nie złośliwością. Wiele osób mu coś zawdzięcza. To naprawdę człowiek wielkiego formatu. Nie tylko jako fachowiec w swej dziedzinie, lecz i osobowość. Taki nie obawia się, że ktoś inny wspina się ponad niego. Nawet w tym pomaga. Przejmuje się każdym, kto ujawni najmniejszy zalążek uzdolnień. Poświęca takiemu dużo swego czasu. Tylko naprawdę wielki człowiek pomaga innym, aby go przeskoczyli. Chyba każdy, któremu się udało, miał takiego mistrza.

Poruszony przypomnieniem starego profesora Kacper zastanawia się, czy sam podąża w jego ślady. To sobie niejeden raz postanawiał. Dlatego podjął się opieki nad kołem literackim, KL. Musi jeszcze usilniej wspierać ich otuchą, a ograniczać krytykanctwo. Złośliwy nie jest, chyba że mimo woli. Złośliwość to oręż maluczkich, wszelkich głupców i zakompleksionych. On jest od tego daleki. Odkąd pamięta, pragnie uwrażliwiać młodych na wspanialsze aspekty życia. I przede wszystkim na drugiego człowieka. W czasach, kiedy narasta lęk przed grożącym ze wszystkich stron złem, wypracowywanie w młodych takiej postawy powinno przeciwdziałać społecznemu zwilczeniu.

Tu zawahał się. Wyczuł zagrożenie, jakie może nieść nadmierne przejęcie się psychologią pozytywnego myślenia. Jeśli w myśl tych zasad zacznie każdego adepta pisarstwa podnosić na duchu i uszczęśliwiać złudnymi nadziejami, przysporzy światu kilku zawiedzionych grafomanów. Jurek Wejlin go przed tym przestrzegał. I co wtedy? Należało to przemyśleć.

Zza ściany dolatywały piskliwe głosy córek i cichszy Kazi, czasem śmiech. A on jak zwykle zamknięty w swym pokoju, przy biurku pełnym książek, rozmyśla, jak pomóc piszącym dziewczętom z KL. Na moment zatroskał się, czy warto rozbudzać w kimś podobne zapędy, skoro ostatnio tak trudno coś wydrukować i tyle się na to czeka.

Zmarszczka gniewu przecięła mu czoło niczym wykrzyknik. Za dziesięć lat i trochę rok dwutysięczny, a tu kryzys i kryzys! On dokucza najbardziej nie przez drożyznę, kolejki i opustoszałe półki sklepów, lecz dlatego, że obdziera ludzi z marzeń, gdy mało szans na ich spełnienie. Stąd tyle zdolnej młodzieży opuszcza kraj pomimo rodzących się po okrągłym stole nadziei. Kto może sobie pozwolić na zostanie pracownikiem naukowym, gdy nie ma w tym mieście rodziców z mieszkaniem?! Czarna powiedziała, że ją zadowoli skromna pensyjka. Chyba nie pomyślała, czy to starczy na wynajęcie jakiegoś kąta.

On sam tułał się niegdyś po tymczasowych kątach. Czyż nie dlatego zaimponowała mu sekretarka dziekanatu – Kazia – że była stąd i mieszkała z rodzicami w starej, zabytkowej kamienicy, w mrocznym wprawdzie mieszkaniu, ale pełnym antyków? No niezupełnie. Kazia mogła się naprawdę podobać, ożenił się przecież z miłości. I ona mu – wzorem starożytnych Rzymianek – z całą powagą przyrzekła: „Gdzie ty, Gajus, tam i ja, Gaja”. Po ślubie zamieszkali z jej rodzicami. Mężnie znosił dziwactwa teściów, wizyty u licznych ciotek, ich ciągle pouczenia i snobizmy. Przychodziły na świat córki, potem teść zmarł i w domu pełnym kobiet Kacper zamykał się w pokoju pod pretekstem pracy naukowej. W końcu teściowa przeniosła się bliżej rynku do swej świeżo owdowiałej siostry. Ciotki powoli przywykły, że zapracowany, ma mało czasu na składanie im wizyt. Kazię oczywiście kocha nad życie, choć boli go, że poprzestaje na małych problemach życia.

Tak, tak – myślał – pomoże Czarnej. Pomoże też rozegzaltowanym dziewczętom z KL. Jeszcze ich nie odróżnia. Wszystkie wydają mu się niebieskookimi blondynkami i dopiero z bliska widzi pośród nich i ciemne włosy, i oczy brązowe. Ale wszystkie bardzo sympatyczne, bo słuchają go z wielkim przejęciem. Taka pomoc to będzie jego sprzeciw wobec kryzysu ekonomicznego, który kradnie ludziom możliwość marzeń. A przykrawać marzenia do najskromniejszych potrzeb biologicznych i zadowolenia z poczucia spokoju to straszliwie mało. Kto powtarzał sobie słowa poety: „mierz siły na zamiary”, nie godzi się wszystkie swe wysiłki sprowadzić do tego, by napchać brzuch i beztrosko sobie poleżeć. Smutne społeczeństwo zamieniające marzenia na liczenie pieniędzy. Ich brzęk może niejedno zagłuszyć. Na szczęście w ostatnich miesiącach wszystko toczy się w stronę wielkich nadziei. Jest już „nasz” premier, niedługo będzie orzeł w koronie, a potem wszystko lepsze. Tylko tak dużo jeszcze zła.

Z jednej strony napawają otuchą szlachetne inicjatywy jak fundusz pomocy biedniejszym czy zupy dla najuboższych, ale źle, że tylu potrzebuje pomocy. Tylko – łatwiej pomóc stojącemu niżej. Odrobina litości zaspakaja próżność. Trudniej podać rękę takiemu, który może nas przeskoczyć, przerosnąć, okazać się lepszym. Ale on On zdobędzie się na to – postanowił. Wprowadzi swe początkujące poetki z KL w zagadnienia psychologii twórczości. Nagromadził do tego całe tony materiałów. Kiedyś zrobi z tego obszerniejszą pracę. Na razie powstrzymuje go przesąd, że pisania uczą ci, którzy sami pisać nie potrafią, a on chciałby napisać choć jedną prawdziwą powieść. Tej pierwszej biograficznej nie liczy. Na najbliższy KL przygotuje coś o potrzebie tworzenia.

Podobno często wynika to ze wzmożonej potrzeby mówienia o sobie. W jego przypadku częściowo się to sprawdza. Siada do pisania, kiedy nie ma z kim dzielić swych myśli.

Kazia nie za bardzo go rozumie. Albo nie chce. Jest pracowita, oddana. Dom prowadzi wzorowo. Tylko nie potrafi wspiąć się z nim na wyżyny. Książki, które on z rozkoszą pochłania, ją nudzą. Prawda, mało jej czasu zostaje na lekturę, zmęczenie nie pozwala na dłuższe skupienie się na czymś trudniejszym. Powieści obyczajowe czytuje przecież do poduszki. Czasem słucha cierpliwie jego przydługich rozważań, ale milczy i dzierga coś tam na drutach. Nie przerwie mu żadną uwagą ni pytaniem. Kiedy on kończy, zaczyna o czymś innym albo odchodzi do pilniejszych zajęć. Sam nie wie, co naprawdę w niej siedzi.

Jak można poprzestawać na sprawach małych? Jak zadawalać się pozycją sekretarki dziekanatu, „dziekanicy”? Nieśmiała kiedyś, ale zawsze uśmiechnięta, stanie się kiedyś, jak jej siwa koleżanka z biurka naprzeciw, postrachem studentów. Za to pilnuje, żeby on miał zawsze spodnie wyprasowane i chusteczki do nosa – tyle ile trzeba – skropione wodą kolońską. Żony kolegów w większości też pracują naukowo i ci z konieczności gardzą nieskazitelnymi kantami u spodni czy złożonymi w kancik chusteczkami.

Czarna by go w lot zrozumiała. Tylko uchowaj Boże mieć przy sobie tak śmiertelnie poważną intelektualistkę?! Ona już mając dwadzieścia kilka lat, wie, że życie jest nieustannym uciekaniem od smutku, aż ucieknie się w smutek ostateczny.

*

Żeby nie ulec przygnębieniu, poszedł do kuchni, skąd dobiegała radosna wrzawa. Tam Kazia z córkami zabrała się do smażenia placków kartoflanych. Oj, jakże lubił takie z cebulką, chrupiące. Najstarsza Anula obierała ziemniaki, Jagoda tarła je na tarce, a Magda, na zmianę z matką, smażyła na dwu patelniach. Jak zwykle przy wspólnej robocie żwawo wyśpiewywały o stokrotce polnej, o ułanach pod okienkiem, w końcu najnowsze przeboje. Zaraz uległ tej promiennej atmosferze i dołączył swój ponury bas do ich cienkich głosików.

Na moment gdzieś w głębi serca poczuł igiełkę wyrzutów sumienia, że Kazia tak wszystko wspaniale organizuje, wszystkie bardzo się starają, a on niewiele im pomaga. Tylko od czasu do czasu otworzy jakiś słoik. Przeniesie coś ciężkiego – oczywiście ostrożnie, żeby nie dostać przepukliny. Niekiedy wspina się po coś z wysokości. Wytrzepie dywan. Załatwi skomplikowaną sprawę w urzędzie. Ale jak przyjdzie mu coś sobie naprędce upitrasić, ma problem, jak się do tego zabrać, gdzie czego w kuchni szukać. Potem wybija jajko prosto na spodnie albo gotuje ćwierćlitrową zupkę z proszku w pięciolitrowym saganie i wszystko mu się przypala. Na szczęście los słomianego wdowca przypada mu w udziale rzadko.

Rozsiadł się teraz koło półmiska, na którym narastała sterta brązowych placków i zadowolony, między jednym plackiem a drugim, wyburczał solo piosenkę o lwowskich batiarach z podrapanymi mordami, jacy zjawili się o północy na balu weteranów. Dziewczęta chichotały rozbawione, a on się rozochocił. Tylko Kazia miała niepewną minę. Walczyło na niej rozbawienie z wątpliwością, czy aby tak wypada. On nie bacząc na to wyśpiewywał coraz głośniej nieśmiertelne przyśpiewki z uroczystości rodzinnych, powtarzane później w akademiku przy opijaniu kolejnego egzaminu: „
nic nikomu się nie stało/ usia siusia,

usia sia/ tylko trochę krwi się lało/ usia siusia, usia sia!”
Jeszcze pociągnął: „
Tralala Antek na harmonii gra”
i w połowie urwał, aby wybawić Kazię z kłopotu, iżby przywołując swe poczucie, co wypada, nie musiała przerwać im zabawy. Zresztą niedokładnie pamiętał, jak to szło dalej, a i placków niebezpiecznie ubywało. Co tylko któraś nasypała z patelni kolejne placki, porywali je bez ceregieli, dmuchając na nie, parząc sobie palce i wargi. Tak najbardziej smakowały.

Nagrzana kuchnia przypominała w tej chwili dosłownie żywo płonące ognisko rodzinne. Kazia uśmiechała się, dziewczyny raz po raz piszczały, chwytając zbyt gorący placek. Wreszcie wszyscy już zasiedli przy stole. Powoli placków ubywało. Do ostatnich coraz wolniej wyciągała się czyjaś ręka. Nasyceni, umilkli, znieruchomieli i spoglądali na siebie nawzajem z nienazwaną bliżej serdecznością. Byli w tej chwili prawdziwą wspólnotą radości.

O czym ona myśli – zastanawiał się Kacper, zerkając na żonę. Tyle lat są małżeństwem, a nie wie o niej wszystkiego. Może tylko pozornie godzi się na swój pułap możliwości, a w duchu cierpi zakompleksiona? Jak ją o to podpytuje, wzrusza tylko ramionami. Powtarza często, że wpojono jej poczucie powinności i to uważa za słuszne. Należy przyjmować to, co życie daje i wypełniać jak najlepiej. To cała Kazia. Kazia, czyli zwyczajność. Ale można spojrzeć na odwrót: ona jest niezwykła, bo potrafi pogodzić się z koniecznościami. Dla niektórych to wściekle trudne. Wolą mierzyć siły na zamiary. Porywać się z motyką na księżyc i kończyć marnie.

Zjadł ostatni placek kartoflany. Wypił herbatę i wyszedł z przesyconej smażonym olejem kuchni, zostawiając za sobą radosny szczebiot córek i panujący nad wszystkim, pełen spokoju głos żony. Musiał przygotować notatki na KL o potrzebie tworzenia. Jako motto zapisał słowa Boscha: „
Twórca żyje po to, aby tworzyć”.

*

Przytaczał przykłady, że dla Goethego twórczość była wielką spowiedzią. Wyrażał w niej wszystkie swe radości i rozpacze. Wielu tak czyni, posługując się postacią fikcyjną. Każdy lubi opowiadać o sobie, a u pisarza jest to bardziej spotęgowane. Zgodnie z teorią kompensacji Adlera można w ten sposób rekompensować swe kompleksy – i nieudane życie. Saint Simon, osiemnastowieczny myśliciel, niedoceniony, a nawet nieustannie lekceważony przez ministrów i dworaków, wetował to sobie, wymyślając własne utopijne państwo. Tam wszystko było zorganizowane mądrzej i bardziej sprawiedliwie. Sam je wymyślił, sam nim rządził. On osądzał i mścił się na tamtych. A nawet łaskawie wybaczał. Opisywał to wszystko z rozmachem na wielkich arkuszach papieru Podniesiony tym sposobem na duchu, wracał do nienawistnych mu ludzi, jakby naprawdę był udzielnym władcą.

Multatuli, czyli Edward Dekker, prozaik holenderski z XIX wieku, zabrał się do pisania z pobudek wyższych, społecznych. Wcześniej poznał plantacje kawy na Jawie i krzywdzonych Jawajczyków. Chciał im pomóc. Zabiegał o sprawiedliwość dla nich w parlamencie. Bezskutecznie. Wtedy sięgnął po pióro. Napisał pełną przeraźliwej ekspresji powieść o handlarzach kawy. Sprawa nabrała rozgłosu i pociągnęła pożądane zmiany.

Kacper motyw rekompensaty u siebie stanowczo odrzuca. Jemu raczej chodzi o spenetrowanie jeszcze jednej dziedziny działalności człowieka. A raczej o zbadanie, czy jest to dostępne jedynie wybrańcom, tym utalentowanym. Tak, na pewno jest to coś istotniejszego niż małostkowa chęć powetowania sobie czegoś tam. Nie z tego powodu usiadł do powieści. Ma tu więcej do stracenia niż zyskania. Przecież cieszy się już stosownym do wieku i tytułu uznaniem. Jego dorobek już wchodzi w krwioobieg nauki. Powołują się na jego sądy, czasem polemizują. Nie musi szukać nowych pretekstów do rozgłosu. Chyba naprawdę korci go popuszczenie wodzy fantazji.

Pewnie Freud by uznał, że od dzieciństwa, najpierw jako mól książkowy, później – ascetyczny w swym intelektualizmie naukowiec – ograniczał radości życia i te, zepchnięte w podświadomość, teraz się przebijają, domagają się głosu. Wychodzą na jaw poprzez fantazje twórcze, wymyślane wątki powieści. No, niech mu będzie.

Z drugiej jednak strony Kacper godzi się z teorią, że sztuka może dać to, czego w życiu braknie. Dlatego wymyślony przez niego bohater powieści, Rogóyski, miał w pracy więcej sukcesów niż on sam i barwniejsze problemy sercowe. Wkrótce widząc, że tak nieprzeciętny osobnik pasuje bardziej do kiepskiego romansu, umniejszał mu osiągnięć, czynił go bardziej przeciętnym. Zmieniał mu pretensjonalne nazwisko na: Róg, dawał rude włosy i przezwisko: „Słonecznik”, do tego nieśmiałość i kupę kompleksów. Taki zamknięty w sobie, milczący, trochę wystrachany, mógł poświęcać się dla kobiety, którą uważał dla siebie za zbyt piękną. Nie myśli ani przez moment, że ta jego ukochana, dla której porzucił pracę naukową, jest rozpieszczoną jedynaczką, egoistką i kapryśnie go wykorzystuje.

Kiedy już Kacper dość się nad Rogiem naznęca, robi mu się go żal. Pragnie zmieniać wszystko od początku. Poza tym, jeśli podobny do niego bohater, choćby przez uprawianie tego samego naukowego zagonka, będzie żałosny, wszyscy będą myśleć, że to on sam, Kacper Literowicz, taki jest od środka, czyli godny litości. Nie można aż tak. Każdy woli demonstrować swą ładniejszą fasadę.

On do własnych osiągnięć ma stosunek ambiwalentny, choć nieraz czyta w oczach innych podziw dla siebie. Tak patrzą spotkani po latach koledzy szkolni, gdy wylicza im, czym się teraz zajmuje. I przeróżne komitety organizacyjne zapraszające go na prelekcje. Nie raz prezentują go jako wybitną postać. Traktują z przesadną atencją. Czuje się wtedy, jakby ubrał zbyt obszerne ubranie, bo słowa tych ludzi wydają się nadto pojemne.

Jako uczeń czy student zawsze należał do najlepszych. W pracy też ma jakieś osiągnięcia i krok po kroku wspina się w górę. Jednak nadmierne ambicje mają też odwrotną stronę, czyli niezadowolenie z siebie. O, nie zawsze jest sobą zachwycony! Czasem ma wrażenie, jakby długo biegł na czele maratonu, a u samej mety go zdyskwalifikowali! Namęczył się nadaremno. Coś w tym rodzaju mu się zdarza. Los nie dał mu nic na wyrost. Nie zaznał szczęśliwych przypadków, zbiegów okoliczności, nie miał poparcia wpływowej osoby, nie otrzymał majątku w spadku. Na wszystko sam solidnie zapracował, oczywiście mając życzliwe wsparcie w domu rodzinnym, a teraz tym, co sam stworzył. To i owo jednak mu nie wyszło. Nieważne. Może o tym nie pamiętać. Spełnienie wszystkiego możliwe tylko w raju – mawia więc i ciągnie w górę. Byle jego sukcesy nie stały się komuś solą w oku.

Wie, że w pokoju asystentów mają się na baczności przed Lucyną Zgorzelską. Dawno temu przypięto jej łatkę zawistnicy. Ta chodząca encyklopedia szybko się wybija, robi już habilitację, ale straszna piła dla studentów. Po cichu wszyscy przed nią przestrzegają, że zagrywa czasem nie fair, kopiąc dołki pod kimś, kto mógłby zagrozić jej w karierze. Czy to prawda, czy tylko plotki, nikt do końca nie wie. Ale starzejąca się, samotna, niezbyt ładna dziewczyna może mieć takie inklinacje. Kacpra intryguje, czy naprawdę ta dziewczyna jest tak niegodziwa? Coś go jednak kusi, by na przekór wszystkim, kiedy tylko ma okazję, ucinać sobie z nią pogawędkę.

Nie tylko przed nią się tutaj pilnują. Milkną też pogaduszki gdy na horyzoncie pojawia się pan Błażej Zając, którego nazywają: „Akurat” albo „Akuracik”, gdyż natrętnie nadużywa tego słowa. Pracuje tu od chyba zawsze, aż nikt już nie wie, czy jest tu gospodarzem, kierownikiem technicznym, czy tylko porosłym w piórka woźnym.

W gruncie rzeczy poczciwe z niego chłopisko, potężny, łysy, o tubalnym głosie, w wieku gdzieś koło sześćdziesiątki. Jego tu najwięcej i słychać, i widać. Wie wszystko o każdym pracowniku czy studencie i otacza ich pajęczyną, tyleż życzliwej, co wścibskiej, despotycznej, opieki. Pół żartem przypisuje mu się rolę dyrektora, co on bierze za dobrą monetę. To uwalnia niepraktycznych humanistów od wielu spraw przyziemnych, bo on je skwapliwie bierze na swe barki. Ale z drugiej strony to jeszcze bardziej podbija mu bębenka i nie daj Boże mu się narazić, umniejszając nieco łechcącej jego próżność roli. Doświadczyła tego właśnie Lucyna Zgorzelska. Poskarżyła się raz na niego do profesora o jakieś głupstwo i odtąd ma za swoje. Najmniejsze uchybienie nie ujdzie jej na sucho.

„Akurat panie wchodzę, a tu akurat pani doktor Zgorzelska, akurat, wyrzuca studenta za drzwi, a za nim leci indeks, i ja akurat to widzę”. Oczywiście zaraz zaswędział go język i musiał puścić go w ruch, aby wszyscy wiedzieli, jaka to koszmarna baba. Nie wiadomo kiedy się utarło, że ten Akurat wszystkim tutaj rządzi. Niedawno asystenci umyślili zrobić zabawę andrzejkową w sali wykładowej i przyległej sali ćwiczeń. Obmyślano, kogo zaprosić, co zakupić. W końcu spytano o zdanie Akurata, a ten odkrzyknął: „Nie pozwalam! Kto poczyści podłogi po tańcach? Miałbym akurat ja?! Nie pozwalam!” I więcej do tego tematu nie wracano.

„Akuracik” potrafi zbesztać i samego profesora. Może z zazdrości. Niby tego nie ujawnia, ale kto wie. Traktują go zresztą z przesadnym szacunkiem, aby go czymś nie zrazić i to on ustała dystans zażyłości. „Panie docencie, akurat szósta i ja akurat chcę do domu” – oznajmia kategorycznie i oni posłusznie zbierają się do wyjścia, a za nimi leci tylko pojednawcze: „To ja akurat zamknę”. W takich chwilach czują, że to ich taki dobrotliwy, choć kostropaty anioł stróż.

Najtrudniej Kacprowi sobie wyobrazić, co czuje jego bohater powieściowy, Marian Róg, gdy dla żony rezygnuje z pracy naukowej. Co odtąd będzie robił, jaki znajdzie cel i sens życia? Czy nie popadnie w przygnębienie, że jego życie stało się żałosną namiastką? Przecież praca naukowa najlepiej wyznacza cel i sens życia oraz poszczególne szczeble do tego prowadzące. Dążenie do tytułu profesora, rozliczne publikacje i sława, to w najwyższym stopniu godne uznania. Nie każdemu dostępny cel tak wielki. Róg, rezygnując z tego, staje się przeciętnym zjadaczem chleba. Tacy zawsze stanowią dla Kacpra zagadkę, bo jak można iść przez życie, nie dążąc do niczego wielkiego. Co tacy myślą, czują, czego pragną, co ich cieszy, smuci? Tego on nie potrafi wymyślić. Pełen współczucia dla swego bohatera, łagodzi ostre kanty osobowości jego żony i czyni ją mniej okrutną, a bardziej wrażliwą, chorobliwie nadwrażliwą. Ona, jak sama twierdzi, czuje nawet zapach trawy. To powinno wzbudzić dla niej współczucie czytelnika. Tylko powinna mieć jakieś niezwykłe imię. Na przykład: Olena. Teraz łatwiej będzie zrozumieć, dlaczego Róg, ten rudy „Słonecznik” tak się dla niej poświęca. Odtąd nie będzie wzbudzał litości.

*

Literowicz nigdy nie lubi zachodzić do dziekanatu, gdzie urzęduje Kazia, jego żona. Tym razem było to konieczne. Skłonił głowę stojącemu tam mężczyźnie i zaczął przedstawiać swoje, ale urwał. Uderzyła go zmiana na twarzy Kazi. Była bardzo spłoszona. Spojrzał na obcego. Ten odwrócił się w stronę wyjścia. A Kazia coraz bardziej rozemocjonowana chowała głowę w papiery na biurku. W końcu pochyliła się nisko nad szufladą. Dopiero po chwili, jako tako uspokojona, podała mu oczekiwane formularze i zaraz wybiegła do drugiego pokoju, gdzie jeszcze nie było dziekana. Patrzył za nią zaskoczony. Krążyła lunatycznie jakby nie wiedziała, co robi. Wyszedł wstrząśnięty. Czyżby zajęta była tym obcym. Nie zdążył się mu przyjrzeć.

Ale to nie był on. Właściwie mógł być ten, a zarazem i wszyscy inni. Od jakiegoś czasu każdy mężczyzna, który dłużej zatrzymał na niej wzrok, wywoływał rozszalałe bicie serca i ani się tego nie domyślał. Natychmiast piękniała, ona sama i wszystko wokoło. Na szczęście była wystarczająco ułożona, by się z tym nie zdradzić. Miała od małego wpojone, co wypada, a raczej co nie wypada, gdyż zakazów zwykle bywało więcej. Dlatego, bardzo uważająca i powściągliwa, uchodziła za nieśmiałą. Ale to ona pamiętała o wszelkich promocjach, obronach, nominacjach, imieninach w szerokim kręgu znajomych. Sama kupowała kwiaty i wręczała je z najbardziej stosownymi słowami. Mąż mógł w tym na nią liczyć. Inni też. Nigdy nie uchybiła konwencjom, nie zapomniała o należytym uczczeniu uroczystej okazji.

Dopiero ostatnio zaczynało ją nużyć wyniesione z domu wychowanie, utrwalone przez wszystkowiedzące babki, ciotki i znajome mamy. Gdyby zobaczyły, co się z nią dzieje?! Załamałyby ręce. Chociaż, właściwie nic się nie działo. Przynajmniej na zewnątrz. Niejednemu rozbłyskiwało oko na jej widok. Adorowali ją z męskiego nawyku, dla umilenia nastroju. Dopiero jeden z nich…

Przytrzymywał jej dłoń odrobinę dłużej i zaglądał ciekawie w oczy. To burzyło spokój. Nie wiedziała, wytrzyma to spojrzenie, udając, że niby nigdy nic, czy podjąć tą drugą niemą rozmowę. Nic to właściwie nie znaczyło i nie wydarzało się więcej nic. Lecz pomimo tych wszystkich „nic” ile razy pojawiał się w drzwiach, sztywniała. Czasem serce szalało już na widok kogoś podobnego. Bała się, co będzie, kiedy pokaże się on. A wtedy nie było czasu na umyślone zachowania, bo musiała pokonywać naglą trudność przy mówieniu i zapanować nad rękami. Domyślał się czegoś? Lękała się tego. A zarazem miała nadzieję…

Kacper doznał wstrząsu. Z zazdrości. Poprzez nią poznał, jak jeszcze silne jego uczucie, ostatnimi czasy nieco uśpione. Drżał, by Kazia się tego nie domyśliła, teraz kiedy zaczynała mu się wymykać. Zbył wszystko milczeniem. Kosztowało to dużo. Wymówki, wyjaśnienia, a potem pojednanie byłoby łatwiejsze – myślał – ale zaniechał tego, bo zapłatą mogło być poniżenie i śmieszność. Milczał. W ostatnich dniach dużo pisał. Były to raczej notatki do powieści, tej zaczętej albo innej, tylko nie do zamówionych artykułów. Musiał nawet coś notować, kiedy między wykładami czekał w gabinecie, dzielonym z dwoma kolegami, bywającymi tu o innych porach. Wtedy skojarzył to sobie z wyznaniem Kasprowicza, który po kłótni z ostatnią żoną, Marusią, zamknął się w rektoracie Uniwersytetu, gdzie urzędował i napisał:

„
Wszystko się kończy tragicznie,

to najgłębsze światło miłości

staje się blichtrem,

przeczącym odwiecznej Prawdzie Boga”

*

W domu Kazia powitała go relacjami, że chleb kosztuje już ponad tysiąc złotych, a masło blisko cztery. Na chwilę sposępniał, ale zaraz przywołał odwieczne pocieszenie matki, babki, wygłaszane w najcięższych czasach: „Na chleb i wodę nam starczy, a co zrobią ci, co mają jeszcze gorzej? Im należy pomóc”. Pewniejszym głosem dodał od siebie:

– No cóż, łatwiej przejść pustynię, gdy się wie, że zaraz za nią żyzna kraina. A od wyborów 4 czerwca mamy taką nadzieję. To dopiero pierwsze miesiące zmian. Początki zawsze niełatwe… Ale ja wierzę w Balcerowicza. To łebski facet.

Kazia przytaknęła. Pokrzepieni zabrali się do obiadu, słuchając równocześnie transmisji z obrad sejmu. Potakiwali występującym posłom, dyskutowali z nimi przy ustalaniu budżetu państwa na rok 1990 i podsuwali własne odkrywcze pomysły, zdziwieni, że tamci na coś tak prostego nie wpadną.

Potem przybiegły kolejno córki, ruch i hałas skłoniły Kacpra do schronienia się w swoim pokoju. Myślał znowu o Kasprowiczu. Tamto jego nieporozumienie z żoną było przelotne. Ta właśnie żona, dużo młodsza, czarująca Rosjanka Marusia, z domu Bunina, uwielbiała go, a jego przesadna boleść była raczej odświeżeniem starej rany, kiedy poprzednia żona odeszła z jego przyjacielem, Przybyszewskim.

Na szczęście ta trzecia żona, Marusia, ubarwiła mu ostatnie lata szczęściem, podobnie jak ich górski dom nasturcjami. Te płomienne kwiaty trafiły do poezji. W dniu jego śmierci Marusia zebrała ich bukiecik i dotąd wiszą tam pod szkłem na ścianie. Marusia „
ukochanie ty moje,

kształty nieomal dziecięce”
– powtórzył Kacper znany mu na pamięć fragment.

„
Lubię, gdy stajesz ze mną

Na tym tu wiejskim balkonie,

Który poczerniał od deszczów,

Lecz dzisiaj mi w

blaskach tonie”

Marusia była dla Kasprowicza natchnieniem. Kiedy zobaczył raz jak reperuje mu dolną bieliznę, napisał „
O

służebnico moja, służebni jesteśmy

oboje”
.

Innym razem dom pełen słońca po przebudzeniu „w sobotę rezurekcyjną” wywołał wiersz o tym właśnie tytule. A jak było z hymnem,
Święty Boże
? Kacper wyciągnął z półki
Dzienniki
Marii Kasprowiczowej i zaraz otworzyło mu się na często odczytywanej stronie:

Hymn „Święty Boże” – napisałem w

Zaleszczykach, gdy pojechałem

tam z

dziećmi, w

czasie pewnych przykrych familijnych wydarzeń.

Któregoś dnia wybrałem się na mszę do kościoła

… Gdy rozległy się

dźwięki „Święty Boże! Święty mocny” – cały naród jak jeden mąż

padł na kolana, bijąc się w

piersi i

wtórując śpiewem dźwiękom

organów. Ten widok wywarł na mnie tak wstrząsające wrażenie, że

po powrocie do domu zamknąłem się w

swoim pokoju i

pisałem

bez przerwy, bez odpoczynku kilka godzin z

rzędu. W

ten sposób

napisałem „Święty Boże”. Miałem motyw ten w

sobie wiele, wiele lat.

Próbowałem go nieraz utrwalić, lecz nie znajdowałem wyczerpującej

formy.

Kacper często sobie ten fragment odczytuje. Za każdym razem wzrusza go i nastraja do dążenia ku czemuś wyższemu. Nie dopowiada nawet do czego, ale zawsze czuje się w takiej chwili człowiekiem pełnym romantycznej potęgi z jego ulubionej epoki.

Teraz też się wzruszył i od razu otrząsnął się z przyziemnych trosk i zazdrości o żonę. Przecież Kazia nie wyrwie się z mieszczańskiego schematu dobrej pani domu. Ona doskonale wie, co nie wypada. Tylko żal, że tak odmienna od tamtej „poetowej” – Marusi i nie jest mu natchnieniem. Nie mieszkają też na Harendzie w nasturcjach obrastających ganek z widokiem na „
ciemnosmreczyńskich skał zwaliska;

gdzie pawiookie drzemią stawy”
. Prędzej już na ich wybrukowanym podwórku koło trzepaka i kubłów na śmiec
i
spotkać by można „
stary,

oślepły słonecznik”
. Ale nie to go w tym momencie najbardziej podniecało.

Zawsze, gdy naczytał się tak poruszających strof, nabierał przemożnej ochoty, żeby też tworzyć. Cokolwiek, byleby pisać. I w takim momencie miał pewność, że to mu się uda. Efekt zresztą nieważny. Najważniejsza – związana z tym radość. I inne emocje temu towarzyszące. Turgieniew określał je jako „zbliżanie się do Boga”. Mają to być szczególne momenty życia, w których potęguje się pragnienie pisania. Jeszcze się nie wie, o czym pisać, ale narasta rozkoszna świadomość, że zaraz będzie się pisało.

A kiedy przychodzi olśnienie, niejeden twórca czuje, jakby to była podpowiedź z góry, od samego Boga. Pisze się wtedy niby medium, w gorączce i radości. Już starożytni Grecy używali słowa natchnienie, czyli dawanie komuś tchnienia. Słowacki nazwał to podszeptem aniołów.

*

Po żłobku przyszła kolej na fabrykę. Ani Literowicz, ani dziewczęta z KL nigdy tam wcześniej nie byli. Przybyli w ramach programu „poznawania życia”. W hali fabrycznej uderzył ich straszliwy hałas. To było najbardziej dojmujące: huczenie, łoskot, stukotanie. Dziwne maszyny i urządzenia znali już, choćby, z telewizji. Oprowadzał ich energiczny i bardzo rzeczowy inżynier, Leszek Witecki. Tłumaczył cierpliwie wszelkie mechanizmy i procesy produkcyjne, jak wytapia się stal, co i jak się z niej robi.

Dla niego było to wszystko proste, a ich lękiem napawała biała struga roztopionej stali, zmieniająca się w czerwony sześcian, najpierw gruby i krótki, który sunął szybko po bloczkach u ich stóp, tam i z powrotem. Sypiąc iskrami, wpadał pod ciężkie walce, to z jednej strony, to z drugiej, i zgniatany wyciągał się w coraz dłuższy pręt, coraz mniej skory do iskrzenia.

