HANNAH ARENDT

PISMA ŻYDOWSKIE

FUNDACJA AUGUSTA HRABIEGO CIESZKOWSKIEGO

Przełożyli

MIECZYSŁAW GODYŃ, PIOTR NOWAK,
EWA RZANNA

Wstępem poprzedził i przekład opracował

PIOTR NOWAK

WARSZAWA

BIBLIOTEKA KWARTALNIKA KRONOS

2012

Spis treści

Karta redakcyjna

Piotr Nowak. Przedmowa

P I S M A  Ż Y D O W S K I E

LATA TRZYDZIESTE

Oświecenie a kwestia żydowska

Przeciw prywatnym kręgom

Pierwsza asymilacja. W setną rocznicę śmierci Rahel Varnhagen

Zawodowa reklasyfikacja młodzieży

Przewodnik młodych: Martin Buber

Niektórzy młodzi ludzie jadą do domu

Proces Gustloffa

Kwestia żydowska

Antysemityzm

Wprowadzenie

Klasyczna ojczyzna antysemityzmu

Antysemityzm a nienawiść do Żydów

Lichwiarze, pariasi, pasożyty

Żydzi dworscy a prawa człowieka

Wyjątkowi Żydzi

Odrzucenie wyjątkowych Żydów przez społeczeństwo i państwo

Arystokracja staje się antysemicka

LATA CZTERDZIESTE

Problem mniejszości. Na podstawie listu do Ericha Cohn-Bendita z lata 1940 roku

Żydowska wojna, której nie ma.
Artykuły z „Aufbau”, październik 1941 – listopad 1942

Podziękowanie z domu Judy? List otwarty do Jules’a Romains

Żydowska armia – początek żydowskiej polityki?

Czynna cierpliwość

Ceterum censeo...

Pierwszy krok

Kim są panowie z Komitetu na rzecz Stworzenia Armii Żydowskiej?

Mojżesz czy Waszyngton?

Cui bono? Sprawa przeciw „Saturday Evening Post”

Papier i rzeczywistość

Cały lud Izraela odpowiada za siebie nawzajem

Diabelska retoryka

„Tak zwana armia żydowska”

Chrześcijańskie słowo w kwestii żydowskiej

Żaden kadisz nie będzie odmówiony

Pod ścianą

Gdy nie przeciwstawia się mniejszemu złu

Paul Tillich: za i przeciw. Za

Konfuzja

Powrót rosyjskiego żydostwa

Co dzieje się we Francji?

Kryzys syjonizmu

Między milczeniem a niemotą.
Artykuły z „Aufbau”, luty 1943 – marzec 1944

Francuska literatura polityczna na wygnaniu

Prawdziwe powody istnienia Theresienstadt

Czy kwestia arabsko-żydowska może zostać rozwiązana?

Polityczna organizacja narodu żydowskiego.
Artykuły z „Aufbau”, kwiecień 1944 – kwiecień 1945

Za cześć i chwałę narodu żydowskiego

Stany Zjednoczone – ropa – Palestyna

Deklaracja Balfoura i mandat Palestyny

Koniec pewnej plotki

Wybuchowi filistrzy

Goście z ziemi niczyjej

Nowa twarz starego narodu

Czas zmian

Lekcja w sześciu strzałach

Nowe propozycje w sprawie porozumienia żydowsko-arabskiego

Żydowscy partyzanci w europejskich powstaniach

O „soli ziemi”. „Żydowska interpretacja” Waldo Franka

Od armii do brygady. Mała satysfakcja, ale zawsze satysfakcja

In memoriam Adolph S. Oko

„Wolni i demokratyczni”

Pozbawieni praw i godności

Porozumienie między narodami Bliskiego Wschodu – podstawa żydowskiej polityki

Żydowskie szanse: słabe perspektywy – podzielona reprezentacja

Polityka żydowska

Dlaczego anulowano dekret Crémieux

W Europie pojawiają się nowi przywódcy

Droga do pojednania narodów

My, uchodźcy

Żyd jako parias: ukryta tradycja

Szlemiel i władca marzeń (Heinrich Heine)

Parias świadomy (Bernard Lazare)

Podejrzany (Charlie Chaplin)

Porządny człowiek (Franz Kafka)

Niemiecka wina

Tworzenie środowiska kulturalnego

Historia żydowska – nowe spojrzenie

Morał historii

Stefan Zweig: Żydzi w świecie dnia wczorajszego

Kryzys syjonizmu

Herzl i Lazare

Syjonizm przemyślany na nowo

Państwo żydowskie pięćdziesiąt lat później. Dokąd zaprowadziła nas polityka Herzla?

Na ratunek żydowskiej ojczyźnie

Zalety osobiste. Recenzja książki Chaim Weizmann: mąż stanu, uczony, budowniczy żydowskiej wspólnoty politycznej

Jeden cel: Syjon. Recenzja książki Metodą prób i błędów: autobiografia Chaima Weizmanna

Porażka rozumu. Misja Bernadotte’a

O „kolaboracji”

Nowa partia w Palestynie. O wizycie Menachema Begina i celach dyskutowanego ruchu politycznego

LATA PIĘĆDZIESIĄTE

Bliski Wschód: pokój czy zawieszenie broni?

Niezgodność roszczeń

Społeczna i gospodarcza separacja

Wyjątkowość kraju

Nienacjonalistyczna tradycja

Uniwersytet Hebrajski i kolektywne osadnictwo

Skutki wojny

Federacja czy bałkanizacja?

Magnes – sumienie narodu żydowskiego

Historia wielkiej zbrodni

LATA SZEŚĆDZIESIĄTE

Odpowiedź na list Gershoma Scholema

Odpowiedzi na pytania przedstawione przez Samuela Graftona

Sprawa Eichmanna a Niemcy. Rozmowa z Thilo Kochem

Zagłada sześciu milionów. Sympozjum „Jewish World”

„Niesamowity doktor Robinson”. Odpowiedź Hannah Arendt

EPILOG

Nałóg działania

Wykaz pierwodruków

Ludzie, instytucje, pojęcia

Indeks osób

Przypisy

Projekt okładki i stron tytułowych: KRZYSZTOF BIELECKI

Redakcja: PIOTR NOWAK

Korekta: PIOTR HERBICH

Skład: Studio Artix, Jacek Malik, info@artix.pl

Esej My, uchodźcy przełożyła HALINA BORTNOWSKA
Odpowiedź na list Gershoma Scholema przełożył ADAM SZOSTKIEWICZ
Esej Nałóg działania przełożyli RAFAŁ KUCZYŃSKI i BARTOSZ KUŹNIARZ

