redaktor prowadzący: Paweł Orzeł

projekt okładki i stron tytułowych: Mimi Wasilewska

opracowanie wierszy: Andrzej Śnioszek, Michał Trusewicz

korekta: Magdalena Janiszewska, Kamil Kowalski

pozyskanie fotografii: Joanna Leżachowska, Ewa Mazur, Paweł Orzeł

przygotowanie fotografii do druku: Karol Bagiński | FOTO-GRAFIKA

© Copyright by the Heirs of Wacław Tkaczuk

© Copyright by Państwowy Instytut Wydawniczy, 2023

księgarnia internetowa www.piw.pl

www.fb.com/panstwowyinstytutwydawniczy

wydanie pierwsze

Warszawa 2023

Państwowy Instytut Wydawniczy

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 826 02 01

e-mail: piw@piw.pl

kompleksowy projekt typograficzny: Mimi Wasilewska

ISBN 978-83-8196-614-6

Fragment

Skrzydło liścia. 1970

*** (Jabłoneczko, twoje gałązki…)

Zielone – zielone

*** (Po bruździe ziemi zaoranej dojdę…)

*** (Zboża szelest niejednolity…)

*** (Liść zapala wodę…)

Poranek

*** (Wsłuchany w siebie, poznaję czas…)

*** (Tu: panny mądre, panny głupie…)

Owady

*** (Cóż począć z białą zmiętą różą?…)

*** (To noc: kiedy widzę, że oskalpuje mnie…)

*** (Ja nie cierpię. Nie zdradza mnie…)

*** (Jaki to dzień?, czy święto…)

*** (Tyle łzawych listów rozesłanych…)

*** (Nie spojrzałem ani razu na ciebie…)

*** (Całuję – i bierzesz z moich warg…)

*** (Nie ma z czego złożyć tej miłości…)

Bicie powiekami

*** (Kwiaty. Tu pamięć przystoi o łodygach…)

*** (Kończył się maj. Trawę oświetliły mlecze…)

*** (W mieście – deszcze jak groch się sypią…)

*** (W kartony można upchnąć cały…)

*** (Jakże okleił nas, omotał winograd…)

*** (To znów perkusja. To śnieg…)

*** (Przepiórki wrzawą wypełniły zaułki…)

*** (Jak malwy wieją sukienkami!…)

*** (Nie o tym wróżyły listeczki mirtu…)

*** (Płowe miecze, szczerby na progu…)

*** (Trójco złocista, każdy tutaj…)

*** (Wiśnie płoną, sok klei powieki…)

*** (Czy chleb żywota pożywać będę?…)

*** (Z kwiatów na grobie leci ku mnie…)

Jak nóż

*** (Niepokoi do dzisiaj i to, że ujrzawszy…)

*** (Jakże ślepe owoce jarzębina podnosi…)

*** (W złości wtulasz twarz w poduszkę…)

*** (Dzień się skończył: noc daje…)

*** (Zmarniały te skrzydełka, com je brał…)

*** (Już mnie dalej nie zepchniesz…)

*** (Niechby już była hańba rybich skrzeli…)

*** (Kiedy zamieszkałem w przytułku…)

*** (Któryś ze sprzeciwów musi przeważyć…)

*** (Spalenizną śmierdzi kołnierz płaszcza…)

*** (A na talerzu tkniętym bez uszczerbku…)

*** (Wybaczyłem – ale nie zapomniałem…)

Wstęp do poematu

*** (Jednorożce niosą na grzbiecie afisze…)

Co z ognia – co z wody

*** (Wszystko w cudzysłowie młodości…)

*** (Spod roztajałej gwiazdki…)

*** (Za dużo skrótów wszędzie…)

*** (Woda co dnia obficiej…)

*** (W kołysce inicjałów…)

*** (Noc, alarmująca nas…)

*** (Łka, zawodzi rój cyrylicy…)

*** (Wstążka wódki, tak kwieciście…)

*** (Zawsze tylko o miłości…)

*** (Po mieście się włóczyć, czekając…)

*** (Z gołą ręką naprzeciw…)

*** (Zapewne mądrzej byłoby…)

*** (Z drogowskazów najbardziej…)

*** (Na wargach wciąż ta sama…)

*** (Złote miody i z wilczej jagody…)

*** (Dookoła terminy ważności…)

*** (Wydawało mi się, że to jeszcze…)

Na więcej, na przepadłe

Tyle czułości – u kogo?

