Dominika Wetoszka

Karolina Maciejewska-Adamiak

Jakub Puszkarski

Pisma procesowe

w sprawach rodzinnych

na przykładach i wzorach

WYDAWNICTWO C.H.BECK

WARSZAWA 2020

Pisma procesowe w sprawach rodzinnych na przykładach i wzorach

Stan prawny: maj 2020 r.

Wydawca: Joanna Ablewicz

Redakcja: adwokat Mateusz Kurman

Korekta: Barbara Rucińska

Projekt okładki: Robert Rogiński

© Wydawnictwo C.H.Beck 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone.

Opinie zawarte w niniejszej publikacji wyrażają osobisty punkt widzenia Autorów.

Wydawnictwo C.H.Beck nie ponosi odpowiedzialności za zawarte w niej informacje.

Wydawnictwo C.H.Beck Sp. z o.o.

ul. Bonifraterska 17, 00-203 Warszawa

www.ksiegarnia.beck.pl

Skład i łamanie: DTP Art

Przygotowanie wersji elektronicznej: Wydawnictwo C.H.Beck

ISBN: 978-83-8198-865-0

Wstęp

Oddajemy w Państwa ręce kolejny tom pism na przykładach i wzorach. Tematyką niniejszej publikacji jest prawo rodzinne. W książce zachowany został dotychczasowy układ serii, tj. w części praktycznej zawarte są stan faktyczny lub wyrok sądu I instancji, a następnie wzór pisma z uzasadnieniem oraz komentarz.

„Pisma w sprawach rodzinnych na przykładach i wzorach” mają na celu usystematyzowanie podstawowych kwestii dotyczących konstruowania pism inicjujących postępowanie oraz apelacji w sprawach rodzinnych. Sprawy te są rozpoznawane zarówno w postępowaniu procesowym, jak i nieprocesowym, w związku z tym w publikacji omówiono wymogi dla obu trybów postępowania.

Opracowanie zostało podzielone na dwie części – teoretyczną oraz praktyczną. Pierwszy rozdział omawia specyfikę sporządzania pism w postępowaniu procesowym oraz nieprocesowym. Część teoretyczna publikacji zawiera wytyczne odnośnie do wymogów formalnych pism procesowych z uwzględnieniem najnowszej nowelizacji KPC z 2019 r. Zawiera także odwołanie do orzecznictwa i literatury przedmiotu. Z kolei w części praktycznej zawarto kilkanaście wzorów pism procesowych – pozwów, wniosków oraz apelacji w sprawach rodzinnych, opracowanych na podstawie wyroków sądów powszechnych. Autorzy jako praktycy zwracają uwagę na kwestie teoretyczne i praktyczne dotyczące formułowania pism procesowych, wniosków dowodowych, wysokości opłat itd.

„Pisma w sprawach rodzinnych na przykładach i wzorach” kieruje się w szczególności do aplikantów. Mamy nadzieję, że opracowanie to będzie pomocne podczas nauki do sprawdzianów, a także w codziennej pracy w kancelarii.

adw. dr Dominika Wetoszka

adw. Karolina Maciejewska-Adamiak

r.pr. Jakub Puszkarski

Wykaz skrótów

1. Źródła prawa

KC

ustawa z 23.4.1964 r. − Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1145)

KPC

ustawa z 17.11.1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1460 ze zm.)

KRO

ustawa z 25.2.1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2086)

KSCU

ustawa z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 785)

PKOCZU

ustawa z 22.11.2013 r. o postępowaniu wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzających zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2203)

POZPU

ustawa z 7.7.2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych czynów zabronionych (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 325)

PrAdw

ustawa z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1513)

PrASC

ustawa z 28.11.2014 r. – Prawo o aktach stanu cywilnego (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 463 ze zm.)

PrUSP

ustawa z 27.7.2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 52 ze zm.)

RPDU

ustawa z 6.1.2000 r. o Rzeczniku Praw Dziecka (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 141 ze zm.)

RPOU

ustawa z 15.7.1987 r. o Rzeczniku Praw Obywatelskich (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2179 ze zm.)

RPPU

ustawa z 6.11.2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1127 ze zm.)

RPrU

ustawa z 6.7.1982 r. o radcach prawnych (t.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 75)

WychTrzeźwU

ustawa z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (t.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2277 ze zm.)