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Hannah Arendt
The Jewish Writings
Men in Dark Times
Essays in Understanding
Vor Antisemitismus ist man nur noch auf dem Monde sicher
Antisemitismus
Copyright © by Hannah Arendt Bluecher Literary Trust
Copyright © for this edition by Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Wydanie pierwsze, Warszawa 2012

ISBN 978-83-62609-21-5

Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Piotr Nowak

Przedmowa

Anegdota

Na seminarium Hannah Arendt z filozofii polityki, które prowadziła przez lata w New School for Social Research, uczęszczał blondyn noszący nazwisko zupełnie nieprzystające do jego „aryjskiej” fizjonomii. Nazwisko, dodajmy, bardzo żydowskie w brzmieniu. Pewnego dnia Arendt spytała go, czy nie jest przypadkiem Żydem, bo na Żyda nie wygląda. Wprawiony w zakłopotanie tym, przyznajmy, mocno obcesowym pytaniem, młody człowiek odpowiedział, że to jego ojciec jest Żydem, natomiast matka – pół Szkotka, pół Francuzka – wywodzi się z rodziny o tradycjach protestanckich. On sam zaś, jako „Żyd w połowie” (tak się o sobie wyraził), jest religijnie obojętny, wykazując niejaką estetyczną predylekcję w kierunku katolickiej mszy przedsoborowej. Arendt popatrzyła na niego z „odrętwiającą nieufnością”, następnie zmieniła temat rozmowy. Spotkali się po pewnym czasie, w okolicach Rosz Haszany, żydowskiego Nowego Roku, który wypada we wrześniu. Arendt spytała chłopca o jego plany na ten dzień. Nie miał żadnych. „W takim razie życzę wszystkiego dobrego z Nowym Rokiem twojej... żydowskiej połowie”. Oboje roześmieli się, ale był to śmiech sztuczny, wymuszony, jak sztuczna i wymuszona była sprowokowana przez Arendt sytuacja[1]. Wywołując u swojego studenta uczucie zażenowania, a nawet niesmaku, pokazała mu, że nie można być Żydem „do połowy”, najlepiej gdzieś w okolicach kawiarni Bliklego czy Krakowskiego Przedmieścia, w Soho lub na Brooklynie. Brak religijnego określenia, podwójna, potrójna tożsamość kulturowa, tradycje rodzinne matki, estetyczne wybory – żadna z tych rzeczy nie przekreśla przecież żydowskiego dziedzictwa. Żyd w jednej trzeciej, Żyd w połowie, cały Żyd – ich historie składają się na losy jednego narodu. Żydostwa nie wybiera się, jak można wybrać sobie buty w sklepie; nie wybiera się go także na egzystencję, jak buddyzm czy fitness. Jeśli jest się Żydem, to pozostaje się nim, czy się tego chce, czy nie.

Ebräer

Swoje kłopoty z tożsamością żydowską, z osadzeniem jej w niepewnym świecie, mieli także najważniejsi przedstawiciele niemieckiego Oświecenia, którym Arendt poświęciła swój pierwszy esej poruszający bezpośrednio tematykę żydowską. Myślę tu o Aufklärung und Judenfrage napisanym w 1932 roku dla „Zeitschrift für die Geschichte der Juden in Deutschland”[2].

Gotthold Ephraim Lessing, oświeceniowy, liberalny pisarz i dramaturg, głosił, że rozumność wspólna jest wszystkim ludziom i że to ona stanowi podstawę wspólnoty ludzkiej; człowiek może zrozumieć innego człowieka jedynie za pośrednictwem rozumu. Pojmuje bowiem, że wbrew różnicom wynikającym z dogmatycznych przekonań, upodobań moralnych, mód i wiar, wszyscy – Saladyn, Natan Mędrzec, Templariusz (bohaterowie znanego dramatu Lessinga[3]) – są tacy sami, to znaczy są obdzieleni takim samym rozumem, choć być może – niekiedy – w nierównych proporcjach. Określona w ten sposób rozumność prowadzi do tolerancji, nie mniej ważnej od samej prawdy. Zresztą to nie prawda jest najważniejsza. „Istotniejsze od prawdy jest jej swobodne poszukiwanie przez człowieka”[4]. Pomyłki, wahanie się, borykanie z materią świata, uganianie za pewnością, wymienianie jednej prawdy na inną – bywają zbawienne, o ile sprzyjają rozwojowi istoty ludzkiej. „Drogę, na której rodzaj ludzki dochodzi do doskonałości, każdy człowiek (jeden prędzej, drugi później) musi najpierw przebiec sam”[5]. Inne pytanie jest takie: czy historia posiada moc oczywistości? Czy potrafi dowieść swej prawdy przed majestatem rozumu? O tym decyduje już sam rozum. „Prawdy historii są »prawdziwe« – to jest powszechnie przekonujące i wiążące – jedynie w tej mierze, w jakiej potwierdzają prawdy rozumu”[6]. Wszystko, co nie jest z nim zgodne, należy odrzucić jako akcydentalne i niewarte głębszego zastanowienia. Jedynie taka historia, której rozum następnie nadaje sens, może być dla nas nauczycielką. Tyle że wtedy okazuje się, iż na końcu drogi prowadzącej do samopoznania nie ma nic, czego wcześniej nie byłoby w człowieku.

Dla Lessinga religia – pole oddziaływania prawa naturalnego zgodnego z rozumem – jest niezależna od Pisma, co znaczy, że fenomen ludzkiej religijności posiada większą wagę od prawdy Objawienia. „Religia nie jest przez to prawdziwa, że uczyli nas jej ewangeliści i apostołowie [Lessing parafrazuje Platona]. Uczyli nas jej, ponieważ była prawdziwa”[7]. Historia dobrze służy człowiekowi, gdy staje się częścią niekończącego się procesu poszukiwania prawdy. Nie do przecenienia jest także jej rola wychowawcy, która ustaje wraz z uzyskaniem przez ludzkość świadectwa dojrzałości. To szczególny moment, ponieważ od niego datuje się historia nowa, na nowo płynąca – płynąca inaczej, mądrzej. Jest to historia zakotwiczona w odległej, mającej moc autorytetu przeszłości.