*** (Może gdzie indziej…)

*** (W odwagę się stroję…)

*** (Odeszły mnie słowa…)

*** (Z młodości – tylko to…)

*** (Od razu nie mniej, jak wszystko…)

*** (Inaczej – w lustrze…)

*** (Gdy przy sercu, wiadomo…)

*** (Imiona tych drzew…)

*** (Jakbym już i z tym się pogodził…)

Mój socrealizm

Do dwu, odlicz

Bajka na wysokościach, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa

*** (Nie ma ciebie przy mnie?…)

*** (W tryumfach śniegu, czy kto wie…)

*** (Tyle czułości – u kogo?…)

Piosenka z Forum Romanum

*** (Że wspięła się winorośl…)

Ulga

*** (Tak płynnie – to myśli za mnie…)

*** (Z żywymi, jak ze zmarłymi…)

*** (Na marokańskiej prowincji…)

*** (Grube szkło, wyłożone miętowym…)

*** (Wzgórze, jeśli nasłonecznione…)

Jak zachowywać się na plaży

Pokaz mody

*** (Od jasności – wstrząsnęło się…)

Z offu (i nie)

*** (Zwiduje się i las…)

Dobra godzina, zła godzina

*** (Żeby ci tego nie powiedzieć…)

*** (Twoje oczy, nie wiem jakie…)

*** (Na wodzie, na obłoku…)

Kto Krzyż odgadnie

Bajka mazowiecka, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa (II)

*** (Dopóki kwitną pnące róże…)

*** (Lubisz zwierzęta, a może tylko…)

*** (Czy patrzysz, czy widzisz…)

*** (Nie czynię Bogu wyrzutu…)

*** (Dziękuję ci, przyszło ukojenie…)

W ogniu, na śniegu, według Norwida

Druga wiosna

Bajka teatralna, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa (III)

Bajka bez początku, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa (IV)

Bajka zimowa, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa (V)

