Spis treści

OKŁADKA | Jutro nie umiera nigdy | PATRYCJA PODKOŚCIELNY

KARTA TYTUŁOWA

FELIETON | TYMCZASEM Stara piosenka o nadziei | MARCIN WICHA

RZECZ GUSTU | Redakcja poleca festiwale literackie w sierpniu

DOBRO WSPÓLNE | Olga i Spa dla mam | MARTA RYBICKA

OPOWIADANIE | Po pracy! | DANIEL ODIJA

POEZJA | Światło latarni | GRACE NICHOLS

ROZMOWA | Rzeczywistość jest niedoinwestowana | KATARZYNA KAZIMIEROWSKA zgadza się z DOROTĄ MASŁOWSKĄ

SZKIC | Pandemia | MARTA ZABŁOCKA życie-na-kreskę

REPORTAŻ | Darz bóbr! ADAM ROBIŃSKI pisze o pożytecznych zwierzętach, których nie doceniamy

FOTOREPORTAŻ | Długie lato Ewenów | TOMASZ PADŁO

ESEJ | Zachód, czyli zmierzch | LESZEK JAŻDŻEWSKI analizuje, czy pandemia przyspiesza upadek idei Zachodu

ESEJ | Urządzić świat na nowo | AGNIESZKA LICHNEROWICZ sprawdza, czy nadchodzący kryzys zmieni status quo

ESEJ | Wyleczmy się z kapitalizmu | PRZEMYSŁAW WIELGOSZ twierdzi, że neoliberalizm dotarł już do ściany

POEZJA | Samotność syna | YI SHA

REPORTAŻ | Ersatz Israel | ALEKSANDER GRYNBERG spotyka tych, którzy wciąż czekają na lepsze jutro

KOMIKS | Trudne odpowiedzi na proste pytania | JAN KOZA, ADAM „MYKUPYKU” GAWĘDA

ESEJ | Pomnikowe domino | ŁUKASZ ZAREMBA tłumaczy, dlaczego niektóre pomniki trzeba obalić

ROZMOWA | Jesteśmy jak kamienie | KATARZYNA ZAJĄC rozmawia z fotografką ANNĄ MUSIAŁÓWNĄ

ESEJ | Na wiejskiej drodze | AGNIESZKA PAJĄCZKOWSKA: nie bój się spotkania z drugim człowiekiem

POEZJA | *** SERHIJ ŻADAN

ESEJ | Czarna skóra, białe maski | FRANTZ FANON tłumaczy korzenie dzisiejszego rasizmu w USA

APTECZKA | Co w niej trzyma... | NATALIA PRZYBYSZ

OPOWIADANIE | Zofia | URSZULA HONEK

FELIETON | PRZYPISY O zmianie | ZUZANNA KOWALCZYK

ŻARTY RYSUNKOWE EDYTA BYSTROŃ

KARTA REDAKCYJNA

TYMCZASEM // FELIETON

Stara piosenka o nadziei

Wiosną ja też miałem napisać wypracowanie o nadziei. Nic mi z tego nie wyszło. Musiałem się wykręcić. Gęsto przepraszać, symulować chorobę. Sugerowałem, że nie jest ze mną dobrze, że wpadłem w depresję, że dostrzegłem u siebie covidowe palce.

Cnoty boskie podlegają modom. Bywa, że zwyżkuje wiara. Czasem na prowadzenie wychodzi miłość. Popularność nadziei przypada na okresy wojen, kryzysów gospodarczych i politycznych.

Nikt jej nie potrzebuje, gdy wszystko idzie dobrze. Nadzieja jest markerem ciężkich czasów. Jak papierosy wypalane do samego końca. Zapasy cukru i mydła. Produkty z darów. Wiara w boską sprawiedliwość. Tygodnie kultury chrześcijańskiej.

Lata 80. należały do nadziei. Zalewała nas nadzieja. Podchodziła pod okna. Buchała z kranów (rdzawa i mętna). Pod koniec dekady miałem już dość. Rzygałem nadzieją. „Nie tą lichą, marną, co rdzeń spróchniały w wątły kwiat ubiera, lecz tą niezłomną, która tkwi jak ziarno w gardle bohatera”.

Po 1989 roku nadzieja jakoś minęła. Z radia dobiegał jeszcze refren „nieważne, że nazwą cieebie głupcem”. Jednak nadzieja trafiła do pawlacza. Do pudła z dekoracjami choinkowymi. Do zeszytu z przepisem na konfiturę z marchwi.