W ocenie Mojżesza Mendelssohna, dla którego Lessing naprzód był parterem do gry w szachy, dopiero potem najważniejszym rozmówcą, rozum jest instrumentem zgoła samowystarczalnym, myślenie bowiem domaga się odosobnienia, a nie historii z jej zgiełkiem i groźbami. Mendelssohn, który w 1763 roku sprzątnął Kantowi sprzed nosa pierwszą nagrodę Królewskiej Akademii Nauk za rozprawę o metafizyce, podkreślał całkowitą autonomię rozumu, który jest niezależny od wszystkiego, co nim nie jest. W ujęciu Lessinga rozum służy do stopniowego odkrywania istoty człowieczeństwa, Mendelssohn natomiast twierdził, że rozum niczemu nie służy, bo służyć nie może. Szczególnie ciekawy w tym kontekście wydaje się fakt, że to Mojżesz Mendelssohn jako pierwszy przełożył na język niemiecki Torę. Przede wszystkim uparcie powtarzał, że religia żydowska opiera się na racjonalnych przesłankach. Skoro Pięcioksiąg nie zawiera niczego, co „kłóciłoby się z rozumem”, co podważałoby go w posadach, Żydzi muszą być posłuszni także tym wymaganiom, które z woli Boga zostały ustanowione poza rozumem. Mendelssohn wiązał judaizm więcej z objawionym, ahistorycznym prawem aniżeli z irracjonalną religią opartą na Objawieniu. Dlatego „oświecony”, porządnie wykształcony Żyd, podobnie jak jego kolega z getta, mieli do historii stosunek indyferentny, czyli żaden.

Dla Christiana Wilhelma Dohma, autora głośnego eseju O obywatelskiej poprawie Żydów, jak również dla najbliższego ucznia Mendelssohna, Davida Friedländera, Żydzi nie są już narodem wybranym, ludem Starego Testamentu. Są tacy sami jak inni ludzie, z tym że ich los zrujnowała historia. Historia bowiem nie jest dla Żydów żadną nauczycielką, lecz Leidengeschichte, ciężarem i przekleństwem, których powinni się jak najprędzej pozbyć. O ile Mojżesz Mendelssohn postulował jeszcze pielęgnację tradycji Ojców wraz z jednoczesnym poszanowaniem obyczajów i moralności właściwych miejscom, jakie przyszło Żydom zamieszkiwać, o tyle dla drugiego pokolenia asymilujących się Żydów (Dohma, Friedländera) jedyną drogą pozwalającą wymknąć się stygmatyzującym mocom historii było zaprzeczenie swej własnej istocie przez chrzest.

Taki punkt widzenia był w tamtych czasach uzasadniony, lecz nie jedyny. Oświecenie wydało bowiem nie tylko apologetów jednostkowej autonomii rozumu, ale także swoich przeciwników, z których najciekawszym wydaje się Johann Gottfried Herder. Otóż nie jest prawdą – twierdził Herder – że historia nie dostarcza człowiekowi żadnego materiału, który nie byłby już uprzednio w nim zapisany. Przeciwnie: tradycja i historia składają się wręcz na ludzką fizjologię i fizjonomikę, podczas gdy rozum, będąc własnością świata, jest w nim osobliwie rozproszony. „Tym, co teraz najważniejsze, nie jest już czysta możliwość pojedynczej, ludzkiej egzystencji – co podnoszono w Oświeceniu – lecz jej rzeczywistość. Rzeczywiste zróżnicowanie ludzi jest dalece ważniejsze od ich rzekomego podobieństwa”[8]. Rozum jako rezultat oddziaływania zewnętrznej rzeczywistości, podlegający wpływom i fluktuacjom historii, sam jest jej własnym tworem. Świat bowiem toczy się, jak chce: nic nie dzieje się tak, jak się spodziewamy ani jak się obawiamy. Zróżnicowanie ludzkości rozwinęło się ze źródłowego podobieństwa pojedynczych jednostek. Wysiłek towarzyszący stawianiu wieży Babel sprawił, że dawniej ludzie byli tacy sami, że posługiwali się jednym, zrozumiałym przez wszystkich językiem – językiem działania. Potem miało to się zmienić. Herder utrzymywał, że im naród starszy, tym bardziej odmienny od pozostałych narodów. Różnice między narodami nie są wypadkową wielości poszczególnych talentów, indywidualnych uzdolnień, lecz są zakorzenione w niepowtarzalnych doświadczeniach poszczególnych narodów, w ich nieodwracalnej historii. Nie ma zatem nic dziwnego w tym, że historię Żydów, a dla Herdera, Niemca – historię Żydów niemieckich, należy rozpatrywać od strony wydarzeń przekazanych nam przez Jahwistę. W Myślach o filozofii dziejów, w rozdziale zatytułowanym Ebräer (Hebrajczycy) opowiada Herder dzieje Żydów tak, jak oni sami robili to do tej pory: jako historię narodu wybranego przez Boga, następnie rozproszonego po całej ziemi. W tym też należy upatrywać przyczyn oddziaływania Żydów na inne narody. „Od tego czasu rozproszenia właśnie datuje się ich oddziaływanie na ród ludzki, oddziaływanie, które nie byłoby możliwe, gdyby pozostali w swym małym kraju”[9]. Także wyznanie mojżeszowe to nie żaden splot przesądów czy „religia w obrębie samego rozumu”, lecz dziedzictwo niedające się oddzielić od żydowskiej opowieści: można powiedzieć, że „ruiny Jeruzalem zakorzenione są w samym sercu czasu”[10]. Albowiem każdy, także Żydzi, ma prawo do własnej mitologii. Historia „Hebrajczyków” wyrasta zatem wprost z Prawa mojżeszowego i nie da się jej od niego oddzielić. Herder podkreśla „azjatycką” inność Żydów, ich plemienną „nieprzetłumaczalność” na europejskie kategorie narodowe. Są oni jak huba, jak pasożytnicza roślina żywiąca się zdrowym organizmem prawie wszystkich narodów europejskich[11]. Wiąże się z tym jeszcze inny problem, określany zwykle jako „kwestia żydowska”: jak układać na płaszczyźnie politycznej stosunki z narodem, który zdaniem jednych bezzasadnie rości sobie tytuł do wybraństwa, zdaniem innych – rzeczywiście został wybrany przez Boga i tym samym wyróżniony na tle pozostałych narodów? Chodzi tu o problem stosunku rzeczywistości politycznej do Objawienia. „Salomonowe” rozwiązanie „kwestii żydowskiej” przez Herdera polegało na całkowitym zasymilowaniu „Hebrajczyków”, na dążeniu do twórczego włączenia ich w nurt niemieckiego życia i przekształcenia ich „pasożytniczej” natury w cokolwiek obopólnie pożytecznego. Miało to nastąpić na drodze stopniowej „humanizacji” Żydów, wychowywania ich do nowej roli. Żydzi powinni więc zaakceptować swą wyjątkowość i historyczność, a następnie się od nich odciąć, ustalając tym samym cezurę, która pomogłaby im w przyjęciu nowoczesnego świata za swój własny, jedyny dom. Indywidualnym zadaniem każdego Żyda byłaby zatem praca polegająca na skrupulatnym oddzieleniu (i odrzuceniu) tego, co było, od tego, co dopiero będzie. „Trzeba pamiętać, że to, co nazywamy Biblią Starego Testamentu, jest zbiorem utworów wschodnich, które w większej części należą do dzieciństwa świata”[12]. Właściwą przestrzenią rozmyślania o własnym przeznaczeniu jest miejsce między czasem minionym a przyszłym, między dzieciństwem a dojrzałością: „historia nie wiąże i nie ogranicza tylko tych, którzy rozumieją ją jako unikatową i przemijającą”[13]. Człowiek dobrze wychowany i wykształcony jest wolny od ograniczeń historii. Zdaje sobie sprawę z tych wszystkich akcydentalnych przebrań, pod którymi nosi samego siebie. „Oto jak Żydzi stali się narodem bez historii wewnątrz historii. Herderowskie ujęcie dziejów pozbawia Żydów ich przyszłości. Raz jeszcze stają twarzą w twarz z nicością. W samym środku historycznej rzeczywistości, we wnętrzu zsekularyzowanej Europy, zmuszeni są do przystosowania się do tego świata, do ukształtowania siebie w takt jego muzyki”[14]. Tworzona w ten sposób przyszłość jest dla Arendt tak samo nieprzejrzysta jak trzeci dzień Stworzenia, gdy nie ma jeszcze gwiazd, gdy nie wiadomo, dokąd iść, o szczęśliwej gwieździe zaś lepiej nawet nie myśleć. Wydaje się jednak, że w tamtym czasie (to jest w latach 30. ubiegłego wieku), ani nawet później, Herderowska wizja historii nie miała większego wpływu na jej rozumienie rzeczywistości. Natomiast w znacznej mierze uformowała powojenne pokolenie syjonistów, które wybrało życie w szczelinie między niszczącą siłą historii a nadzieją na jakieś jutro (o czym dalej).