Rozproszone

Twór Dziecko epoki

Po pierwszym pocałunku

Tęsknota

Przyszłość

Odejście wiatru

Portret świata

Posąg Wenus

*** (Noc wiosenna uwierzyła…)

Gdy święci maszerują

Kiszenie ogórków

Na miedzy

Dzieje ścierniska

Kiszenie ogórków

Na miedzy

Polonez

Wędrówki Don Kichota

Zakonnicy

Rejsy północne

Italia

Dionizje

Księżyc

*** (O siódmej rano…)

*** (Noc wiosenna uwierzyła…)

Na miedzy

Jawor

Hymn

Italia

*** (Wstaliśmy wcześnie żeby zobaczyć…)

Modlitwa

*** (Jak malwy wieją sukienkami!…)

Noc

*** (W szafie – cudze szklanki…)

*** (Ten śnieg rozchyla kurtynę nieba…)

*** (Nie o tym wróżyły listeczki mirtu…)

*** (Przepiórki wrzawą wypełniły zaułki…)

*** (Jak malwy wieją sukienkami!…)

*** (Kończył się maj…)

*** (Trójco złocista! Jam tu…)

Jak nóż

Pióropusz

*** (Niepokoi do dzisiaj i to…)

*** (Tyle łzawych listów…)

*** (Nie spojrzałem ani razu na ciebie…)

*** (Całuję – i bierzesz z moich warg…)

*** (Nie ma z czego złożyć tej miłości…)

*** (Któryś ze sprzeciwów musi przeważyć…)

*** (Woda co dnia obficiej…)

*** (Noc, alarmująca nas…)

*** (W kołysce inicjałów…)

*** (Łka, zawodzi rój cyrylicy…)

*** (Spod roztajałej gwiazdki…)

*** (Za dużo skrótów wszędzie…)

*** (Z gołą ręką naprzeciw…)

*** (Jak drży pośrodku miasta…)

*** (Żadna już tak nie zadrży…)

*** (Jednak ostatni płatek śniegu…)

*** (Od kiedy to tak nęka mnie…)

*** (Listek jeden u skroni huczy…)

*** (Wszystko furda?…)

Z wysoka, słysz…

*** (Dwa poeci – w tytule…)

Piosenka z Forum Romanum

*** (Że wspięła się winorośl…)

*** (Las, cały w migotaniu…)

*** (Tyle czułości – u kogo?…)

*** (Inaczej – w lustrze…)

*** (Gdy przy sercu, wiadomo…)

*** (Nie ma ciebie przy mnie?…)

*** (Tak płynnie – to myśli za mnie…)

*** (Żeby ci tego nie powiedzieć…)

*** (Twoje oczy, nie wiem jakie…)

*** (Blisko, prawie przez ścianę…)

*** (Na wodzie, na obłoku…)

*** (Nie czynię Bogu wyrzutu…)

*** (Czy patrzysz, czy widzisz…)

*** (Dziękuję ci, przyszło ukojenie…)

*** (Dopóki kwitną pnące róże…)

*** (Lubisz zwierzęta, a może tylko…)

Bajka teatralna, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa (II)

Bajka zimowa, czyli wypisuję się z Księgi Guinnessa (III)

Jak zachowywać się na plaży

*** (Grube szkło, wyłożone miętowym…)

*** (Na marokańskiej prowincji…)

Mój socrealizm

*** (Poranek, który przesądził…)

W ogniu, na śniegu, według Norwida

Druga wiosna

*** (Nie znam języków…)

*** (Od liczby – wcześniejsza cyfra…)

Gry losowe

Elegia sopocka

Zaczęło mi się mówić i mówić

Dowiaduję się, że jestem stary

Białe tulipany na śniegu:

Dużo wierszy bez tytułu

Hosanna, czyli: zbawże!

Norwid w Mikołowie, 1845

Long short story

Gorzej

W maju

Fonetyka

*** (Po tamtej miłości…)

Z rękopisów

„Daję ci wiersz, daję ci rzecz”

„To się powtórzy w grze fotoskładu. Czarno na białym”

Nieczyste formy Tkaczuka. Tadeusz Dąbrowski

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

***

Jabłoneczko, twoje gałązki

obracają talerz nieba.

Chyba już nigdy nie zobaczę sadu, w którym tak

żarliwie modliłem się do jabłonki. Miałem wtedy osiem lat.

Niewiele zmieniło się od tego czasu. Nadal nie umiem

powozić końmi ani kosić trawy… Któż mógłby z czystym

sumieniem oddać mi lejce albo kosę?

Przy służbowym stoliku kelnerka zapisuje ołówkiem

zbędne formularze. Przesuwa drewniane gałki liczydła.

Odpędza wyliniałego kota. Kiedy staje się zbyt natarczywy,

wyrzuca go za drzwi. Potem wyciera ręce o listek fartuszka.

Jabłoneczko, twoje gałązki

obracają talerz nieba.

***

Po bruździe ziemi zaoranej dojdę

do bram szerokich a mocnych, i

murów wapnem bielonych. Ani

tam szkło, ani słońce zdradliwe.

Kilka gałęzi deszcz omroczył. Łza

korzenie toczy. Lęgnie się kwiecień.

U furty i dalej – metal jak żagle wysoki – –

***

1.

Zboża szelest niejednolity: Jeśli

uważnie ktoś słucha, najpierw

kłosy usłyszy, później łodygi, gdzie

umierać poczyna korzeni kruchość, wypełniająca ziemię po brzegi!…

2.

Melodię miodu, wychylonego z ziemi, niebezpieczną

dla bosych nóg, pług obrócił słońcem w dół.

***

Liść zapala wodę. Kładzie jasne ściegi

na dnie strumienia. Liść gasi słońce.

Jawor buduje na wietrze. Zostańmy tu.

Ptak śpiewa w tym domu. Tu zostaniemy.

Jawor zbudował ścianę. Siekiera jest mocna.

Błyskawica jest krzepka. Łzy są białe.

Poranek

Wstaliśmy wcześnie, żeby zobaczyć

wschód słońca nad morzem. Przeszliśmy

przez cichą wieś. Cmentarny mur zakrzyczał

za nami gęsim głosem. Zaklaskałem

dwukrotnie w dłonie. Wojtek S. napominał,

że się spóźnimy. Szedłem obok niego.