Dziewczęta patrzyły na to jak zahipnotyzowane, ale przestraszyły się na widok jeżdżących im nad głowami suwnic z uwieszonym na haku ciężarem. Ciągle oglądały się na nie z lękiem. W pewnej chwili jedna z łomotem sunęła wprost na nich. Wydawało się, że ich zmiażdży. Literowicz odruchowo szarpnął za rękaw inżyniera, ale ten tylko obejrzał się na wpół i uśmiechnął pobłażliwie. A żelazny potwór zawrócił. Tu jego ramię nie sięgało.

Ledwo słyszeli objaśnienia. Wszystko zagłuszał warkot, szum i nieustanny łomot. Z ulgą przeszli do spokojniejszych hal, gdzie obrabiano detale przy maszynach pośród lecących wkoło iskier i zwijających się w barwne sprężyny wiórów. Dalej robiono miniaturowe świderki, niektóre nie większe od igły.

Z kolei przeszli do maszyn liczących. Pracujące tu panie przenosiły dane liczbowe wybijając odpowiednie otworki w podłużnych kartonikach. Szybko uderzały palcami. Pracowały na akord. Najbliższa uśmiechnęła się, kiedy inżynier objaśniał, co robi, i widocznie się przy tym pomyliła, bo przerwała, wyrzuciła zaczęty kartonik do kosza koło nogi i już w skupieniu pośpiesznie wystukiwała następny. Nazywano je „dziurkarki”, a były tu jeszcze „sprawdzarki”, równie szybko stukające w podziurkowane już kartoniki z danymi dla sprawdzenia ich poprawności. Przyszłość tego działu – poinformował inżynier – policzona, bo wkraczają coraz mniejsze komputery. Niegdysiejsze, wielkości szafy, to przeżytek.

Dziewczęta zaczynały narzekać na bolące od długiego chodzenia nogi. Kręciło im się w głowach z nadmiaru wrażeń, informacji, huku i szumu.

Wstąpili jeszcze do biura konstrukcyjnego, gdzie wykonują projekty rozbudowy fabryki, obiektów nowych i modernizowanych, a przede wszystkim urządzenia, jakie się tu produkuje. Tu panowała uderzająca swym kontrastem cisza. Z długich korytarzy wchodziło się do jasnych, przestronnych sal, gdzie sterczały pionowo deski kreślarskie. Na nich projektanci robili rysunki techniczne, a obliczali coś przy biurkach. Według informacji inżyniera, generalny projektant robi ogólny zarys projektu, a potem inni rozrysowują to w szczegółach, uwzględniając dane wyjściowe projektu, jak parametry urządzeń czy budowę terenu. Robią projekty wstępne, potem już ściśle techniczne. Kosztorysanci wszystko obliczają. Sprawdzają to weryfikatorzy. Nad całością pełni pieczę główny specjalista i generalny projektant.

Dziewczęta przyglądały się wszystkiemu z zaciekawieniem. Panowie znad rysunków uśmiechali się do nich życzliwie. Kreślarki – młode, eleganckie dziewczyny – wyciągały rysunki techniczne tuszem. Wyglądało jakby nikt się tu nie śpieszył, nie denerwował, a wszyscy pracowali na luzie. Inżynier powiedział, że brak pośpiechu, nerwowości, i pogodny nastrój to wymogi tej pracy. To sprzyja pracy koncepcyjnej, która wymaga skupienia i wielkiego wysiłku umysłu. Doświadczeni dobrze o tym wiedzą. Zresztą pracujący tu dobrze zarabiają i są na ogół zadowoleni z siebie. Żyją na niezłym poziomie. Jeżdżą dobrymi samochodami. Są zadbani, dobrze ubrani, pachnący, miewają ekskluzywne rozrywki. Bywa, że ten i ów staje się bardziej zachłanny na uroki życia i pragnie przyśpieszyć tempa, a wówczas serce odmawia mu posłuszeństwa. Czasem dosłownie – zaśmiał się inżynier – a czasami w przenośni, bo ci panowie ogromnie wrażliwi na powaby kobiet, a tyle tu ładnych dziewcząt na stanowiskach asystentek czy kreślarek. Rozwody i kolejne małżeństwa tutaj nierzadkie. Nawet się mówi, że panuje tu erotyczna atmosfera. No, ale jacy oni przystojni. Jak większość inżynierów.

Zaśmiał się, a dziewczęta wraz z nim, choć nie wiedziały, czy żartuje, czy tylko dowcipem pokrywa swe przekonanie. Jednak wyglądał na skorego do żartów i Kacper pomyślał, że każdy inżynier ma taki styl – żyje na luzie. I dba o urodę życia.

Na koniec weszli do działu o dumnej nazwie: „Humanizacja Pracy”. Kierująca nim pani psycholog, bardzo przejęta swą rolą, wygłosiła przydługi monolog o tym, że humanizacja pracy polega na przystosowaniu techniki do człowieka, a zarazem człowieka do techniki. Z jednej strony przystosowuje się stanowisko pracy i urządzenia techniczne do warunków psychicznych i fizycznych pracownika, a z drugiej strony dobiera się na dane stanowisko ludzi o odpowiednich cechach. Ktoś niedostosowany może spowodować tragiczny wypadek, szczególnie kierowcy, suwnicowi, pracownicy na wysokości. Dlatego bada się ich możliwości, czy nadają się na takie stanowisko.

Poważna pani psycholog pozwoliła dziewczętom sprawdzić sprawność ręki na niewielkim urządzeniu o nazwie „suport”. Rzuciły się do tego ochoczo. Miały narysować nieskomplikowany wzór, kręcąc dwoma korbkami, lecz okazało się to ponad ich możliwości. Usłyszały, że ślusarze czy tokarze lepiej sobie z tym radzą, bo mają większą wprawę. Pobawiły się jeszcze aparaturą do badań, gdzie na przemian zapalały się światełka zielone, czerwone, dzwoniły dzwonki i w zależności od tego należało szybko nacisnąć właściwy przycisk jedną lub drugą ręką, albo pedał nogą, to znów wcale nie reagować. Było to nadzwyczaj trudne. Tu również kierowcy zawodowi wypadają lepiej.

Kiedy opuszczali fabrykę pełni wrażeń i potwornie zmęczeni, Literowicz zapytał, jaką to da podnietę do ich twórczości. Zamilkły w zamyśleniu. On sam posmutniał.

Teraz, gdy zetknął się z kawałkiem prawdziwego życia, wydawało się, że ma mniej pomysłów do pisania. Zbladły te wydumane w ciszy pokoju, odkrywcze – zdawało się – rewelacje o człowieku i wiedza czerpana z książek czy towarzyskich pogaduszek. Zapanował mu w głowie straszliwy galimatias. Poznając konkretną pracę i precyzyjne, logiczne działanie ludzi oraz urządzeń, poczuł kompleks niższości, że za mało zna rządzące tu prawa fizyczne i wszelkie techniczne prawidłowości. Jego własna dziedzina wydała mu się nagle naiwnie oderwana od życia. Tutaj zawsze 2 x 2 jest 4. W naukach humanistycznych, jak pokpiwały córki, nigdy nie jest to tak oczywiste. Na próżno tłumaczył im, że subiektywne sądy współczesnych koryguje historia. Tak było z Norwidem, który niedoceniony zasłynął dużo później i już chyba przetrwają jego dogłębne strofy. „Ale umarł w przytułku – szydziły córki – na co mu pośmiertna sława?”.

Dziewczęta z KL przyznały, że fabryka wywarła na nich niesamowite wrażenie, a czekało ich jeszcze zwiedzanie więzienia, domu starców i szpitala dla chorych psychicznie. Już czuły dreszcze niepokoju.

*

„Nie klei się” – wyszeptała sama do siebie doktor Lucyna Zgorzelska. – „Znowu się nie klei”. Zapatrzyła się w dal za oknem, wzrokiem, co nie widzi, na czym spoczywa. Stała znieruchomiała, bo żeby choć drgnąć, nie miała krzty siły. Stała tak bez końca i stawała się coraz cięższa i cięższa. Nie było już dla niej żadnej radości, która by ją poderwała. – „A więc znowu się nie klei” – powtórzyła.

Dotąd broniła się przed tym stwierdzeniem. Długo udawała, że wszystko w porządku. W końcu należało spojrzeć prawdzie w oczy. Dobrze znała te symptomy. Już kilka razy ktoś się nią najpierw interesował, chodzili do teatru i na kawę, a potem prosił ją o spotkanie rzadziej, wykręcał się brakiem czasu. Jerzy też ostatnio bardzo zajęty. Podczas sporadycznych już spotkań bywa roztargniony i ponury. A kiedy wpadną na siebie na uczelni, ma bardzo strapioną minę i rozgląda się, czy ich ktoś nie widzi. Niepotrzebnie. Ona nie zdradzi się, że spotyka się z docentem. Żeby uniknąć komentarzy w pokoju asystentów, badawczych spojrzeń na korytarzu czy napiętej atmosfery na posiedzeniach katedry, postanowili na razie zachować w tajemnicy ich związek. Ach, wcale jeszcze nie związek!… Zażyłość? No to już zupełnie nie! Zaledwie sporadyczne spotkania.

Dwa razy byli na koncercie, raz w teatrze, kilka razy w kinie, trochę spacerowali. Na wystawę do muzeum bał się z nią wybrać, bo jeszcze ich kto zobaczy. Bardzo bał się plotek, wścibskich oczu, niedomówień. „Przyjdzie czas – mówił – to przestaniemy się z tym kryć”.

Pilnowali, żeby nie zdradzić się ni słówkiem, ni najmniejszym gestem, żeby nikt nie poznał, co ich łączy. A łączyło tak niewiele. A i to okazało się za wiele. Nawet nie wiadomo, czy nadejdzie czas, by to niewiele stało się czymś więcej, kiedy przestaną się z tym kryć, pokażą się dumnie wszystkim, że idą razem, trzymając się za ręce.

Czemu wszyscy mężczyźni zostawiają ją zawsze w takiej niepewności, że nigdy nie wie, co dalej? Jerzy również miał ostatnio zły humor, jakby żałował, iż dał się wciągnąć w tą historię, choć to on pierwszy zaproponował jej wyjście do filharmonii.

„Masz jakieś kłopoty?” – pytała, gotowa dźwignąć go z najgłębszego dna. „Kto ich nie ma” – ucinał enigmatycznie. Nie silił się na wyjaśnienia.

Zerkała pytająco na tego wysokiego blondyna z przerzedzoną już fryzurą, który zawsze się garbił i był skryty. Teraz garbił się jeszcze bardziej i unikał jej wzroku. Nie chciała wierzyć. Źle, że tak dobrze się znają i są ciągle tak siebie blisko. Lepiej zakochać się w kimś, do kogo trzeba się przedzierać poprzez tajemnice.

Od dawna sama przy pożegnaniu musiała pytać, kiedy się znów zobaczą. Lękała się, że on zapomni i trudniej będzie naprawić takie niedopatrzenie. Oczywiście, wiedziała, że posuwa się sama za daleko. Za dużo mówi, dopytuje, za bardzo stara się być miła. Ale musi się na to zdobyć, bo zarzucają jej wyniosłość, uważają za mało sympatyczną. Przy Jerzym bardzo starała się to przezwyciężać i popadała w odwrotną skrajność. Nie miała pojęcia, jak się zachować. Gdyby wiedziała, jak postępują inne kobiety, byłoby łatwiej, ale brakło jej takiego doświadczenia.

Od rozwodu rodziców mieszkała z ojcem i surową babką, która umarła, zanim ona zdążyła dorosnąć. Staruszka zresztą była przygłucha i zbyt niedostępna, żeby ją można było pytać o kłopotliwe sprawy. Nie miała też śmiałości pytać o cokolwiek sporadycznie widywaną matkę, a tym bardziej nową żonę ojca, jaka nastała, gdy Lucyna wyjechała już na studia do innego miasta. Tutaj znalazła pokój z dala od rówieśnic z akademika u dwu starszych kobiet i dotąd tu mieszka. Obie dziwaczne poczciwiny, matka ze sklerozy, a córka od staropanieństwa. Mówić z nimi o chłopcach – nie do pomyślenia. Z góry zapowiedziały, że wypraszają sobie wizyty młodych ludzi, a to określenie dotyczyło całego rodu męskiego. Po kilku latach zaczęły się niecierpliwić, że nikt ich lokatorki nie odwiedza i dla zachęty poluźniły nieco obostrzenia. Ale nadaremno.

Lucyna bardzo liczyła na tę niedzielę, ostatnią już może tej jesieni, którą marzyła spędzić z Jerzym na spacerze. Marzyła, że słońce oświetli złoto drzew, a liście zatańczą w powietrzu, osuwając się ku ziemi. Będą szeleścić im pod stopami. Po czymś takim łatwiej będzie wejść w to, czego się zawsze bała, w nadciągające szarugi, ciemne wieczory i opustoszałe ulice z przerażającym echem kroków.

Liczyła, że Jerzy ochroni ją przed zapadaniem się w smutek jesienny i wymyśli przytulniejsze miejsce spotkań niż jak dotąd: krępująca ciszą czytelnia, zimny park albo kawiarnia – to krótkotrwałe przytulisko dla bezdomnych. Jej gospodynie, które przez te lata nabrały do niej zaufania, gotowe były nawet przystać na jego wizyty – oczywiście pod kontrolą i nie za często, i nie za długo, i… Byleby określiła, w jakim on przychodzi charakterze, jako starający się czy mało ważny, przelotny znajomy. Lucyna próbowała mu to dać jakoś do zrozumienia i nieśmiało wybadać jego intencje.

Jerzego zaintrygowała ta dziewczyna. Wiedział, że wszyscy jej nie lubią, bo ta brzydula żądna górowania i podobno dąży do kariery po trupach, a Błażej „Akuracik” przestrzega, że ona donosi do profesora. Być może to zwykła zawiść maluczkiego. Tacy długo pielęgnują urazy, lubują się w obmyślaniu zemsty. Odgrywają się potem w najbardziej nieoczekiwanych momentach, gdy nikt nie wie, za co tyle nienawiści. Musiała mu dobrze zalać sadła za skórę, bo dla innych to chłopisko poczciwe, że do rany przyłóż.

Któregoś wieczoru, niemal czując wbijające się w plecy spojrzenie Akuracika, ostrożnie odszukał na leżącym obok telefonu spisie numer Lucyny. Odwrócił się do tyłu, gdzie sterczał Akuracik i ten pod jego pytającym wzrokiem wycofał się z ociąganiem. Wreszcie zamknął za sobą drzwi. Teraz Jerzy szybko wystukał numer i poprosił Lucynę. Kiedy czekał aż ją tam gdzieś przywołają, drżał, żeby znowu nie wparadował tu pod byle pozorem Akurat. Wreszcie się odezwała jakimś zdziwionym i bezradnym głosem. Oglądając się za siebie, zapytał pośpiesznie, czy mógłby wpaść do niej pogadać. Ucieszyła się.

– A nie będzie to źle widziane?

– Zaraz zapytam moje gospodynie… One są bardzo tradycyjne…

Lucyna mieszkała na uboczu. Od tramwaju musiał jeszcze przejść spory kawał. Żałował, że nie przyjechał samochodem, ale zniechęcały do tego pozamykane dla ruchu uliczki śródmieścia. Za każdym razem trzeba było wyczyniać niesamowite pętle objazdów, a znalezienie miejsca do parkowania zakrawało na cud.

Na wstępie musiał ucałować pomarszczone dłonie obu gospodyń Lucyny – matki i córki. Mężnie zniósł tradycyjne pytania: „a z których to Wejlinów?”. Starsza z pań dalej go uparcie indagowała o parantele, a młodsza usiłowała zmienić temat.

Wreszcie mógł spokojnie porozmawiać z Lucyną, ale nie długo, bo co chwilę to jedna gospodyni, to druga, wściubiała głowę w uchylone drzwi, by zapytać, czy napije się kawy, a może herbaty, potem, że już woda się gotuje. Lucyna wybiegła zaparzyć herbatę. Pośród własnych sprzętów była jak kocię, łaszące się, że aż ręka sama się wyciąga, żeby je głaskać. Tylko jego dłoń pozostawała nieporuszona.

Starsza pani znów wkroczyła, by zapytać:

– Co to ja chciałam? Aha, zapomniałam, jak pan się nazywa?

– Jerzy Wejlin.

– Nie słyszę… – pochyliła się ku niemu z uchem otoczonym dłonią.

– Wejlin! – wykrzyczał po raz któryś bardzo głośno.

– A z których to Wejlinów?

– Z tych mniej znanych – mruknął już ciszej, ale starsza pani nie dała za wygraną i zmuszony był to powtarzać znowu coraz głośniej.

„Ojej, skleroza, skleroza?” – westchnął niedosłyszalnie, a twarz pytającej powlekała się rozczarowaniem. Na pewno marzyła, że kiedyś w jej progi zawita ktoś bardziej się w świecie liczący i dzięki temu jej życie stanie się ważniejsze. Wreszcie Lucyna przyniosła filiżanki z herbatą. Osłodził i zajęty rozmową, długo ją mieszał. Dawno nie pił tak dobrej. Była aż gęsta, pomarańczowej barwy, a jak pachniała! Smaku dodawało pragnienie jego wyschniętych ust po długim marszu ciemnymi ulicami i uporczywych indagacjach starszej damy. Był ponadto zakłopotany, czy wypadało tu przychodzić, bo jego wizyta mogła być opacznie pojęta. A jemu tylko pisanie artykułu nie szło i popadł w tak podły nastrój, że musiał z kimkolwiek pogadać.

Długo rozmawiali, ledwo dopuszczając się nawzajem do głosu. O
Schodach Strudlhofu
Heimito von Doderera, którą to książkę oboje ocenili jako pełną uroku. Mówili też o nowej marynarce profesora i kreacjach docent Foremniakowej, o śniegu, nartach i gorzkich grejpfrutach, za którymi Lucyna przepada bo znajduje zawsze pociechę w wierszu Emilii Dickinson:

„
Aby docenić nektar

Trzeba się karmić goryczą”

Teraz zaczęła czegoś pilnie szukać na półce z książkami. Jerzy odpowiedział coś mimochodem na indagacje młodszej tym razem gospodyni, która zajrzała, zaniepokojona ciszą. Sprawdziła dłonią, czy piec wystarczająco nagrzany, a może czy nie za ciepły i wycofała się powoli, pozostawiwszy drzwi rozchylone szerzej. Zachichotał w duchu: co sobie taka paniusia myśli o jego wizycie. Pewnie dopatruje się w tym czegoś niestosownego? Oczywiście nie wypada robić niczego, o czym nie można powiedzieć całemu światu prosto w oczy. Taką miał dewizę. Tymczasem on na razie nie może się chwalić tą znajomością, bo nie wie, co ludzie na to powiedzą. Przecież Lucyna, z powodu swego chłodu i dystansu, nie cieszy się najlepszą opinią. Jeśli nie zaakceptują Lucyny, on nie będzie się starał. Najbardziej pragnie się dziewczyny, którą wszyscy podziwiają. Miłość buduje się najlepiej na zachwycie.

Dalsze rozmyślania przerwała mu Lucyna. Dopiero przy pożegnaniu uświadomił sobie, że nie powiedział, po co właściwie przyszedł. Opowie innym razem. Teraz późna godzina. Gospodynie Lucyny wciąż trwają na posterunku. Coraz to przechodzą obok uchylonych drzwi, zerkając na nich czujnie, a pewnie już są śpiące. Pożegnał je uniżenie, jak chyba oczekiwały.

– Gdybyśmy byli po słowie – powiedziała za kilka dni Lucyna, przyjmując ton tamtych pań – mógłbyś u nas bywać… Oczywiście drzwi pokoju pozostaną uchylone i trzeba będzie zabawiać te damy rozmową… Inaczej tylko na kwadrans od czasu do czasu…

– Staroświeckie babsztyle – mruknął tylko Jerzy.

Nie pochwycił, o co jej chodziło. Albo nie chciał. Przyszedł zresztą do kawiarni podenerwowany. Milczał, gdy rozwodziła się nad grafiką nagich gałęzi w bieli mgły za oknem. Szybko odprowadził ją pod dom, narzekając na zimno. Wtedy zrobiła coś niewybaczalnego. Zamiast pożegnać go i wejść do bramy, szepnęła zdławionym głosem, że podejdzie z nim na przystanek. Wszak jeszcze nie tak późno, ale wieczór jeszcze długi. Oczekiwała, że będą dalej się przechadzać, bojąc się rozstać, co już się zdarzało, i z nim, i z kimś innym. Ale on ruszył ostro do tramwaju i wyglądał go niecierpliwie. Straciła odwagę go nagabywać. Pożegnał się w roztargnieniu i znikł w drzwiach wagonu. Ani się nie odwrócił.

Nie był ciekaw, co dalej będzie robić, jak wróci sama. Widocznie przekonał się, że ona naprawdę ma trudny charakter, że niezdolna do przyjaźnienia się z innymi dziewczętami ani z nikim. Przecież wie, jak jest nie lubiana. A tak się starała być przy nim lepsza. Gdyby tylko zechciał jej pomóc, na pewno stałaby się życzliwsza światu i kochana przez wszystkich, podziwiana. Spotkają się jutro na uczelni i znowu będą udawać obcych sobie znajomych. Tak jak postanowili, tylko czy dalej będzie to tym samym?

Udało się jej jakoś przemknąć pod kłującymi niemym pytaniem oczami gospodyń. Zostało do przebycia niekończące się popołudnie niedzielne. Dziś nie było możliwości skryć się w czytelni czy pokoju asystentów, co często robiła. Profesor i koledzy poczytywali to za chwalebną pracowitość. Nie znali prawdziwych pobudek. Albo udawali, że nie wiedzą. Zabrakło jej sił na wybranie się samej do kina. Wszystko to robiła dotąd i mierziło ciągnąć tak nadal. Niestety nie miała takiej koleżanki, żeby wpaść do niej ni stąd ni zowąd i beztrosko zburzyć jej uroczysty nastrój niedzieli. Z niechęcią spojrzała na czekające książki. Zawsze kochane, dziś, gdy coś innego zawiodło, stanowiłyby towarzystwo wymuszone. Na później odłoży też wiersz Emilii Dickinson, którym się zwykle pociesza:

„
Runęła wielka nadzieja.

Gruzy wewnątrz”

Zbrzydły jej wciąż te same pocieszenia. W tej chwili nie chciało się jej nic. Nawet podnosić się na duchu. Zbyt ciężko pchać ten dzień samej. Zapragnęła uciec w niepamięć i niemyślenie. Położyła się na łóżku. Naciągnęła na plecy róg kapy, skuliła się i natychmiast usnęła.

Obudziła się w ciemnościach. Powoli wracała do świadomości. Starsze panie poszły pewnie, jak w każdą niedzielę, na nieszpory. Wstała – o dziwo – wyswobodzona od smutku. Coś dziwnego było w takim zasypianiu na zawołanie. Coś jakby z hipnozy czy innej magii. Zdarzało się jej znajdować taką ucieczkę w sen, gdy już zupełnie nie miała sił znieść czegoś.

Dzisiejsze zdarzenie jeszcze nie bolało. Nic się przecież nie zakończyło. Tak jak się nie zaczęło. Podobnie było kiedyś z Jankiem, Łukaszem. Znała już coś w tym rodzaju. Była tym zmęczona. Nie bolało to. Skądże?! Tylko zabrakło jej sił. Czuła jedynie przygniatające zmęczenie. Czyżby to neurastenia po doznanym zawodzie? Być może. Ale nie podda się! Ma bardzo dużo do zrobienia. Za długo guzdrze się z habilitacją. Teraz skupi się tylko na tym. To nigdy jej nie zawiedzie. Praca naukowa to najlepsze schronienie dla takich, co im się nic nie klei.

Jednak i przypomnienie o pracy wcale jej nie poderwało. Spojrzała leniwie w lustro. Twarz miała rozmazaną, tępą, bez cienia inteligencji, jak u zdychającego karpia. Przed laty, gdy zdawała na studia i chciała wyglądać bardziej myśląco, poprosiła matkę o te jakieś kredki i pędzelki, jakich ta używała, ale odmówiła, że niby ojciec mógłby być temu przeciwny. Zresztą nie powinna się malować, bo zdobi ją sama młodość. Lucyna dotąd ma żal, że nie o to chodziło. Matka, piękna brunetka z ciemną oprawą oczu, może i nie musi się bardzo malować, ale ona jasna po ojcu potrzebowała bardziej uwydatnić rysy. Dotąd nie wie, jak to robić. Podejrzewa w tym jakieś sposobiki, Nagabywała o to swą gospodynię, ale ta używa jedynie pudru. A starsza pani, po siedemdziesiątce, co rano czesze długo swe siwe jak śnieg włosy w staroświecki kok
à la
Orzeszkowa, a potem obsypuje się taką warstwą pudru, że upodabnia się do widma.

Lucyna nieraz żałowała swego oddalenia od rówieśniczek, bo ze względu na wysokie zarobki ojca lekarza, ani stypendium, ani miejsce w akademiku jej nie przysługiwało. Niby przedkładała spokój swego lokum nad tamtejsze przeludnione zbieraniną usposobień pokoje, ale wiele by się od dziewcząt mogła nauczyć. Tylko one patrzyły na nią jakoś dziwnie. Coś podobnego widywała w oczach matki. Po rozwodzie mama zabrała sobie Jacka, ukochanego synusia, i wyjechała do nowego męża. Potem miała jeszcze dwie córki. Przy spotkaniach z Lucyną miała jej za złe, że to ona jeździ na co dzień z ojcem samochodem, a nie Jacuś, i on nie dostaje kilogramów pomarańczy i ma ciaśniejsze mieszkanie. A przecież Lucyna przywiozła mu taką samą torbę owoców, jak sama dostała, tylko Jacek musiał się podzielić z nowymi siostrami. Już wtedy, w szkole podstawowej, Lucyna poznała względność najprostszych rachunków. W rewanżu za to coś, nie wiadomo co, matka odmówiła, żeby ojciec zabrał Jacka na święta. W histerycznym przebłysku wysłała go potem do nich w ostatniej chwili, żeby i on zaznał lepszego. Całe święta był naburmuszony, a Lucynie okazywał szczególną niechęć. Taki pozostał. Nieśmiały, zamknięty w sobie. Kiedy się spotkają, nie bardzo mają, o czym rozmawiać.

Lucyna przywykła, że inni do niej nie lgną. Wyczuwa niechęć w przymrużonych ironicznie oczach, zjadliwych przytykach, odwracających się od niej twarzach. Nie wie dlaczego, ale tak jest. Tak ją traktuje otoczenie matki, koleżanki, nowa żona ojca, wiadomo – macocha. Jeden ojciec nie ma nic przeciwko niej, tylko złamany kiedyś rozwodem i ruiną rodziny, wypracował sobie minę nie zdradzającą uczuć. Wygląda, jakby był tylko przejęty swoimi pacjentami.

Od dawna widziała też nienawiść w oczach Błażeja, którego nazywali wszyscy „Akurat”. Ten starszawy już facet tak się już rozpanoszył, że nikt właściwie nie wie, czy on jest woźnym ich zakładu, czy gospodarzem. Szarogęsi się, jakby był dyrektorem. A nie daj Boże czymś mu się narazić. Widocznie ona mu w czymś uchybiła, choć niczego takiego sobie nie przypomina, bo wyraźnie mu podpadła. Ta jego paranoiczna zajadłość nabierała ostatnio rozmiarów morderczych. Bagatelizowała sprawę, bo wydawało się jej, że ludzie już tacy są – wszyscy z większą czy mniejszą domieszką nienawiści.

Jej też nikt lubienia ludzi nie nauczył. Myślenie pozytywne, życzliwość dla innych, były to dla niej pojęcia czysto teoretyczne. Oczywiście, chciała się poświęcać dla innych, tylko nie wiedziała, jak to robić. Wyczuwała i w tym tajemne „sposobiki”, nie potrafiła tego rozgryźć. Dopiero czyjś przebłysk serdeczności, nieco większa uprzejmość tak ją otumaniały, że zaraz gotowa była dać z siebie wszystko. Z przejęcia, z wdzięczności, roześmiana nienaturalnie zaczynała się przesadnie narzucać. To wywoływało popłoch. Mówili, że łasi się niczym kot. Zostawała sama z głupawym uśmiechem. Popadała znów w nieufność i sama o tym nie wiedząc, jeszcze ostrzej niszczyła czyjąkolwiek przychylność, każdy cieplejszy odruch.

Wobec chłopców długo miała opory. Żaden nie odpowiadał jej intelektualnie, a kiedy takiego spotykała – nic się nie kleiło. Zainteresowanie w jego oczach szybko gasło. Znudzony jej nadgorliwością godził się łaskawie na spotkania, by mówić o jej ulubionych książkach i teatrze, ale coraz rzadziej znajdował na to czas.

Tak było i z Jerzym. Okrutnie skazał ją dziś na puste popołudnie. I to w niedzielę! Na szczęście była już uodporniona przez ból, zaszczepiany jej tyle razy. Teraz czuła tylko głębokie znużenie. Znów będzie musiała udawać wobec wszystkich, że bardzo zapracowana śpieszy się z pracą naukową. Miała przynajmniej takie wybawienie. Żeby tylko pokonała ogarniające zmęczenie. Tak myśląc ponownie zasnęła.

*

Diabli nadali, że zadzwonił do tego inżyniera z fabryki, Leszka Witeckiego – złościł się sam na siebie Literowicz. Wypadało podziękować mu telefonicznie za oprowadzenie i czyniąc to bezwiednie, zaprosił go na jutro do domu. Prawdę mówiąc, nawet chciał poznać bliżej kogoś o wykształceniu technicznym. Zawsze był ciekaw, co taki myśli, co czyta i jak to możliwe nie być humanistą. Dziwiło go, że ktoś może nie pasjonować się tą dziedziną co on, a widzi coś w prozaicznych maszynach i pojmuje tajemnice niesamowitej fizyki czy elektroniki.

Odsunął zniechęcony notatki do powieści, gdzie wciąż dreptał pośród znanych mu na co dzień realiów, opisując naukowca humanistę i miłośnika ksiąg jak on sam. Wymyślony przez niego Rogóyski, postawny brunet o śniadej cerze i zielonych oczach, wyrastał na spełnienie jego marzeń. Miał wszelkie przymioty zewnętrzne i wewnętrzne, których jemu brakowało, bo był przystojny, pewny siebie, nonszalancki, władczy. Wypisz, wymaluj, bohater kiczowatego romansu. Rogóyskiego Olena, ta rozkapryszona egoistka, nie wodziłaby za nos. Za nim szalały piękne dziewczyny. On był trudny do zdobycia. Kacper tyle temu draniowi dokładał przymiotów, że w końcu sam zaczynał mu zazdrościć i nienawidzić. Taki mógł być amant filmowy, ale nie naukowiec, zgarbiony od siedzenia nad książkami i mrużący krótkowzroczne oczy za okularami.

Dla dobra powieści należało go bardziej uczłowieczyć, „odpodobnić” – jak to określał – od siebie. Rogóyski stawał się tak wspaniały, że Kacprowi było do niego daleko, miał tego świadomość, ale ciągle się łapał na tym, że się z nim utożsamia. Dlatego żałował mu ułomności i śmiesznostek, chronił przed nieszczęściami. Z tego powodu bohater stawał się bezbarwny, a opowieść nudna. Zło bywa bardziej wymowne. Lecz ile razy naznęcał się nad nim, zmiażdżył go, opluł, podważył dobre imię, zaczynał go żałować. Na nowo kreślił i darł kartki.

Za miękkie miał serce, by tworzyć wyraziste osobowości, pełne przywar i dziwactw, bardziej ekspresyjne, zatem ciekawsze. Z drugiej strony wiedział, że czytelnik przenosi słabości i potknięcia bohatera na osobę autora. Wtedy przerabiał go w poczciwinę Roga.

Ten był bardziej żałosny, bo prawdziwszy. Miał rude włosy i bladą cerę. On potrafił dla miłości do rozhisteryzowanej Oleny poświęcić wszystko. Porzucił dotychczasową sympatię, dziewczynę mądrą i poważną, a nawet to, co stanowiło sens jego życia: pracę naukową. Rzucił wszystko i pojechał za Oleną gdzieś na koniec świata, bo ona udzielała się w prowincjonalnym teatrzyku amatorskim, przy domu kultury. Trochę grała na pianinie. Próbowała zostać aktorką, ale jej nie przyjęli. Mawiała, że ma artystyczną naturę i tylko to musi robić. Sama nie wiedziała, że najbardziej pragnęła być podziwianą na scenie. Dotąd podziwiali ją zakochani w swej jedynaczce rodzice i każde męskie oko. Miała tego świadomość. Bez podziwu nie mogła żyć. Łaskawie zgodziła się by zakochany w niej „Słonecznik” też mógł ją adorować. Nie przyszło jej do głowy, że on rezygnując z kariery naukowej, stracił najwspanialszy cel życia. Czy miłość może starczyć jako cały sens życia, jedyny cel? Czy warto aż tyle poświęcić dla kobiety?