W moim zarzuconym tekście najważniejszy fragment miał dotyczyć piosenki Bułata Okudżawy. Głównego majstra w rzemiośle nadziei.

Trwała prezydentura Aleksandra Kwaśniewskiego. Transformacja była w rozkwicie. Na straganie kupiłem płytę wydaną przez Polskie Radio, nagranie z warszawskiego koncertu. Pomiędzy utworami jakaś kobieta z emfazą recytowała filologiczne przekłady.

– Nocą na Sretence słychać głos nadziei – potem zauważyłem, że w niektórych wykonaniach ulica Sretenka zamieniała się w „ulice Moskwy”, bez wskazania konkretnego adresu.

– Ten głos jest słaby i samotny, lecz słodki i wzniosły. Który to już raz rozrywa – może raczej „przenika”? – Który to już raz przecina ciemności? Ale chce mu się wierzyć. – Gdy nie trzeba się będzie bać. – Kiedy minie strach o życie, moi przyjaciele wrócą z podróży. Moskwa rozkwitnie od piwnic po dachy, opustoszeje Paryż.

I tak dalej.

Okudżawa napisał tę piosenkę pod koniec lat 80. Witał nią pieriestrojkę. Sam był już chory i zmęczony. Należał do innej epoki. Mógł jeszcze napisać wiele nowych rzeczy, ale i tak pozostawał przede wszystkim autorem tych kilkunastu kawałków, które znaliśmy od zawsze. (Dzięki nim wierzyliśmy, że biegle znamy rosyjski).

Może gdyby mieszkał na Zachodzie. Gdyby zajął się nim Daniel Lanois albo jakiś inny producent, Okudżawa uzyskałby nowe brzmienie i nagrał coś w stylu późnego Dylana lub ostatnich płyt tego faceta z Montrealu.

No, ale nie. To był ten sam Okudżawa, tylko starszy. Nostalgia zagnieżdżona w nostalgii. Lata 80. opłakiwały lata 60. A lata 60. – łkały po latach 40.

Koniec piosenki brzmiał tak: – A jeśli wszystko na nic, i znów będzie jak przedtem – niech Bóg mi wybaczy, a syn niech mnie osądzi – że niepotrzebnie – czy może „na próżno”? – rozwinąłem szczęśliwe skrzydła – „szczęśliwe skrzydła” brzmią dziwnie, ale zostawmy je w tym miejscu. – Cóż poradzić? Miałem nadzieję.

Tyle. Trzy zwrotki. Wszystko na nic. Zostało jak przedtem.

Nadzieja nie jest programem politycznym. Ani cnotą. Ani błędnym ognikiem. Ani nawet złym rozpoznaniem sytuacji. Bywa najwyżej okolicznością łagodzącą, przygotowanym zawczasu alibi (dość słabym, szczerze mówiąc). Dowodem wyuczonej naiwności.

W 1982 roku Natan Ejdelman zanotował: „Ach, Bułacie, mój Bułacie, jesteś moją religią”. Strawestował początek najsłynniejszej pieśni przyjaciela. (Ejdelman był historykiem. Pisał o carach, poetach i dekabrystach).

Czasami myślę, że go rozumiem. W tej religii, jedynej, jaką znam, nadzieja niczego nie obiecuje. Ani zwycięstwa. Ani życia wiecznego. Ani triumfu sprawiedliwości. Nie twierdzi, że nasze będzie na wierzchu. Że tamci upadną, a my zostaniemy nagrodzeni. Bo nie zostaniemy.

Nasze triumfy – jeśli kiedyś nadejdą – okażą się połowiczne. Potrwają krótko i szybko zaczniemy się ich wstydzić. Nadzieja jest przepustką do obozu przegranych. Jedyne, co może nam dać – to obietnicę, że nigdy nie będziemy ze zwycięzcami. I całe szczęście, bo to nie jest dobre miejsce. Zresztą, zwycięzcy nie potrzebują nadziei.

rysunek ARKADIUSZ HAPKA

MARCIN WICHA (ur. 1972), grafik, projektuje okładki, plakaty, znaki graficzne. Pisarz. Nagrodzony Paszportem „Polityki” 2017 w kategorii literatura za Rzeczy, których nie wyrzuciłem.

Rzecz gustu,

CZYLI REDAKCJA „PISMA”
POLECA W SIERPNIU
FESTIWALE LITERACKIE

Dzięki determinacji Koalicji Letnich Festiwali Literackich większość książkowych wydarzeń dojdzie ostatecznie do skutku, choć w nowej formule plenerowo-wirtualno-stacjonarnej hybrydy. W sierpniu zachęcamy Was więc bez zmian do wspierania kultury i wzięcia udziału w wakacyjnym święcie literatury – tym razem najczęściej przed komputerem lub pod chmurką, oby nie deszczową.