Patrzyłem pod nogi. Trampki już dawno

przemokły. Podniosłem głowę: o niebo!

przerażające niebo! Patrzyłem na łąki:

o trawo! gdzie jest słońce?

***

Wsłuchany w siebie, poznaję czas kwiatów, owoców

i nasion. Z pękniętych strąków sypie się puch,

usychają stare łodygi, w krtani wciąż się rozrasta

ostry kwiat: Jakbym hodował w sobie szablę.

***

Tu:

panny mądre, panny głupie posnęły

pod okładką najcieńszego tomu,

a na półce najwyższej wiotczeje skóra

na królewskich owocach, osuwają się

inicjały, i na piersi Sulamitki lśni

słodka blizna dymu.

Tu:

sarna opiera zabłocone kopytka

o heblowane drzewo: otwórz się Sezamie,

odsłoń zielone-zielone!…

Owady

O każdej porze roku miejskie światła

szeleszczą skrzydełkami z chityny. I

nieodparcie nadpływa fala małej rzeki,

strumienia zaledwie, gdzie po miękkiej

powierzchni ślizgają się płaskie owady,

a między trawami na brzegu lecą

błękitnoszklane ważki, ich odwłok

staje się zupełnie biały

i pusty, kiedy omota go przędza

słoneczna – albo nitka wysnuta

z maszyny.

***

Cóż począć z białą zmiętą różą?, z chusteczką,

którą rzuciła ukochana, w złości, jak wyzwanie,

gdym ani jednej łzy nie roniąc, patrzał, tylko

patrzał.

Żeby choć wyrósł las pomiędzy nami, kiedy

ten biały rąbek jak ulotka sfrunął, żeby

choć chruśniak, gdzie by ogień hulał, jeśli

już miałem zostać z różą, z tym kłem,

co toczy teraz ze mnie wściekłą pianę,

łzę.

***

To noc: kiedy widzę, że oskalpuje mnie

wrzątek, jeśli nie cofnę głowy spod tiary

księżycowej. To nieruchoma wściekłość

wobec świata, który krąży w listowiu.

Imiona wywietrzały z głowy, czy adresaci

wymarli?, ślepy los szuka ich w pudełku

tramwaju. Muzo, i tobą kieruje tylko

skośnooka iskra: tak wymienia się los.

***

Ja nie cierpię. Nie zdradza mnie żadna z dam, obie

są mi wierne. Pamięć i Niepamięć.

Nie muszę tęsknić ani rozpaczać:

jedna mnie nawiedza, przychodzi i druga.

Jeśli któraś zajrzy mi w oczy, kiedy

zdejmuję żyletką z brody pienisty śnieg,

nie zdarza mi się nawet zadrasnąć

choć ręka we mgle się nurza cała,

po ramię.

***

Jaki to dzień?, czy święto, jeśli południe sepleni

przez wąsy owsa i warkocze kukurydzy,

natomiast wieczorem słońce oślepia

czyjeś oczy złomem betlejemskiej gwiazdy.

***

Tyle łzawych listów rozesłanych po świecie.

I jeszcze butelki po winie, rzucone w trawę.

Zeszłej nocy wyszli z kościołów święci. Ach,

jak lekko kroczyli!… Minęli. Znowu śnię,

zamiast utwierdzać się w czci dla zasad

grzeczności. Nic to. Wystarczy, jak zwykle,

oczyścić buty, a raz jeszcze błyśnie światło

złotego podziału odcinka, zaskomli

u nóg przestrzeń, jaka nas dzieli, gdy

zgodnie z twą wolą odchodzę od zmysłów – do zdania.

***

Nie spojrzałem ani razu na ciebie, do

czoła zawstydzonego kleił się listek,

drżący do dziś na cytrynowej witce.

Żegnać się trzeba. Czy jeszcze i teraz

nie wyznam mojej miłości? Wiem,

wszystkiego się domyślasz. Trochę

to ciebie śmieszy, trochę niepokoi.

Wybieram swój los i promień jeden,

zezwoliwszy, by gwiazda odeszła, czy

upadła w zmierzwione zboże, kłos

niedojrzały wciskając w ziemię. Losy

twoje ty dojrzysz jeszcze tego wieczoru,

kiedy płomień ogniska rozluźni

węzeł żywicy, roztrwoni łzę orkiestry.