Należało to jakoś usprawiedliwić i Kacper musiał nieco skorygować wizerunek Oleny. Okazała się nie tak demoniczna. Wprawdzie lubiła podbijać serca mężczyzn, lubiła być uwielbiana, ale to z powodu jej wielkiej wrażliwości artystycznej, co nieomal doprowadziło ją do choroby nerwowej. Słyszała to, czego inni nie byli w stanie usłyszeć, aż biedny Róg musiał biegać po dachach sąsiednich bloków, żeby ukradkiem wyłączać wentylatory przy kominach, których ruch ona odbierała, jako hałas nie do wytrzymania. Widywała też to, czego nikt nie widział, czego wcale nie było, bo ktoś to wreszcie określił jako halucynacje. Róg – ten „Słonecznik” – poświęcił się ze wszystkim jej opiece. W zamian miał u boku najpiękniejszą kobietę, której wszyscy mogli mu zazdrościć.

Ona, kiedy było z nią lepiej, w przypływie nastroju, grywała mu wieczorem tęsknie na pianinie, a świece rzucały migocące blaski na jej rozmarzoną twarz. Ten obrazek nie był wcale ukłonem w stronę czytelnika, czy sentymentalnej czytelniczki, gdyż Kacper, jako początkujący autor, starał się dać z siebie wszystko co najlepsze, nie bacząc na oczekiwania odbiorcy. To po prostu był ironiczny kontrast dla świata ducha, który Róg, odchodząc z uczelni, porzucił. A może, powodowany współczuciem dla niego, Kacper użyczył mu coś z własnych wspomnień, bo to jego w początkach małżeństwa Kazia wzruszała i koiła muzyką w podobnej scenerii.

Kacper sam się dziwił, że potrafił wymyślić taką fabułę, bo z książek, pośród których spędzał życie, czy z biografii podobnych do niego pracowników dydaktyczno-naukowych nie za wiele czerpał pomysłów. Ale nie było to wyssane z palca. Nie powstało wyłącznie w jego głowie. Słyszał podobne historie w akademiku i na imieninach którejś cioci, nawet w tramwaju czy pociągu. Pokazywano mu z daleka puszących się dziwkarzy. Z powodu takich dziewczyny się truły. Widywał też smętnych, zgarbionych frajerów, którym życie przysłoniła zła dziewczyna. Takie sprawy lubiano wałkować. Nawet na uczelni. Docent Foremniakowa nieraz, pomiędzy jednym a drugim wykładem, schodziła piętro niżej, by im przekazać smakowite anegdoty, jakich się nasłuchała od studentek, od przyjaciółek, a nawet swej gosposi.

Tylko, żeby obraz godnego litości Roga nie stał się ckliwy, jak w kiepskim romansie, należało głębiej uzasadnić postępowanie bohaterki, bohatera, zaglądając im w głąb duszy. Dzięki temu ten lebiega Róg stawał się podobny do każdego mężczyzny, który czasem pozuje na bezczelnego łobuza, a w gruncie rzeczy czegoś tam się boi, coś kocha nadaremno i wcale nie jest tak pewny siebie, a zranić go nietrudno.

I znowu, wbrew intencjom, bohater – tym razem Róg – upodabniał się do autora. Przede wszystkim dlatego, że pokazywał go od środka, gdzie tkwi pestka lęku i bólu. Każdy w sobie taką skrywa. Udaje innego, a w głębi duszy jest wystraszonym, nieśmiałym człowieczkiem.

To nasza skóra oddziela to, co na pokaz, co zewnętrzne, pozytywne, prospołeczne, wyważone i uładzone – czym Kacper chciał być i czym obdarzał Rogóyskiego – od wstydliwego wnętrza pełnego niepokoju, żalu, rozpaczy, żenujących kompleksów i przywar. Ten podskórny bałagan Kacper dzielił z Rogiem pospołu. I tak szamotał się pomiędzy bliskim jego serca ideałem – Rogóyskim, a niestety podobnym do siebie – Rogiem, którego mu było żal.

Tak, rzeczywiście miał zbyt miękkie serce, by tworzyć wyraziste osobowości, pełne przywar i dziwactw, bardziej ekspresyjne, ciekawsze. Ratunkiem przed tym byłoby wymyślenie kogoś całkiem od siebie odmiennego. Potrzebny mu był ktoś bardziej przeciętny, z kim by się nie chciał utożsamiać, ani być takim, ani go żałować. Ktoś naprawdę z krwi i kości, ale inny od niego. Tylko nie naukowiec, nie aptekarz, jak Dórdziołkowie, nie zacny urzędnik, jak wielu z rodziny Kazi. Cóż, Kacper za mało znał innych ludzi. Wtedy pomyślał o inżynierze, poszukał jego numeru telefonu i za chwilę byli umówieni na jutro.

Tylko odłożył słuchawkę, żałował. Gdyby się od razu nie połączył, zamiar ten by minął, jak różne niedowarzone pomysły. Gdy wspomniał o zaproszeniu razem z nim żony, Witecki wymruczał, że przyjdzie sam.

Kazia, najpierw zaskoczona, szybko zabrała się do przygotowań, jakich pora wizyty i osoba zaproszonego wymagała. Cieszyła się na nieoczekiwane urozmaicenie. Kacper nigdy nie zapraszał nikogo, jeśli nie było to naprawdę konieczne. Imprezy towarzyskie, w jakich uczestniczyli, były niemal obowiązkowe i nie zawsze przyjemne dla niej.

– Chcę się mu przyjrzeć, bo nie znam takich jak on – oznajmił.

Zabrzmiało to nieswojo. Obawiała się, że mąż, całkiem nieżyciowy, tak właśnie postąpi i uczyni ze swego gościa obiekt obserwacji, zaatakuje go niestosownymi pytaniami albo będzie milczał, jakby gość był zabawiania niegodny. Musiała uchronić Bogu ducha winnego człowieka. Tym staranniej się przygotowała.

Przejęta, postawiła zaraz przed nieco ceremonialnym na początku Witeckim to, co dało jej się zdobyć w czasach kryzysu: śledziki w śmietanie, jajka z sosie tatarskim, wędlinę. Potem miała być zapiekanka z selerów, a na deser kawa mrożona i ciastka z rodzynkami. Kacper nalewał wino. Siedzieli w trójkę. Dziewczęta siedziały w drugim pokoju, zajęte lekcjami.

Witecki zaproponował, żeby mówili sobie po imieniu i Kacper, o dziwo, bardzo się tym ucieszył. On, zwykle sztywny i na dystans, wprawił tym Kazię w osłupienie. Odtąd rozmowa potoczyła się żwawiej. Leszek powiedział, ile ma lat i że jest rozwiedziony. Zabrał się teraz z apetytem do jedzenia.

– Trzy lata mniej niż ja – wyrwało się Kazi na wiadomość o jego wieku, a Kacper zgromił ją oczami. Ona, przewidując, jak będzie ją potem krytykował, co zazwyczaj się sprawdzało, wzmogła swą uprzejmość, żeby rozruszać gościa i mieć choć teraz dobry nastrój, a może wciągnąć w to i Kacpra. Ale on z przyganą w oczach wobec jej wylewności teraz zamilkł i tylko obserwował Leszka z boku.

Miała wrażenie, że robi to okiem ludożercy, jakby chciał mu skraść twarz do tej swojej wymęczanej powieści. Ożywił się ponownie, gdy rozmowa zeszła na zagraniczne wojaże. On wyjeżdżał tam nieraz z uczelni w celu zapoznania się z działalnością instytucji naukowych, bibliotek, muzeów. Leszek poznawał te kraje od strony ulicy z jej architekturą, zabytkami, sklepami i ludźmi. Prześcigiwali się, kto poznał więcej. Zaniepokojona Kazia musiała przerwać tę głupią licytację. Spytała, z kim tam jeździł. Leszek zachmurzył się i po chwili odparł:

– Ostatnio sam. Już po rozwodzie.

– Miałam na myśli instytucję… Biuro podróży – jąkała Kazia. Nie chciała być niedelikatna. Leszek sam ją wybawił, chwaląc ciastka z rodzynkami. Zabrał się znowu do nich.

Dalej rozmowa potoczyła się z oporami. Usiłowali omijać niewiadome obszary, które mogły okazać się bolące, gdyż się jeszcze mało znali. Kazia współczuła Leszkowi, że mu się nie ułożyło. Porzucony? Nie. Jest przecież szalenie atrakcyjny. Na pierwszy rzut oka to tylko wysoki, długonogi szatyn, i do tego z brodą! Ale coś kryje się w jego spojrzeniu. Oczy gorzeją mu nieustannym zaciekawieniem. „Każdy rozmówca pragnie być obiektem tak żywego zainteresowania” – myślała Kazia. „Z takim kimś nie może być nudno”. Momentami spojrzenie mu gasło, zasnuwał je cień rezygnacji, kiedy wspomniał o rozwodzie. Za chwilę promieniował zachwytem. Było to doprawdy wzruszające. Kazię z przejęcia bolały skronie.

Nagle zaczął się żegnać. Z rozpaczą pomyślała, że nic już więcej się dziś nie wydarzy. Po jego wyjściu Kacper pogrążył się w swych papierzyskach. Zaczęła zbierać ze stołu filiżanki i talerzyki, a kiedy Jagoda poprosiła o przepytanie ze stówek angielskich, odbębniła to w roztargnieniu, byle zbyć, i poleciła córkom pozmywać naczynia. Sama zamknęła się w łazience.

Zabrakło jej cierpliwości do pchania wszystkiego zwykłym torem. Zapłakała bezgłośnie przed lustrem. Nawet nie wiedziała dlaczego.

*

Przyjechała Czarna. Literowicz zobaczył ją, kiedy opuszczał salę wykładową. Z daleka na tle barwnego tłumu studentek wyróżniała się żałobna barwa jej sukni i włosów. Innej jej zresztą nie pamiętał, lecz tym razem czerni tej zdawało się być więcej. Pogłębiała to żółtość udręczonej twarzy. Domyślił się, zanim zaczęła mówić, że matka jej odeszła.

Przy składaniu kondolencji wyrwało mu się coś niekonwencjonalnego:

– Chciałbym, żeby pani już nie była taka smutna…

– Smutna? Już nie! To zresztą za małe słowo – oznajmiła twardo. – Jestem już spokojna. Zetknęłam się z nieuchronnym i stawiłam temu czoła. Odtąd nie ma tak wielkiej rzeczy, która by wzburzyła moje emocje. Wszystko wydaje się mało ważne. Nic godnego zabiegów. Mimo to, wróciłam tutaj jak obiecałam. Przyrzekłam też mamie, że dołożę starań, by coś osiągnąć, podjąć się czegoś ważnego. Mama powtarzała z uporem, że trzeba od życia żądać więcej. Więc jestem.

Nie wiedział, co powiedzieć, ale miał nadzieję, że nie znalazła czasu, by zapoznać się z jego powieścią. Odczuł ulgę z odroczenia wyroku. Zła wieść nie powinna się śpieszyć!

– Tylko ja niewiele poczyniłem w pani sprawie. Najtrudniej z mieszkaniem…

Właściwie mało się starał. Więcej rozmyślał, jak ona oceni jego powieść. Żeby zagłuszyć swój egoizm zaprosił ją na piątą na „KL”.

Czarna spojrzała strapiona na zegarek. Do piątej nie miała co ze sobą zrobić, więc poprosił ją do gabinetu, który dzielił z docentem Jurkiem Wejlinem, a ten miał dziś zajęcia przed południem. Usiadła naprzeciw jego biurka. Od czasu do czasu ktoś tu zaglądał z pracowników albo studentów i widział, jak długo rozmawiają. Czarna nie była zbyt ładna. Daleko jej było do wystrojonych studentek, a na twarzy, bladej i wymizerowanej, miała wypisane, że zajmuje ją wyłącznie duchowa strona egzystencji, którą karmi się w bibliotekach.

Przełączył telefon na pokój asystentów, żeby tu nie przeszkadzał i zachęcił Czarną, by opowiedziała o sobie więcej. Na razie zaczepiła się w bibliotece, u siebie na prowincji. „Zajęcie niewątpliwie szlachetne” – skomentował w myślach. – Lecz nie na miarę jej aspiracji. Wystarczy znajomość liter, aby odszukać żądaną książkę. A takie „na razie” na prowincji znaczy „na zawsze”. Ona tymczasem opowiadała z przejęciem, jak dokłada starań, żeby przychodzące po romanse panie poszerzyły krąg swoich lektur, jak podsuwa młodzieży rzeczy ambitniejsze niż sensacja i fantastyka, jakie kupuje nowości.

Przypomniał sobie pracę magisterską Czarnej. Pisała o znaczeniu dla twórczości Roberta Musila jego wykształcenia psychologicznego. Subtelnie to wypunktowała.

– U nas w domu dużo się czytywało – ciągnęła swą opowieść Czarna. – W niedzielę po południu tradycyjnie na głos Mickiewicza. Mama nieraz wspominała, jak na pensji rozpoczynały odrabianie lekcji od odczytania na głos ballady
To lubię
.

Ta pełna duchów i straszności ballada wywoływała w dziewczętach dreszcze. Trzymane w rygorze przez zakonnice łaknęły czegoś, co podnieca wyobraźnię. Tak bardzo się tą balladą epatowały, że w nocy zaczął się pojawiać w ich sypialni duch. Widywała go śpiąca najbliżej drzwi. Budziła wszystkie zastrachanym, jakby ze studni krzykiem, bo zaledwie wyjrzała spod kołdry, zobaczyła i szybko się przykrywała z głową. Co noc powtarzało się: „O, znowu stoi!”. Żadna nie odważyła się spojrzeć. Zakrywały szczelniej głowy. Omal się dusiły. Tylko ta jedna widziała i opisała zjawę jako siwego pana z wąsami w tużurku. Wtedy inna, powiedziała, że tak wyglądał w trumnie jej niedawno zmarły ojciec. Ta, której się pojawiał, nigdy go nie widziała, a wyrządziła tamtej krzywdę, narobiła na nią plotek. Czyżby duch przychodził zemścić się za córkę? Mama z upływem lat miała wątpliwości. Były to zapewne początki psychozy, urojenia, spotęgowane poczuciem winy. Tak zresztą ubranych chowano wtedy i innych. Ale jej straszny krzyk powtarzał się noc w noc. Aż po świętach więcej do szkoły nie wróciła.

– Mama uwielbiała Mickiewicza. Powracała tak do młodości, gdy jako wiejska nauczycielka, odcięta od świata błockiem albo śniegiem po pas, czytywała wieszcza w długie wieczory przy lampie naftowej. Dlatego i po latach, z nadejściem zmierzchu, kiedy za oknem siąpił deszcz albo zasłona białych płatów odcinała widok, zapalała w lichtarzu świece i czytała na głos. A kiedy któraś się wypalała, powtarzała za dziewicą z Dziadów:

„
Świeco niedobra,

Właśnie pora było zgasnąć

I

nie mogłam doczytać

…

Czyż podobna zasnąć?”

– Deklamowała Mickiewicza wiejskim kobietom podczas darcia pierza, uczyła wierszy ich dzieci. Tam byli jej najwdzięczniejsi słuchacze. Dużo też razem śpiewali. Szczególnie na weselach, gdzie spraszano całą wieś.

Niestety ten szlachetny zwyczaj wspólnego śpiewania i czytania na głos, co kultywowano niegdyś w niejednym domu, zburzyła telewizja. Coraz rzadziej czyta się książki na głos, zaczyna brakować czasu na czytanie, a co gorsza wielu zapomina, po co się właściwie czyta.

– Teraz widzę – powiedziała głośno – że tak się zaczęło umieranie naszego domu. Od stołu.

Najpierw przeniesiono się na wygodniejsze fotele, by oglądać telewizję. Książki ze stołu przewędrowały na niski stolik obok. Na nim stawały filiżanki z kawą. Najdłużej wierny stołowi pozostał
Pan Tadeusz
. Leżał tam nadał, choć rzadziej otwierany. Stojący pośrodku pokoju stół trzeba było przesunąć pod ścianę, by nie zasłaniał ekranu. Lampa u góry już go nie oświetlała. Stół stracił swą ważność. Już nie przy nim skupiało się życie rodziny. Przy nim jadało się tylko niedzielny obiad, gdy inne posiłki szybko w kuchni. Jej mama długo do celebrowanego w niedziele obiadu zapalała świece, dodając ich migotanie do światła elektrycznego. Ale często wypalały się samotne, a oni oglądali film w telewizji. Dostrzegano dopiero gdy gasły, co wywoływało dwa słowa komentarza: „Świeco, niedobra…” i nic więcej. Podczas posiłku zamiast, jak dawniej, koncentrować się na talerzach i pogawędce, wszyscy odwracali głowy w kierunku telewizora, bo coś tam leciało i każdy śpieszył się z jedzeniem, żeby zamienić miejsce na dogodniejsze do oglądania.

Mama martwiła się, że przedkładają obrazki nad piękne słowo. Jednak lubiła programy o zwierzętach egzotycznych, a najbardziej o odległych miastach, ich architekturze, zabytkach, muzeach. O życiu codziennym tamtejszych mieszkańców. Sama nie zdołała zobaczyć tego na żywo. Pod koniec życia powtarzała uparcie: „Mnie los nie kochał, ty musisz więcej od życia żądać!”. Miała na myśli przyjemności, ciekawe przeżycia, nawet sławę. Powinno się o to wszystko bardziej zabiegać. Wcześniej tego nie wiedziała i dla siebie nie żądała nigdy nic. Zbyt późno zrozumiała, że trzeba też walczyć o szczęście. Ją uczono, iż o to się nie zabiega, bo szczęście przychodzi samo przy jakiejś okazji albo wcale. Córce też wpoiła, by dużo wymagać od siebie i mieć odwagę wybierać wyboiste drogi. I że najważniejsze: poświęcać się dla innych.

Czarna zamilkła, zagłębiła się we wspomnieniach, których nie chciała powierzać docentowi. Matka, jako najstarsza, wcześnie zaczęła pracować jako wiejska nauczycielka, by pomagać wszelkimi sposobami rodzeństwu. Pokształcili się bardziej niż ona, pozakładali rodziny. Rodzeństwo rozdrapało dom po rodzicach, wszelkie dobra i pamiątki, obiecując niejasno ją spłacić. W końcu zabrakło u nich miejsca dla niej – starszawej panny, wariującej na punkcie książek. Patrzyli bez entuzjazmu, kiedy zjeżdżała na wakacje. Natrząsali się z jej dziwactw. Składała coraz krótsze, nieśmiałe wizyty i nieświadoma praktycznej strony życia, egzaltowała się książkami, szkołą, zachwycała dziećmi, które uczyła, i dalej dziwaczała. Późno odkryła, że inni wcale czyjegoś poświęcenia nie potrzebują, ale je wykorzystują, jako coś sobie należnego. O należny sobie grosz nigdy się nie upomniała. Wyszła za mąż za równie samotnego nauczyciela, idealistę. Schorowany, wymagał opieki i przy niej wydobrzał. Stworzyli udaną rodzinę, pobłogosławioną – jak się to mówi – dzieckiem.

– Mama każdego roku bardzo przeżywała – wróciła do swych zwierzeń Czarna – gdy opuszczały szkołę kolejne roczniki absolwentów, jakby odchodziły jej własne dzieci. Niestety pod koniec jej kariery szkolnej wygryzła ją przyniesiona w teczce dyrektorka, pyskata działaczka „po kursach”, która wszystkim uczącym podważała przygotowanie „merytoryczne”. Czepiła się tego słowa, bo brzmiało tak mądrze. Gdy proszono o sprecyzowanie zarzutów, trajkotała ze złością, że lepiej było nie pytać. Nie miał kto stanąć w obronie mamy, bo wszyscy byli zastraszeni. I ta „zasłużona” dotąd się w szkole panoszy.

Literowicz milczał, a Czarna się rozgadała.

– Mama zawsze uczyła kochać jak najwięcej, wszystko i wszystkich. Wpajała umiejętność poprzestawania na małym i wydobywania z tego maksimum wartości. Nauczyła mnie lubienia. Uwrażliwiła na ludzi i piękno. Dopiero pod koniec to zatraciła. Pierwszym zwiastunem gaśnięcia naszego ogniska domowego, co zrozumiałam później, było wypowiedzenie po raz pierwszy przez mamę słów „nie lubię” w stosunku do czegoś, co zawsze uwielbiała. Później powtarzała to częściej. Ona – tyle kiedyś mająca do lubienia, entuzjastka pracy pedagogicznej, kochająca książki, uczniów i swój dom – ujawniała nagle niecierpliwe zniechęcenie. Poddała się temu, z czym całe życie walczyła. Schorowana powtarzała to swoje „nie lubię” ze szczególnym naciskiem. Jakby chciała się w ten sposób odzwyczaić od życia, wmawiając sobie, że tego świata lubić nie warto. „Co tu lubić, los dał mi niewiele, powinnam żądać więcej, dużo więcej!”. W końcu raz po raz kazała mi przyrzekać, że ja będę od życia żądać więcej. Nie rozumiałam jej. Ale jej pierwsze „nie lubię” odnosiło się do świąt. I to do Bożego Narodzenia, uwielbianego w naszym domu. Wcześniej – cały adwent – robiła z uczniami łańcuchy na choinkę, kolorowe ptaszki i pajace, żeby dzieci miały radość. A jak śpiewała kolędy! Jedne zawodziła lirycznie, aż serce drżało, inne, te pasterskie, wykrzykiwała łobuzersko. Ojciec akompaniował jej na skrzypcach.

Czarna znowu zamilkła, nie chcąc głośno opowiadać o czymś, co dławi głos i wywołuje drżenie w klatce piersiowej. Pragnęła wszystkim po kolei opowiedzieć, jak niezwykłą osobowością była jej matka, ale bała się, że nie zdoła tego ująć słowami. Na samo przypomnienie świąt ona, taka higienicznie rozsądna, gotowa była zapłakać. Któż potrafi wydobyć tyle co mama nastroju z każdego momentu odświętności. Uczyła zauważać migotanie świec na wigilijnym stole i na choince, i rzucane przez nie cienie, poruszające się na suficie. To czyniło mniej strasznym ten czas, kiedy noc obejmuje władaniem świat i bywają dni, że zaledwie koło południa półmrok się rozjaśnia.

– „Kiedy patrzę na śnieg, opadający powoli wielkimi płatami, jakby tańczył – mawiała mama – wydaje mi się, że to niebo osuwa się ku ziemi i przyklęka”.

Czarna zapatrzyła się za okno, a Literowicz nie przerwał jej ni słowem. Po chwili podjęła:

– Mama nieraz ciągnęła do okna, by pokazać misterny rysunek gałęzi, wyłaniających się z mgły, albo drzewa oblepione śniegiem w poświacie księżyca. Piękny jest również listopad w półcieniach szarości, przymglony z żółtymi światłami latarń i okien. To odpowiada mej żałobie i… odżywającej nadziei. Lubię nawet szarugę listopada. I nie myślę: szkoda, że mama nie widzi, ile w tak pieskiej pogodzie piękna, bo wiem, że widzi je stamtąd, gdzie mogła odzyskać swoje lubienie…

Literowicz spojrzał w okno, by zobaczyć to, o czym Czarna mówiła, ale widok zasłaniały kamienice po drugiej stronie ulicy i drzew tu nie było. Nagle powiedziała:

– Przeczytałam pana powieść. Ten fragment, co mi pan ostatnio dał.

Tu urwała niczym wyrafinowany oprawca podczas tortur i zaczęła szukać czegoś w przepastnej torbie. Wreszcie położyła tę jego teczkę z maszynopisem na stole i odkaszlnęła. Potem bez końca przerzucała kartki notesu. Kacper ścierpł, zdany na wyroki tej sawantki o kolącym intelekcie. Gotów był w tej chwili, jak Piotr apostoł, wyprzeć się po trzykroć wszelkich związków z powieścią, którą gryzmolił w mękach, choć i w uniesieniu. Zapragnął zniszczyć ją zaraz, kartkę po kartce. Podrzeć wszystkie jednym pociągnięciem, żeby nie było nad czym się znęcać. Nie ma powieści i nie będzie! Nie zależy mu na czymś dalekim od doskonałości. W tej dziedzinie ma prawo istnieć tylko rzecz najwyższej wartości, przed którą krytyk uklęknie. Najmniejszy cień niedoskonałości ją unicestwi. Czekał z zaschniętym nagle gardłem, usiłując przełknąć ślinę, jak Czarna będzie to jego ukochane dziecko ciąć na kawałki, bo jest za brzydkie. Wreszcie Czarna dokończyła litościwie:

– Ten fragment jest nawet niezły… Mam tylko parę zastrzeżeń. U innych zaraz by pan to wychwycił, ale własnej twarzy się nie widzi. Postaram się być zwierciadłem… Ta powieść jest zanadto, jak to mówią z angielska, sophisticated, a więc nazbyt uczona, wytrawna, sucha, język jej zanadto abstrakcyjny. Za dużo długich wyrazów, obcojęzycznych i naukowych terminów. Wygląda, jakby chciał pan upchnąć w tekście wszelakie mądrości, jakie w życiu zdobył. Daje to niestrawny natłok erudycji. A postacie – zgodnie z etykietką krytyki – papierowe, bezkrwiste… Roi się od mózgowców. Same mózgi, bez ciała, bez twarzy! Niewiele przeżywają, nic nie czują. Nie zna pan innego życia, tylko ładowanie i wyładowywanie mózgu? Pana bohaterowie nie przeżywają żadnych przygód. Głównie rozmyślają. Nawet, jeśli kochają, to mózgiem.

– Coś w tym chyba jest – wyszeptał pokornie Kacper. – Ja często myślę o mózgu… Taki jest też mój bohater. Pośród takich się obraca. Ale jakież to przygody może mieć zwyczajny człowiek w czasach kryzysu? Tylko wewnętrzne. Czyli myśli. Ale pani przecież też jest mózgowcem!

– Dlatego ja nie piszę powieści.

– Wersja, którą pani dałem, już przerobiona – wyjąkał w rozpaczy. – Bohater zmieniony i ten ma w sobie więcej życia. Marian Róg kocha i cierpi.

– Zatem będzie to romans.

– Nie, samo życie.

*

Dziewczęta patrzyły na Czarną wyczekująco. Co im dzisiaj powie? Na razie szeptała z Literowiczem. Po rozmowie z nią załatwił kilka telefonów, pogadał z kim trzeba i mógł już zapytać ją, czy zechce zostać pomocniczym pracownikiem naukowym, czyli asystentką. Będzie tylko musiała zamienić mieszkanie po rodzicach z kimś tutaj. Na propozycję asystentury oczy rozbłysły jej na moment, ale zaraz zgasły. Pokręciła wolno głową.

– Nikt nie zgodzi się na taką zamianę – powiedziała. – Kto by zechciał wyjechać stąd na prowincję? A kupić tu mieszkanie to marzenie ściętej głowy. Tu lokale dużo droższe.

– Jeszcze popytam – obiecał nieco urażony. – Proszę być w kontakcie…

Słuchała owych mdłych obietnic obojętnie, a jemu było przykro, że nie zmienił jej twarzy błysk nadziei. Widocznie mu nie dowierza.

Z taką samą miną słuchała za chwilę dziewcząt czytających swe wiersze i fragmenty prozy. Kiedy ostatnia skończyła czytać i zapadła cisza, zerkały na nią niespokojnie. Wreszcie zaczęła:

– Wybaczcie mi, że się wtrącam, ale każdy lubi dawać rady i każdy ich potrzebuje. Tylko wypełniać ich się nie chce… Teksty, których wysłuchałam są niezłe. Na ogół miłe. Dają uspokojenie. Ukazują niedostrzegane piękno. Afirmację życia. I wiarę w człowieka. Tylko, drogie moje, to nie ta epoka! Już przed wojną Irena Krzywicka zwalczała metaforyzm, taką wyszukaną liryzację języka. Domagała się zintelektualizowania prozy, jak u Prousta, Manna czy Wellsa. Poparła ją Stanisława Przybyszewska, głosząc, że pisarz ma kształtować nowe światy poprzez uniwersalizm i scjentyzm, czyli oparcie w nauce. Prawdziwa proza idzie w tym kierunku. Literatura współczesna ma ostrą, odpychającą ekspresję. Nie pochylajcie się nad kwiatkiem, ptaszkiem, ale pokażcie mięso życia, to, co poraża. Niektóre z tekstów miały pozór grozy, ale horror był tu sztafażem, a nie rzeczą samą w sobie, płynącą z określonej filozofii. Jesteście, zbyt uprzejme i subtelne. Bądźcie okrutne! Nie omdlewająco neurotyczne.

– W obecnych czasach potrzeba ukojenia, afirmacji – wyrwał się czyjś nieśmiały głosik, ale Czarna ją zakrzyczała:

– Po nieludzkiej epoce krematoriów i ludobójstwa, inne już tematy, inna ekspresja, inna poetyka, bo trudno mamić nas bajeczkami. Musi być ostro! Odpychająco! Bezlitośnie!

– Czasami chce się o tym zapomnieć…

– Może tak, może nie – ucięła Czarna – bo cóż nam życie codzienne niesie? Co pokazuje telewizja? Trzęsienia ziemi, katastrofy lotnicze, wojny, przemoc, terror, głód. W Afryce susza, umierają dzieci. U nas, co dzień wyższe ceny, kolejki po wszystko. Na dobranoc program milicyjny
997
o morderstwach i napadach bandyckich. Ogarnia przerażenie ile w istotach ludzkich okrucieństwa, takiego nieludzkiego, ile zwyrodnienia. Ale
Telewizja nocą
prowadzona przez Małachowskiego i tę miłą panią, chyba Sieroszową, jest doskonałą lekcją humanizmu. Ukazuje heroizm w pokonywaniu cierpień i przeciwności losu.

– Mamy więc powtarzać, że wszędzie bezmiar cierpienia – przestraszyła się sympatyczna blondynka. – Czyżby została nam tylko groteska, ironia i happening? – zwątpiła druga.

– Więc tylko postmodernizm?

Głos musiał wreszcie zabrać Literowicz. Dotąd tylko się uśmiechał, zadowolony, że ktoś inny wyręcza go i udaje mu się unikać ranienia dziewcząt krytycznymi uwagami. Nie znosił być okrutnym. Niech to robią inni, których aż język swędzi, żeby wyzwolić z siebie sadystyczne popędy, uleczyć własne kompleksy. Taki choćby Jurek Wejlin.

Literowicz, choć przez skórę wyczuwał, jak się pisać nie powinno, i bardziej to wiedział, niż jak się powinno, bo pewnie miał naturę krytyka, nie był krytykiem z zawodu i nie potrafił ubierać tego w słowa. To go odstręczało. Wolał pomagać innym, by coś stworzyli, niż podcinać im nogi. Jeśli tylko miał do tego okazję, skwapliwie zachęcał, chwalił, udzielał praktycznych rad. Ale cierpiał, ile razy musiał powiedzieć coś przykrego. Miał w sobie jakiś lęk powstrzymujący go przed robieniem komuś przykrości. Krył się z tym, a głośno mawiał, że człowiek na poziomie nie robi z siebie oprawcy. Sam wolał tworzyć nowe wartości, badać coś, opracowywać, pisać sążniste syntezy, eseje. Tak, lepiej wiedział, jak się pisać nie powinno, niż jak się powinno. Inaczej sam bez problemów tworzyłby arcydzieła. Zresztą własnych potknięć, tak jak własnej twarzy, nie można zobaczyć.

Aby więc zatrzeć niemiły zgrzyt po wypowiedzi Czarnej, zaproponował dziewczętom ćwiczenie wyobraźni. Klasnął w dłonie, a kiedy rozemocjonowane uciszyły się, zaczął:

– Zamknijmy teraz oczy i wyobraźmy sobie, że jesteśmy Guliwerem. Stańmy się nim na moment. Tym wielkim w krainie liliputów. Teraz zapędźmy napotkanego ludzika do klatki i popatrzmy na niego okiem Guliwera-olbrzyma. Popychajmy go. Kłujmy szpilką. Wystawiajmy na próby. To poszturchiwanie ludzika jest właśnie pisaniem. Pochylmy się nad klateczką z wymyślonym przez nas bohaterem. Ileż możliwości ma Guliwer kreujący!

Twarze na sali pojaśniały. Pewnie cieszyły się, że jednak są sposoby, metody, ćwiczenia, teorie, żeby nauczyć się pisać i wiersze, i powieści. Wystarczy wymyślać, ile dusza zapragnie.

Literowicz czytał z ich fizjonomii odbicie własnych doznań. I jemu na początku wydawało się to łatwe. Poczucie to czasem wracało, by szybko przemieniać się w zniechęcenie. I teraz oczy dziewcząt zaczęły gasnąć. Ogarniał je strach, że skoro tyle możliwości, to o czym pisać? Nawet nie pomyślały, że jeszcze trzeba mieć dla kogo pisać. On o tej konieczności już wie.

– A kiedy Guliwer trafi do krainy innych dziwaczności? – zapytała nagle siedząca najbliżej i jakaś z tyłu odparła od razu:

– To będzie postmodernizm.

– Ciekawe to wszystko – powiedziała ni z tego ni z owego Czarna mniej już pewnym głosem. – Tylko ja ciągle się zastanawiam nad rolą sztuki wobec bezmiaru cierpień. Trzeba umieć się z tym zmierzyć… Każdy pragnie radości, szczęścia, afirmacji życia, ale i tak podąża do smutku. I w końcu do niego odchodzi… ostatecznie… Tu się załamała i płacząc wybiegła z sali.