Palestyna

Zainteresowanie Arendt problematyką żydowską przypada na początek lat 30., kiedy to Kurt Blumenfeld, przewodniczący Zionistische Vereinigung für Deutschland (Niemieckiego Związku Syjonistycznego), poprosił ją o archiwizowanie wszelkich przejawów antysemityzmu w Niemczech. W tamtym czasie Arendt nie była syjonistką, jeśli przez syjonizm rozumie się zwrot w kierunku judaizmu poprzedzający powrót Żydów do ich ojczyzny – Palestyny. Praca dla ZVfD, nauka jidysz, ślęczenie nad brunatnymi szmatławcami w rodzaju „Der Wehrwolf” czy „Vorkämpfer” nie stanowiły zwykłego przedłużenia jej zawodowej aktywności. Wiązały się raczej z silnym sprzeciwem wobec nazistowskiej polityki opresji mniejszości żydowskiej. „Nie byłam wtedy syjonistką” – wspominała po latach w rozmowie z Günterem Gausem. „Nikt mnie zresztą nie próbował przekonać do syjonizmu. W każdym razie pozostawałam w jakimś stopniu pod jego wpływem, a mianowicie pod wpływem krytyki i samokrytyki rozwijanych w narodzie żydowskim przez syjonistów”[15]. Wkrótce zostaje aresztowana przez Gestapo. Wypuszczona po ośmiu dniach, decyduje się na emigrację. Pomagając matce w powrocie do rodzinnego Królewca, sama ucieka przez Czechy do Genewy, a stamtąd do stolicy Francji, gdzie rozpocznie zupełnie nowy rozdział w swoim życiu.

W Paryżu próbuje znaleźć jakąkolwiek pracę, co bez dokumentów potwierdzających tożsamość okazuje się zwyczajnie niemożliwe. W tym czasie staje się bardzo bliską przyjaciółką Waltera Benjamina, który balansuje na granicy śmierci głodowej, leżąc całymi dniami bez ruchu, by nie tracić energii i nie cierpieć (to jej Benjamin powierzy swoje paryskie manuskrypty). Poznaje także Emmanuela Lévinasa, wszakże nie osobiście, ale za sprawą jego Kilku myśli o filozofii hitleryzmu, będących kapitalną analizą, bezlitośnie obnażającą naturę nazistowskiego reżimu[16]. Czytałem gdzieś, że doraźnie brała udział w seminariach Alexandre’a Kojève’a, ale to nic pewnego. W tamtym czasie jest już całkowicie pochłonięta sprawami żydowskimi – powoli „kwestia żydowska” staje się jej indywidualną sprawą. Rozważa szereg kłopotliwych dla siebie pytań: w jakim języku myśli, czym dziś są dla niej Niemcy, co to znaczy być Żydem bez przyswojenia sobie choćby w minimalnym stopniu żydowskiej tradycji i religii. Dla Arendt żydowskość będzie mieć charakter wyłącznie polityczno-pokoleniowy i ten jej stosunek do własnej tożsamości nie zmieni się właściwie nigdy. Wyrazem tego stosunku jest specyficzny etos, który sprawiał, że osoby ze ścisłego kręgu rodziny i przyjaciół Arendt odnosiły się do siebie z niewymuszoną swobodą. Był to krąg, „w którym wzajemny szacunek i bezgraniczne zaufanie, życzliwość i autentyczna, często naiwna pogarda dla różnic etnicznych i społecznych stanowiły oczywistość. To, co ich łączyło, nazwać można wyłącznie smakiem moralnym, który jest czymś zupełnie innym niż »zasady moralne«”[17].