2 sierpnia 2020

Festiwal Stolica Języka Polskiego w Szczebrzeszynie

Sierpniowe wyjazdy zacznijcie od odwiedzin malowniczego Roztocza pomiędzy 2 a 8 sierpnia. Festiwal Stolica Języka Polskiego odbędzie się w dużej mierze w niezmienionej formule w Szczebrzeszynie i Zamościu, choć kilka spotkań będzie dostępnych również online. Patronem tegorocznej edycji jest Cyprian Kamil Norwid, a wśród gości pojawi się m.in. wiele autorek i autorów „Pisma”, w tym Sylwia Chutnik, Mikołaj Grynberg, Ryszard Koziołek czy Filip Springer. Polecamy nie tylko spotkania z pisarkami i pisarzami, ale również warsztaty, wystawy i rozmowy o języku.

WIĘCEJ: stolicajezykapolskiego.pl

13-14 sierpnia 2020

Festiwal Literacki Patrząc na Wschód i Zakopiański Festiwal Literacki

Weekend później trzeba będzie wybrać północ albo południe Polski. Między 13 a 16 sierpnia na Suwalszczyźnie, w Budzie Ruskiej nad Czarną Hańczą, odbędzie się Festiwal Literacki Patrząc na Wschód. Swoje przybycie zapowiedzieli m.in. Urszula Zajączkowska, Paweł Goźliński, Adam Wajrak i Adam Robiński, a w planach są liczne warsztaty, spacery i koncerty na łonie przyrody. Od 14 do 16 sierpnia odbędzie się natomiast 5. edycja Zakopiańskiego Festiwalu Literackiego. Hasło tegorocznej imprezy to „Moc słów” i oprócz wręczenia Nagrody Literackiej Zakopanego w programie znalazły się spotkania autorskie, warsztaty i koncerty.

WIĘCEJ: patrzacnawschod.pl
literackifestiwal.zakopane.eu

20 sierpnia 2020

Literacki Sopot

Między 20 a 23 sierpnia ruszymy nad Bałtyk. Gościem honorowym 9. edycji Literackiego Sopotu będzie Kanada, co oznacza obecność takich pisarzy i pisarek jak m.in. Patrick deWitt, Esi Edugyan, Madelaine Thien czy David Szalay. Wśród wielu tematów do omówienia pojawią się zmiany klimatu i nowe technologie w mediach. W planach także warsztaty, spotkania z sekcji „Premiery i debiuty”, pokazy filmów i rozmowy z polskimi autorami i autorkami, m.in. Maciejem Zarembą Bielawskim, Anne Applebaum, Pawłem P. Reszką, Stanisławem Łubieńskim czy Olgą Gitkiewicz.

WIĘCEJ: literackisopot.pl

28 sierpnia 2020

Big Book Festival

Warszawski festiwal literacki Big Book miał się odbyć jak co roku w czerwcu, ale pandemia zmusiła organizatorki do przesunięcia wydarzenia na ostatni weekend sierpnia. Hasło przewodnie tegorocznej edycji to „Czysta miłość”. Część wydarzeń będzie miała miejsce na świeżym powietrzu w okolicach Centrum Łowicka oraz Big Book Cafe, a część wirtualnie. W planach m.in. literackie performanse, spektakle i happeningi. W ramach festiwalu powstanie również na Mokotowie literacki mural, w tym roku inspirowany książką Miłość w czasach zarazy Gabriela Garcíi Márqueza.

WIĘCEJ: bigbookfestival.pl

DOBRO WSPÓLNE

Olga i Spa dla mam

zdjęcie i tekst MARTA RYBICKA

Olga Ślepowrońska to samodzielna mama dwojga dzieci, psycholożka, edukatorka i animatorka kultury. Jest pomysłodawczynią akcji „Spa dla mam. Wspieramy mamy” skierowanej w szczególności do matek dzieci z niepełnosprawnościami wymagających całodobowej opieki.

Agnieszka z Krakowa wstaje o 6.00 rano, by rozpocząć codzienną opiekę nad swoją córką i chorym od niedawna mężem. Ale dziś ma dzień dla siebie. Jest jedną z ponad 150 kobiet, które skorzystały z darmowego spa.