Dla dodania dziewczętom otuchy Literowicz sięgnął do swych notatek o genezie pomysłu twórczego. Od kilku tygodni nosił wszędzie ze sobą zielony notes, gdzie spisywał wypowiedzi, dotyczące powstania utworu. Odszukał wypowiedzi Saganki, jak powstała jedna z jej powieści:

„Zazwyczaj jest jakaś scena, jakiś krajobraz, pogodne niebo lub słota, coś tkwiącego w atmosferze, coś absolutnie bez związku z właściwym przedmiotem, coś, co wyzwała tkwiący we mnie talent. Moja pierwsza książka zaczęła się od opisu domu, widoku słońca, lata, później już słowa potoczyły się gładko. Druga od błysków słońca w kawiarnianej szybie. Zachowałam to w sobie. Trzecia jest historią ludzi rozpaczliwie poszukujących czegoś i nie mogących natrafić na ślad; miałam przed oczyma postać człowieka, który wchodzi późnym wieczorem do kawiarni, miałam wrażenie jakiejś grozy, która unosi się nad ludźmi, siedzącymi nocą w małych barach.”

Skończył i pomyślał, że te dziewczyny z innego pokolenia i pewnie nic nie słyszały o Fran¸coise Sagan, francuskiej pisarce, która zasłynęła, pisząc powieść w wieku lat dziewiętnastu. Ale one siedziały rozmarzone.

– Popatrzmy na naszą ulicę! – zawołał, chcąc je zbudzić.

Jeszcze chwilę trwały nieporuszone. Potem, jedna po drugiej, zaczęty odwracać się ku oknu. Ulica, oświetlona ponuro rzadkimi latarniami, z wielkimi połaciami pustych murów, uwydatniała bezdomność zagubionych tu z rzadka przechodniów.

– Inaczej byłoby – wyjaśnił Literowicz – gdyby przyciągały oko jasno oświetlone wystawy sklepów, jaskrawe neony. A tą ulicą każdy przemyka byle prędzej znaleźć się w pogodniejszym miejscu… Napiszcie o tej ulicy.

Na koniec opowiedział, że jeden z wierszy Przybosia narodził się, kiedy poeta szedł raz sobie ścieżką koło kartofliska. Potknął się i padając dostrzegł kwiat ziemniaka. Widział go wiele razy, a dopiero teraz ujrzał, ile w nim piękna. I to byt ów słynny Przybosiowy „zacząt” wiersza. Tworzył się jeszcze przez kilka miesięcy, wciąż rzeźbiony stylistycznie i obrastający nastrojem.

Któraś z dziewcząt westchnęła:

– Zacząt… Żeby tak mieć predyspozycje do znajdywania go. To nie każdemu dane.

*

Któregoś popołudnia Kazia zobaczyła przed sobą na ulicy Leszka. Wyłonił się nagle z tłumu i zaraz wszyscy inni znikli. Uleciało zmęczenie, z powodu którego ledwo do tej pory wlokła się, taszcząc wyładowane zakupami siaty. Stanęli naprzeciw siebie. Potrącano ich z obu stron, przesuwano, a oni milczeli w długim powitaniu, połączeni dłońmi. Czuli się sami na swej wysepce pośród ludzkiego wiru. Wreszcie, żeby ich nie porwała fala ludzka, Leszek pociągnął Kazię do kawiarni na bocznej uliczce. Przedzierali się przez labirynt zaułków niczym uczniowie wyrywający się chyłkiem na wagary. Za chwilę patrzyli sobie w oczy znad filiżanek parującej kawy, a żółte szybki okien za nimi zabarwiały wszystko nierealnie.

– Muszę cię poznać z moją koleżanką – zaczęta Kazia. – Z Olą Śnieżyńską.

– Dobrze – odparł z roztargnionym uśmiechem, jakby godził się na coś zupełnie innego.

– Ola jest bardzo ładna. Ma ciemne włosy, ciemne oczy i spojrzenie pełne smutnej ufności.

Leszek nie wiadomo nawet, czy to słyszał, tylko wciąż się uśmiechał, mieszając kawę. Z rzadka odważał się podnieść oczy na Kazię, a ta na siłę ciągnęła swą opowieść, żeby tylko zagłuszyć zakłopotanie, żeby nie mówić o czymś innym, może niebezpiecznym, żeby nie zapadło milczenie.

– Ola nie wyszła dotąd za mąż. Chyba tylko dlatego, że brak jej czasu. Pracuje naukowo, robi doktorat. To wykwintna estetka. Pielęgnuje kwiaty. Urządza mieszkanie. Kręci włosy. Nosi białe bluzki i białe sukienki, bo w takich jej najładniej.

Kazia długo tak opowiadała, a on kiwał głową z zagadkowym rozmarzeniem. W końcu spytał:

– To kiedy się spotkamy? – I zaraz dodał: – Żebym poznał tę koleżankę?

– Za tydzień – odparła, a widząc jego marszczące się w proteście brwi, zmieniła na pojutrze.

– Jutro – powiedział z łobuzerską nonszalancją. Kiwnęła tylko głową. „Spieszno mu poznać Olę” – pomyślała, a myśl ta była koląca.

Przyszła nazajutrz do kawiarni bez Oli. Nie zdążyła z nią pogadać. Długo się usprawiedliwiała, a Leszek znowu się tylko uśmiechał.

Następnego dnia też przyszła sama.

– W żaden sposób nie mogę Oli złapać – skłamała.

To musiało się odwlec, bo następnego dnia była sobota, potem niedziela, dni spędzane rodzinnie. Nie chciała zresztą, by za szybko odszedł z Olą. Czegoś by jej zabrakło. Zobaczyli się dopiero w środę, potem w piątek i znów w poniedziałek.

– Tylko na parę minut – prosił.

– Niech będzie, bo Ola…

Za każdym razem mówiła o sprawach obojętnych, a wszystko wydawało się mieć drugi sens i z pewnością było cały czas o tym czymś innym, niby nieokreślonym, ale wiadomym, doskonale wiadomym, choć po kilku godzinach, przy rozpamiętywaniu tego, znów straszliwie niepewnym. Najwięcej rozmawiały ich oczy. Zupełnie spokojne. Albo spokój udające. Czasem tylko zdradzały nieposłuszeństwo wobec rozumu. A przypadkowe dotknięcia palców, natychmiast uciekających, stanowiły więcej niż powiedzenie czegoś do końca.

Kazia bała się tego ostatecznego dopowiedzenia. Cóż by było dalej, gdyby nie mogło się nic więcej dodać i nie można się było wznieść na wyższy szczebel wzruszenia. Widziała, że Leszek podjął tę grę, czuje, o co chodzi i jak się zachować. Dopóki byli razem, wydawali się rozumieć i bez słów.

Dopiero w przypominaniu tych chwil, gdy brakowało oczu, niepokoju rąk w ukradkowych muśnięciach i przerażonych ucieczkach, zostawały jedynie ostro zapamiętane, obojętne zdania, które nie znaczyły nic. Wtedy uderzał rozpaczliwy niedosyt.

Później następowało otrzeźwienie, gdyż to nic nie było. A więc było nic – sumowała Kazia, lepiąc knedle na kolację, myjąc okna czy kręcąc w makutrze ciasto na piernik.

Aż któregoś dnia, wspinając się długimi schodami do dziekanatu, oparła się nagle o balustradę, bo przypomniała sobie, że po łacinie dwa przeczenia w zdaniu oznaczają silne twierdzenie. Tak ją pouczał Kacper, rozmiłowany w kulturze klasycznej. Sama też łaciny liznęła, bo tak wypadało, choć jako panna z dobrego domu uczyła się ładnych parę lat francuskiego. Nie za wiele jej z tego zostało, prócz bardziej wyrafinowanego gustu. Jeśli więc dobrze pamięta to łacińskie prawidło gramatyczne, jej: „nie było nic” – oznacza, że było wszystko.

Odtąd na próżno zaklinała się słowami uwielbianego przez panie z epoki jej prababki Asnyka: „Między nami nic nie było… Nic nas z sobą nie łączyło, prócz…” Tu urywała przestraszona, że to aż tak wiele.

Postanawiała więcej się z Leszkiem nie widywać. Niech sobie sam o Olę zabiega. Ola przecież wolna i zapewne chętna. Jednak na znajomy głos w słuchawce: „Czy możemy się zobaczyć w sprawie Oli?”, odpowiadała pośpiesznie:

– Oczywiście! Tylko nie wiem jak Ola…

– To na razie bez niej… Tam gdzie zawsze…

I tak powtarzali imię nieświadomej niczego Oli, niczym hasło, które znaczyło coś zupełnie innego. Z czasem Kazia przestała powtarzać, że Oli coś tam wypadło, bo Leszek od dawna nie pytał. Jeszcze tylko przez telefon zaczynał: „Czy możemy porozmawiać o Oli?”. Na to mogła odpowiedzieć zwyczajnie. Odmowa byłaby dziwna.

*

Po południu zadeszczyło się tak, że szary, oślizły, wstrząsany wiatrem świat wydawał się znużonemu Literowiczowi jak najbardziej przystającym do ludzkiego losu, a wszelka radość i pogodne czasy – tylko czymś z kiepskiej powieści.

Miał trochę czasu do posiedzenia Rady Wydziału, ale za mało, by iść do domu i wracać. Zniecierpliwiony dzwoniącym co chwilę w jego gabinecie telefonem, poszedł pogadać do pokoju asystentów. Zastał tam tylko Lucynę Zgorzelską. Nie za bardzo lubił tę przemądrzałą i stale łapiącą za słówka intelektualistkę, ale można się było od niej dużo nauczyć.

Siedziała sama w nieprzytulnym wnętrzu. Za dnia było tu jako tako, dopiero wieczorem w mrocznym świetle jedynej lampy, rzucającej na sufit czarny krąg, uwydatniała się straszna wysokość niemiłosiernie zagraconego pokoju. Na środku stało kilka biurek – dla każdego pracownika – i dookoła szafy, a każdy mebel z innej epoki. Na nich, za nimi, pomiędzy nimi, gdzie tylko się dało, poutykano tekturowe rulony z rysunkami poglądowymi, zszarzałe od kurzu i pożółkłe ze starości książki, stosy wypchanych teczek, nie wiadomo czyich, a leżących tu nie wiadomo odkąd, i niczyich papierzysk ze skruszałymi brzegami. Nazbierało się tego od pokoleń. Niejedno, niewiadomego pochodzenia i przeznaczenia, sterczało jak intruz, przeszkadzało wszystkim, czerniło palce od kurzu po przypadkowym dotknięciu, ale nikt nie odważał się tego ruszyć. Każdy urzędujący tutaj zostawiał po sobie coś, nad czym latami się mozolił, w nadziei, że innym to będzie niezbędne. Taka rzecz kiedyś żyła, a teraz wieczorami olbrzymiała cieniem.

Tylko Lucyna w tej jakby z Brunona Schulza atmosferze wytrzymywała. Podobno jej dewizą było: przetrzymać i powetować sobie później. „Później” znaczyło czas, kiedy zostanie samodzielnym pracownikiem naukowym. Zapowiadało się to niewesoło, a już studenci na nią narzekali. „Akuracik” ciągle przed nią przestrzegał. Mścił się odkąd poskarżyła się na niego do profesora. Inni, na wszelki wypadek, mieli się przed nią na baczności.

Literowicz zdawał sobie sprawę, że jego postawa wobec niej jest ambiwalentna. Bać się nie miał powodu. Stał zresztą szczebel wyżej w karierze naukowej. Bardziej odstręczał go jej łaszący się uśmieszek. Widział w niej zawsze mdłą blondynę, byle jak uczesaną, o bladej twarzy, z wiecznie podkrążonymi oczami od ślęczenia nad książkami, czym się wciąż chełpiła. Za każdym razem, kiedy ją zobaczył, stwierdzał ze dziwieniem, że wcale nie jest bezrzęsa. Jasna ich szczecinka opada jej leniwie na oczy, a nadto zwisa na nie bez ładu zabłąkany pukiel włosów. Wszystko w jej twarzy jakieś rozmazane, za wielkie i niekształtne: nos, usta i zawsze zdziwione, niemal wyłupiaste oczy.

Nie lubił na nią patrzeć. Wolał rozmawiać. Byle nie za często. Wszechstronnie oczytana, każdą pogawędkę sprowadzała na tory intelektualne, snobując się na wyrafinowany pociąg ku sprawom tyleż trudnym, co i odpychającym dla przeciętnego smaku. Nie dowierzał, iżby miała się w tym lubować. Raczej wyglądało to na chorobliwą ambicję błyszczenia w tej dziedzinie, jak zresztą we wszystkim. Ogromnie jej na tym zależało. Górując nad kimś, triumfowała. Puszyła się jak paw. Tym zrażała sobie ludzi. Irytowała jej nieustanna chęć górowania nad rozmówcą. Dlatego wielu unikało pogaduszek z nią jak ognia.

Nie dbając o to, czy ją ktoś lubi, czy nie, z błogim uśmiechem informowała każdego, ile razy zdarzyło się jej nie zjeść obiadu albo jak zasiedziała się do późna w noc nad Kierkergardem czy co najmniej czymś z postmodernizmu. Dlatego już ścieląc rano łóżko jest zmęczona i śpiąca. Mrużyła oczy, przeciągała się i opisywała swe poczucie ze szczegółami. Nikt nie wiedział po co. Chwilami zatracała umiar w tym, co mówi. Zawodził ją instynkt samozachowawczy, bo odsłaniając tak swą psychiczną bezbronność, niemal nieporadność, narażała się na odwet za swe wcześniejsze chwile triumfu. Ta mądra przecież dziewczyna koło trzydziestki, zachowywała się czasem jak dziecko, które bardzo się chce bawić, a nie wie jak. Jakby prosiła: pogłaskaj mnie, by za chwilę łupnąć podstępnie w głowę złośliwą uwagą. Bywała nieprzewidywalna.

Dziwiącemu się, czemu narzeka na niewyspanie już od rana zamiast pospać godzinę dłużej, odpowiadano z uśmieszkiem ironii, że ona lęka się o tę godzinę opóźnić termin swej obrony pracy doktorskiej. I tak nie udało się jej uzyskać doktoratu szybciej od innych, jak planowała, ale natychmiast zabrała się do habilitacji.

Lucyna lubowała się też w poprawności języka. Na każdym kroku kogoś poprawiała. Literowicz nie był takim znów purystą. Nie był przecież językoznawcą. Bardziej interesował się zawartością myślową tekstu. Niech tam inni roztrząsają szczególiki. Kiedy się w takich dyskusjach zacietrzewiali mawiał, że przecież język żyje i zmienia się. Tu nie zawsze 2x2 = 4. Dziś zaczęli się rozwodzić nad słowem „pasjonat”. Dotąd termin ten oznaczał kogoś porywczego, łatwo wpadającego w gniew, czyli pasję, a więc nerwusa, choleryka, złośnika. Teraz zakres pojęcia „pasjonat” zaczyna się przesuwać i częściej tego słowa używa się w określeniu kogoś o namiętnym zamiłowaniu do czegoś, pasjonującym się czymś, bo rzadko już złość określa się jako pasję. Niby przy uprawianiu pewnych pasji można się stać pasjonatem, takim złośnikiem, impetykiem, ale taki choćby filatelista musi być spokojny, bo skanceruje znaczki pincetą, potłucze lupy.

– A jednak w pasji twórczej jest jakaś wściekłość – zakończył zamyślony i urwał, widząc, że Lucyna podnosi na niego oczy znad papierów na biurku i przygląda się mu badawczo. Nie zdążyła odpowiedzieć, bo zmienił temat, pytając, co tam w kulturze, na co warto się wybrać?

Rzadko miał ochotę być tym, który wie o czymś mniej, bo w ich zakładzie, a pewnie nie tylko w tym, każdy usiłował być najmądrzejszy, czy mówiło się o zagadnieniach naukowych, czy o ilości wody do gotowania kartofli. Jednak warto było Lucyny posłuchać, bo w małym palcu miała informacje o wszystkich imprezach w mieście i okolicy. Znała najbliższy program koncertu w filharmonii, z przejęciem polecała godny obejrzenia spektakl czy galerię malarstwa awangardowego. Była tak oblatana w zawiłościach i niuansach, jakby sama malowała i grała przynajmniej na kilku instrumentach. Może zresztą i tym się zajmowała. Nikt nie dociekał.

Rozmowa z Lucyną trochę go dziś ożywiła. Zapomniał o własnych rozterkach. Gnębiło go ostatnio poczucie bezwładności twórczej. Taki nastrój nawiedzał go podczas psiej, jesiennej pogody, bo raczej dbał o miłosierny stosunek do samego siebie. Bez tego w pracy naukowej ani rusz. Miał zakarbowane, że jak tylko się zwątpi, czy się coś potrafi, to rzeczywiście się nie uda.

W momentach obniżenia nastroju, wymądrzanie się Lucyny ożywiało myśl. Dziś miała w ręku
Literaturę na Świecie
. Sprzed czterech lat. Poinformowała, że wraca nieraz do dawnych tekstów, aby sprawdzić jak zmieniają się związane z tym odczucia. Nieraz coś wcześniej zaskakującego, pod wpływem podobnych lektur, zwyczajnieje. Tak było z Pynchonem. Teraz Literowicz wtrącił swoje trzy grosze o entropii, stanowiącej przedmiot penetracji literackiej tego autora i zadowolony powoli odzyskiwał wiarę w siebie. To nic, że mało rozumie procesy produkcyjne w fabryce, ale inżynier Witecki z pewnością nie czytuje Prousta czy Pynchona. Szkoda, że dotąd nie zdążył wybadać świata myśli tego inżyniera. Ciekawe, co stanowi ich treść?

Nieoczekiwanie, w tej chwili, praca nad powieścią wydała mu się czymś łatwym. Wepchnie w nią owego inżyniera i jeszcze trochę dziwnych postaci. Pochyli się nad nimi jak Guliwer nad klateczką z ludzikami. Będzie je bacznie obserwować, eksperymentować, kłuć i przymuszać do… Sam nie wiedział do czego. Chodziło o tworzenie jakiejś nowej rzeczywistości, którą można by nazwać powieścią:
Klatka

Guliwera
.

Ciekawe – powiedział nagle w zamyśleniu – że do jednych ludzi przychodzą jakieś pomysły, a do tych, którzy się twórczością nie zajmują, nie przychodzą. Twórcy są bardziej nastawieni na ich wyczekiwanie?

Wtedy Lucyna opowiadała, skąd wziął się tytuł
Sklepy cynamonowe
. Ponoć podsunął go Brunonowi Schulcowi profesor Stefan Szuman. Ten nieżyjący już – od iluż to lat, chyba od siedemnastu – lekarz, psycholog, filozof, był wyznawcą urody życia i miłośnikiem sztuk.

Na to Kacper przytoczył historię, jak powstało jedno z opowiadań Czechowa.

Czechow zobaczył kiedyś u fotografa zdjęcie starego, schorowanego, archijereja tendryckiego – Michała. Ten wizerunek wywarł na Czechowie tak wielkie wrażenie, że kupił to zdjęcie i często oglądał. Było w nim tyle bólu i uduchowienia, że, jak określił Czechow, chciało się płakać. Bywają takie twarze wyglądające, jakby poznały ból całego świata i pragnęły cierpieć za wielu. Zaintrygowany zaczął zbierać informacje o wielebnym Michale i powoli krystalizowało się to w opowiadanie. Rzecz miała się dziać w Wielki Czwartek, gdy ciężko już chory archijerej odprawia mszę. W tle zawodzi chór prawosławny. Patrzą z ikon wielkimi oczami smutni święci, którzy też zgłębili tę właśnie prawdę życia – smutek. Archijerej czyta ewangelię o męce Pańskiej. Wczuwa się w to głęboko i ma przeczucie, że śmierć już i na niego czyha. Podejrzewa to pogodzony z losem, a jego wymizerowana twarz jaśnieje na moment jakąś inną nadzieją. Z tej jednej fotografii wyczytał Czechow, ile męki, ile zgryzoty zawiera się w ludzkim losie, jaki ten los znojny i ciernisty.

Lucyna, przejęta tą opowieścią, którą Kacper tyle razy odczytywał, że zdążył ubarwić własnymi wyobrażeniami, długo coś mówiła, ale on tylko patrzył na jej poruszające się usta, twarz z migotliwym uśmieszkiem i myślał, że należałoby ją przerobić. Powinna przyciemnić brwi, przyczernić i podnieść do góry rzęsy, aby wydobyć wielkie oczy. Kazia tak to robi. Nieoczekiwanie dotknął jej włosów. Podniósł opadający na oczy niesforny pukiel. „Tak lepiej” – powiedział i zgłupiał, nie wiedząc, co dalej. Znieruchomiała w zdziwieniu. Sam się siebie przestraszył. Ale ktoś musiał jej to kiedyś powiedzieć:

– Lucyna, narysuj sobie inną twarz… Zmień uczesanie. Wszystkie tak robią… Malują brwi, oczy… Zabiorę cię wtedy do
Klatki Guliwera
. Mojej powieści.

Patrzyła coraz bardziej zdumiona. Nic nie rozumiała. Literowicz bywał czasem dziwny.

– Wiesz, ja należę do kobiet, które nie pamiętają, po co są lustra. Nawet włosy czeszę na pamięć. Nie pojmuję też zmian mody, czasem kupuję coś zgodnie z wymogami i zaraz okazuje się dawno niemodne, bo nie zauważam, że tę samą rzecz noszę już tak długo. Ale warto sobie takimi głupstwami zawracać głowę?

– Poważni ludzie mają tylko ważne sprawy.

– Jednak obojeśmy jak prawdziwe mole książkowe.

Mówiąc to, ledwo poskramiała gotującą się w niej złość, bo Literowicz dotknął jej słabej strony. Co mu do tego! Niech sobie ten albinos sam umaluje białe włosy, rzęsy. Niech poprawi swój wygląd, obetnie wystający podbródek! Niech zrobi z siebie przystojnego bruneta.

A Literowicz czuł się w tym momencie Rogóyskim ze swej powieści, czy nawet zwyczajniej Rogiem, któremu młoda dziewczyna opromienia życie i ożywia znużony umysł do nowych olśnień twórczych. Na szczęście zdołał jeszcze oddzielić powieść od życia, przeprosił Lucynę za swój nieobliczalny gest i zaraz chciał uciekać, ale ona zaczęła coś pośpiesznie mówić, aby ukryć zażenowanie, bo czuła, że powinna większą uwagę zwracać na swą powierzchowność. Przecież i ona ma chwile, kiedy bardziej pragnie być kobietą niż molem książkowym, co szybko dopadnie profesury. Tylko, co on mówi o jakiejś klatce, powieści? Czyżby i on zabrał się do pisania. A tak długo się wzbraniał. Tłumaczył, że ma naukowe podejście do literatury i fantazjować nie będzie. Wszyscy w ich gronie tego próbują, tylko nikt się nie przyznaje, bo rzadko coś z tego wychodzi.

– A o co chodzi z tym Guliwerem? Co to ta klatka Guliwera?

– Kiedyś ci wyjawię. Jeszcze nie dziś. Pożegnał się ceremonialnie i umknął na posiedzenie Rady Wydziału, choć było jeszcze za wcześnie.

*

To straszne – rozpaczała Kazia – Kacper znów zaprosił Leszka Witeckiego! Nic chyba nie podejrzewał. Cóż zresztą miałby podejrzewać. Winić ją za kilka kawiarnianych rozmów o Oli. Nie wspominała o tym, bo nie było to ważne. Teraz też przemilczała.

Kacper siedział tego dnia nad papierami bez zapału. Nie miał dziś zajęć na uczelni. Znudzony wykręcił numer do Leszka. Intrygował go ten inżynier, a bardziej, co taki myśli, czuje. Poprzednio wspomniał mu o planowanej wycieczce do zakładu karnego, a Leszek oznajmił, że zwiedzał taki podczas studiów, gdy mieszkał z kolegą z prawa i wybrali się raz na wycieczkę z kołem penitencjarnym. Obiecał o tym opowiedzieć.

Kiedy Kazia zobaczyła ich obu przy stole, Kacper wydał się jej straszliwie pospolity, białowłosy albinos z wystającą dolną szczęką, wyrażającą okrucieństwo i władczość. Ale on był jej własny. Współczuła mu, że ktoś inny nad nim góruje i miała chęć wyrzucić Leszka za drzwi. Umknęła do kuchni szykować kolację. Leszek tymczasem opowiadał.

Od tamtej wycieczki z kołem penitencjarnym upłynęło ładnych parę lat. Niejedno się zdezaktualizowało. Najbardziej wryły mu się w pamięć wciąż zagradzające drogę kraty i żelazne bramy oraz nieustanne dzwonienie kluczy strażników, gdy otwierano je przed nimi i zaraz z trzaskiem za nimi zamykano, a oni stawali przed kolejną bramą. Znowu dzwonienie kluczy, zgrzytanie. I znowu. Dudniły w ciszy kroki na korytarzach, przecinanych co chwilę siatką albo bramą. Niósł się echem szczęk zamków i zatrzaskiwanie.

Na koniec powitali ich całkiem normalni ludzie po cywilnemu. Nikt się w pierwszej chwili nie domyślił, że to więźniowie, ubrani tak na tę okazję. Opowiadali przybyłym z wycieczką o więzieniu, akcentując nieustannie elementy ekspiacyjne. Mieli to wciąż na uwadze. Prezentowali też swój teatr amatorski. Nawet niezły, tylko poprzebierani do ról kobiet – w jaskrawym umalowaniu i z olbrzymimi nochalami – wyglądali koszmarnie. Pokazali ponadto radiowęzeł, bibliotekę, nawet redagowane przez siebie pismo, pełne słów o karze i odkupieniu winy. Mieli też w świetlicy telewizję, ale „Kobra” była zakazana.

W celach stały piętrowe łóżka z szarymi kocami. Obejrzeli też budzący lęk karcer. W mroku, bo nie było tam okna, na twardym leżu bez pościeli, wił się więzień w stanie euforii i wykrzykiwał raz po raz: „Ja już wychodzę! Ja już wychodzę!”. Śmiał się i płakał radosnymi łzami. Za pięć dni wychodził do domu. Po długich piętnastu latach. Tak bardzo się cieszył, tak wariował, że musiano go na te ostatnie dni odseparować. Przepełniony radością nie czuł niewygód. Tylko wrzeszczał swoje bez przerwy: „Ja już wychodzę!”.

W pewnym momencie idąca z nimi dziewczyna zapytała młodego przystojniaka, za co siedzi? „Za miłość” – odparł z efekciarskim uśmiechem i dokończył: „do pieniędzy”. Potem tłumaczył, że potrzeba mu ich znacznie więcej, niż byłby w stanie zarobić. A wystarczał jeden skok i stawał się od razu eleganckim bywalcem ekskluzywnych lokali, gdzie za wysokie progi dla poczciwych obywateli. Chełpił się. Jeszcze nie zdążył spokornieć.

W wielkich pomieszczeniach więźniowie robili buty. Leszek już nie pamiętał dokładnie procesu produkcyjnego z cięciem skóry, szyciem czy zbijaniem, bo uwagę jego przyciągnęła grupa wyrabiająca domowym sposobem lakierki. Siedzieli jeden obok drugiego, rząd za rzędem. Każdy zanurzał szmatkę w pudełku z wodą, potem w pudełku z pastą i glancował czarne buty do połysku. Za chwilę znów nabierał pasty, wody i dalej tarł i tarł. Wszyscy tak tarli. I znowu, znowu, na przemian, pasta, woda, buty, połysk, całymi godzinami.

Od tamtego czasu Leszek nigdy już swoich butów nie doprowadzał do lśnienia, żeby nie przypominać sobie tamtego, chociaż był tam tylko zwiedzającym.

– Było tam coś z Kafki czy Dostojewskiego – zapytał Kacper, gdy Leszek zapalił papierosa.

Ten zaciągnął się łapczywie – zmęczony tyleż długim opowiadaniem, co i przykrym przypomnieniem – i zaczął coś o zejściu na niższy szczebel człowieczeństwa w pozbawieniu woli, która jest składnikiem wolności.

Kacper zdumiał się tak postawionym wnioskiem, ale zaraz pomyślał z satysfakcją, że pewnie Witecki nie zna autorów, o których spytał. Tym bardziej go zezłościło, że choć nieoczytany, wie o czymś więcej, o technice, o życiu. W dodatku upaja się szybką jazdą samochodem, podczas gdy on jest bardziej ostrożny, nawet się trochę samochodu boi, szczególnie gdy nawala.

Po jego wyjściu Kacper długo siedział przy biurku, miotany podziwem i zazdrością. Chciał coś pisać, ale nic nie przychodziło do głowy.

Mozolił się tak przez kilka dni. Powinien jakoś wykorzystać nabytą ostatnio wiedzę o fabryce, żłobku, więzieniu. Tymczasem nic się z tego nie wykluwało. Wiedza ta nazbyt skąpa. Na reportaż za mało danych. Na co zresztą komu reportaż? Publicystyka zaczyna go nużyć. Tylko prozę artystyczną mógłby pisać, dla samej radości pisania, którą potęguje euforia natchnienia. Mógł coś wymyślić o studentce, której dziecko widział w żłobku, ale to motyw oklepany. Fabryka nadal nazbyt tajemnicza, a więzienie nie dość poznane, a przy tym – przykre. Na najbliższy KL jego podopieczne przyniosą z pewnością wypieszczone utworki o grozie pustej ulicy w listopadowy wieczór, co im zadał jako temat.

Któregoś popołudnia popadł z tego powodu w prawdziwie podły nastrój. Ciągle myślał o tym, co zadał studentkom z KL i wreszcie napisało mu się pierwsze zdanie. Ono pociągnęło dalsze. Zaczął od najpospolitszego nazwiska.

Kowalskiemu wydawało się, że wystarczy wyjść z

domu, zamknąć

za sobą drzwi i

zacząć wszystko od nowa. Tymczasem chodził po

ulicach od kilku godzin i

coraz wyraźniej zdawał sobie sprawę, że nie

ma dokąd pójść. Odsiedział swoje w

kawiarni, później – ile tylko

było można – nad pierogami leniwymi w

mrocznym barze. Wreszcie

należało dobić do jakiegoś brzegu. Dzwonił z

przewianej wiatrem budki

telefonicznej do kilku kolegów. Na jedną, dwie noce mógł się u

każdego

zatrzymać. A

co dalej? Prędzej czy później musi wrócić przed oblicze

zagniewanej żony i

wysłuchiwać dalszego ciągu niekończących się pretensji.

Albo co gorsza znosić jej zagniewane milczenie. W

kłótni i

on mógł

wyładować agresję, milczenie wymagało pilnowania swej twarzy, by

utrzymać na niej kamienny spokój, i

powstrzymywania się od reakcji

bezsłownych.

Gdyby był zwyczajnym robotnikiem, znalazłby schronienie w hotelu pracowniczym na drugim końcu kraju i może lepszą tam pracę. Ale wykształcenie Kowalskiego i specjalizacja wymagały odpowiedniej instytucji, jakich nie było w pierwszym lepszym mieście na zawołanie, no i specjalnego etatu obsadzanego w drodze konkursu. Ulice pustoszały. Gasły w oknach światła, a Kowalski ledwo powłócząc nogami wracał tam, skąd wybiegł kilka godzin temu, zagniewany i gotowy zacząć życie od nowa. Więc nie było możliwości jakiejkolwiek zmiany ani ucieczki. Miał wyznaczone miejsce w życiu i na kuli ziemskiej. Inne drogi prowadziły donikąd. Był więźniem. A strażnikiem jego celi – pielęgnowana całe życie porządność, dążąca do doskonałości. One uniemożliwiały odejście w gorszość.

Jutro Kowalski pójdzie znów do pracy na 8.30. Chyba że otruje żonę i znajdzie się za wieloma bramami z żelaznych krat i będzie całymi latami pucował buty do połysku pastą i wodą, pastą i wodą…

Kacper pisał tak i pisał, w podniecającym zachwycie, jakby mu to ktoś dyktował, a on ledwo nadążał z notowaniem. W końcu przyszło znużenie. Odłożył długopis.

Zdziwił się, że kiedy już wyobraził sobie pewien obraz, tak szybko pisało mu się dalej. Nawiedził go w trakcie pisania stan tak wzmożonej potoczystości, że pomysły pchały się pod pióro i samo się wszystko układało jak trzeba, bez dręczących rozważań, jak to ująć, jak wyrazić? Ledwo mógł nadążyć za natłokiem pomysłów. Chyba taki to stan Jerzy Andrzejewski nazywał „rozchylaniem się wyobraźni”. To chyba owo mityczne natchnienie!

Niestety i tym razem jego bohater Kowalski upodobnił się w pewnym sensie do niego samego. Chodził do pracy na ósmą trzydzieści, podczas gdy większość śmiertelników zrywa się na godzinę siódmą zero zero, jak choćby ten inżynier Witecki. Czyżby to on sam miał być tym uciekającym od żony? Z rozpędu wyposażył go we własne wnętrze, dał mu pracę w specjalnej instytucji, zapewne naukowej. Mógł to jeszcze być idący do przychodni lekarz. Zaraz by jednak wyszło, że czeka go nie operacja, a wykład. Cisnęło się to wszystko pod pióro samo. By wymyślić zupełnie inną postać, inne realia, zabrakło Kacprowi znajomości życia, specjalistycznej wiedzy. Dlatego jego wymyślony Kowalski stawał się znów Rogóyskim. Inaczej wymyślić nie potrafił.

Pomyślał, że chyba na tym polega grafomania: bardzo ma się ochotę pisać, a wciąż się drepcze w zaklętym kręgu. Tylko prawdziwy pisarz potrafi wyfrunąć z tego wysoko, odkrywając wciąż nowe obszary wyobraźni.