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Indeks osób

Indeks obejmuje osoby i postaci biblijne wymienione w tekście i przypisach oraz autorów cytowanych dzieł.
(Odnośniki do stron w wersji papierowej)

Abdullah I, król Transjordanii     484

Abend Hallet     165

Abraham     467

Abulafia Abraham ben Samuel     358

Achad Ha-Am     38, 334, 510, 615, 618

Adler Selig     509

Adler Victor     130

Adler-Rudel Salomon     199

Ahlwardt Hermann     436

Altenberg Peter     (właśc. Richard Engländer) 379

Amery Leopold     192

Amos     253

Angell Norman     467

Antonescu Ion     578

Arminius (Herman), wódz Cherusków     67

Arnim Achim von     54, 120

Arnim Bettina von     371

Arnstein Nathan Adam     29

Aron Raymond XXI

Asz Szalom     467

Augustyn z Hippony św.     360

Autun (?), francuski urzędnik kolonialny     278

Azzam Abdul (Azzam Bej)     506

Balfour Arthur James     XII, 73, 139, 152, 177, 204, 207, 230–31, 264, 266, 413, 429, 455, 466, 469–70, 495, 499, 617, 619–20

Balzac Honoré de     158, 309

Bauer Bruno     64, 79, 85

Bebel August     590, 592, 605, 609

Beer-Hofmann Richard     379

Beethoven Ludwig van     376, 566

Begin Menachem     483–85, 615, 618

Ben-Ami Yitshaq     166

Ben-Eliezer Aryeh     166

Ben Gurion Dawid     XV–XVI, 177, 256, 259, 402, 410, 451–52, 473, 495, 536, 582, 615, 617–18

Benda Julien     212

Benjamin Walter     XI

Bergson Peter H. zob. Kook Hillel

Bernadotte Folke     473–78, 480, 494, 521, 616

Bernanos Georges     213–14

Bernard z Clairvaux św.     85

Bernstein Eduard     603–06, 608

Bettelheim Bruno     548

Betty z Wilna (?)     245–46

Bibra Sigismund von     46

Bismarck Otto von     53, 98, 605

Bistritsky Nathan     72

Bleichröder Gerson     98

Blücher Heinrich     XII, XIV, XX, 183, 198–99

Blum Léon     281–82

Blumenfeld Kurt     X, XV, 160, 162–64, 258, 417, 536, 616

Böckel Otto     92

Bonnet Charles     10

Boom William ten     54

Bormann Martin     524

Börne Ludwig     81, 83, 134, 368

Borochow Dow Ber     407, 424

Borowski Tadeusz     XX, 567

Bouzet Charles du     278

Brafmann Jakub     75

Brand Szlomo zob. Brandt Szlomo

Brandeis Louis     172, 429

Brandt (Brand) Szlomo     250

Brecht Bertolt     345, 378

Brentano Clemens von     27, 54, 80, 119–20, 129

Brocke Edna XXI

Brod Max     333

Bruckner Ferdinand     149

Buber Martin     37–39, 70, 202, 389, 508, 511, 582, 617

Buchheim Hans     576

Buchholz Friedrich     109, 114–15

Bullock Alan     563, 589

Chamberlain Neville     178

Chamoun Camille     515

Chaplin Charles     157, 309, 313, 323–26, 328

Chautemps Camille     280

Chrystus zob. Jezus Chrystus

Churchill Winston     234, 268, 341

Clausewitz Carl von     XIII, 99, 607

Clemenceau Georges     151–52, 155, 191, 272, 279

Cohen Elliot     351

Cohen Hermann     57–58, 64

Cohn-Bendit Erich     139, 156

Colbert Jean-Baptiste     276

Coren Michael     150

Corti Egon Caesar     113, 134

Cot Pierre     212

Coudenhove Heinrich (Heinrich J.M. von Coudenhove-Kalergi)     83, 85

Coughlin Charles     169–70

Crémieux Adolphe     275–78, 280, 283–84

Cripps Stafford     234

Cromwell Oliver     63

Curti Eugen     46

Curzon George Nathaniel     231

Cutolli Paul     281

Cuza Alexandru C.     167

Czerniachowski Iwan Daniłowicz     240

Czerniaków Adam     242

Daladier Édouard     151

Darlan Jean François     211

Dawid     168–69, 324

Day Lewis Cecil     206

Delbrück Hans Gottlieb Leopold     124, 127

Déroulède Paul     436

Descartes René zob. Kartezjusz

Deutscher Izaak     589

Dewey Thomas Edmund     427

Dicey Albert Venn     547

Dickens Charles     368

Diefenbach Hans     594, 600

Disraeli Benjamin     75, 319, 364, 369, 467, 471

Dohm Christian Wilhelm von     VIII, 5, 11, 16, 28, 53–54, 74, 76–79, 85, 109, 111, 365, 616

Douglas Melvyn     165

Dreyfus Alfred     151–52, 191, 272, 279, 281, 320, 375, 395–98, 436, 584, 604

Drumont Édouard     279, 400, 436

Dubnow Szymon Markowicz     53, 59, 75, 101, 141

Ducrot Auguste-Alexandre     278

Duncker Hermann     609

Dzierżyński Feliks     596

Eban Aubrey (Abba)     507, 514–16

Eckhart z Hochheim (Mistrz Eckhart)     360

Eibenberg Frau von zob. Marianne Meyer

Eichhorn Johann Gottfried     54

Eichmann Adolf     XVII, XVIII, XIX–XXII, 529, 537, 539–41, 545–48, 550–52, 554–55, 557–61, 569–70, 572, 574–75, 582–83

Einstein Albert     483

Eisenmenger Johann Andreas     53–54, 80

Engels Friedrich     130

Ephraim Veitel Heine     88, 99, 104–05

Epstein Isaac     499

Erzberger Matthias     591

Faci S.     281

Fajsal I, król Syrii i Iraku     426, 506

Faruk I, król Egiptu     229

Faure Paul     282

Ferry Jules     279

Finckenstein Karl W. Finck von     31

Fischer Ruth     609

Fishman Jacob     467

Flaubert Gustave     333

Forster Arnold     582

France Anatole     157, 549

Franco Francisco     50, 191, 203

Frank Anne     565

Frank Hans     524

Frank Jerome     169, 170

Frank Waldo     169, 251–54

Frankfurter David     45–48

Frankfurter Felix     465

Freier Recha     167

Freund Ismar     117, 126, 366

Friedländer David     VIII, 12–13, 20, 28, 616

Friedman Philip     572

Fries Jakob Friedrich     64, 81

Fryderyk I Hohenzollern (król Prus, 1657–1713)     96

Fryderyk II Hohenzollern (król Prus, 1712–86)     88, 96, 99, 102, 105

Fryderyk Wilhelm I Hohenzollern (elektor brandenburski i książę Prus, 1620–88)     96