Domowe masaże to nie jedyny sposób wsparcia. Są nimi również: strefy relaksu w miejskich ogrodach, pomoc w codziennych obowiązkach i w dotarciu do specjalistów czy darmowe obiady.

Cykl we współpracy z kampanią „Organizacje społeczne. To działa”

w w w . t o d z i a l a . o r g

OPOWIADANIE

Po pracy!

tekst DANIEL ODIJA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

POEZJA

Światło latarni

GRACE NICHOLS

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ROZMOWA

Rzeczywistość jest niedoinwestowana

z DOROTĄ MASŁOWSKĄ
rozmawia KATARZYNA KAZIMIEROWSKA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

SZKIC

Pandemia

tekst i rysunki MARTA ZABŁOCKA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

REPORTAŻ

Darz bóbr!

tekst ADAM ROBIŃSKI

Artykuł dostępny w pełnej wersji

FOTOREPORTAŻ

Długie lato Ewenów

tekst i zdjęcia TOMASZ PADŁO

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ESEJ IDEE

Zachód, czyli zmierzch

tekst LESZEK JAŻDŻEWSKI

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ESEJ IDEE

Urządzić świat na nowo

tekst AGNIESZKA LICHNEROWICZ

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ESEJ IDEE

Wyleczmy się z kapitalizmu

tekst PRZEMYSŁAW WIELGOSZ

Artykuł dostępny w pełnej wersji

POEZJA

Samotność syna

YI SHA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

REPORTAŻ

Ersatz Israel

tekst ALEKSANDER GRYNBERG

Artykuł dostępny w pełnej wersji

KOMIKS

Trudne odpowiedzi na proste pytania

tekst ADAM „MYKUPYKU” GAWĘDA i rysunki JANEK KOZA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ESEJ KULTURA

Pomnikowe domino

tekst ŁUKASZ ZAREMBA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

NA POPRZEDNIEJ STRONIE: Wyładunek na południowym Spitsbergenie

ROZMOWA

Jesteśmy jak kamienie

z ANNĄ MUSIAŁÓWNĄ
rozmawia KATARZYNA ZAJĄC

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ESEJ KULTURA

Na wiejskiej drodze

tekst AGNIESZKA PAJĄCZKOWSKA

Artykuł dostępny w pełnej wersji

POEZJA

***

SERHIJ ŻADAN

Artykuł dostępny w pełnej wersji

ESEJ IDEE

Czarna skóra, białe maski (fragment)

tekst FRANTZ FANON
przełożyła URSZULA KROPIWIEC

Artykuł dostępny w pełnej wersji

APTECZKA

Nie chcę zamykać się w historii dosłowności

Artykuł dostępny w pełnej wersji

OPOWIADANIE

Zofia

Artykuł dostępny w pełnej wersji

FELIETON

Przypisy
O zmianie

tekst ZUZANNA KOWALCZYK

Artykuł dostępny w pełnej wersji

Redakcja: Pismo. Magazyn opinii, ul. Wojciecha Górskiego 1/66, 00-033 Warszawa,
Redaktorka Naczelna: Magdalena Kicińska, Szefowa Działu Idee: Karolina Lewestam, Sekretarz Redakcji: Katarzyna Kazimierowska,
Redakcja: Marcin Czajkowski, Zuzanna Kowalczyk, Zofia Sawicka,
Dyrektor Artystyczny: Karol Tyczyński, Felieton: Marcin Wicha, Korekta: Monika Marczyk, Dorota Śrutowska
Szef Projektów Cyfrowych: Barbara Sowa, Mateusz Roesler (wyd. cyfrowe)
Projekt makiety: Jacek Utko, Redaktorka Artystyczna: Karolina Mazurkiewicz, Promocja: Ewa Salamon, Fundraising: Anna Linowska,
Reklama: reklama@magazynpismo.pl, +48 506 892 119,

Prenumerata: www.magazynpismo.pl/prenumerata

Redakcja nie zwraca tekstów niezamówionych oraz zastrzega sobie prawo do redagowania i skracania. Redakcja nie odpowiada za treść ogłoszeń i ma prawo do odmowy publikacji.

ISSN 2544-5022

Pismo. Magazyn opinii

www.magazynpismo.pl

Wydawca: Fundacja Pismo

ul. Wojciecha Górskiego 1/66, 00-033 Warszawa

KRS: 0000689263, NIP: 1182150957

Prezes Zarządu: Piotr Nesterowicz

Członkowie Zarządu:

Magdalena Kicińska, Piotr Stasiak

Na zlecenie Woblink

woblink.com

Plik przygotowała Angelika Duchnik