Pierwsza jego powieść była bardziej biografią niedawno zmarłego uczonego o barwnym życiorysie i wszechstronnych zainteresowaniach, o którym mówiono, wydłużając z namaszczeniem każdą sylabę: „prawdziwy człowiek renesansu”.

Kacprowi cierpły zęby, gdy słyszał, jak nadużywa się tak wytartych powiedzeń. One się tak trywializowały. Nie znosił wytrychów pojęciowych, etykietek, szufladkowania. To poczytywano mu za anachronizm. Tylko on nie w tym upatrywał nowoczesności, nie w powtarzaniu jak papuga utartych zwrotów, a nawet myśli, które w danym czasie obowiązywało podzielać i głosić, a w odpowiednim czasie wraz ze wszystkimi zmieniać. Słowa sam wolał sobie wynajdować. Lubił też przywoływać te nieco zaśniedziałe. Wolał mieć swój pogląd na wszystko, wynikający z własnych przemyśleń, niechby i błędnych. Dlatego pozwolił sobie na eksperyment sprawdzenia, czy do pisania literatury pięknej talent jest czymś niezbędnym i czym ten talent właściwie jest. Więc męczy się nad tą powieścią o Rogóyskim albo Rogu, chociaż czy się tylko męczy?

Zapomniał już, po co właściwie pisze, a ciągnie go do tego jak nałogowca. Musi każdego dnia zapisać choć parę akapitów. Dany mu przy tym przedsmak czegoś, co wciąga prawdziwego twórcę, co go wabi do pustej kartki, a zarazem odpycha. Może by poznał prawdziwą pasję twórczą, gdyby poszedł na całość, rzucił wszystko inne i skupił się wyłącznie na pisaniu. Tylko, czy poważny naukowiec, ojciec rodziny, szanowany obywatel, mógłby wybrać los artysty? Raczej nie. Trzeba mieć coś innego w osobowości. Mógł się na to porwać tylko Gauguin. Z dnia na dzień porzucił bank, gdzie pracował jako urzędnik, żonę, dzieci, dom i wyjechał na Tahiti malować tańczące dziewczyny w wieńcach kwiatów na szyi. Taki van Gogh też nie znał umiaru w swej pasji. Nie zważał na przeciwności, na zmęczenie, ból. Nie zastanawiał się, czy jego trud nie jest daremny, gdy nikt nie kupuje jego obrazów. Nie dbał na głosy, odmawiające mu talentu, a uparcie i bez przerwy malował. Pacykarz niedzielny nigdy by się na to nie zdobył. Tak samo wierszokleta.

A więc granicą pomiędzy pierwszym lepszym gryzmołą a prawdziwym twórcą, pisarzem, artystą, jest właśnie – cierpienie. Amator tworzy, póki daje mu to przyjemność, a kiedy grozi mu zranienie przez krytykę czy obojętność odbiorców albo czuje daremność swego mozołu – rezygnuje.

Literowicz dobrze wiedział, że on sam nigdy nie poważy się pójść w tym na całość jak van Gogh, a grafomanem być nie zamierza, bo po co? Może więc przyjdzie dzień, że się wycofa. Tak, granicą w tym jest cierpienie. On cierpiętnikiem nie będzie.

Wyjął szybko notes i zapisał, żeby nie uleciało: „Granicą – cierpienie. Ten, kto się go nie lęka zostaje prawdziwym twórcą”. Schował notatkę i pomyślał, że powinien nosić ze sobą jeszcze jeden notes na tego typu zapiski do powieści, bo w dotychczasowym zaczął się już gubić.

Zapalił papierosa i długo patrzył w ścianę przed sobą. Zza drzwi dolatywały głosy córek i żony. Pomyślał ze współczuciem, że Kazia ostatnio wraca z zakupów późno. Coraz dłużej musi nastać się w kolejkach po mięso, po ser, masło i wszystko inne. Musi nabiegać się po sklepach w poszukiwaniu najpotrzebniejszych do życia artykułów. Nigdy już nie odnajdzie straconego na to czasu. Czasami wraca z pustymi rękami, ale uśmiechnięta. Stała godzinę po kawę, ale brakło dwie osoby przed nią, a masła nie dowieźli. Od obrad Okrągłego Stołu przestała się zamartwiać kryzysem. „Jakoś przeżyjemy” – powtarza za jego matką – „na chleb nam starczy”. Co innego stawało się teraz najważniejsze. Kacper od kilku miesięcy częściej włączał telewizor. Ciągnęło zobaczyć, co się zmienia. Z zapartym tchem słuchali wszyscy Mazowieckiego, Kuronia, obrad sejmu. Nadciągały zmiany. Rodziła się nadzieja.

Rosły nadzieje, ale i ceny. Kacper stawał się markotny. To przecież on powinien zatroszczyć się o dodatkowe fundusze. Sam o tym wie. Tymczasem traci czas nad pustą kartką, niczym jej nie zapełniając, lub tylko mało ważnymi treściami. Wymyślona przez niego postać kłóci się z żoną, chce uciekać. Ktoś mógłby powiedzieć, że według Freuda są to jego własne podświadome pragnienia, wyzwalane poprzez pisanie. Czyżby?

Świadomie by z domu nie uciekał. Jednak czasami i on, jak dopiero co wymyślony przez niego Kowalski, czuł się więźniem. Ale więźniem swych własnych powinności. Pracy naukowej. I narzucającej mu określony tryb postępowania społeczności.

Myśląc tak i on postanowił wyjść natychmiast z domu. Szepnął Kazi niewyraźnie o zostawionych w pracy notatkach, założył płaszcz i wyszedł. Żony nie chciał obarczać swymi rozterkami. Straciłby w jej oczach. Dla niej pragnął być zawsze najwspanialszy.

Miał nadzieję, ze zastanie kogokolwiek w katedrze. Pojechał tramwajem, a od przystanku musiał przejść spory kawał pieszo. Brnąc na skróty ciemnymi zaułkami, goniony chwilami przez sunący z wiatrem liść, uświadomił sobie, że wchodzi tak w położenie własnego bohatera, o którym dziś zaczął pisać, a właściwie pisał już dawno, bo ciągle była to ta sama postać i stworzony dopiero co Kowalski też był Rogiem czy też Rogóyskim.

Zrobiło się już ciemno, kiedy dotarł do celu. Na odgłos kroków w pustym korytarzu wychylił się ze swej kanciapy „Akurat”. Należało go udobruchać. I uśpić ciekawość.

– Jak to dobrze, panie Błażeju, że pan trwa na posterunku!

– Doktor Zgorzelska też tu przesiaduje, potrzeba czy nie. Ale dziś akurat nie.

Literowicz aż zaśmiał się z uciechy. Wyczuł przytyk. Akuracik przyłapał go ostatnio kilka razy na rozmowie z Lucyną. Zaraz odegrał za jej plecami pantomimę zdziwienia, pokręcił głową z dezaprobatą i odszedł obrażony. Odtąd patrzy na Kacpra podejrzliwie. Po którymś razie przestał przestrzegać: „Uwaga, akurat ona jest”, co oznaczało, że nie można spóźnić się z wejściem na salę, gdzie czekają studenci, bo Lucyna poskarży, i należy baczyć, co się mówi. Teraz Akuracik przygląda się mu, jakby pytał: „czyżby ten Literowicz przeszedł na jej stronę?”. Czasem mruczy: „Że też akurat z nią musi pan gadać. Są akurat i inni”.

Dziś Kacper zastał tu Jurka Wejlina, z którym dzielił pokój. Zaraz się wyprostował, bo przy tym ascetycznie wyglądającym osobniku nie było żartów. Wszyscy lubili się tu popisywać swą erudycją i górować nad innymi, ale Jerzy w tym celował. Zazwyczaj siedział sobie spokojnie gdzieś na uboczu, w najmniej widocznym kącie, zdradzany jedynie błyskami okularów i nasłuchiwał. A ile razy rozgorzała dyskusja, albo ktoś się za długo popisywał, on tylko się uśmiechał ironicznie. Kto go znał, czuł, że się przyczaja, niczym ukryta w głębi ośmiornica, i tylko czeka, by jednym skokiem wyrzucić mackę i zmiażdżyć ofiarę. Odzywał się tylko czasem, ale jak się już odezwał, nie było ratunku. Był bezlitosny. Przyczepiał się do byle słówka, a najczęściej krytykował za brak logiki. Ten długi, łysiejący blondyn, był postrachem studentów i współpracowników. A tak sobie siedział zwykle cicho uśmiechnięty.

Dziś zaraz na wstępie rzucił coś, że serce Kacprowi załomotało.

– Przeczytałem twoją powieść…

W tej chwili Kacper mocno żałował, że ciągle potrzebuje sprawdzać, co inni myślą o jego pisaninie. Ale Jerzy zaczął łagodzić ostrość swych poprzednich sądów. Łaskawie napomknął, jaką miał ucztę duchową podczas czytania tego tekstu. Skłonny był wybaczyć eskapizm bohatera i jego ucieczkę w przygody wewnętrzne. Przecież takie czasy. Ale to teraz się zmieni. Mamy rok osiemdziesiąty dziewiąty. I Solidarność.

– Tylko widzę – ciągnął Jerzy – jak ty rozmijasz się z życiem. Dlatego to jeszcze nie powieść, a niby melodramat, niby medytacja. Robisz ogromny wysiłek, kopiąc chodnik w kopalni, gdzie nie ma ani węgla, ani cennego kruszcu…

– Chodzi o talent? – przestraszył się Kacper, gotów już stanowczo pójść śladem Piotra Apostoła i zaprzeć się tego, co sercu tak drogie, swych chęci do pisania…

– Raczej chodzi o to, że nie idziesz z prądem, tam gdzie łatwiej, choć nie tak intelektualnie. Profesor, o którym pisałeś w pierwszej książce, wyżywał się przecież w kabarecie! Nie zaniedbywał drugiej półkuli mózgu… Podobno najwięcej pomysłów rodzi się z radości. Pisarz musi być frywolniejszy, bardziej zwariowany. Musi bawić się pisaniem. Trzeba żonglować pomysłami! I wyfruwać ponad to!

Literowicz zarumienił się, a Jerzy po namyśle dorzucił:

– Przypuszczam, że uda ci się zrobić z tego coś dla tych, co naprawdę myślą… O ile zmusisz ich czymś, by zechcieli wziąć do ręki twój tekst zamiast Kanta, Kołakowskiego czy Tischnera.

Literowicz nie słuchał dalej. Miał dość tej wiwisekcji! Tego znęcania się nad jego pisaniną, która z każdym słowem tego piekielnego Wejlina, marniała, brzydła, nikła. Jego dzieło, przenicowane krytyką na wszystkie strony, stawało się mu wstrętne. Dla ukrycia zdenerwowania rzucił:

– A jeśli chodzi o wnętrze, to kiedy moje córki – które chcą się bez przerwy bawić i tańczyć – zachęcam do rozwijania własnego wnętrza, bronią się tak: „Tatuś, we wnętrzu są tylko wnętrzności!”.

Jerzy uśmiechnął się i otworzył usta, jakby chciał złagodzić ostrość wypowiadanych dziś sądów, ale na korytarzu rozległy się ciężkie kroki i pan Błażej wsadził głowę w uchylone drzwi. Przyjrzał się im i westchnął z przyganą w głosie, że chciałby już pozamykać i iść do domu, bo akurat godzina szósta.

*

Odkąd Magda, najmłodsza latorośl Literowiczów, poszła do szkoły, mama Kazi przeniosła się do swej owdowiałej siostry. Chciała niby podtrzymać ją na duchu. Skrywała, że w mieszkaniu, gdzie mieszkali kiedyś jej dziadkowie, potem rodzice i gdzie ona się wychowała, czuła się już nieswojo. To teraz był dom Kacpra – wiecznie naburmuszonego albinosa ze sterczącą dolną szczęką i najczęściej zamkniętego w swoim pokoju. Znane jej od zawsze stare, stylowe meble obrosły książkami, papierzyskami i popiołem papierosów, zgubiły blask.

Dawno straciła nadzieję, że zięć, zamieszkując po ślubie u nich, wciągnie ją w interesujące towarzystwo uniwersyteckie i będzie mogła we własnym mieszkaniu rozmawiać z wybitnymi uczonymi, ich żonami i nawet teściowymi. Kacper okazał się dziwakiem. Unikał zbiorowych imprez. Atrakcyjne osoby bywały u nich rzadko. A jeśli już, to poprzedzane tyloma przestrogami Kacpra wobec domowników, tyloma napomnieniami, instrukcjami, że postawiona na baczność rodzina, w wywróconym do góry nogami, lecz wypucowanym mieszkaniu, czuła już tylko niechęć do burzącego im spokój gościa. Ona wkrótce przy takiej okazji zaczęła uciekać z domu, do sióstr, kuzynek czy znajomych. Dość miała pouczeń zięcia, jakby to ją należało wychowywać. Ją – z tak szacownej rodziny! Wdowę po wiceprezesie. A to on przybłęda z głuchej prowincji, „wielki mi pan Dórdziołek”. Ile razy miała do niego żal, uśmierzała go, przywołując jego dawne nazwisko, którego się wyparł: Dórdziołek. Nieraz go tak w chwili złości umniejsza z radosną satysfakcją, byle nie przy Kazi. Ona nie pozwala.

Teraz przychodzi tu czasami pod nieobecność Kacpra. Wypada ulżyć zapracowanej córce. Przynosi zakupy, szybko coś gotuje, trochę sprząta i wymyka się zanim nadejdzie ktoś z domowników. Kazia dawniej prosiła, by zostawała na obiedzie. Odmawiała, więc córka przestała prosić. Nie wyczuwała, czy nie chciała wyczuć, że odmowa matki jest tylko certowaniem się dla formy? Tak przecież zawsze wypadało. Przynajmniej takie ceregiele były tradycyjnym rytuałem w dawnej Galicji. W dobrym tonie było wzbraniać się przed poczęstunkiem, odmawiać, choćby żołądek się z głodu skręcał, a druga strona musiała prosić na wszystkie sposoby, nalegać, aż ubłagana osoba zjadła w końcu cokolwiek. Tak zawsze bywało w jej rodzinie. Tymczasem Kazia szybko poniechała nalegań. Niby już dawno ustaliły, że będzie u nich bywać wedle swej chęci, bez zbytnich ceregieli, bo zawsze jest mile widziana, ale zawsze byłoby przyjemniej, gdyby ją usilnie zapraszali, prosili, wmawiali jej, jak im potrzebna.

Teraz w modzie zwyczaje uproszczone, aż za bardzo. Zaraz, jak się to nazywa? Och, „asertywność”! To oznacza, że trzeba umieć postawić na swoim i należy otwarcie mówić, czego się chce, a czego nie. Zięć chętnie tym słowem operuje, jakby się niecierpliwie opędzał przed jej staroświecką galanterią. Córka dlatego nie prosi jej długo. Więc niech tak będzie, ale wolałaby być bardziej proszona. Teraz niestety inne czasy. I ludzie inni.

Na szczęście Kazia ostatnio częściej do niej wpada. Czekają na nią upolowane mięso na kartki, ser, kawa.

– Mamusiu, co byśmy bez ciebie w tym kryzysie zrobili?! Jak się mamie udało kupić fasoli? Pewnie mamcia stała w kolejce – a tyle prosiłam, niech mnie kolejki pozostawi. Dziewczęta też mogą sobie postać. A mamcia ma co jeść?

Kazia obsypuje matkę wieloma wyrazami wdzięczności i troski, żeby ta nie domyśliła się, skąd wraca, dokąd biegnie. Stać ją też na nutę optymizmu. Mówi matce wiele, wiele dobrych słów. „W swoim domu taka nie była” – myśli matka. – „Czyżby przy tym Dórdziołku czuła się skrępowana?”. Paple i paple bez przerwy o mało ważnych sprawach. Ledwo słucha, po ile teraz ser, masło, i patrzy w okno, zachwycając się szaro-białym widokiem ulic w mgle z plamami żółtych świateł. Mówi o nich: „gwiazdy na ziemi” i odchodzi w radosnym zamyśleniu. „Ależ się zmieniła!” – myśli z niepokojem matka. – „Nigdy nie była tak sentymentalna. Czyta stanowczo za dużo romansów”.

Tak, Kazia dość już ma wiecznego urzędowania w kuchni nad garami i wywijania ścierkami do kurzu, do mycia naczyń, podłóg, okien. Dość kręcenia głową, jak nastarczyć kartkowych przydziałów, jak wszystko to wykupić, jak przyrządzić, a teraz, co kupować przy galopujących w górę cenach. Patrzeć nie może na stojące tu od pokoleń meble. Drażnią drzwi szafy, które się same ze straszliwym skrzypieniem otwierają – w najbardziej nieoczekiwanym momencie. Nienawidzi ostrych kantów, o które wciąż się obija, ozdobnych gzymsów, kolumienek i rzeźbień gromadzących kurz. Obrzydzeniem napawa ją widok z okna na mur sąsiedniej kamienicy z liszajami odpadającego tynku, a jeszcze bardziej kamieniste podwórko ze śmietnikami, których o tej porze nie zakrywa zieleń. Najchętniej rzuciłaby to wszystko. Ale uciec może najwyżej do małej kawiarni w odległej dzielnicy i rozmawiać z Leszkiem o czymś zupełnie innym niż to tutaj. To przecież nic takiego – usprawiedliwia się sama przed sobą – byle nie pobiec za daleko.

Tak się sama usprawiedliwia, napomina samą siebie, wymykając się znowu z głodnym spojrzeniem na kawę. „Między nami nic nie było” – powtarza uporczywie za Asnykiem i dodaje: „mam przecież męża, córki”. Nie śmie sobie wyobrazić, co by było, gdyby tak ciotki o „tej historii” się dowiedziały Już widzi ich zgorszone miny. Zanim się to wyda, tej historii już nie będzie. Pozna Leszka z Olą i przestanie się z nim widywać. A na razie, cóż szkodzi trochę porozmawiać? Przecież nie wypadnie ze swej roli.

„A z których to Literowiczów?” – zapytywały przed laty ciocie, jedna po drugiej, kiedy na obowiązkowo składanych wizytach, przedstawiała im po kolei starającego się o jej rękę Kacpra. Pytały, jakby znały przynajmniej kilka sławnych rodów o takim nazwisku.

Kacper za każdym razem zagryzał wargę i zaczynał się plątać: „z tych mniej znanych, jak mawiał Wokulski”. Potem napomykał o dziadku aptekarzu z małego galicyjskiego miasteczka oraz podtrzymujących tę tradycję ojcu i bracie. Ich apteka nazywała się: „Pod Jednorożcem”, a po upaństwowieniu – „Numer 2”. W tym momencie napomykał mimochodem, że jego nazwisko świeższej daty. Zastąpiło rodowe: Dórdziołek. Na to twarz każdej po kolei ciotki mieniła się zakłopotaniem. No, bo jakże to sprzeniewierzyć się rodowej godności? Tłumaczył, że mogło się kojarzyć z Leśmianowskim Dusiołkiem, ale one nie wiedziały, ganić go za brak poszanowania dla tradycji rodowej, czy uznać to wyjście za lepsze.

„Nazwisko niby sztuczne, bez tradycji, ale ujawnia jego zamiłowanie do literatury, nawet do liter.” – broniła go Kazia. Wtedy każda łaskawie wyrokowała: Ach tak?! No cóż, moja droga, robisz niezłą partię. Wprawdzie jego pochodzenie mogłoby być cokolwiek lepsze, ale on się wybije. Na uniwersytecie. Ty już go przypilnujesz. Widzisz, wystarczy ci matura, a męża mieć będziesz docenta. W sumie było nienajgorzej, choć i nie najlepiej.

Ciocie bolały później, że Kacper okazał się niezbyt towarzyski. Do głowy im nie przyszło, że na przyjęciach nie Kazia gra pierwsze skrzypce, lecz żony kolegów, mające tytuł co najmniej magistra. Głęboko wierzyły w jej talenty towarzyskie, była przecież z dobrego domu, tyle lat uczyła się prywatnie francuskiego. I gry na fortepianie. I jej aparycja, maniery, jak również wypielęgnowane dłonie, paznokcie, włosy. I umiejętność przyrządzania tartinek czy ptifurków.

Za to podczas odwiedzin u ciotek wszystko było jak należy. Tylko Kazia niekiedy dziwaczyła, by o czymś nie mówiono, bo Kacper to inaczej odbiera. Unikała jednoznacznego stwierdzenia, że go to razi. Łagodziła sytuację na obie strony. Dobrze wiedziała, które rodzinne powiedzonka, anegdoty, wywołują na jego twarzy grymas. Chmurzył się, gdy ciocia Andzia karmiła pieska ze swego talerza albo jego zanadto zasypywała pytaniami.

Cały ten babiniec, wdów i starych panien, o pozbawionym barw życiorysie, serdecznie lubił układać cudze życie poprzez nieustanne przepytywanie, pouczanie, dawanie przykładu innych – no i siebie. Kacper narzekał, że cierpną mu od tego zęby. Kazia bardziej łaknęła ich wskazań.

Dotąd nie skąpią jej takich odnośnie prowadzenia domu na poziomie: kogo i jak przyjmować; z kim podtrzymywać stosunki towarzyskie bliższe, a z kim luźniejsze; gdzie bywać koniecznie i kiedy. Wypadało pokazać się od czasu do czasu w teatrze, gdzie wszyscy bywają, w Feniksie i na sumie u świętej Anny, a potem zakupić na podwieczorek ciastka w cukierni i wrócić pieszo z ich paczuszką, dyndającą na palcu pana domu. Tylko zbyteczne jeździć do nowobudowanych dzielnic fabrycznych. One tam nie miały po co bywać. Dlatego właśnie tu się z Leszkiem umawiała. Zmniejszało to szansę spotkania gdzieś Kacpra.

Miałby im za złe ten niekonwencjonalny układ, póki by nie pojął, że to żaden skandal, bo oni tak tylko po Asnykowsku chcą doprowadzić do zadzierzgnięcia historii z oporną wciąż Olą. Oczy Kacpra by ich krępowały. Świat jego oczu był całkiem inny i w tym świecie była rozsądną, kochającą żoną. Tu w kawiarni świat stawał się nierealny. W tym nierealnym istniała tylko ona i Leszek. Te dwa światy, rozsądny i ten nierealny, nigdy spotkać się nie powinny.

Ciotki na widok jej w kawiarni z kimś obcym, załamałyby ręce. Tylko zanim się dowiedzą, to się skończy. Skończy! Jakie to straszne! Ale tak być musi. A może nie?

Kiedy wracała stamtąd, dom wydawał się jej pusty, chociaż nic się nie zmieniło. Kacper coś tam sobie jak zwykle pisał – pewnie jakieś artykuły, dziewczynki odrabiały lekcje albo oglądały telewizję. Tu nic się nigdy nie zmieni. Tak, tu było zwyczajnie, nieciekawie, nudno. Na parę godzin tonęła w domowych robotach, coś tam pitrasiła, smażyła, prała, a myślami była zupełnie gdzie indziej. Baczyła tylko, żeby jej uśmiech nie zdemaskował, poskramiała swą nieposłuszną twarz. Ale coś po drugiej stronie realności zakwitało błogą radością w barwach zórz o wschodzie. Nie potrafiła tego określić słowami.

Skończywszy porządki w kuchni, brała książkę, jakąś powieść o życiu, zwyczajną, bez udziwnień, jakich Kacper nie uważał za godne czytania, i w tajemnicy przed nim wgłębiała się w perypetie podobnej do niej bohaterki. Jakże teraz wyczulona była na wszelkie odcienie jej uczuć, na wiszące w powietrzu nastroje i dziwności, na wszystko to, czego dotąd nie zauważała. Od jakiegoś czasu, może od kilkunastu dni, może od dwu, a nawet trzech tygodni, jej oczy widziały dużo, dużo więcej, uszy wychwytywały w powietrzu niezwykłą muzykę, a serce biło trwożliwie.

Wreszcie przyszły dni, kiedy nie mogła się skupić na tym, co czyta. Oczy przebiegały linijki książki, a myśli uciekały do czegoś, czego nie potrafiła określić. To było coś zupełnie innego, czego dotąd nie znała.

*

Literowicz miał jeszcze blisko godzinę do kolejnego zebrania KL. Na korytarzu zbierały się już grupki studentów, pewnie na wykład profesora. W pewnym od nich oddaleniu stała Czarna, a właściwie, jak już zdążył zapamiętać: Nadolska, Aldona. Takie imię nadała jej miłująca Mickiewicza matka, ale on nadal w myślach określał ją krótko: „Czarna”. Nie dołączała do ostro rozdyskutowanych grupek, a jak zwykle osobna, paliła w milczeniu papierosa.

Gasząc go w blaszanej popielnicy, oświadczyła, że specjalnie przyjechała na KL, żeby przeprosić za swój poprzedni wyskok. Pamiętał, rozpłakała się wtedy i wybiegła z sali. Nie było to nic strasznego. Zrozumiał, szukała pretekstu, aby być na zebraniu KL. Był jej za to wdzięczny.

Poprosił ją do gabinetu. Trochę głupio mu było, ale i dziś nie miał dla niej pomyślnych wiadomości. Dalej nic w jej sprawie nie zrobił. Pracę mógł jej załatwić, ale nie mieszkanie. Nawet nie wiedział, jak się do tego zabrać. Słyszał, że ludzie na własny kąt czekają po dwadzieścia lat. Pojęcia nie miał, czy to prawda czy przesada. Nigdy nie był zanadto praktyczny i obrotny. Brakowało mu odwagi, by coś załatwić. Schowany w szklanej wieży nauki, nie musiał zabiegać o sprawy przyziemne, użerać się z urzędnikami albo się im nisko kłaniać i rozwiązywać łamigłówki, jakie pierwsza lepsza baba na jarmarku miała w małym palcu, a dla niego były nierozwiązywalne, szczególnie, że taka miała zawsze na końcu języka skuteczne słowo, a jego cechował
esprit d’escalier
– taki opóźniony koncept, pojawiający się dopiero poniewczasie. Dzięki Bogu, tak mu się życie ułożyło, że nie musiał w sobie wyrobić obrotności i cwaniactwa. Ale, ku jego przerażeniu, wraz z gospodarką wolnorynkową przepowiadają nadejście czasu dla przebiegłych spryciarzy z inicjatywą i siłą przebicia. Media pieją hymny pochwalne dla „forsiastych”. Głoszą, że tylko ci dadzą sobie radę. Uchowaj Boże! Pod tym względem te nowe czasy nie będą w jego guście.

Skrzywił się i szybko przesunął rozmowę na inne tory. Widząc, jak Czarna walczy o wydobycie się z rozpaczy, spytał – może nazbyt obcesowo – czy ma kogoś bliskiego?

– Nie! – odrzekła twardo. Ani rodzina na tyle bliska, ani…

– Zbawieniem może być miłość – rzucił i zmieszał się, że tak ujął to grubiańsko. Zaczął ubierać to w słowa, gubić w tłumaczeniach, aż ona przerwała:

– Panie docencie. Raz już tłumaczyłam, że chłopcy szukają dziewczyn o pogodniejszym usposobieniu. Ja żałobę kiedyś przezwyciężę, ale trzpiotką nie będę nigdy.

Zupełnie nie wiedział, co odpowiedzieć. Powinien dawać jej otuchy, ale chciał uniknąć banału, a mimo woli pchał się w jego wydeptane ścieżki. Pomyślał, że sytuacje ludzkie powtarzają się odwiecznie: narodziny, miłość, śmierć, a tym samym powtarzają się towarzyszące im słowa. Sięgnął więc, świadom tego, do skarbnicy komunałów:

– Trzeba mieć nadzieję. Jakąkolwiek. A ze smutkiem trzeba walczyć! I ze zwątpieniem!

Kiwnęła głową potulnie.

– Ja, panie docencie, rzeczywiście zwątpiłam. Wmawiam sobie, że lubię wszystko wokół, bo rodzice tak mi wpoili. Ale mama swój optymizm zatraciła przed śmiercią i dlatego nic nie wydaje mi się warte polubienia i żaden cel godny dążenia, jakichkolwiek zabiegów. Zniecierpliwiło mnie długie oczekiwanie na jakąś zmianę, na realizację… Coś jednak muszę ze sobą zrobić…

– Czas wszystko leczy – wyklepał Literowicz, zły, że nic lepszego nie przychodzi mu do głowy.

– Jednak ja nie jestem smutna – wyrecytowała z naciskiem. – Samo to słowo mnie mdli! Tak jak śmieszą smętne, omdlewające, neurasteniczki. I te wszystkie: desperacje, melancholie, żałości. Nastrojowość nie w moim stylu. Ja cenię sobie myślenie precyzyjne, wolne od emocji. Moim niedościgłym wzorem, jak kiedyś wspominałam, jest intelektualizm Stanisławy Przybyszewskiej. Ja nie jestem smutna, tylko – poważna. A to odmienna postać rzeczy. Inna wartość.

Literowicz pokiwał tylko głową. Wtedy ona powiedziała:

– A wracając do pana powieści, bo dużo o niej myślałam, przyszło mi do głowy, że Guliwer, o którym pan mówił na kółku, musi się z ludzikami w swej klatce bawić. Zapomnieć, że sam ich wymyślił i że mądrzejszy od nich. Lepiej, jak będą sobie równi.

– Tylko, wie pani, ja odnoszę wrażenie, iż moi bohaterowie zaczynają mnie przerastać. Tracę nad nimi kontrolę. Sami sobie układają fabułę życia. I Rogóyski, i Róg, i nawet ostatnio Kowalski, który chyba jest Rogiem.

Teraz Czarna zamilkła. Wyglądało, jakby po raz pierwszy nie wiedziała, co powiedzieć. Wreszcie zaczęła z entuzjazmem, ze wszystko można wymyślić. Należy tylko rozbujać swą fantazję.

Literowicz ledwie słuchał. Gryzł się, że jego wyobraźnia zbyt uboga. Czarna trafnie wypunktowała kiedyś jego słabe strony. On jest tylko mózgowcem. Gdzie mu tam do twórców, o których mówi. Na próżno przypomniał sobie, że wyobraźnia rozchyla się w trakcie pisania.

Później na zebraniu KL zaraz na wstępie Czarna oznajmiła:

– Byłam poprzednio w czarnym nastroju – zaledwie tydzień po pogrzebie mamy. Dziś, choć dalej w żałobie, przyznaję rację szukającym w pisaniu pocieszenia. Nieście taką pociechę i innym. O taki heroizm niełatwo. Wygodniej ulec pesymizmowi, ukazywać świat tragiczny, brutalny i nielogiczny, niż wznieść się ponad to i na wszystko spojrzeć inaczej. Radość znaleźć trudniej. Optymistyczny intelektualizm to jego wyższa forma.

– Tak – podjął Literowicz. – Tylko boję się, że nadchodzą czasy, gdy intelektualista stanie się unikatem, a każdy cokolwiek uduchowiony człowiek – kuriozum, i świat zginie przez komercję.

Po jego słowach zapadła cisza. Dziewczyny siedziały przygaszone, nawet Czarna się nie odezwała. Wtedy Literowicz wyciągnął pożółkły egzemplarz
Okolicy Poetów
. Odszukał wypowiedź Mariana Piechala, jak powstawał wiersz pt.
Życiorys
. Dał do odczytania najbliżej siedzącej dziewczynie, a wszystkie się zasłuchały i trwały w milczeniu i bezruchu.

Lubił te swoje podopieczne z KL, takie jeszcze wdzięczne, bez cienia zjadliwej goryczy, która później opętuje wiele kobiet. Te na razie patrzą z ufnością i dokładają wszelkich starań, żeby sprostać jego wskazaniom, jak pisać. A jeśli której nie wychodzi to najlepiej, uśmiecha się przepraszająco. On nie będzie ich krytykować. Nie chce brać przykładu z piekielnie zdolnego kolegi, Jurka Wejlina, który wszędzie zostawia za sobą spaloną ziemię, bo poraża wszystkich błyskotliwą inteligencją i potem zagrzebuje się w swej mizantropiej norze, skąd tylko błyska okularami. Uciekają od niego koledzy. Kobiety również. Później za brak powodzenia w miłości mści się na studentkach. Męczy przy egzaminie. Znęca się nad ich tekstami, bo przecież baby – jak mówi – niewiele potrafią.

Tymczasem dziewczyna o długich blond włosach z przejęciem czytała zwierzenia Piechala:

„Przed paru laty pisałem recenzje z

książki M. B. Lepeckiego

»Sybir bez przekleństw«, gdzie jest mowa o

pobycie Piłsudskiego

w

Irkucku i

Tunce. Przypomniałem sobie wtedy, że ja w

dzieciństwie

byłem jeszcze dalej, bo w

Czycie; widziałem w

wyobraźni siebie

siedzącego nad Amurem i

pomimo przeżywanych wtedy straszliwych

rzeczy z

powodu śmierci ojca, jednak szczęśliwszego niż dziś. Tak

to przez nasłonecznioną mgłę oddalenia wydaje mi się wszystko

jakieś piękniejsze, łagodne, po prostu idealne. Samo mi się wtedy

napisało:

Siedziałem tam nad rzeką Amurem,

gdy byłem chłopcem ośmioletnim

…

Na tym utknąłem. Po paru tygodniach, nie wiem, z

jakiego powodu

pomyślałem, że siedziałem sobie wtedy nad tą syberyjską rzeką szczęśliwy,

sielski jakby jaki »pasterz swych marzeń, wygrywający je na fletni«, a

dziś

co? – dziś chmura. Wyrażenie »pasterz swych marzeń« wydawało mi się

zbytnio awangardowe, a

więc sztuczne – zatem do poprzedzającego

dwuwiersza, z

którego wykreśliłem słowo „tam” dopisałem:

Ale dzieciństwo w

groźną chmurę

uleciało ze mnie jak z

fletni.