Fryderyk Wilhelm III Hohenzollern (król Prus, 1770–1840)     96, 124–25

Fuggerowie, ród     98–99

Fürst Ernst XII

Gandhi Mahatma     192–93, 234

Gaulle Charles de     211, 262

Gaus Günter XI

Gebhardt Carl     257

Gentz Friedrich von     29, 33, 54

George Manfred     169, 218

George Stefan     560

Gilbart James William     90

Giraud Henri     275–76, 283–84

Giraudoux Jean     151

Glatstein (Glattstein) Jacob     556

Gobineau Joseph Arthur de     559

Goebbels Joseph     46, 183, 344, 372, 524, 578

Goebel (?), nazista     46

Goethe Johann Wolfgang     31–33, 109, 376–77, 551, 596

Goga Octavian     167

Goldmann Nahum     186, 194, 202–03, 221, 269, 563

Goldsmith Gertrude     167

Goldstein Moritz     68–69

Goliat     324

Gordon Aron Dawid     407

Gordon Jehuda Lejb     369

Göring Hermann     344

Görres Joseph     81, 120–21, 131

Graetz Heinrich     58–59

Grafton Samuel     543–46

Grass Günter     565

Grattenauer Carl Wilhelm Friedrich     27, 54, 114–16, 119

Grau Wilhelm     46

Grégoire Henri Jean-Baptiste (abbé Grégoire)     365

Grillparzer Franz     379

Grim (?), nazista     46–47

Grossman Meir     166

Grotthus (Grotthuss) Ferdinand Dietrich von     29

Grotthus (Grotthuss) Sophie von zob. Meyer Sarah

Grüber Heinrich     579

Grünbaum Izaak     XVI

Grunwald Max     95, 97

Grynszpan Zindel     539

Gueydon Louis Henri de     278

Guinness Walter Edward (lord Moyne)     193, 207, 393

Gustloff Wilhelm     45, 47–48

Gutman Israel     XX

Haase Hugo     591

Hagani Baruch     397, 399–400

Hahlberg Werner     607

Halevi Benjamin XX

Halévy Daniel     152

Halpern Benjamin     454, 479–81

Handlin Oscar     544

Hardenberg Karl August von     118–19, 121, 124–27, 129, 134

Hauptmann Gerhart     376–77

Haushofer Karl     380

Hausner Gideon     538, 544, 552–53, 555, 572, 576, 579, 583

Hecht Ben     161

Hegel Georg Wilhelm Friedrich     109, 120, 317, 551, 594–95

Hehn Victor     109

Heiden Konrad     590

Heine Heinrich     59, 74, 116, 134, 157, 309, 313–20, 324–26, 328, 368

Heller Otto     62–66

Herder Johann Gottfried von     VIII–X, XV–XVI, 13–21, 30, 66

Herman zob. Arminius

Herz Henriette     28, 30, 109

Herzl Theodor     XV, 69–70, 162, 202–06, 246, 376, 390, 395–400, 404–05, 407, 412–14, 416–18, 421–22, 435–37, 439–47, 454–55, 465, 509–10, 615, 616

Herzog Yaacov     563

Hess Rudolf     380

Heydrich Reinhard     183, 524, 555

Hilberg Raul     547–48, 554, 581

Hillel     158

Himmler Heinrich     339, 342, 344–45, 524–25, 528, 576

Hindenburg Paul von     125, 188

Hirsch Maurice de (baron Hirsch)     87, 396

Hirth Friedrich     134

Hitler Adolf     35, 47, 60, 68, 75, 77, 80, 140, 151–54, 160, 169, 175–76, 185, 188–89, 192, 194, 198–99, 201–02, 207, 214–15, 235, 241, 246, 255, 282, 288, 291, 296, 301–02, 304, 341–42, 344, 377, 380, 385–86, 389, 409, 414, 420, 470, 493, 523–27, 529–30, 548, 555, 559, 563–65, 576–78, 580, 583, 589–90

Hobbes Thomas     XIII, 212

Hochhuth Rolf     548–49, 558, 565

Hofmannsthal Hugo von     373, 377, 379

Hölderlin Friedrich     566

Hook Sidney     483

Humboldt Caroline von     20, 365, 371

Humboldt Wilhelm von     20, 33, 74, 112, 117–18, 126, 134, 365–66

Hume David     14

Ibn Saud zob. Saud Abd al-Aziz ibn

Innocenty XIII, papież     83

Itzig Daniel     88, 104–05

Izajasz     253

Jabotinsky Eri     161, 166, 236

Jaspers Karl     XIV, XVI–XVII, XXIII, 540, 560

Jaurès Jean     590, 599

Jehuda Halewi     313

Jesenska Milena     149

Jezus Chrystus     7, 83–85, 170, 182, 327, 616

Jodl Alfred     528

Jogiches Leo     591, 599–602, 608, 610

Jost Isaak Markus     321

Józef II Habsburg     102

Kafka Franz     157, 309, 312–13, 326–35, 378

Kalwaryski Chaim     247

Kant Immanuel     VII, XVIII, 120, 213, 551

Kaplan Aron     250

Kaplan Eliezer     250, 269

Karol II Hohenzollern-Sigmaringen     167

Kartezjusz     360

Kastner Rudolf     XX, 553–54, 580

Katon Starszy (Marcus Porcius Cato)     158

Katznelson Berl     397

Kautsky Karl     590, 605–06

Kiesewetter Johann Gottfried     115

Kirchheimer Otto     539

Kleist Heinrich von     54, 120

Koch Thilo     557–61

Kohn Jerome     V, XII, XIII, XV

Kojève Alexandre     XI

Kook Hillel (Peter H. Bergson)     162, 235–37, 615

Kowner Aba     XV, 250

Kraus Karl     344

Kristeva Julia     XXI

Krug Mark M.     580

Labori Fernand     398

Lamber M. (?), polityk francuski     278

Landauer Gustav     591

Laqueur Walter     XXI, XXIII–IV, 569–73, 576, 578, 585

Lassen Christian     54

Laval Pierre     199, 203, 211, 282

Lavater Johann Kaspar     9, 13

Lawrence T.E. (Thomas Edward)     505

Lazare Bernard     152, 156, 309, 313, 320–23, 326, 369, 395–400, 416, 423, 441

Lenin Włodzimierz     467, 590, 594–96, 600–02, 606–10

Lerner Max     165

Leslie Kenneth     165

Lessing Gotthold Ephraim     VI–VII, 5–10, 12, 14–16, 19–20, 74, 76, 78, 109, 111, 114, 319, 365, 540, 617