***

Całuję – i bierzesz z moich warg niknącą już

na zawsze gwiazdę. Nie myślę o niczym,

wszystkiego się spodziewam, i nic

mnie nie zawstydza. Ani przez chwilę nie wierzyć,

że będziemy szczęśliwi – czy to możliwe?

31.VII.69

***

Nie ma z czego złożyć tej miłości, skleić

i sklecić, jak z broni złożonej wykuwa się

lemiesz – w przysłowiach przynajmniej. Czy

cokolwiek zostało z naszego pierwszego dnia?

Noc – zewsząd? Jej włosy, jej liście, kamienie

i sznury napierają na nas, i przestrzeni

jest tylko tyle, by rękę wyciągnąć, a serce,

najniższa ze wschodzących gwiazd, zadrży

na ciemnej fali, zakrywającej usta i oczy.

***

Kwiaty. Tu pamięć przystoi o łodygach:

To jednak jest zwalona w lesie sosna,

spełzłe lustro lub deska co najmniej,

i nawet kwiaty pochłonął potok owsa,

róże raz tylko zapachniały – w stajni.

Ach, na metalu mierzwi się włos płowy,

gdy pod kołami wozu tli się koci dygot.

Wkrótce śnieg runie z tajnych pokładów,

gdzie przeciągają strunę obłoki mroźne.

I teraz właśnie owinięte onucą podkowy

winny zadźwięczeć na bruku głośniej:

Tak godzi się wracać do wiśniowego sadu.

1959 r.

***

Kończył się maj. Trawę oświetliły mlecze.

Bez przekwitał w zardzewiałym ogrodzie.

O kolce berberysu chrząszcz się skaleczył

i brzęczał.

Pusto było w otwartym ogrodzie.

***

W mieście – deszcze jak groch się sypią:

Kto łuska tak pilnie mokre strąki?

Nie chcesz broszki ze sadzy przypiąć,

spod rzęs wyprowadzasz zielone pająki:

Jak szybko biegną i źdźbła rozłamują,

wsiąkają w szczelinę między płytami!…

Wracajmy. Twej złości ja więcej się boję

niż pisku nietoperza i bab, co plują.

Widzę, że cień topoli czoło ci plami,

a ojciec topór w pniu topi – i płacze!

***

W kartony można upchnąć cały dobytek:

kołdra spod sznurów przecie nie wyfrunie –

jazgot pszczół jest w kwadratach ukryty,

a rozwarte trójkąty ptasi dziób przesunie.

Jak ogniem, sprzęty zajęły się wstydem!…

Ja,

oślepły, jeszcze nogą o próg nie zawadzę – –

I zamiast zostawiać u drzwi kłębek nici,

w okno rzucę topoli puch, pełen sadzy – –

***

Jackowi S.

Jakże okleił nas, omotał winograd deszczu,

do czoła jak liść przylgnął, przesłonił oczy,

i pnąc się na ramiona naglił do ucieczki,

piętnował, znaczył, hieroglif nowy tłoczył.

Tak z winogradu wbiec prosto do winiarni!…

Są tutaj owi, których najęto przed południem,

i gniew o denar dany innym kipi w krzyku.

Ty wiesz, że również Noc poszuka robotników –

Milczysz, cień liścia nasuwa się na wargi.

***

To znów perkusja. To śnieg ogniem się zajął.

Od śreżogi drgnęła, o świcie, igła w kompasie.

To bal się toczy. To korę z jabłoni drze zając.

Śmieszne, jak ramię obnażone trwoży.

Że północ bije? To już, zaiste, nic nie znaczy.

Kto jeszcze zechce dojść tu czegoś, kto zasię

z rozmysłem siebie zdradzi czy wyśmieje?

Po tanie wino dziś Młodsi ode mnie – w kolejce:

Niech się wydaje, że czas wątek znowu podjął.

A krew nasza, gdzie dopływa? Do laboratoriów

zaledwie. Próby przechodzi w poradni „W”.

Takie to są patykiem malowane dzieje.

***

Przepiórki wrzawą wypełniły zaułki.

W silniku wciąż jasna róża huczy,

czerwoną kryje w sobie przegub ręki.

Przezorności trzeba długo się uczyć – –

Zacznę kiedyś pisać pamiętnik.