I

znów odłożyłem to na nieokreślony termin, bo nie wiedziałem, jak

dalej ciągnąć, i

co w

ogóle ten wiersz ma zawierać (

…) wyjechałem do

Francji i

dopiero tam pod wieczór pewnego dnia najpiękniejszej w

życiu

jesieni francuskiej, w

ogrodzie wersalskim, skojarzył mi się ujrzany na

końcu alei staw z

… Amurem. Od czułem wtedy, że już kawałek czasu od

tamtej chwili przeżyłem. Przyszło skojarzenie: »w

pęcherzykach płuc

dawne kołyszę powietrze«. Wróciwszy do hotelu napisałem prawie bez

wysiłku:

Z

tą chmurą rosnącą nad czołem

wędrowałem później Europą

odwracałem ziemię z

mozołem

rok za rokiem niestrudzoną stopą.

Aż poczułem, że z

każdym krokiem

coraz głębiej w

ziemię zapadam,

że odwiecznym strasznym wyrokiem

rozsypuję się w

próchno jak Adam.

I

znowu parodniowa przerwa. Byłem następnie w

Parku Luksemburskim,

gdzie naszła mnie przypadkowa uwaga nad tym, że jesienna zieleń

późnych traw, różnorodność kwiatów i

opadających liści nie może

być żadną miarę porównywana z

przepychem tych rzeczy w

Parku

Wersalskim. I

że to wszystko co rok się odradza. Wróciwszy do hotelu

napisałem:

Teraz w

każdą noc i

dzień biały

roślin wołam, by mnie zbawiły

by mnie z

próchna odczarowały

w

kwiat swój wonny, w

liść, w

kamień zwiły.

Tytuł sam się narzucił »Życiorys«. Przypadkowe w

trakcie podświadomej

pracy nad nim i

następnie odrzucone skojarzenie: »pęcherzykach płuc

dawne kołyszę powietrze« rozrosło mi się potem w

nowy wiersz pod tytułem

»Czas«.”

*

Po zamknięciu zebrania KL Literowicz zajrzał do pokoju asystentów. Ucieszył się, widząc tam Lucynę Zgorzelską. Czuł się tak przybity, że i jej widok przyniósł mu ulgę. Musiał z nią porozmawiać. Jej jednej mógł opowiedzieć o swej klęsce, bo była dla niego wystarczająco obca. Przed Kazią zawsze skrywał, gdy mu się nie wiodło. Wolał, żeby widziała go w najkorzystniejszym świetle. Wobec żony musiał pozostać na piedestale. Zresztą jej literatura nie interesowała. Przynajmniej nie ta, co jego. Na lepszej słabo się znała i nie chciała się znać… Obcym łatwiej to, co uwiera, powierzyć. O ile nie będą mieć z tego zawistnej satysfakcji. Wszystko mu jedno.

Uświadamiając to sobie, postanowił wyłamać się z panującego w Zakładzie ostracyzmu wobec Lucyny. Można się od tej dziewczyny wiele nauczyć. Ma wyjątkowy gust i niesamowite pomysły, o ile się jej nie spłoszy niebacznym słowem. Potrafi sypać jak z rękawa cytatami z literatury pięknej i zawsze znajdzie stosowny dla podsumowania czegoś, nad czym wszyscy się głowią. Nie skrywa, jak inni, swych umiejętności dla siebie. A czyta więcej niż wszyscy wkoło, choć każdy z nich jest zagorzałym pożeraczem ksiąg. Pewnie zgodnie z teorią psychologa głębi, Adlera – rekompensuje tak niedostatki swej urody. Kiedyś, mimowolnie, odgarnął jej zwisające smętnie na oczy włosy i odtąd, jakby pod wpływem jego ręki, wyładniała. Zaczęła się inaczej czesać. Płaskie obcasy, fatalnie pogrubiające nogi, zastąpiła wysokimi. Bezkształtne swetry zmieniła na obcisłe. Musi porozmawiać z nią o swej powieści, o pisaniu i dręczącej go zmorze twórczej. Ona orientuje się w tych zagadnieniach. Może natchnie go jakąś sugestią. Ugrzązł przecież na mieliźnie niezadowolenia z tego, co pisze.

Zabolała go krytyka Czarnej i Jurka Wejlina, oj zabolała. Musiał o tym Lucynie opowiedzieć nawet, jeśli straci w jej oczach. I tak ma dość innych powodów do dumy. Zdążył zaznać zaszczytów. Tylko na tym przestało mu zależeć i dlatego przychodzi to łatwiej. Górą nie do sforsowania pozostanie wypowiedzenie się w prozie artystycznej. Nikt nie wie, jak wielka to miłość. A wypiera się tego częściej niż się to Piotrowi Apostołowi przypisuje. Tamten uczynił tak z lęku o życie, on z obawy przed śmiesznością. A jeszcze bardziej z chytrej przezorności, bo dobrze wie, że im bardziej się za czymś goni, im więcej się tego pragnie, tym szybciej się to oddala.

Dobrze, że Lucyna przesiaduje na uczelni do późnych godzin wieczornych, bo nie uśmiechało mu się wyjść stąd i samotne błądzić pustymi ulicami w późnojesienny wieczór, całkiem jak wymyślona przez niego postać Kowalskiego, który ucieka po kłótni z żoną. Tylko on się z Kazią nie kłóci, Kazia jest dobrze ułożona, prawdziwa dama, uładzi wszelkie nieporozumienia.

Lucyna przywitała go znów przymilnym uśmiechem. Słuchała akurat transmisji obrad senatu z trzeszczącego odbiornika, który wytrzasnęła nie wiadomo, z jakich zakamarków zakładu i ustawiła sobie na biurku. Co chwilę, gdy głos zanikał, potrząsała nim, poprawiała antenę. Pogadali o polityce, o gospodarce. Mniej, jak to humaniści, interesowali się wymienialnością złotówki, więcej ideami. Spierali się trochę na temat kary śmierci, a już nie mogli się pogodzić w kwestii, czy powinno się objąć miłosierną amnestią zwyrodniałych recydywistów, o czym się w sejmie dyskutuje. W końcu Kacper gotów był przystać na radykalne poglądy Lucyny, gdyż spieszno mu było pomówić o czymś ważniejszym:

– Czy wiesz, że próbuję pisać powieść?

Spojrzała na niego zaskoczona. Wyjaśnił, że nie mówi o tej pierwszej, w której oddał tylko hołd koledze po fachu ze starszego pokolenia. Jego poglądy przedstawiał wcześniej na wykładach. Pisał o nim. Wreszcie zrobił z tego powieść dla szerszego kręgu. Miał postać i gotową scenerię. Jego bohater chadzał przecież tymi samymi ulicami, po których i oni chodzą. I w przenośni i dosłownie. Tym zakątkom też się hołd należał, bo to miasto ma moc inspirującą.

– Podkusiło mnie teraz, żeby napisać rzecz całkowicie wymyśloną, choć w podobnych realiach. I to mi nie wychodzi.

– Przedwcześnie się zniechęcasz? – wtrąciła Lucyna. – Spróbuj zdać się na ów
genius loci
.

Mówiła jeszcze coś, a Kacper ze zdziwieniem zauważył, że w trakcie zwierzeń jego niepowodzenie stawało się mniejsze. Czy tak to ostrożnie przedstawił, czy naprawdę nie było za co sypać głowy popiołem? Wszystko, co powiedział, było prawdą, ale sam siebie słysząc, nie czuł w tym goryczy klęski. Nie czuł się tak godny litości, jak przedtem, zanim ubrał to w słowa. Pomyślał, jak to słowa od rzeczy odległe. Nadają jedynie nazwy rzeczom. Nazywają tylko wierzchołki spraw. W tym momencie to nieszczelne przystawanie słów mu odpowiadało, bo zacierało klęskę. Czasami lepiej, że słowo nie tak giętkie.

Lucyna włączyła czajnik z wodą na herbatę, a on odważył się na masochistyczne cięcie:

– Jak pokazałem to, wiesz komu, temu mądrali, Wejlinowi, podsumował to jako grafomania, ale znasz jego podejście. Dołuje wszystkich, by samemu górować. A niedawno dodał, że to jeszcze nie powieść, a trochę melodramat, trochę medytacja. Sam nie wiem, dlaczego daję mu te niedokończone fragmenty do czytania? Przecież wiem, jaki on jest. I dlatego zależy mi na jego opinii. Człowiek czasem postępuje wbrew logice. Na przekór niż powinien. Przypomina mysz, która w obliczu drapieżnika, odrętwiała strachem, rusza krok jeden i drugi w stronę jego paszczy.

– Ale twój dom się od tej krytyki nie zawalił? – powiedziała tak bez związku Lucyna. – Jeszcze w nim dość mocnych ścian? Tylko jedna odpadła?

Patrzył na nią zaskoczony, nie wiedząc w czym rzecz, ale nie pytał, co ma na myśli, wiedząc, że lubuje się w zaskakujących efektach. Postawiła przed nim szklankę z herbatą i zaczęła recytować:

„
Runęła wielka nadzieja

Gruzy wewnątrz.

Nikt nie słyszał upadku.

Rozbitek przebiegle milczał

Nie wpuścił świadków.

I

nie przyznawał się do rany,

Aż stała się tak głęboka,

Że zmieściło się w

niej całe życie

Tylko sączki zostały po bokach”.

– To wiersz Emilii Dickinson. Napisała go, jak skrytykowano jej wiersze. Znam to na pamięć. Nieraz to sobie przypominam, jak mi się nie wiedzie… Ale wolę tejże autorki inny:

„
Sukces najsłodszy jest dla tych

Którym nie wiodło się w

życiu.

Aby docenić nektar

Trzeba się karmić goryczą.”

Kacper milczał ze spuszczoną głową. Długo mieszał herbatę. Wtedy Lucyna wyznała:

– A ty nie psuj swej opinii rasowego naukowca nieudanymi poczynaniami. Jesteś dobrym teoretykiem. Twoje rozprawy wysoko notowane, wykłady cieszą się frekwencją, garną się na nie skłóceni z życiem, najbardziej zblazowani. W publicystyce też ujawniłeś pazur mistrza. Zarzuć póki czas to, w czym będziesz mierny. Pamiętasz jak uczył profesor? Nie marnuj czasu ani sił. Nie trwoń radości z osiągnięć niewątpliwych. Nie zamieniaj ich na sprawy wątpliwe.

Kacper, choć potakiwał głową, pozostał markotny. Patrzył nieruchomo w stół.

Wtedy zrozumiała, że wcale nie chciał zawrócić z błędnej ścieżki, tylko umocnić się w tamtym poczynaniu i dalej pisać, i żeby ona go w tym poparła, może natchnęła. Musiała zmienić front.

– Pamiętasz – zapytała – mocno świntuszącą powieść Johna Irvinga
Świat według Garpa
? Tytułowy bohater powieści, Garp, również pisał. Póki robił to zwyczajnie, czyli tak, jak najlepiej potrafił, nie mógł utrafić w wymagania krytyków. Starał się nadaremno. Wszystko odmieniło się na lepsze, odkąd obejrzał muzeum poświęcone dziewiętnastowiecznemu pisarzowi austriackiemu, Franzowi Grillparzerowi. W powieści nie jest jasno powiedziane, co go tak natchnęło, ale ja się domyślam, bo znam nowelę Grillparzera
Ubogi grajek
. Przypuszczam, że od tego momentu Garp, który jest alter ego autora, zaczął pisać ze sprzeciwu wobec tej właśnie opowieści. Ubogi grajek jest postacią godną litości. Choć pochodzi z bogatej rodziny, wszystko zaprzepaszcza, bo ten łzawy neurotyk pragnie tylko grać na skrzypkach. Pragnie nade wszystko i więcej nic. Niestety brak mu talentu i wszystko źle się kończy. O ile pamiętam, na koniec ratuje jakieś dziecko z powodzi i oczywiście sam tonie. Natomiast bohater powieści Irvinga, Garp, poczyna sobie całkiem na odwrót. To cwaniak i gorszyciel. On nie zastanawia się, czy ma talent, a bezczelnie postanawia udowodnić, że talent jest niepotrzebny. Wystarczy znaleźć sposób na oryginalność. Pisać wbrew wszystkiemu jak nikt dotąd, burząc wszelkie kanony, poczucie smaku i przyzwoitość. Od takiej prozy aż uszy więdną i oczy. Ale to przyniosło sukces. Tak przynajmniej chciał autor. Garp mógł się nareszcie zemścić na tych, co wcześniej go odrzucali, a teraz o niego zabiegają. Godnemu litości grajkowi – z noweli Grillparzera – zabrakło wiary w siebie i dlatego poniósł klęskę. A Garp przeciwnie – gwiżdże na talent, ufa w moc swej bezczelności i wygrywa!

– Masz rację! – ucieszył się Kacper. – Sam tak myślę!

W tym momencie w jego głowie skrystalizował się pewien zamysł. Od lat zbierał przecież materiały na temat genezy pomysłu twórczego. Prowadził wykłady monograficzne, co zaowocowało powstaniem kółka literackiego, i ciągle gromadzi wypowiedzi pisarzy, malarzy, ale też uczonych i wynalazców. Godzinami wertuje roczniki
Życia Literackiego
,
Twórczości
,
Literatury na Świecie
oraz
Wiedzy i

Życia
czy
Horyzontów

Techniki
w poszukiwaniu opowieści, jak rodziły się wiersze, nowele, powieści, odkrycia naukowe. Zrobię z tego książkę! – postanawia. Nie będzie to książka, której najbardziej pragnął, ale ta tematyka działa na niego inspirująco. Pobudza do dalszych prób i poszukiwań. Więc na początek zaczerpnie z tego źródła. Może później uda się i co innego.

*

– Nie mów dziś o Oli, a o sobie – poprosił Leszek. – Wcale nie chcę jej poznawać.

Słysząc to, Kazia zrozumiała, że zabrnęła za daleko. Dotąd hasło OLA starczało za pretekst do spotkań, wystarczało na ich treść. Teraz musieli powiedzieć sobie otwarcie, że spotykają się w kawiarniach dla siebie samych. Czy wolno im tak?

– Ja jednak poznam cię z Olą Śnieżyńską – szepnęła przerażona.

– Jak chcesz.

– Może w andrzejki.

– Może…

– Trzeba to będzie zorganizować…

Ale andrzejki przeszły nie wiadomo kiedy i nic się nie wydarzyło. Rozgorączkowana Kazia nawet nie chciała myśleć, że to właśnie ten dzień. Łaziła długo po sklepach, wystawała w niekończących się kolejkach. Wróciła do domu zmordowana, ale z poczuciem odpokutowania tak za coś, o czym nie chciała wiedzieć. Nazajutrz znowu pobiegła na kawę. Tylko na chwilkę.

Zmusiła go do słuchania o Oli. Nie protestował. Uśmiechał się, jakby rozumiał więcej niż ona.

Za którymś razem Kazia odkryła, że Ola, o której tak uparcie opowiadała, jest coraz bardziej podobna do niej samej. Oli właściwie aż tak dobrze nie znała. Czasem tylko zamieniały parę słów w dziekanacie, gdy ona siedziała przy swym biurku, gotowa zaraz wrócić do przerwanej pracy, a Ola oparła się o nie na moment w przelocie na dalsze zajęcia. Wymieniały uprzejmości, mijając się na schodach, w tramwaju, na ulicy. Raz spotkały się przypadkiem koło domu Oli i ta zaprosiła ją do siebie, ale Kazia się śpieszyła. Obiecała wpaść innym razem. A teraz opisywała Leszkowi, jakie Ola robi wypieki, co czyta i nawet jej koronki u nocnej koszuli.

– Skąd to wiesz? – zdziwił się.

Kazia stropiła się. To ona sama piekła ciastka migdałowe. I te z rodzynkami. Leszek jadł je u nich. Nawet nocna koszula była jej własna… Tylko nie dla jego oczu. Z przerażeniem uświadomiła sobie, że pod pretekstem mówienia o Oli nieświadomie ofiarowuje Leszkowi samą siebie. Czy on się domyśla? – Musimy przestać się widywać – powiedziała.

Znieruchomiał. Po chwili zapalił nerwowo papierosa. Patrzyła tylko na jego ręce. Jedną zaciskał w pięść, jakby coś w niej zgniatał, drugą strzepywał popiół do popielniczki, potem zmiażdżył go z nadmierną siłą i zamarł. Po chwili, ciągle milcząc, sięgnął do pudełka po następnego. Podniosła na moment wzrok, kiedy ogień zapalniczki oświetlił mu twarz, ale nic nie wyczytała. Czekała, żeby zaprzeczył wszystkiemu, żeby znalazł jakieś usprawiedliwienie. W końcu wypicie czasem z kimś kawy to nic strasznego. Niewiele nawet rozmawiają. O sobie niemal nic, tylko o Oli. Wtedy on wyrzucił z siebie coś bez związku z jej słowami:

– Życie widzi mi się teraz jako nieustanne zdobywanie pieniędzy i ich tracenie. Chcę czegoś więcej!

Zanim zrozumiała, o co chodzi, domyśliła się tego z jego oczu, gdy zdziwiona odważyła się na niego spojrzeć. W popłochu zmieniła temat.

Kacper też powtarza, że w ostatnich latach media kreują człowieczka małego, o nijakich potrzebach, nijakich zainteresowaniach. A ty lubisz czytać?

– Już przecież wiesz, że fantastykę! I literaturę faktu, wszystko, co pogłębia wiedzę o świecie i życiu. Propagowana ostatnio beletrystyka mniej wciąga. Nie chcę się epatować brzydotą. Nie mam ochoty na pięknoduchowskie analizy, na subtelne wczuwanie się w grę znaczeń!

Nie dodał więcej nic niebezpiecznego. Teraz mogła spokojnie odejść. Szybko się pożegnała.

Przez następne dni kategorycznie wymawiała się od spotkań: nie i koniec. Później zaczęła dodawać do tego usprawiedliwienia. Mówiła o przedświątecznych porządkach i zakupach, o braku czasu. Jeszcze później jej głos powtarzający uparcie do słuchawki: nie, dziś nie, ani jutro – stał się mniej stanowczy, przepraszający, a w końcu błagalny. Groźnie zaciśnięte wargi siedzącej naprzeciw starszej koleżanki przybierały wyraz zniecierpliwienia Nie powinna prowadzić w dziekanacie nie służbowych rozmów. Choćby kilkuwyrazowych. Nie powinna nigdzie.

– Kazia?

– To ja.

– A dziś?

– Dobrze – szepnęła, widząc, że wąskie usta koleżanki drgnęły.

– Tam gdzie ostatnio?

– Tak…

Pośpiesznie odłożyła słuchawkę, jakby parzyła. Wszystko z lęku przed srogą koleżanką. Bała się jej narazić.

Jutro bezzwłocznie wybierze się do Oli Śnieżyńskiej. Spyta, czy zechce poznać pewnego pana, inżyniera, który jest rozwiedziony. Zniechęci ją tak. Tym lepiej. Pomyślała o ciemnych oczach Oli, mieniących pod gęstą brwią wiecznym niepokojem. Słyszała, że w niejednym męskim sercu na ich widok rodzi się chęć jej uspokojenia, ale Ola zaraz się płoszy i staje się odpychająca. Potem żałuje.

Są takie dziewczyny, co mają tak silny odruch obronny, że choć pełne zalet, pozostają samotne. Boją się chłopców. A chłopcy ich. Kazia wiedziała, że to tylko reakcja wobec kogoś mało znanego. Sama taka kiedyś była. Postanowiła Olę odpowiednio przygotować, żeby się przedwcześnie nie spłoszyła. Przecież Ola mogłaby nawet Leszkiem wzgardzić. To byłaby ujma w jego wizerunku. Tego by Kazia nie zniosła! On przecież tak wspaniały.

Zacznie Olę urabiać od jutra. Dziś, zanim zobaczy Leszka, już nie zdąży. Jutro – postanawiała. Jutro.

*

Szpital mieścił się w kilku pawilonach pośrodku parku. To tu, to tam grubo opatuleni pacjenci zamiatali wielkimi miotłami śnieg w alejkach.

– Dobrze, iż ciągle pada, bo mają zajęcie – uśmiechnął się patrzący na tamtych ordynator.

Był to nobliwy pan z siwą bródką, uczesany gładko z przedziałkiem na bok, przez co wyglądał staroświecko. Do tego personel tytułował go: „panie prymariuszu”. To on sam podjął się wprowadzenia ich grupy w problemy zakładu, gdy dziś cały ich KL dołączył do studentów medycyny i przyszło tutaj ze trzydzieści osób, aż musieli się podzielić na mniejsze grupki.

Na wstępie wyjaśnił, że praca najskuteczniej leczy wszelkie nerwice. Psychozy również. Uśmiechnął się, gdy jedna z chorych złapała Literowicza za ramię i przytuliła się, a ten w pierwszej chwili przestraszył się i zaraz odsunął ją łagodnie, jak bardzo kruche stworzenie.

– Trzeba przez to przejść – powiedział ordynator. – Ja sam bywam nieraz opluty, nieraz kopnięty.

Poprowadził ich przez długie sale, wypełnione ciągnącym się stołem, przy których siedziały nieruchomo na ławach kobiety w szlafrokach, z potarganymi włosami, gęsto jedna przy drugiej. Patrzyło stamtąd kilkadziesiąt twarzy bez wyrazu, zmiętych zmarszczkami w niekontrolowanym grymasie. Nawet nie było wiadomo, czy coś widzą. Niektóre miały pusty wzrok, skierowany nieruchomo w przestrzeń, jakby oślepły. Inne z przejawami przebudzenia na obliczu wykonywały proste prace. Rysowały, szyły zabawki, jedna haftowała, druga obsługiwała niewielki warsztat tkacki, robiąc kilimek. Te patrzyły inaczej.

– Praca je leczy – powtórzył prymariusz.

Mijali sypialnie z rzędami wielu łóżek. Na jednym przywiązana kobieta wiła się i wykrzykiwała coś niezrozumiałego, plując wokoło. Usłyszeli, że zaraz się uspokoi, gdy zastrzyk zadziała.

Prymariusz otwierał każde drzwi kluczem i zamykał. Pawilon męski zrobił przykrzejsze wrażenie. Mężczyźni w ciemnych drelichach skupili się w toalecie. Tkwili tam w bezruchu i milczeniu. Ćmili tylko sennie papierosy. Jeden leżał pośród niedopałków na posadzce wklinowany pomiędzy umywalkę a muszlę klozetową, pozbawiony samozachowawczej odrazy, obojętny na niewygody.

– To straszne, że oni tak zamknięci – szepnęła ze zgrozą Basia, pulchniutka blondynka z dołeczkami w policzkach. A prymariusz wyjaśnił:

– Szybciej odzyskują kontakt z otoczeniem, kiedy rodziny mogą już ich na trochę zabierać.

– A gdyby zostali w domu? – zapytała Magda.

– Rodziny boją się panicznie, że taki kogoś zamorduje.

– A tacy zdawałoby się łagodni? Wyglądają jak bez życia – dziwiły się dziewczyny.

W odpowiedzi usłyszały, że chory długo zachowuje się jak każdy inny, normalny człowiek i nic nie zdradza narastającej w nim choroby. Aż któregoś dnia, ni stąd ni zowąd, wybiegnie taki nago na śnieg i gna bez pamięci. Inny bez powodu wymorduje całą rodzinę.

Dziewczęta znieruchomiały strwożone.

– Kiedy się już chorego podleczy, odsyła się go do domu Tam takiemu lepiej. Pod czułą opieką rodziny ma większe szanse powrotu do równowagi. Ale rodzina wie, że choroba może wrócić i boi się, że się go nie upilnuje, że sobie coś zrobi, kogoś skrzywdzi, zabije. Nie ma możliwości trzymać tych ludzi w szpitalu przez całe życie. Ta choroba mija i tylko czasem wraca. Zawsze jest nadzieja, że więcej nie wróci. Niedawno znowu dostałem list od męża pacjentki. Pisze tak raz po raz. Błaga, żeby zabrać ją z powrotem do szpitala. Na razie nic się z nią podejrzanego nie dzieje i trudno przewidzieć, czy może się coś stać. Ale ten człowiek ubolewa, że przed ślubem zatajono przed nim jej inność, bo już wcześniej zdradzała objawy choroby, i czuje się złapany w potrzask. Sumienie każe opiekować się chorą troskliwie, a jego wszystko od niej odpycha. Żyje w trwodze o życie dzieci i swoje. Nie może podejść do niej z sercem. Najwyżej z litością, a to za mało.

Dla pokazania, co to są halucynacje, przyprowadzono do gabinetu lekarskiego młodego mężczyznę. Zapytany stwierdził, że nic mu nie jest, tylko nos ma skręcony i chce by go operować.

Lekarz podał mu lusterko. Zapytał, w którą stronę nos skręcony. Chory przyjrzał się swej twarzy uważnie i orzekł, że w prawo. Nawet pokazał to ręką. Jego dłoń wychyliła się, jak wahadło zegara w prawo, a nos pozostał pionowy i prosty. A on widział inaczej! Dziewczęta patrzyły zdumione.

– A o ile stopni skręcony? – zapytał lekarz.

– O czterdzieści pięć – odparł z przekonaniem chory.

Jak mógł tak widzieć??! Patrzył w lustro i widział co innego niż wszyscy. Nawet gdy ręka demonstrująca skręcenie przesunęła się poza nos?

Potem pokazano im chorego na dalszym etapie choroby.

Stanął przed nimi może trzydziestoletni z nieprzytomnym spojrzeniem i zaraz zaczął wyrzucać z siebie, jak z karabinu maszynowego, dziesiątki zdań:

– Ja jestem cesarz! To ja was tu wszystkie porodziłem. Ja was! Ja was! Ja cesarz! Wszystkie was porodziłem!

*

Po wykładzie Kacper zajrzał do pokoju asystentów i zastał Lucynę samą. Ucieszył się. Potrzebował intelektualnej pogawędki i jakiegoś dreszczyku emocji. Wczoraj do późna w nocy ślęczał nad pracami seminaryjnymi, gdzie powtarzały się w kółko cudze myśli, cudze słowa. Nie cierpiał tak odbębnionych prac. Stawiał dwóję za dwóją. Później się zreflektował i poprawił oceny. Ale bardzo go to zmęczyło. Dlatego szukał okazji, by oderwać myśli.

Niestety, jak zwykle, co i rusz wpadali tu studenci, zapytać o coś, pożyczyć książkę, zaglądał naburmuszony Błażej „Akuracik”, a co drugie zdanie przerywał, bywało że na długo, telefon. Profesor zaraz zlecał im jakieś zadanie, a w przypływie dobrego humoru przyłączał się do rozmowy i stawało się bardzo oficjalnie. Dopiero telefon do niego ich wybawiał.

Kacper był ostatnio przemęczony. Chwilami całkiem zniechęcony do siebie. Przełamać to mogła jakaś żywsza emocja, jakaś odmiana w życiu. Szukał czegoś takiego i ciągle wracał do jednego. Wiedział, że tylko to może mu pomóc. Nic innego, tylko pogrążenie się bez reszty w pisaniu powieści o Rogu. Nawymyślał mu rozmaitych perypetii, antagonistę i suspens, ale w końcu się w tym pogubił i zniechęcił. A przecież zabrał się do pisania, żeby wykrzyczeć wszelkie swoje przemyślenia z ostatnich lat. Lecz ile razy przymuszał swego bohatera do zabierania głosu na nurtujące wszystkich tematy, rzecz stawała się papierową ulotką, reklamą. Sam wiedział, jaką w dobie burzenia pomników i przewartościowywania wielu spraw przybrać postawę, ale zrobić z tego powieści nie potrafił. I Wejlin i Czarna wykazali, jak nędzne to, w co wkładał tyle serca.

Nie szło mu pisanie i był już bliski przyznania, że jednak do tego potrzebny talent. Nie dowierzał nawet powieściowemu Garpowi. Jego sukces to tylko wymysł autora, Johna Irvinga, a wymyślić można wszystko.

Kacper starał się przezwyciężać opór materii innymi sposobami. Są przecież metody wyostrzające pióro. Wypróbował je wszystkie, jakie znał. Liczył, że Lucyna wie na ten temat więcej. Zawsze z wypiekami na twarzy studiowała artykuły o rozwijaniu intelektu i pielęgnowaniu uzdolnień. Każdy pracownik nauki dba o swe predyspozycje twórcze, ale ona w tym celuje, bo zamierza być naukowcem genialnym. Może podpowie mu, jak pisać. Może czymś go natchnie.

Krążąc wokół tematu, czuł narastający dreszczyk zakłopotania, a zarazem frajdy w zbliżaniu się do tego, co bliskie sercu, co najbardziej interesujące. Przy takich rozmowach miał przedsmak owocu zakazanego, jako że wkraczał w dziedzinę zakazaną, gdzie on – może bez talentu – nie powinien wchodzić. Równocześnie korciło grzeszne odstępstwo od swego właściwego powołania: człowieka precyzyjnej myśli, naukowca.

A przecież były to jedynie rozmowy. Smaku dodawały im zgorszone oczy otoczenia, szczególnie Akuracika, że tyle gada z tą Zgorzelską. W takich chwilach Kacper czuł się na nowo Rogóyskim ze swej powieści: przystojnym, utalentowanym i ubóstwianym przez kobiety. Zapominał gdzie powieść, gdzie życie. A Lucyna dziś miała znów podkrążone oczy od ślęczenia w książkach, była blada i spowolniała jakby w półśnie. Spłoszyła się na jego widok. Na gwałt przygładzała niesforne loki. Zbierała porozrzucane na biurku fiszki. Wzięła czajnik i wybiegła po wodę na herbatę.

Usadowił się nieopodal i zakłopotany swym najściem, przypomniał sobie, że aby jego powieść nie wydała się pretensjonalna, zmienił triumfującego Rogóyskiego na poczciwinę Roga, ale on sam bardziej od Roga godny litości.

Lucyna parzyła herbatę, starannie ustawiła szklanki, nasypała cukru. Znikło z jej oczu przerażenie. Powoli rozkwitła uśmiechem. Rozumiał. On jeden był jej tu przychylny. Z innymi była raczej na stopie wojennej.

Kiedyś powiedziała mu: „Obojeśmy bladzi, jak prawdziwe mole książkowe”. Pewnie miało to znaczyć, że ona nie ma szczęścia w miłości, bo jest nieładna, ale i on podobny. Domyślił się tego poniewczasie. Pochlebiał sobie, że później, zgodnie z jego sugestią, przyciemniła sobie rzęsy, zakręciła loki. Czy to poprawiło jej wygląd, nie wiedział, ale było lepiej, gdy się uśmiechała. Ludziom trzeba czasem podpowiedzieć, w którą iść stronę. Odczuł w tej chwili dumę Pigmaliona.

Zapomniał, że kiedyś był do Lucyny uprzedzony. Zmienił zdanie, odkąd zaczęła akcentować, że bardzo jej imponują jego osiągnięcia naukowe i mu ich zazdrości. Może to była zagrywka, ale przyjmował to jako oczywiste. Wierzył w swój geniusz. Miał tylko czasem takie dni, może tylko chwile, gdy z masochistycznym zadowoleniem umniejszał sobie zasług. Wówczas warto było pogadać z Lucyną, aby podniosła na duchu swym podziwem i odrobiną zazdrości. Ale dziś chciał pomówić o czym innym. Ona zaczęła pierwsza:

– Wiesz, co mi dziś przyszło do głowy? Że los jest kobietą!

Zdziwił się, a wtedy wyjaśniła:

– Każdej nocy budzi mnie coś koło czwartej, jak na apel i tłoczy mi do głowy morały o niewykorzystanych szansach, uciekającym czasie, marnowaniu życia. To właśnie mój los. Niełaskawy dla mnie. Nabija się z mych usiłowań, że nie udało mi się zrobić doktoratu szybciej od innych, że mogłabym mieć bogatszy dorobek, znać więcej języków, więcej książek, więcej, więcej, więcej… Tak dokuczać potrafi tylko kobieta. Więc dlatego los złośliwy. No nie śmiej się.

– Kto ma przerost ambicji, zawsze nie dość z siebie zadowolony – wtrącił Kacper, bo dobrze znał te lęki. Tylko łatwiej je tłumaczyć komuś niż sobie. Zmienił niebezpieczny temat: – Czy to ty naskarżyłaś kiedyś profesorowi na Błażeja Zająca, tego naszego Akuracika?

Podniosła na niego oczy pełne niezmiernego zdumienia.

– Coś ty?! Nic takiego sobie nie przypominam.

– Byłoby to pomówienie?

Oczywiście, nie lubili jej ci, z którymi rywalizowała o uznanie i lepsze usytuowanie się w pracy, ilość zajęć dydaktycznych, rozłożenie ich w czasie. Starsi pracownicy spychali na młodszych uciążliwe obowiązki, choćby robienie harmonogramu, i nabrzmiała przy takiej okazji zadra ropiała latami. Każdy miewał swoje anse. Ale co miał do tego Błażej? Ten „Akuracik”. Chyba, że wydarzyło się coś błahego i jej umknęło to z pamięci, a Akuracikowi tak uraziło odcisk kompleksów, że rozdmuchiwał to w niekończącym się odwecie.