Levi Paul     608

Levi Primo     XXIV–XXV

Levin Käte     XII

Levin Rahel zob. Varnhagen Rahel

Lévinas Emmanuel     XI

Leviné Eugen     591, 602

Lewinsohn Richard     88, 98

Lichtenberg Bernhard     579

Lichtheim George     592

Liebknecht Karl     590–91, 601–02, 609

Ligne Charles Joseph de     29

Lilla Mark XVI

Lipsky Louis     221

Littell Jonathan XXII–XXIII

Lloyd George David     232

Lore Ludwig     165–66

Ludwig Emil (właśc. Emil Cohn)     189

Ludwik Ferdynand Hohenzollern (książę Prus, 1772–1806)     109–10

Lueger Karl     375–76, 436

Luksemburg Róża     XV, XXVI, 589–610

Luria Izaak     361–52

Luter Marcin     85

Luther Martin, urzędnik niemieckiego MSZ     528

MacDonald Malcolm     619

Machabeusze, ród     226, 495

Madison James     549

Magid Chone     250

Magnes Judah Leon     XV, 177, 201–02, 219, 247, 389–90, 392–93, 461–62, 473, 480, 499, 506–11, 513–15, 517, 519, 521–22, 616–17

Maier Joseph     159, 169–71, 201, 226

Majmon Salomon     312

Majmonides Mojżesz     59, 360, 579

Malebranche Nicolas     296

Malik Charles Habib     507–08, 512

Mannheim Karl     415

Marchlewski Julian     596

Maritain Jacques     182, 214

Marks Karol     59, 64–65, 90, 369, 535, 594–95, 603, 605, 607

Marr Wilhelm     54, 75, 77, 82–83

Marwitz Friedrich August Ludwig von der     124, 127, 130–32

Matatiasz     226

Mauriac François     523

Maurois André     563

Mayer Milton     169–71

McCarthy Mary     XVII, 579, 583

McDonald James Grover     261

Mehring Franz     99, 128, 594, 600, 609

Melman Seymour     483

Mendelssohn Moses     VII–VIII, 5, 8–14, 16, 19–20, 28–29, 38, 67, 73,
76–78, 88, 105, 108, 111, 616

Mendelssohn Peter de     529

Mendelssohn Schlomo     242

Metternich Klemens von     98, 101, 134

Meusel Friedrich     124, 127, 130, 132

Meyer Marianne (Frau von Eibenberg)     28–29

Meyer Sarah (Sophie von Grotthus)     28–29

Michałow (?), radziecki korespondent wojenny     244

Michoels Salomon     194

Mihailović Dragoljub     293

Millerand Alexandre     590

Milner Alfred     232

Mirabeau Honoré-Gabriel Riquetti de     11, 76, 365

Mojżesz     59, 168–69, 318

Molinski Konrad     124, 127

Molle Jules     282

Momigliano Arnaldo XIX

Monsky Henry     161, 221, 267

Montagu Edwin Samuel     470

Mörike Eduard Friedrich     596

Morrison Herbert Stanley     462, 620

Moses Siegfried     548, 581–82

Mosse Rudolf     413, 415

Moutet Marius     281

Moyne lord zob. Guinness Walter Edward

Müller Adam     54, 120–21

Musmanno Michael     545, 583

Mussolini Benito     188–89, 202, 577

Napoleon I Bonaparte     101, 110, 112–13, 117, 119, 168–69, 292, 294, 377

Napoleon III Bonaparte     174, 277

Nettl John Peter     590–610

Neumann Emanuel     167, 203, 221

Newman Francis William     90

Newman Louis Israel     392

Niebuhr Reinhold     165, 253

Nieczajew Siergiej     601

Nietzsche Friedrich     597–98

Noe Sammuel Isaak     88, 95, 97

Noske Gustav     591

Novick Peter XXI

Oelssner Fred     609

Oko Adolph Sigmund     256–57

Oppenheimer Samuel     95

Overstreet Harry Allen     165

Paalzow Christian Ludwig     114

Paassen Pierre van     166

Pabst Waldemar     591

Pacelli Eugenio zob. Pius XII

Parvus Alexander     605

Paulus Heinrich Eberhard Gottlob     365–66, 369

Péguy Charles     152, 344, 374, 396–97, 399–400, 423

Perlmann Moshe     422, 426–27

Pétain Philippe     XIII, 199, 291, 293

Philby Harry St. John Bridger     501

Philipp Alfred     97

Picot François     152, 619

Piłsudski Józef     597

Pinchas     313

Pinsker (Pinskier) Jehuda Lejb     72, 81, 440

Pius XII (Eugenio Pacelli)     548, 558–59

Platon     VII

Plechanow Gieorgij Walentynowicz     590, 601, 605

Pol Heinz (właśc. Heinz Pollack)     189, 191

Poliakov Léon     523–31

Proskauer Joseph M.     172, 267

Proust Marcel     327, 369, 584

Rachfahl Felix     89

Radziwiłł Antoni     110

Rathenau Walther     591

Reitlinger Gerald     574, 577

Rembrandt Harmenszoon van Rijn     376

Reuss zu Greiz Heinrich XIV, hrabia     29

Riesser Gabriel     58, 134, 366

Robinson Jacob     569–85

Robinson Nehemiah     584

Rocque François de la     211

Rolland Romain     152

Romains Jules     149–52

Rommel Erwin     419

Roosevelt Franklin Delano     XIII, 186, 189, 208, 264–65, 427

Rosenberg Alfred     76, 523

Rosenfeld Kurt     592

Rosenzweig Franz     38

Rothschild Edmond James de (1845–1934)     397, 416

Rothschild Jakob Mayer (James de Rothschild, 1792–1868)     134

Rothschild Mayer Amschel (1744–1812)     113

Rothschild Salomon Mayer (1774–1855)     134

Rothschild Walter (1868–1937)     152, 204, 619

Rothschildowie (Rotszyldowie), ród     98–99, 113, 132, 134, 157, 174, 197, 271, 396