Po chwili milczenia Lucyna oświadczyła smutno:

– On mnie nie lubi. Nie wiem, czemu, ale to się da wyczuć. Mnie wielu nie lubi. Nawet mama… mnie nie rozumie. Zostawiła mnie kiedyś ojcu, jak się rozwiedli. Właściwie to ona ojca porzuciła. Dotąd pomiędzy nią a mną taki dystans, że nie da się go przełamać. W żaden sposób. Od dawna zresztą poniechałam takich usiłowań.

Zrobiło się smutno. Lucyna rozmyślała ze spuszczoną głową. Musiał wreszcie powiedzieć, z czym tu przyszedł. Wyjawić, o czym rozmyśla w podróży przy wtórze monotonnego postukiwania pociągu i nieraz w bezsenne noce.

– Przemyślałem twoje zastrzeżenia i spróbuję kontynuować powieść.

Podniosła na niego oczy ożywione zaciekawieniem. Zaczął się tłumaczyć:

– Ta powieść to tylko taki sobie eksperymencik naukowy, dla zbadania, czym właściwie jest talent. Mam nadzieję, że eksperyment się powiedzie, napiszę godną mych aspiracji powieść i tym samym udowodnię, że czegoś takiego, jak ten osławiony i tajemniczy talent, wcale nie ma. Wystarczy tylko chcieć. I zgłębić pewne tajemnice. Jeszcze ufam że nie będę musiał powtarzać za Norwidem: „
Do wszystkiego można się

zniechęcić/ jeśli się uparcie od rąk odrywa
”. Od dawna korciło mnie, żeby sprawdzić, na ile starczy znać jako tako teorię i przysiąść fałdów, aby stworzyć coś drukowalnego, no może nie arcydzieło, ale rzecz do przełknięcia. Jednak czymże jest to, co pozwała na stworzenie arcydzieła trudniej zbadać. Co tacy twórcy mają? Nieraz o tym myślałem, zanim przypomniałaś mi o powieściowym Garpie. On nie przejmował się, czy ma jakieś predyspozycje, tylko wziął się do roboty i osiągnął co zechciał. Irving, autor, pewnie wiedział, że to możliwe.

Lucyna pokiwała głową z aprobatą.

– Trzeba w życiu próbować wszystkiego. W naszym gronie wszyscy próbują swych sił w wierszu albo prozie…

– Nie wiedziałem, że wszyscy.

– Oczywiście! Tylko przestają, gdy się okaże, że im tych sił nie starcza. No, bo czegoś jednak brak, gdy rezultat poczynań twórczych – mierny. Ale nikt nie robi z tego problemu. Ty zbyt serio to traktujesz. Taka wrażliwość bywa zabójcza.

– Ale bez wrażliwości, i to wielkiej, nie zauważa się tego, co do twórczości niezbędne, tych wszystkich blasków, obrazów, głosów, jakich nikt inny nie widzi, nie słyszy. Bez takiej wrażliwości nie pojawią się refleksje, właściwe tylko nielicznym.

– Może masz rację – przyznała Lucyna w zadumie. – Być może ten brak sił, czyli talentu, to po prostu niedostatek wrażliwości… Zatem staraj się zagospodarować owocnie swą wrażliwość.

Słysząc to, Kacper rozluźnił się, gdyż w ten sposób Lucyna uznała jego prawo do twórczych poczynań. Przecież pisarz liczy się tylko wielki, czasem dopiero po śmierci. Mało znany – to coś podejrzanego, może beztalencie? Dlatego on ciągle pytał, czy mu wolno to robić. Szukał dla tego usprawiedliwień. No, bo gdyby nie potrafił, to po co? Sam innym wtłacza do głowy: „jeśli nie potrafisz, nie pchaj się na afisz”, ale w duchu ma wątpliwości, bo co to znaczy: „potrafić”?

Teraz ma wytłumaczenie dla dalszych poczynań beletrystycznych. Poświęca się dla dobra nauki. Taka zbożna intencja pomniejszy znaczenie tej powieści dla niego samego. Przecież śmieszny bywa ktoś, komu bardzo na czymś zależy, bardzo się stara, a mu się to nie udaje. Śmieszny jest wymyślony przez niego do powieści Marian Róg, bo kocha za bardzo, a ta dziewczyna nie dla niego. Śmieszny bywa dla gawiedzi fajtłapa wlokący się na końcu wyścigu, bo po co staje w szranki taka mizerota? Wstyd być kimś godnym litości. Rzymianie przegrywających kazali dobijać. Dopiero w ostatnich latach przewrotna fantazja tłumu na igrzyskach olimpijskich nagradza łaskawie oklaskami i tych, co przyczłapią na końcu. To jakby starożytni podnosili kciuki w geście łaskawości dla pokonanego gladiatora.

Trudno by już było zrezygnować z pisania powieści, gdyż stało się to ratunkiem przed zniechęceniem, przed popadnięciem w nudę samozadowolenia, kiedy osiągnął już niemal wszystko w pracy naukowej i dalej będzie podążał tą wydeptaną ścieżką, wiedząc dokładnie, co jeszcze może w tym osiągnąć. To teraz jedyna odmiana, jedyna emocja jakiej jeszcze mógł pragnąć. Choćby okazało się to niespełnieniem.

Jednak nocą i jego może dopaść lęk, że nie ma talentu, a co gorsza, zupełnie pozbawiony predyspozycji do pracy naukowej. Wtedy zapomina się o wszelkich dowodach uznania, a widzi się wszystko na czarno i ogarnia człowieka nienawiść do samego siebie. I on miewa takie momenty, że oblany potem zażenowania wyrzuca sobie, że jest tylko molem książkowym, szarym scjentystą zapełniającym setki karteluszek mądrymi wywodami, najeżonymi terminami fachowymi i nazwiskami autorów, których cytatami się podpiera. Wymęcza z siebie wymagane opracowania, mniejsze i większe prace przyczynkowe, i nawet nikt nie wie, ile go to kosztuje. Są poprawne, pełne wysoko cenionej erudycji i pisane trudnym, scjentyficznym stylem. Brak im tylko objawienia wywracającego ogólnie panujące poglądy. Do tego niestety potrzebne większe zdolności. Gdyby je posiadał, łatwiej wymyśliłby powieść i nie powielał w kółko tej pierwszej; pisząc zarazem o sobie samym.

Tak myśli w chwilach zwątpienia. Na szczęście popada w tak masochistyczne udręki rzadko. Inaczej, paraliżowany nimi, nic by nie zdziałał na niwie naukowej. Wolał porwać się na zaprzeczenie, że istnieje coś takiego jak talent i udowadniać, że wystarczy bardzo chcieć coś robić. Wtedy i pomysły przychodzą i intuicja podpowiada, co robić.

Powtarzał to wczoraj raz po raz studentkom, zwracając ich poprawne, ale bez polotu rękopisy
.
Dla złagodzenia okrutnej czasem oceny, krasił te słowa nieporadnym uśmiechem, a one szeptały między sobą, że – jadowitym, i dziwiły się, co mu się stało.

Literowicz wrócił do rzeczywistości, gdy spostrzegł, że Lucyna spogląda na niego ze zdziwionym uśmiechem. Inni, którzy tymczasem zebrali się w pokoju asystentów, również zerkali ku niemu z zaciekawieniem. Spojrzał na zegarek i poderwał się do wyjścia, a wtedy Lucyna powiedziała mu cicho:

– Nie rezygnuj. Wykorzystaj swój choćby najmniejszy dar od Boga. Przecież talent jest jak studnia. Wysycha, gdy się z niego nie czerpie. Może mylę się, co do studni, ale w tym mam pewność: talent rośnie tylko, gdy się go wyzwala. Niestety i studnia sama z siebie wody nie zaczerpnie…

Rozpromienił się, bo nie potrafił w tej chwili ukryć swego rozradowania i wyciągnął z teczki początkowe rozdziały swej powieści, wiele razy już zmieniane i poprawiane. Wręczył je Lucynie do przeczytania, a na odchodnym szepnął, żeby inni nie słyszeli:

– Wiesz Lucynko, w tej chwili czuję, że wszystko, do czego się zabiorę musi mi się udać, ta powieść również.

Był szczęśliwy i roześmiany od ucha do ucha. Nagle w drzwiach stanął Jurek Wejlin. Nie powiedział nic, tylko szkła jego okularów błysnęły złowieszczo. Podszedł do pracującego tu od niedawna asystenta. Pochylił się nad nim, o coś tam pytał, a wyglądało jakby tylko pragnął skryć swoją twarz. „Nigdy z nim nic nie wiadomo” – pomyślał Kacper i szybo wyszedł, bo Lucyna też się zmieszała, urwała w pół słowa i straciła wątek.

Nie był nawet zaskoczony, gdy nazajutrz powiedziała z naciskiem:

– Całkiem ta powieść do przyjęcia. Nawet nie przypuszczałam, że tak potrafisz. Zapowiada się całkiem, całkiem.

To w jej zwykle krytycznych ustach wyglądało na najwyższą pochwałę. Omal jej nie ucałował z radości, ale nie byli sami. Później Akuracik wyburczał:

– Za dużo pan docent gada teraz z tymi, co akurat nie potrzeba. A pana żonę widują akurat w kawiarniach z jakimś panem… Potem będzie się pan odgrywał na Bogu ducha winnych studentach, jak wie pan kto…

*

Siedząc w domu nad maszyną do pisania, Kacper stwierdził, że nie wiedział, co odpowiedzieć Akuratowi. Był sam na siebie zły. Tylko wymyślony przez niego do powieści Rogóyski, w kłopotliwych sytuacjach radził sobie o niebo lepiej. Nie przejmował się byle czym i bez zahamowań zmierzał prosto do celu. Cóż, ten przystojniak, wysportowany, śniady, brunet, był przecież tym, kim Kacper sam chciałby być. Ten drań, uwodziciel, miał przymioty, jakich jemu brakowało. Wymyślając go, Kacper tak dalece się z nim utożsamiał, że stopniowo umniejszał mu przywar, ułomności, śmiesznostek, chronił przed nieszczęściami, jakich sam się lękał. Przystojniakowi zaczynały siwieć skronie, garbił się, przycichał, i cała jego hucpa, cały – aż psychopatyczny cynizm gdzieś wyparowywał. Wtedy powieść stawała się nudna. Zło bywa bardziej sugestywne, bo krzykliwe.

Kacper długo się więc mozolił, aby oderwać swego bohatera od własnego ideału i samemu przestać pragnąć być takim, bo Rogóyski stawał się zwolna manekinem, nieprawdziwym amantem, jakim naukowiec być nie może, a czym według autora był. Nieprawdopodobny, jak z kiepskiego romansu. Dla dobra powieści należało go uczłowieczyć. Przerabiał go więc na szlachetnego poczciwinę – Roga. Ten rudy, blady i nieśmiały, „Słonecznik” był o niebo prawdziwszy. Wkrótce zaczynał mu współczuć. Dla równowagi dawał mu piękną żonę. Tylko ona, niewyżyta aktorka z amatorskiego teatru, zachwycona sama sobą, głosiła, że ma artystyczną naturę i tylko w takim świecie jest w stanie przebywać. A taka przy tym wrażliwa, że niemal czuje zapach trawy. I takiej to współczesnej pani Bovary poświęcił się Słonecznik, wcale się nie domyślając, jak się daje ogłupić. Był najszczęśliwszy, że ma taką właśnie żonę, jakiej nie ma nikt inny. Chwalił się nią na każdym kroku, jak to ona dba o porządek domu, o zdrowe odżywianie i jakie wielkie kotlety schabowe mu robi, takie na cały talerz. Nikt nie śmiał mu powiedzieć, jak bardzo się ośmiesza. Wszyscy wiedzieli, że to on gotuje, sprząta i nosi żonę na rękach. I to dla niej porzucił pracę na uczelni.

Przypisując takie czyny swemu bohaterowi, Kacper sam się dziwił swej odwadze wymyślania, bo jego imaginacja aż tak dalece nie sięgała. Wcale nie mógł sobie wyobrazić, jak to można zrezygnować z kariery naukowej? Obawiał się, że nigdy nie zostanie prawdziwym pisarzem, bo jego fantazja nazbyt uboga. Nie potrafił sobie uzmysłowić, co Róg będzie myślał, co robił, czego pragnął, gdy zrezygnuje z tego, co dla niego było jedynym i najwspanialszym sensem życia. Ciągle się zastanawiał, czy miłość może starczyć za cel życia? Czyż warto aż tyle poświęcić dla kobiety? Takiej Bovary.

Żeby to jakoś usprawiedliwić Kacper musiał też skorygować wizerunek Oleny. Okazała się nie tak demoniczna. Lubiła podbijać serca mężczyzn, lubiła być uwielbiana, ale to z powodu jej wielkiej, wrażliwości artystycznej, co nieomal doprowadziło ją do granic, już nie nerwicy, bo to za słabe, ale – psychozy. Jej nadwrażliwość w słyszeniu i widzeniu rzeczy, dla innych ludzi niedostępnych, przerodziła się w halucynacje. Słonecznik pozostał na każde jej skinienie. Za to ona grywała mu – w przypływie kaprysu – na pianinie i mógł patrzeć bez końca w jej rozmarzoną twarz. Ten sielski obrazek stawał się ironicznym nawiasem dla poświęceń Roga. Może szpanujący Rogóyski, udający bezczelnego łobuza, też pod spodem malutki, roztrzęsiony, podobny do wszystkich. Każdy czegoś się boi, czegoś wstydzi, coś kocha nadaremno i wcale nie jest tak pewny siebie. Dotknąć go palcem, a się przewraca. Szpaner też ma duszę.

Kacper musiał sobie po raz któryś uzmysłowić, że to nasza skóra oddziela wszystko, co zewnętrzne, pozytywne, prospołeczne, wyważone i wspaniałe, co skwapliwie przypisywał Rogóyskiemu, od wnętrza z kłębiącymi się przywarami, lękiem i rozpaczą. Takie obrzydliwe wnętrzności się skrywa, jak zakrywa się w budynku rury kanalizacyjne. A przecież w nowoczesnym Centrum Pompidou wyciągnięto takie przewody, windy, schody, kanalizacje, wentylacje na zewnątrz i jeszcze je wyjaskrawiono. Ta opleciona rurami w krzykliwych kolorach paryska budowla może być unaocznieniem teorii Freuda, którego metodą wyzwalania od kompleksów i nerwic było wydobycie ich wstydliwych elementów na wierzch, do świadomości.

Przed laty i on tam był. Schody w owych rurach ruszały, gdy się przed nimi stanęło. Na przylegającym placu magik połykał ogień. W tłumie Kacper zapomniał o swej indywidualności i czuł chyba to, co wszyscy obok: najpierw podziw dla techniki wykorzystanej w budowli, potem, gdy wyjechał schodami na samą górę Centrum – wzruszenie przy oglądaniu Paryża w niebieskawej mgle. Stamtąd widać było figurki na dachu najbliższego kościoła.

Wtedy – pamięta – pomyślał, że wystarczy stanąć razem z innymi do wspólnego działania, by poczuć się uzewnętrznionym, prospołecznym i pełnym godności, a zapomnieć o lękach i kompleksach. Stracić je raz na zawsze.

Patrzenie z góry, jak wtedy z wysokości Centrum, potem z wieży Eiffla, czy nawet ze schodów przed Sacre-Coeur, napawało go poczuciem wielkości. Wtedy zrozumiał, czemu tak lubi wygłaszać wykłady, odczyty? Dlatego, że wtedy jest ponad wszystkimi, a oczy słuchaczy zwrócone na niego w górę. Nawet się tego po sobie nie spodziewał.

*

Kilka dni później pośród wirującego tłumu studentów, wychodzących z sali wykładowej i wchodzących, Literowicz dojrzał Czarną, czyli Aldonę Nadolską, którą kiedyś nazywano złośliwie „Najmir”. Że niby taka najmądrzejsza w świecie? Dziś jej czerń mniej rzucała się w oczy. Z bliska zauważył jej biały kołnierzyk i ciemnozielony odcień bluzki. Podszedł do niej, mimo, że wolałby uciec. Bał się jej posępnej aury, a jeszcze bardziej jej popisywania się mądrością. Nie wiedział, czy wymądrzając się, pokrywa swe kompleksy, czy taka jest naprawdę. Wszystko jedno, bo i tak obawiał się, że ta niewątpliwie zdolna dziewczyna mogła go przewyższyć. Dlatego z oporami załatwiał jej tu pracę, do czego musiał się w końcu sam przed sobą przyznać. Dla stłumienia poczucia winy, powoływał się na powszechne mniemanie, że ktoś naprawdę uzdolniony pomocy nie potrzebuje, bo sam da sobie radę. Widocznie ci, co to głoszą, też boją się konkurencji.

– A więc nic dla mnie nie ma – skonstatowała monotonnym głosem, który zdawał się ociekać łzami rozczarowania.

– Teraz idę na wykład. Porozmawiamy później.

– Nie! Więcej nie będę tu przyjeżdżać! – Powiedziała to swoim dobitnym tonem i z ironicznym grymasem dodała: – Wychodzę za mąż.

– Gratuluję! – Ucieszył się z takiego obrotu sprawy.

– Nie ma czego – odparła zimno, zgniatając z całą siłą papierosa w popielniczce.

Ze wszystkich stron korytarza wbijały w nich wzrok dziesiątki oczu. Literowicz spojrzał na zegarek. Do wykładu miał kilkanaście minut, ale w jego gabinecie królował w tej chwili Jurek Wejlin. Zaraz by się przyczaił w mrocznym kącie niczym ośmiornica, świdrował zza okularów i milczał złowieszczo, by niespodzianie wyrzucić mackę złośliwej uwagi. Znieść jeszcze jego atak byłoby za wiele. Poprosił więc Czarną do pokoju asystentów. Przebywała tam jak zwykle Lucyna Zgorzelska. Usiedli w przeciwległym kącie, przy stoliku z maszyną do pisania. Zachęcił Czarną, by mówiła. Popatrzyła badawczo.

– Sądziłam, że to ja coś usłyszę.

– No jeszcze nic straconego. Jest trudno, ale… Najgorzej z mieszkaniem.

– Wszystko jest beznadziejne – ucięła.

– Jednak i na prowincji można coś osiągnąć.

Oko Czarnej zabłysło gniewem i zaczęła wyrzucać z siebie zdania, jak z karabinu.

– Wolne żarty! Kto chce czegokolwiek dokonać, musi mieszkać w ważniejszym miejscu! Inaczej z tego mniej ważnego będzie w nieskończoność przyjeżdżał antyszambrować pod drzwiami zarozumialców nadaremnie, oceniany z góry jako ktoś mało ważny. I pozostanie wiecznie proszący i zbywany. A gdy taki spróbuje się wybić, robić coś innego niż wszyscy, otoczenie patrzy na niego z zaskoczeniem, bo „na co mu to?”. Zwykły obywatel, podobny do wszystkich jest bardziej zrozumiały. Tam trzeba żyć utartym trybem tamtych ludzi.

Literowicz pokiwał głową z litościwym uśmiechem. Uświadomił sobie, co sam by osiągnął, gdyby wrócił do małego miasta, chociaż jego ojciec aptekarz zapewniał mu wejście w korzystne układy.

– Mam koleżanki – podjęła Czarna – które wróciły na prowincję. Dziennikarki, absolwentki filologii. Znają nawet egzotyczne języki, a musiały się zadowolić posadą w podstawówce albo biurze. Znajoma polonistka poprosiła swą dyrektorkę o dzień urlopu, żeby omówić w redakcji napisany przez siebie tekst, a ta wyśmiała ją, że kogo to obchodzi jakaś niby ważna rozmowa w jakiejś tam w redakcji, a potem, pod byle pretekstem, obcięła jej premię.

Urwała. Literowicz nie wiedział, co powiedzieć. Po namyśle dodała:

– Nie wiem jak to u mężczyzn, ale dla wielu dziewczyn przyszłość to nadzieja, a przeszłość – całe morze rezygnacji…

Literowicz dalej milczał wtedy uzupełniła:

– Myślę, że przegrywamy, gdy stajemy po przeciwnej stronie zwycięstwa, w strefie wątpliwości, zwątpienia, niewiary w siebie, tłumaczenia się, skrupułów, kompleksów… za daleko od radości… Podobno radość życia, humor, atmosfera zabawy, najbardziej stymulują twórczość.

– To ciekawe – wtrącił wreszcie. – Słyszałem coś o tym.

Przyszło mu nagle do głowy, że dlatego profesor, o którym pisał, udzielał się też w kabarecie, pisywał kuplety i sam je na scenie wyśpiewywał. Należałoby to przemyśleć. Ale teraz najwyższy czas iść na wykład. Chciał pożegnać już Czarną i tylko z grzeczności spytał ją o jej przyszłego męża, a ta chwilę milczała i wreszcie wyrzuciła z siebie:

– Powiem szczerze: nie kocham go. Albo kocham za mało. Tylko bardzo go potrzebuję. Może, gdy wyrzucę ostatnią czarną suknię, będę zdolna do czegoś więcej. – Widząc, że Literowicz zerka na zielonkawy kolor jej bluzki, dodała: – Ta już mniej czarna.

Czas było na wykład. Lucyna spoglądała w ich stronę karcąco. Jej spóźnienia się nie zdarzały. Krytycznie patrzyła też na pogaduszki z obcą.

Czarna obiecała przyjść na dzisiejsze zebranie KL. Specjalnie po to dziś przyjechała. Nie przypuszczała, że będzie to ostatni raz. Zabrzmiało to nieodwołalnym żalem. Zaczął ją znów pocieszać. Mówił o możliwościach zmiany, gdy wszystko w kraju przekształca się gwałtownie, a w Europie „jesień ludów”. Kręciła tylko głową z powątpiewaniem. Zapytał o dziedziczony po matce optymizm, ów nakaz lubienia jak najwięcej.

– Mama pod koniec życia tamto przekreśliła. „Los mnie nie kochał” – biadała i że Prousta czytała na darmo. Niewiele z tego zdołała przekazać innym. W końcu „zezowata” (ta jej „przyniesiona w teczce” dyrektorka, działaczka związkowa) orzekła, że ma niewystarczające predyspozycje merytoryczne. Po tylu latach pracy! Kiedy dla pocieszenia przypominałam jej pracę w wiejskiej szkole, którą zawsze wspominała z rozrzewnieniem, jak nigdy wcześniej, zaczęła narzekać na błocko, w jakim grzęzła tam cały rok, i śnieg po pas w wądołach. Ja nawet tyle nie mam do lubienia, co ona. Ani kochanej pracy, ani nic więcej… Ale znajdę! Nie wolno sobie odpuszczać! Moja mama nie pozwalała ułatwiać sobie niczego przez byle jakie wymówki, wybiegi. Ucinała to krótko: „Że skarpetka była mała, to czapeczka mu spadała!”. I, panie docencie, muszę panu powiedzieć, że przekonałam się wreszcie do landrynek. Przeczytałam kilka drugorzędnych powieści, takich czytadeł dla kobiet, i stwierdziłam, że one mnie godzą z życiem. Ułatwiają stąpanie po ziemi. Dotąd byłam za bardzo górnolotna. Byle nie najeść się landrynkami za dużo.

Literowicz uścisnął dłoń Czarnej dla zachęty, bo brakło mu potrzebnych słów, a już musiał zacząć wykład. Później na zebraniu KL Czarna usiadła jak zwykle na końcu, w oddaleniu od innych. Dziewczęta zerkały w jej stronę badawczo. Literowicz postanowił porozmawiać dziś o czymś bardzo ważnym. Na początek rzucił:

– Czy warto pisać?

Najpierw wspólnymi siłami przytaczali argumenty na nie. Przypominali cierpienia twórców, gdy brakuje im pomysłu lub coś nie wychodzi czy znęca się krytyka. Przypomnieli Fredrę, który po napaściach krytyka zarzucił pisanie. Na szczęście wcześniej zdążył zaznać sławy. Niedoceniony nigdy van Gogh popadł w obłęd. Wielu wybrało samobójstwo. Wielu więdło w zapomnieniu, nie wykorzystując swego talentu. Norwid zmarł w przytułku, doceniony dopiero po śmierci i chyba jeszcze za mało ceniony
.

Malarz Modigliani zapił się na śmierć, a wcześniej, we Włoszech, był niezłym rzeźbiarzem i wyjeżdżając do Paryża, tej stolicy artystów, radził się znajomych, co zrobić z rzeźbami? Dopytywał wszystkich, ale nikt ich nie chciał. Ktoś wreszcie rzucił na odczepnego: „Rzeźby? A potopić”. Kilka dni później widziano, jak o świcie Modi wiózł swe prace na wózku mleczarki w stronę morza i wrócił szybko bez nich.

Jedna z dziewcząt przypomniała, jak Hemingway w młodości zapłakał raz na widok wciąż zwracanych mu tekstów. Motyw z kopertami, z odrzucanymi wciąż z różnych redakcji tekstami opisał i London. Również Bidwell w swej biografii opowiedział, jak w początkach jego drogi twórczej takie szare i grube koperty z odesłanymi tekstami, niemal każdego dnia, przez szparę w drzwiach, spadały ciężko na jego wycieraczkę.

Zapadło przygniatające milczenie. Któraś z dziewcząt próbowała zażartować, że im samym podobne sceny nie grożą, bo redakcje nie zwracają materiałów nie zamówionych, ale wypadło to mało pocieszająco. Wtedy zabrał głos Literowicz:

– A jednak pasja twórcza silniejsza od cierpienia – zaczął i sam się przestraszył zawartego w tym patosu. Jednak opuszczone oczy dziewcząt zaczęły podnosić się w jego stronę z zaciekawieniem. Po chwili potrzebnej na wzbudzenie zainteresowania dodał:

– Czymże więc jest ta nieuleczalna pasja tworzenia? Czemu nawiedzony nią długo się nie zraża przeciwnościami? Po co męczy się nad każdym słowem, przepisuje po wielokroć całe fragmenty, ba, całe tomiska. Do anegdot należy opowieść, jak to Gustaw Flaubert przedumał nad jednym przecinkiem cały dzień. Wstawił go wreszcie, a na drugi dzień, po kolejnych namysłach, z powrotem usunął. Przecież każdy z nich mógłby wybrać spokojniejsze, mieszczańskie szczęście – wprawdzie bez wzlotów, lecz i bez upadków. Bez heroicznych zmagań i związanych z twórczością cierpień. Jednak, pomimo wszystko, ciągle wielu do tego powołanych. Biorący do ręki pióro wierzy, że ma do powiedzenia ludziom coś ważnego, o czym wie tylko on!

Oczy dziewcząt zabłysły. Wzmocnił jeszcze ich entuzjazm słowami Emersona, że „należy zaprząc swój pług do gwiazdy”. Poruszyły się, zaszemrały radośnie, a po chwili któraś zapytała:

– Tylko skąd brać pomysły?

Na to Literowicz przytoczył opowiadanie pod tytułem
Złota róża
, niemodnego już Konstantego Paustowskiego, o człowieku, który u złotnika zamiatał po całym dniu pracy i zebrany na śmietniczkę kurz przesiewał. Po latach uzbierało się tyle złotego pyłu, że mógł przetopić go na złotą różę dla dziewczyny, którą kochał.

Literowicz poszukał w swych notatkach i odczytał zakończenie opowiadania:

„
Każda chwila – każde rzucone nieumyślnie słowo i

spojrzenie, każda

głęboka albo żarliwa myśl, każdy niedostrzegalny odruch ludzkiego

serca, tak samo jak lotny puch topoli, albo światło gwiazdy, odbite

nocą w

kałuży – wszystko to są okruszyny złotego pyłu. My, pisarze,

zbieramy przez dziesiątki lat te miliony ziarenek piasku, zbieramy je

sami tego nie dostrzegając, zmieniamy w

stop, a

potem wykuwamy

z

tej bryłki kruszcu swoją – złotą różę – powieść, opowiadanie lub

poemat.”

Skończył. Wydało mu się, że dziewczyny wstrzymały z wrażenia oddech. Ich entuzjazm sięgał zenitu. Pewnie pisanie wydało się zupełnie łatwe. Dopiero po chwili jedna to zmąciła:

– Ba, ale trzeba jeszcze umieć pisać… Poleciały w jej stronę mordercze spojrzenia. Było już późno, lecz Literowicz wyczuł, że należy jeszcze coś uzupełnić. Zaczął o pracy nad językiem. Mówił o doborze słów, dramaturgii każdego zdania i jego melodii. Zalecał rozsmakować się w urodzie języka. I nie naśladować życia, a tworzyć własny, pisany świat.

Zamilkł i pomyślał o własnej powieści. Raz dbał w niej o realia tak bardzo, że nie dawało się dalej pisać, żeby nie zrobić fotografii otoczenia i nie przysporzyć przykrości znajomym. Wtedy dla odmiany odrywał się od rzeczywistości tak dalece, że bohater robił się ponadczasowy, nigdzie nie zakotwiczony i nudny.

Po chwili znowu mówił o sztuce skrótu w poezji i zastępującej pedantyczne opisy metaforze, która powinna szybciej oddać istotę rzeczy. Znowu zajrzał do swego zielonego notesu i odczytał słowa, jakie Iwan Bunin kierował do Katajewa:

„
Wpadł pan w

rozpacz, że wszystko już opisane przed panem

… Bzdura.

Każdy z

przedmiotów wokół pana, każde pana odczucie jest tematem

wiersza. Niech się pan w

słucha w

swoje odczucie, niech pan obserwuje

otaczający świat i

niech pan pisze. Pod wpływem tych rad Katajew odkrył:

„Upoiłem się nowym, szczęśliwym życiem, które rozpoczęło się nagle

i

wróżyło mi w

przyszłości tyle pięknych rzeczy. Pisałem wiersze bez

wytchnienia

… To wewnętrzne odczucie życia jako poezji teraz pochłonęło

mnie bez reszty. A

wszystko to, ponieważ nagle odkryłem i

pojąłem

wieczną obecność poezji w

rzeczach najprostszych, obok których dawniej

przechodziłem obojętnie”.

Zapatrzone w Literowicza oczy dziewcząt błyszczały. Czuł, że dodaje im skrzydeł. Tylko Czarna tym razem nie zabrała głosu. Podając mu rękę na pożegnanie uśmiechnęła się z wyższością, jakby posiadła już taką wiedzę o życiu, że nie warto ust otwierać. I on nie wiedział, co powiedzieć.

Długo miał w oczach ciemną plamę, jaką stanowiła tam na końcu sali i jej tajemniczy uśmiech. Jakąż ona ma wiedzę – dumał, a miał na myśli nie tylko teorię, lecz i tę o życiu, czy raczej poza nim, czyli o mrokach, gdzie życia już nie ma. Dotarła chyba do tego, stojąc ostatnio tak często nad trumnami bliskich i chodząc tyle w czarnej sukni.

*

Kazia wybrała się nareszcie do Oli Śnieżyńskiej. Poznały się kiedyś na imieninach ciotki. Ola zaglądała potem do dziekanatu – zawsze ubrana nieskazitelnie, często w czymś białym, i kojąco uprzejma. Korciło zapytać, dlaczego nie wychodzi za mąż. Wszystkich to intrygowało.

Olę otaczało mnóstwo tajemnic i trudno było je rozwiać, bo niebezpieczne pytania przemilczała. Kazia unikała dociekań, żeby nie zepsuć czegoś, co w swej tajemniczości miało urok, a odarte z niej mogło okazać się zwyczajne, może nawet brzydkie.

– Napijemy się kawy?

Kazia drgnęła. Ostatnio pijała kawę tylko w kawiarni z Leszkiem.

Ola wybiegła do kuchni, a Kazia rozejrzała się z ciekawością. Podobało się jej wypielęgnowane mieszkanko. Ścianę, zajętą aż do sufitu półkami biblioteki, ożywiały zwisające bluszcze i trawki. Książki stały w równiutkich rzędach. Nie szpeciły ich poupychane między nimi papierzyska, jak to Kazia widywała u pracujących naukowo. Kolorowe okładki przeglądały się w dużym lustrze, wiszącym naprzeciw. Stojący obok lustra fotel i stolik, a na nim bukiet nieśmiertelników, flakon perfum, puderniczka i filiżanka obok otwartej książki wskazywały, że tu Ola lubi przesiadywać. Tu, czytając i popijając kawę, myśli o swej urodzie.

Teraz przyniosła kawę w filiżankach z wykwintnej porcelany, przysunęła bliżej cukier i talerzyk kandyzowanych jabłek, gruszek, wiśni. Opowiedziała, że sama takie robi, aby sobie osłodzić samotne wieczory. Kazia raczyła się nimi łakomie, ale kawa okazała się o dziwo bez smaku. Była mocna jak należy, słodka, gorąca i aromatyczna, a jednak czegoś jej brakowało. I to nie słodkie marmoladki popsuły jej smak. Ach! Nie była taka, jak ta w kawiarni. Z jakimś wewnętrznym szlochem Kazia zapatrzyła się w wirującą znad filiżanki parę.