Rousset David     567

Runge Otto     591

Ruppin Arthur     75

Sabataj Cwi     XXIV, 153, 251, 364, 438–39, 447

Samuel Horace Barnett     369

Saphir Asher     427

Sarraut Albert     151

Sassen Willem     558

Saud Abd al-Aziz ibn (Ibn Saud), król Arabii Saudyjskiej     218, 229

Savigny Friedrich Carl von     101

Schiller Friedrich     52, 245, 318

Schlegel Dorothea     28–29, 31

Schlegel Friedrich     29, 32–33, 54

Schleiermacher Friedrich     13, 20, 28, 33

Schmidt Anton     539

Schnitzler Arthur     379

Schocken Gustav (Gershom)     556

Scholem Gershom     XXI–XXII, XXIV, XXVI, 355–64, 535–41, 575

Schönerer Georg von     375, 436

Schuschnigg Kurt     302

Schwarz-Bart André (właśc. Abraham Szwarcbart)     565

Servatius Robert     551

Shakespeare William     89, 108

Shawn William     XVII

Shirer William Lawrence     565

Shub Boris     572

Sikorski Władysław     159

Silbergleit Heinrich     106–07

Silver Abba Hillel (właśc. Abraham Silver)     202, 221, 451, 617

Simon Ernst     389, 458, 479, 617

Simon Yves René     212, 214–16

Smilansky Mosze     202, 389

Smuts Jan     233–34

Sombart Werner     89, 96, 98, 165

Sneh Mosze     453

Sorel Georges     216

Soros George     XIX

Souvarine Boris     590

Spinoza Benedykt     59, 63, 254, 257

Staegemann Friedrich August von     110

Stalin Józef     194, 196, 493, 589, 590, 593–94, 609

Steig Reinhold     119

Stein Karl (Karl vom Stein zum Altenstein)     121, 127

Stein Lorenz von     131

Steiner George     584

Stern Abraham     193, 451, 457, 473, 484, 616–18

Stifter Adalbert     379

Stoecker Adolf     436

Storfer Bertold     575

Strauss Richard     372, 380

Streicher Julius     47, 344

Strelsin Alfred A.     166

Sundheimer Paul     88, 95–97

Suriszaddaj     313

Sykes Mark     152, 619

Syrkin Marie     584

Szekspir William zob. Shakespeare William

Szelumiel     313

Szertok Mosze     451, 463, 473–75, 617

Szold Henrietta     167, 202, 389

Szolem Alejchem     309

Taft Robert     227

Taubes Jacob XXVI

Teller Wilhelm Abraham     13

Thierry Adolphe     76

Tillich Paul     182–83, 189–92

Tito Josip Broz     241, 528

Tocqueville Alexis de XIII,     559

Tolemacke I.G.     75

Tołstoj Lew     407

Toynbee Arnold     563

Treitschke Heinrich von     75, 375–76

Trocki Lew     590, 602

Truman Harry S.     461

Ullstein Leopold     413, 415

Vansittart Robert Gilbert     340

Varnhagen Karl August     33

Varnhagen Rahel     XXI, 27, 28, 30–33, 109–10, 116, 309, 315, 371

Veit David     30

Violette Maurice     281–82

Vogel Kurt     591

Voltaire zob. Wolter

Voss Sophie Marie von     110

Wagenbach Klaus     157

Wagner Robert     227

Wallace Henry Agard     204, 207, 294

Washington (Waszyngton) George     168–69

Wätjen Hermann     89, 91

Wawrzinek Kurt     92

Weber Max     XIX, 90–91, 155, 312, 480

Weill Kurt     161

Weisgal Meyer W.     465

Weizmann Chaim     160, 167–68, 172, 177, 187, 218, 255–56, 259, 388, 392, 404, 406, 410, 413, 419–20, 422–23, 426, 428, 443, 452, 456, 465–71, 491, 506–07, 510, 512, 615, 617

Wells Herbert George     150

Welsch Robert     479

Wercyngetoryks     67, 306

Wertheimer Samson     97

Westarp Kuno von     600

Wiesel Pauline     110

Wilhelm I Hohenzollern     53

Wilhelm II Hohenzollern     97, 344

Willkie Wendell     208

Wilson Woodrow     509

Wise Stephen S.     172, 202, 221

Wolf Julius     603

Wolter     14

Young-Bruehl Elisabeth XII, XX

Zetkin Clara     592

Zimmermann Moshe XIV–XV

Zimri     313

Žižek Slavoj XIX

Zukerman William     287

Zunz Leopold     21

Zweig Stefan     371–83

Żabotyński Władimir (Zeew)     161, 162, 166, 510, 617, 620

opracował Piotr Herbich

Przypisy

Przedmowa

[1] J. Kohn, Preface: A Jewish Life: 1906-1975, w: H. Arendt, The Jewish Writings, ed. J. Kohn, R. Feldman, New York 2007, s. XIV.

[2] H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, w: taż, The Jewish Writings.

[3] G.E. Lessing, Natan mędrzec, w: tenże, Dzieła wybrane, t. 2, przeł. A. Kwiryn, Warszawa 1959.

[4] H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, s. 4.

[5] G.E. Lessing, Wychowanie rodzaju ludzkiego, w: Filozofia niemieckiego Oświecenia, red. T. Namowicz, K. Sauerland, M.J. Siemek, Warszawa 1973, s. 292.

[6] H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, s. 4.

[7] G.E. Lessing, za: H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, s. 5. Por. Platon, Eutyfron, 10a.

[8] H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, s. 11

[9] J.G. Herder, Myśli o filozofii dziejów, t. 2, przeł. J. Gałecki, Warszawa 1962, s. 80.

[10] J.G. Herder, Die Denkmale der Vorwelt, za: H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, s. 12. Te słowa Herdera cytuje Arendt wielokrotnie.

[11] J.G. Herder, Myśli o filozofii dziejów, t. 2, s. 331, 85.

[12] J.G. Herder, za: Z. Łempicki, Herder, przeł. H. Migała, w: Z. Łempicki, Wybór pism, t. 2, Warszawa 1966, s. 410.

[13] H. Arendt, The Enlightenment and the Jewish Question, s. 14.

[14] Tamże, s. 16.

[15] G. Gaus, H. Arendt, Co pozostaje?, przeł. J. Kałążny, „Przegląd Polityczny” 2002 nr 55, s. 49.

[16] E. Lévinas, Kilka myśli o filozofii hitleryzmu, przeł. J. Migasiński, „Literatura na Świecie” 2004 nr 1–2.

[17] H. Arendt, Nałóg działania, przeł. R. Kuczyński, B. Kuźniarz, zob. w niniejszym tomie, s. 596–97.