Ostatnio pijała kawę tylko tam i tylko z Leszkiem. Tamta może była nawet gorsza, ale doprawiona silnymi emocjami, słodyczą wzruszenia i piekącym poczuciem winy. I goryczą, że jej tak nie wolno, nie powinna. I jeszcze lękiem, czy kto znajomy nie zobaczy. Te właśnie ingrediencje uczuciowe kształtowały jej smak. Śledziła przy tym wijący się cień pary, łączący się z dymem papierosa Leszka i ginący razem, nie wiadomo gdzie. Smak każdego łyka kawy mieszał się z cichymi słowami Leszka. W świetle czerwonych kinkietów cienie filiżanek zieleniały. Wyczulonymi do ostatnich granic zmysłami dostrzegała najmniejszy szczegół… Tymczasem kawa tutaj była tylko kawą. Pora wrócić do rzeczywistości.

– Gdzie ty Olu masz biurko, czy coś w tym rodzaju? Gdzie pracujesz?

– Na tapczanie. Trudna praca wymaga wygody i najlepiej mi się czyta, nawet pisze, na leżąco – zaśmiała się Ola, a potem pokazała otwierany blat sekretarzyka, kryjący półki z papierami.

– Kiedy już muszę, przesiaduję tutaj, ale nie robię z tego wielkiej sprawy. Dotąd nie wiem, czy powinnam pracować na uczelni. Zawsze byłam przykładną uczennicą i tak zostało. Jednak wolę pracę z ludźmi niż w laboratorium. Bardziej odpowiadają mi zajęcia dydaktyczne.

– Jesteś niezwykła. Muszę cię poznać z pewnym panem. Też niezwykłym.

– Nie!

Kazia poczuła się urażona Odmowa ujęta tak lakonicznie była bardziej wymowna niż długie wyjaśnienia.

– Nie wiesz nawet, o kogo chodzi.

– Kim by nie był, nie chcę!

Po długiej chwili kłopotliwego milczenia, kiedy Kazia podniosła się do odejścia, Ola zatrzymała ją.

– Poczekaj. Muszę ci coś powiedzieć. Długo się namyślała.

– Kaziu, wybacz, ale ja zwykle odrzucam rzeczy, które mogłyby się okazać mi nieprzychylne. Nawet miłość nie jest do życia niezbędna. Zresztą można kochać kwiaty – piękniej wtedy kwitną – i zwierzęta. Każdy pies moich rodziców potrafił odpłacić się przywiązaniem.

– Rozumiem…

– Poczekaj, jeszcze nie idź. Ja już raz kochałam. Nie, nie kochałam! Wyparłam się tego słowa! No, byłam zajęta jednym chłopakiem.

Usiadły z powrotem i Ola, spuściwszy oczy, zaczęła opowiadać. To było na studiach i trwało kilka lat. Może dlatego tak długo, że on również okazywał jej zainteresowanie. Raz większe, raz mniejsze. Ile razy, zrażona niedostatkiem jego uczuć, rezygnowała, podwajał swe zabiegi. Całkiem ją rozbrajał. Potrafił być dobry, bardzo czuły, opiekuńczy. Płakała wtedy ze szczęścia, a wkrótce – z goryczy. Ileż on jej kwiatów naznosił. Ile miał pomysłów na upiększenie wszystkiego. Chwalił się nią każdemu. Lubił się z nią pokazywać… Tylko nieoczekiwanie nie zjawiał się o umówionej godzinie. Ani później. Spadała w przepaść rozpaczy i trwało to o wiele dłużej niż tamto krótkotrwałe złudzenie. Potem kłamał. Gniewali się. Obojętnieli. W końcu zobaczyła go raz w tłumie ulicy z inną dziewczyną pod rękę.

Od tego dnia zaczęła bać się wyjść z domu. Aż do obsesji. Potem przyszedł, jak gdyby nigdy nic, i jakimś drobnym kłamstwem bezceremonialnie obalił tę jej obsesję. Ona mu na to pozwoliła, bo był jej niezwykle potrzebny, choćby dla ochrony przed lękiem na ulicy. Więc znów był blisko, znów czuły i skory do poświęceń. Nigdy więcej nie pytała o tamtą dziewczynę ani o inne. Pozostawała nieufna. Tym bardziej zabiegał. Nareszcie wymógł przyrzeczenie małżeństwa.

Następnego dnia uciekła. Wyjechała na drugi kraniec Polski do dawno nie widzianej kuzynki. Musiała przemyśleć swoje szczęście. Wysmakować je i rozłożyć jakoś bardziej równomiernie jego ciężar. Po powrocie natychmiast z nim zerwała. Bo już nie potrafiła się cieszyć. Za długo czekała. Udręczona radość przestaje być radością.

– Wtedy to spytałam sama siebie, czy potrafię obejść się bez miłości? Chociażby na krótko? Potrafiłam do dziś. Ona nie jest niezbędna do życia.

Kazia nieco oszołomiona wstała.

– Nie idź jeszcze, Kaziu. Zrobię ci jeszcze kawy.

Porozmawiały o znajomych, rosnących cenach i zburzeniu muru berlińskiego. Wypiły znów kawę. A kiedy Kazia zaczęła się zbierać do odejścia, Ola znowu spojrzała przerażona:

– Nie odchodź! Muszę ci coś powiedzieć.

Przyniosła wino z róży własnej roboty, wypiły po lampce. Zagryzały marmoladkami. Rozmowa ożywiała się i gasła. Ola zrobiła kanapki. Zjadły je i Ola nadał Kazię zatrzymywała.

– Odprowadzę cię. – Poszły w milczeniu opustoszałymi ulicami.

– Co mi chciałaś powiedzieć?

W ostatniej chwili, kiedy Kazia ruszała do nadjeżdżającego tramwaju, szepnęła:

– To poznaj mnie z nim. – I zaraz przestraszona zapytała: – Tylko, czy ja się mu spodobam?

*

Literowicz powracał teraz często myślami do owej studentki w wiecznej żałobie, której nazwiska nie starał się pamiętać, a nazywał ją po prostu „Czarna”. Miał wyrzuty sumienia, bo powinien jej pomóc. Zdawało się, że ona tego oczekuje. Bał się jednak przekroczyć jakiejś granicy. Może tej pomiędzy egoizmem, a zbytnią gorliwością, która mogłaby pociągnąć ludzkie gadanie. Tak, właśnie o to chodzi, przyznawał skwapliwie, bo przecież obaw przed jej konkurencją właściwie nie powinien mieć. Powtarzał sobie, że miejsca dla zdolnych jest w świecie dosyć. I cóż z tego, gdyby ta smętna dziewczyna okazała się od niego lepsza? Przecież naprawdę wielcy pozwalają się swym uczniom przeskoczyć. Musi pomyśleć, jak jej pomóc.

Któregoś dnia Kacper spostrzegł coś błyszczącego na palcu Lucyny. Był to wielki pierścień. Na jego pytające spojrzenie uśmiechnęła się onieśmielona i wyznała:

– Tak, jestem zaręczona. Domyślasz się, z kim?

– Wcale!

– Z Jerzym! A więc dobrze to ukrywaliśmy. Najpierw nam się nie kleiło, ale odkąd zaczęłam się trochę malować, zaczęło być lepiej. On był nawet zazdrosny, że za dużo z tobą rozmawiam. I dlatego tak zjechał ci powieść.

Kacper pokiwał głową ze zdumieniem. Czuł się odrobinę Pigmalionem, bo to na jego sugestię Lucyna poprawiła uczesanie, zaczęła malować usta. Przeobrażała się posłusznie. Przyciemnione rzęsy zmieniły oczy. Zaraz, czy nie dlatego zaczęła częściej wspominać o profesorze Szumanie, że wzięła do ręki jego
Poważne i

pogodne zagadnienia

afirmacji życia
? Kacper zapamiętał współczucie autora dla osoby o wydatnych, spierzchniętych wargach, bo sam miał podobne, a co gorsza – wystającą dolną szczękę. Jednak i tak udało mu się zdobyć serce pięknej dziewczyny, która osiemnaście lat temu została jego żoną. Ta mocno już sfatygowana książeczka od dawna krążyła wśród pracowników zakładu, ale rzadko kto się do jej studiowania przyznawał. W tej grupie powierzchowność niejednemu spędzała sen z powiek, ale rekompensował to na polu naukowym. Przypominali sobie o tym dopiero, jak się zakochali. Wtedy na nic były przypomnienia, że mężczyźnie wystarczy być tylko ciut ładniejszym od diabła. Czyżby i Lucyna w tej lekturze szukała sugestii do metamorfozy? Typowy naukowiec! Wiedzę o życiu czerpie z książek. A więc i ona się zakochała? Dotąd nie bardzo się jej układało, czego domyślał się z jej chmurnych napomknień, których chwilami nie potrafiła zmilczeć. Szczęście uczyni ją przyjemniejszą dla innych. Pewnie dlatego oceniła fragment jego powieści pozytywnie? Zapytana teraz, potwierdziła, ale potwierdziła też zachętę, aby pisał.

Potem pogratulował Jurkowi Wejlinowi zaręczyn z Lucyną. Ten długi, łysiejący blondyn, zawsze nieco przygarbiony, prostował się teraz usilnie. Uśmiechnął się, chyba po raz pierwszy tak szeroko i wyznał:

– Sądzę, że jesteśmy z Lucynką dla siebie stworzeni. Musimy się nawzajem wspierać. Ona jest taka rozchwiana w ostrych kontrastach od nienawiści po silną potrzebę akceptacji. Zauważyłeś jej łaszenie się do ludzi? Niczym kotka. To stąd, że nie miała oparcia w matce i wyrosła na osobę bluszczowatą, a jedyna jej podpora, wokół której mogła się owinąć, to dążenie do czegoś bardzo ważnego i osiąganie tego. Tym czymś jest dla niej całkowite poświęcenie się pracy naukowej. W tym jesteśmy do siebie podobni. Długo bałem się niechęci, jaka ją otaczała. To był przejaw zawiści wobec niej. Dopiero kiedy zobaczyłem was oboje zajętych rozmową, śmiejących się do siebie, coś mnie uderzyło. Po zazdrości poznałem, jak mi na niej zależy.

Chwilę jeszcze rozmawiali, a na koniec uszczęśliwiony dziś Jerzy powrócił do powieści Kacpra.

– Dlaczego wciąż pytasz, czy możesz pisać? Pisz! Wcale nie musisz być Szekspirem. Na firmamencie jest miejsce dla wielu. Twoja powieść już prawie była do przyjęcia, ale musiałem ci podnieść poprzeczkę. To zawsze wyjdzie na dobre. Jeszcze to i owo skorygujesz i rzecz będzie do wydobycia na światło dzienne.

„Tempora mutantur, et nos mutamur in illis” – podsumował w duchu zadowolony Kacper, ale nie powiedział tego głośno, bo chciał myśleć, że wrednie krytyczna postawa kolegi zmieniła się jedynie pod wpływem szczęścia. Zakochany szczęśliwie zawsze staje się lepszy dla innych. Lepiej być czujnym, bo: „Timeo Danaos et dona ferentes” – Boję się Danaów, nawet gdy przynoszą dary i lepiej strzec się podstępu pod tymi pozorami życzliwości, nie kusić licha. Miejmy nadzieję – myślał Kacper – że Jerzy się zmienia, bo i czasy pełne nadziei. Narasta jesień ludów.

Ale pomimo zachęty, pisanie Kacprowi jakoś nie szło. Nie kleiła się opowieść o zakompleksionym, bez polotu Rogu. Im więcej kreślił, przerabiał, darł kartki, przepisywał, czuł, jaki się robi z tego gniot. Schował to wszystko głęboko do szuflady i tymczasem zwiedził z dziewczętami z KL więzienie oraz dom starców. To również nie wyzwoliło w nim żadnej inspiracji. Dalej trwał przy swym Rogóyskim, czy też – Rogu – i zaczynało go to nudzić.

Powinien wykorzystać doświadczenia ostatnich miesięcy i rozciągnąć żywot powieściowej postaci od żłobka po dom spokojnej starości. Tylko jego bohater zbyt do niego podobny, żeby trafić do więzienia czy szpitala dla psychicznie chorych.

W dalszym zresztą ciągu nie wiedział, co tamci naprawdę myślą. Co czuła chora psychicznie, która niespodziewanie przytuliła się do jego ramienia? W fabryce wystraszył się na widok suwnicy, podwieszonej do rusztowania sufitu, z uczepionym blokiem żelaza, sunącej szybko wprost na nich. Ci, co tam pracują, nie boją się ani suwnicy, ani rozpalonego do białości bloku stali, sunącego po podłodze niczym wąż. Wiedzą, jak ominąć niebezpieczeństwo. Przy bramie domu starców przygarbiona, pomarszczona babulka dopytywała, czy to po nią przyszli, bo czeka, że ją ktoś stamtąd zabierze. Podobno wciąż tak wystaje i każdego nagabuje. W salach inne patrzyły na nich z łóżek, jakby nie widziały. Te, co poruszały się o własnych siłach, kręciły się bezradnie. Jedna szła spotkać się z mężem mieszkającym w pawilonie obok. Byli rozdzieleni. Więzienie, które zwiedzili, było inne niż Leszek opowiadał. W tym, dla młodocianych i karanych po raz pierwszy krótkim wyrokiem, nie było grubych murów i licznych bram. Z tego więźniowie wychodzili każdego dnia na zewnątrz do pracy. Jeden próbował po przepustce nie wrócić, ale żona go przytaszczyła. Inaczej nie umorzono by mu reszty kary i przeniesiono do recydywy.

Podsumowując, wiele go te wycieczki nie nauczyły. Zobaczył tylko z bliska to, co dotąd napawało go lękiem tajemniczości. Jednak nadal pozostało to dziwne, a on mógł pisać wyłącznie o podobnych do siebie ludziach, żyjących w podobnych warunkach. To znał, a wymyślić czegoś innego nie był w stanie.

„A co za życia rogiem?” – zapytał kiedyś, myśląc tak o postaci ze swej powieści. Potem to pytanie nabrało innego znaczenia. W jego wieku zaczyna się sumować doświadczenia i zapytywać z lękiem, co dalej? I on powtarzał obsesyjnie: „a co za życia rogiem?”.

Jego podopieczne z KL lepiej wykorzystały doświadczenia. Nie bacząc zanadto o prawdopodobieństwo realiów, które nie do końca były im znane, bezceremonialnie opisywały szpital dla psychicznie chorych na wzór Ionesco, więzienie – pod Dostojewskiego, a z fabryki i żłobka usiłowały robić solidną powieść społeczną. Wszystko wzorowo, zgodnie z wszelkimi wymogami, acz bez szybowania w regiony niezwykłości.

Literowicz też pomyślał, że akcję jego powieści należy oprzeć o aktualne realia. Człowiek żyjący tu i teraz ma głowę wypełnioną aktualną rzeczywistością. Tworząc postać bez tego, co jej najbardziej wypełnia myśli, tworzy się osobę niepełną, niby z księżyca.

Ale ostatnio bardziej od własnych spraw pociągały Kacpra przemiany w kraju. Po wiosennych obradach okrągłego stołu i wyborach 4 czerwca premierem został dawny człowiek opozycji – Mazowiecki. Wszystko się zmienia. Wałęsa i Solidarność na ustach wszystkich. Wypływają długo prześladowani – Kuroń i Michnik. Znowu polskie społeczeństwo skłonne do podporządkowania swych prywatnych dążeń sprawom publicznym. Pomimo niesłychanej inflacji ludzie mówią: „przetrwamy, bo przez to idziemy ku lepszemu!”. I wpłacają na fundusz popierający premiera. Nikt nie wie, ile tam pieniędzy od obrotnych ludzi interesu z palącą gotówką, a ile grosza wdowiego. Rodzi się wiele szlachetnych inicjatyw. Niejeden przestanie być zwyczajnym zjadaczem chleba, żyjącym wyłącznie dla siebie i będzie wreszcie mógł żyć inaczej. A co to będzie „inaczej”, pokażą najbliższe lata. Łatwiej oddychać z uwzniośloną nadzieją.

Tylko jak te wzniosłe idee pomieścić w powieści, która zawsze sprowadza się do wycinka rzeczywistości. Kacprowi wydało się już bez sensu pisać o jakimś naukowcu, uwikłanym w egotyczne przeżycia i marzenia. Zamierzenia powinny być teraz o kilka szczebli wyższe. Należy wyjść ze swej skorupy. Nie na darmo 12 listopada Jan Paweł II kanonizował Polaka – brata Alberta. Ten znany najpierw malarz, ulubieniec salonów, walczył potem w powstaniu styczniowym i stracił nogę, a wreszcie zarzucił swe powołanie artysty i patriotyczne poczynania, by wdziać habit zakonnika i pracować dla najniżej strąconych przez los nędzarzy.

Kacper odłożył pisanie powieści i poczuł się wyzwolony. Rozkoszował się swą prywatną wolnością. Już nie musiał nic pisać, wymyślać, fantazjować. Przestał patrzeć na ludzi okiem zbója, kombinującego, co by tu im z twarzy czy życiorysu wykraść coś do powieści.

Wkrótce zaczęło mu czegoś brakować. Poczuł się pusty. Zatęsknił do przeżyć, które Turgieniew nazywał „zbliżaniem się Boga”. Tak określał stan, gdy pisze się w radości natchnienia, notując szybko to, co jakby ktoś podpowiadał. On sam, choć nie uważał się za prawdziwego pisarza, czegoś podobnego już zaznał. A to nie każdemu dane.

Powrócił do pisania eseju o tajnikach pasji twórczej. Skupił się nad genezą pomysłu twórczego. Materiałów do tego nagromadził całe, pękające w szwach, teczki i teraz zapisanych kartek szybko przybywało. Całe dnie klekotała maszyna do pisania. Zatracał poczucie, kiedy noc, kiedy dzień, pisał bez wytchnienia. Dopiero Kazia późną nocą musiała mu przypominać, żeby przestał hałasować, bo dziewczynki pobudzi. Wtedy przechodził na notatki odręczne. Nastawiał budzik, kiedy musiał wyjść na zajęcia ze studentami i szedł tam zniecierpliwiony taką stratą czasu, kiedy tak dobrze mu się pisze. Dopóki pisał, choćby ten esej, jego życie było radością pisania. Czuł teraz smak życia do głębi, czerpał go całymi łykami aż miód radości spływał mu po brodzie.

Jednak któregoś dnia należało postawić ostatnią kropkę. Zamiast westchnienia ulgi trzeba było sobie odpowiedzieć, co robić dalej? Czy ten zbeletryzowany esej o twórczości pochować w trumnie szuflady, czy dać komuś do czytania, żeby go może wyśmiał? Za łatwo się pisało, żeby to było bez zarzutu. Doskonałość wymaga wysiłku. Ale on miał natchnienie, jakby mu ktoś podpowiadał. W końcu powierzył swój kochany tekst fachowcom. Może się nada do publikacji?

Znów nie miał co robić. Przypomniał sobie o Czarnej. Miał wyrzuty sumienia, że jej nie pomógł. Nie przypuszczał, że ona tak szybko przestanie się ubiegać o ambitniejszą pracę. Nie pojawiła się więcej. Wydawała mu się uosobieniem jego własnych aspiracji i myśli. Teraz miał wrażenie, jakby na zawsze odeszła w otchłań czerni. Nie bacząc, co sobie Kazia pomyśli, poprosił ją o odszukanie adresu Czarnej. Nazwiska jej znów zapomniał. Lucyna wcale nie pamiętała, żeby kiedykolwiek rozmawiał w pokoju asystentów z dziewczyną w czerni koło maszyny do pisania. Dziewczyny z KL wzruszały bezradnie ramionami. Nie znały jej bliżej. Kazia też nie odnalazła ubiegłorocznej absolwentki w żałobie.

– Więc jej wcale nie było?! Nigdy?! – krzyknął przerażony. – Czyżby była tylko moim wymysłem i wyrażała to, czego sam nie miałem odwagi sobie mówić?!

– Nie przejmuj się tym – uspokajała żona. – Jeszcze popytam.

– Więc ja ją tylko wymyśliłem?? I Czarną! I powieść! I was wszystkich! Sam wpadłem do klatki Guliwera! Już maleję przy olbrzymach na zewnątrz. Są moimi ambicjami i pragnieniami! Bo olbrzymie było moje pragnienie twórcze! Ja przy tym karzeł!

Nagle przypomniało mu się, że słyszał gdzieś niedawno podobne słowa. „Ja was wszystkie porodziłem!”. Tak wykrzykiwał schizofrenik ze szpitala. Czyżby i on wariował? Przecież wydawało mu się, że i Lucyna pod jego wpływem stawała się odmieniona. Przestała powtarzać swoje: „nie klei się”. Nawet wyładniała. A on zatraca poczucie, co realne, co nie. To zresztą tylko słowa. One nadają jedynie nazwy rzeczom, lecz są od rzeczy odległe!

W uszach dzwoniło mu coś niby sygnał sanitarki, a on stał nad głęboką wodą i po chwili zagarnęła go jej czarna toń.

*

– Byłeś bardzo przemęczony – powiedziała Kazia, kiedy obudził się z wielogodzinnego snu.

– Co się dzieje??

– Lekarz powiedział, że to tylko nerwy, psychastenia. Musisz odpocząć. I nie przejmować się.

– To z nadmiaru myślenia – zawyrokowała teściowa.

Ona właśnie zawezwała lekarza, brata swej przyjaciółki, i starszy pan ujął diagnozę w tak staroświeckie terminy. Opowiadały mu teraz ostrożnie, co się z nim stało. Zasłabł, stracił przytomność, ledwo go zataszczyły na łóżko. Teraz leży i patrzy w otaczające go niewiasty z pustką w głowie. Nagle uśmiechnął się: jego stan nie podlega pod lekarskie diagnozy. Ta choroba nazywała się „powieść”. I ta powieść to jego miłość, której się jak Piotr apostoł wypiera.

Leżał i rozmyślał. A więc tak bardzo wpadł w tę klatkę Guliwera. Ale kim był on sam: ludzikiem, czy olbrzymem? Wiedział tylko, że realność nie różni się tak bardzo od nierealnego. Czy inni to wiedzą?

Musiał odpocząć choć kilka dni w spokoju. Zabroniono mu nawet śledzenia wydarzeń „jesieni ludów 89”. Jeszcze niedawno bardzo go to podniecało. Teraz był zanadto zmęczony. Padał śnieg. Docierało do niego jedynie, że w środkowej Europie powoli się uspokaja. Tylko z Rumunii dochodziły niepokojące wieści.

Niechętnie wracał myślami do ostatnich przeżyć, czy odłożonej powieści o Rogu. Nabierał przekonania, że musi ją ostatecznie zarzucić. Bez odwołania! Wystarczą mu przecież sukcesy na polu naukowym. Po co pchać się w zamierzenia bez większych szans. On nie Gauguin, który po czterdziestce znudzony monotonią pracy w banku rzucił ją w diabły i pojechał malować na Tahiti.

A co by było, gdyby okazało się, że Gauguin ma za mało talentu? Miałby wyspę pełną kwiatów i pięknych dziewcząt, miałby zajęcie przy malowaniu, tylko któż by o nim wiedział? Nie taki głupi był ten z Biblii, który zakopał swój jeden, jedyny talent, jakim został obdarowany przez niesprawiedliwego Pana, dającego pozostałym więcej, bo dwa talenty, a nawet pięć. Po cóż miał się obnosić z malutkim talencikiem i być wśród nich najgorszym? Wydrwiono by go. Odpychano, nazywano beztalenciem. Grafomanem! A najbardziej by szydził z niego ten zakompleksiony, który sam otrzymał mniej niż pierwszy, bo zaledwie dwa talenty i nigdy ich nie pomnoży do owych pięciu, jakie otrzymał tamten, który w aurze zadowolenia z łatwością je podwaja. Serce tego od dwóch talentów przepełnia zawiść. Weźmie odwet na tym z tyłu, co ma jeszcze mniej. Lepiej więc zakopać swój jeden, marny talencik. Pan się będzie gniewał, ale tylko raz! Drwiny tamtych trwałyby dłużej!

Ale Kacper wie, że gdyby Gauguin się nad tym zastanawiał, targował z losem i odmierzał miareczką wszelkie za i przeciw, pozostałby zgnuśniałym urzędnikiem w banku, tylko czasem coś tam sobie paćkającym przy sztalugach przy niedzieli. Prawdziwym malarzem nigdy by nie został. Lepiej, że poszedł na całość. A powieściowy Garp, stworzony przez Irvinga, jeszcze bardziej kichał na talent.

Kacper nie mógł o tym dłużej myśleć. Wstał, jeszcze osłabiony po chorobie. Zbliżało się Boże Narodzenie, a on kręcił się bez celu po mieszkaniu i ze wzruszeniem spoglądał na krzątające się kobiety: żonę, jej matkę, córki. Usiłował coś pomóc w ostatnich przygotowaniach do świąt, ale nic już nie było dla niego do roboty, nawet karpia teściowa zabiła sama.

W przeddzień Wigilii otrzymał upragnioną wiadomość, że przyjmą mu do druku zbiór esejów o pracy twórczej. Od razu wstąpił w niego nowy duch. Nie była to wprawdzie książka, o której najbardziej marzył, nie powieść, ale za każdym razem, kiedy wgłębiał się w psychologiczne tajniki twórczości, czuł jak nabiera sił, niczym mityczny Anteusz po dotknięciu ziemi. Tak pokrzepiony gotów był znowu zasiąść do zarzuconej powieści o Rogu. Wykorzysta w niej wszystkie błyski na szybie jak Saganka, Przybosiowe kwiaty kartofli, stare programy operowe, jak Iwaszkiewicz, intrygujące fotografie – niczym Czechow piszący o tandryckim arichijereju. Wykorzysta też ten śnieg, co w tej chwili pada za oknem wielkimi płatami. I ponurą ścianę sąsiedniej kamienicy. Wszystko to wprzęgnie do swego dzieła. A jeśli się nie uda?

Cóż, widać niezbędne jest do życia jakieś dążenie do niespełnialnego. O czym by marzyły trzy siostry ze sztuki Czechowa, gdyby przeniosły się szybko do Moskwy? Wyszukałyby sobie następnego niespełnienia? Życie jest zawsze podążaniem ku czemuś. Tęsknotą za czymś odległym. Niespełnialnym…

Przerwał rozmyślania, czując, że pogrąża się znowu w niebezpieczne regiony. Poczuł się zarazem na tyle podniesiony na duchu, że w końcu mógł zapytać żonę o to, co dręczyło go od wielu dni i mieć to pytanie za sobą, zanim zaczną się dzielić opłatkiem.

– Kaziu, czy ty chodziłaś ostatnio do kawiarni?

– Swatałam tylko Olę Śnieżyńską… – odpowiedziała cicho, przystając na moment w gorączkowej krzątaninie i nie wiadomo czemu, zawróciła z półmiskiem do kuchni.

– Co też ci przyszło do głowy?

Odwróciła się zapłoniona, lecz nie dodała nic.

– No i co? – zapytał w ślad za nią, nie wiedząc, czy usłyszy, ale tym razem odparła:

– Może coś z tego będzie… Zobaczymy…

Nie zapytał, z kim ją swatała! Z rozmysłem nie zapytał, czy przez roztargnienie? – zastanawiała się w popłochu, biegając tam i z powrotem z pustym półmiskiem. Na szczęście czas było skierować myśli w inną stronę. Mak do wieczerzy przygotowany. Sterczy z niego ostrokół łamańców. Pora nakładać na półmiski postne dania: karpia, pierogi z kapustą i grzybami. Anula rozłożyła na stole biały obrus. Wsunęła pod niego zwitek sianka. Choinka błyszczy świecidełkami.

Kacper wyjrzał za okno. „A więc i Kazia na moment zapragnęła się wyrwać z utartych kolein codzienności” – myślał. – Rumieniec ją zdemaskował, a zarazem pokazał, jak jej głupio i że dalej w tym nie pójdzie. Może teraz, by zaprzeczyć, że małość jej starcza, poszuka sobie czegoś godniejszego. On jej pomoże. Niestety, Kazia dotąd od wzięcia do ręki czegoś poważniejszego do czytania wykręca się brakiem czasu, to znów zmęczeniem. Książki, które jego pasjonowały, ją po prostu nudziły. Unikała ironii i groteski, wolała melodramat, najlepiej ze sfer, gdzie nie ma brudu, łachmanów i brzydkich słów. Lubiła też, żeby wszystko kończyło się pomyślnie, a to raczej nie w prawdziwej literaturze. On pomoże jej polubić dobre książki. A jeśli ona zechce inaczej? Wkracza przecież w niebezpieczny wiek, pełen kaprysów i przekory. Będzie musiał o nią walczyć. Całym sercem! Ze wszystkich sił!

Czując w tej chwili zagrożenie, na nowo zrozumiał, czym Kazia dla niego jest. To poczucie miłości i lęku było wprost nie do zniesienia. Dopiero jak uchwycił jej pełne troski oczy, wpatrzone w niego, uśmiechnął się i żeby ukryć wzruszenie, szybko odwrócił ku oknu, gdzie niebawem mogła wzejść pierwsza gwiazda.

Świat zwolna zapadał w niebieskość. W wolnej przestrzeni daleko pomiędzy domami jaśniała kremowa plama oddzielająca horyzont. Jakby nadchodząca nadzieja – pomyślał. Za jedenaście lat – rok dwutysięczny. Co też wtedy będzie? Trudno pojąć. Czy zgodnie z kierunkiem obecnych przemian w Europie świat stanie się piękniejszy, a ludzkość szlachetniejsza? Czy wreszcie dojdzie do głosu wielkość człowieka? To ze wszech miar potrzebne.

Nie daj Boże, żeby w myśl teorii o sinusoidalnym następstwie dziejów, znowu popaść w okres barbarzyństwa, gdy już nie będą potrzebne wiersze i powieści? Wtedy ludzie zapomną o duszy i wystarczy im zaspakajanie najprymitywniejszych żądzy, jak forsa i seks. A ludzką inteligencję zastąpią komputery. Już teraz więcej się mówi o ich pamięci, tej mierzonej w bitach, niż o tej ludzkiej funkcji kory mózgowej. Ależ niemożliwe! Po tak wielkim zrywie społecznym podążymy za romantycznym paradygmatem ku wielkości!

Pobiegł do biurka. Musiał te refleksje szybko zanotować. Zrobi z tego artykuł albo coś więcej. Albo najlepiej wyposaży w to swego powieściowego bohatera, Roga. W tym momencie odkrył, że Rogowi najwyraźniej brakowało wielkości ducha i z powodu jego uwikłania w przyziemną małoduszność z ranami kompleksów, tekst stawał się gniotem. Sam to widział. Trzeba to będzie przerobić od nowa.

Pośpiesznie notował na kartce napierające gwałtownie myśli. Miał poczucie, jakby w głowie otwarła się mu jakaś śluza. Rozjaśniła go radość. Już wie skąd czerpać pomysły, idee i jak je przemieniać w coś do przekazania innym. Byle ta jasność się nie zatarła!

Nagle uświadomił sobie, że od chwili coś mu za plecami przeszkadza. Był tak skupiony nad kartkami, które w pośpiechu zapisywał, że ledwo tamto do niego dotarło. Przestraszył się, że zburzy to jego osiągnięty wreszcie nastrój twórczy. To Magda i Jagoda nawoływały, że na niebie już pierwsza gwiazda!

– Siadajmy więc do stołu. Zapalmy świece! – powiedział nazbyt doniosłym tonem, bo równocześnie starał się ukryć wstydliwie to, co pisał. To tak łatwo może w czyichś złośliwych oczach zblednąć, skurczyć się, znieważnieć. A nastolatki bywają bezlitosne. Mogły go wyśmiać. Dotąd takie nie były, ale i on nie zdradzał im swej śmiesznej zachcianki.

Przeszli do stołowego pokoju. Parząc sobie palce przy zapalaniu świecy, którą on też mógłby za wieszczem nazwać „niepokorną”, pomyślał, że ci z Biblii byli w lepszym położeniu, bo wiedzieli, ile który otrzymał w darze talentów: pięć, dwa, jeden. Jemu tej tajemnicy nikt nie ujawni! Otrzymał coś, czy nic? Musi, więc próbować uparcie mimo to. Próbować po Conradowsku aż do końca! Może najważniejsze to bardzo chcieć. I jest rok 1989. A Wigilia to zawsze czas nadziei! Ano zobaczymy, co dalej.

Spis treści - fragment

Strona tytułowa

PODRĘCZNIK CZAROWNICY

I INTRODUKCJA

II DZIECI CHADZAJĄCE WŁASNYMI ŚCIEŻKAMI

III PORADNIA DLA STRAPIONYCH…

IV PRACOWNIA POWIĘKSZANIA SERC

V ONI TYLKO NIE UMIEJĄ ŻYĆ

VI SPOKOJNY CZŁOWIEK

VII „CIRCUMAMBULATIO”

VIII JEŚLI NIE WIESZ, CO DALEJ…

IX PSTRA SZATA BŁAZNA

X JEŚLI TWOJA NIENAWIŚĆ TAK WIELKA…

XI W DOMU KUKI

XII LEKCJE DLA NIEŚMIAŁYCH, STRAPIONYCH I ZŁYCH

XIII CONVOLUTA

XIV PUSTY POKÓJ

XV SMOK

XVI MATEUSZ

XVII KOCHAĆ I PORZUCAĆ

XVIII KU CZEMUŚ WIĘCEJ!

XIX ZODIAKALNY SKORPION

XX GDYBYŚ TYLKO BYŁ INNY

XXI KUKA Z MATKĄ W SĄDZIE

XXII ZEJŚCIE NA SAM DÓŁ

XXIII POŻERANIE TERAPEUTKI

XXIV I NAJSILNIEJSI BYWAJĄ ZMĘCZENI

XXV INNE SPOJRZENIE

XXVI EPILOG

KLATKA GULIWERA

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*