2. Organy orzekające

ETPC

Europejski Trybunał Praw Człowieka

NSA

Naczelny Sąd Administracyjny

SA

Sąd Apelacyjny

SN

Sąd Najwyższy

SN (7)

Sąd Najwyższy w składzie 7 sędziów

SO

Sąd Okręgowy

SR

Sąd Rejonowy

WSA

Wojewódzki Sąd Administracyjny

3. Czasopisma i publikatory

Biul. SN

Biuletyn Sądu Najwyższego

Dz.U.

Dziennik Ustaw

Legalis

system informacji prawnej Wydawnictwa C.H. Beck

Lex

system informacji prawnej Wydawnictwa Wolters Kluwer

OSA

Orzecznictwo Sądów Apelacyjnych

OSN

Zbiór Orzeczeń Sądu Najwyższego

OSNAPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSNC

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna

OSNC-ZD

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna – Zbiór Dodatkowy

OSNCPiUS

Orzecznictwo Sądu Najwyższego – Izba Cywilna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

OSP

Orzecznictwo Sądów Polskich

PS

Przegląd Sądowy

Wok.

Wokanda

4. Inne skróty

art.

artykuł

CEIDG

Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej

ds.

do spraw

itp.

i tym podobne

KRS

Krajowy Rejestr Sądowy

m.in.

między innymi

MS

Minister Sprawiedliwości

niepubl.

niepublikowany

NIP

numer identyfikacji podatkowej

np.

na przykład

orz.

orzeczenie

pkt

punkt

por.

porównaj

post.

postanowienie

poz.

pozycja

r.

rok

rep.

repertorium

RP

Rzeczpospolita Polska

s.

strona

S.A.

spółka akcyjna

S.K.A.

spółka komandytowo-akcyjna

sp.j.

spółka jawna

sp.k.

spółka komandytowa

sp. p.

spółka partnerska

sp. z o.o.

spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

t.j.

tekst jednolity

tzn.

to znaczy

tzw.

tak zwany

uchw.

uchwała

ust.

ustęp

uzas.

uzasadnienie

w zw.

w związku

WPS

wartość przedmiotu sporu

WPZ

wartość przedmiotu zaskarżenia

ww.

wyżej wymieniony

wyr.

wyrok

zd.

zdanie

ze zm.

ze zmianami

zł

złoty

zob.

zobacz

§

paragraf

Rozdział I. Wymogi formalne pisma procesowego w sprawach rodzinnych

1. Sprawy rodzinne

Sprawy rodzinne obejmują swym zakresem szeroką problematykę stosunków rodzinnych i opiekuńczych z wyraźnym wyeksponowaniem małżeństwa, pokrewieństwa i opieki oraz kurateli zarówno w płaszczyźnie materialnej, jak i niematerialnej. Zgodnie z art. 1 KPC sprawy ze stosunków z zakresu prawa rodzinnego należą do spraw cywilnych, charakteryzujących się równorzędnością podmiotów. Tym samym definiując sprawy rodzinne, należy tego dokonać na podstawie dwóch kryteriów – materialnoprawnych oraz formalnych. Z materialnoprawnego punktu widzenia sprawami rodzinnymi będą sprawy, w których ochrona prawna jest przewidziana ze względu na stan prawny oraz prawa i obowiązki podmiotów stosunków prawnych o charakterze równorzędnym[1]. W sensie procesowym sprawy rodzinne jako sprawy cywilne zostały przekazane do rozpoznania przez sądy powszechne. Do spraw rodzinnych z punktu widzenia formalnego zalicza się również sprawy:

1) z ustawy z 19.8.1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego[2];

2) z ustawy z 26.10.1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi[3];

3) z ustawy z 28.11.2014 r. − Prawo o aktach stanu cywilnego[4];

4) z ustawy z 18.9.2018 r. o dokumentach paszportowych[5];

5) z ustawy z 17.10.2008 r. o zmianie imienia i nazwiska[6];

6) z ustawy z 26.10.1982 r. o postępowaniu w sprawach nieletnich[7];

7) z ustawy z 29.7.2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii[8].

Co więcej, z uwagi na doniosłość społeczną i prawną oraz potrzebę zapewnienia szczególnej ochrony sądowej, niektóre sprawy rodzinne rozstrzygane są w postępowaniach odrębnych.

W literaturze wskazuje się, że sprawy cywilne z art. 1 KPC, a zatem również rodzinne, obejmują sprawy z powództwa o świadczenie, o ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa oraz o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa[9].

Orzecznictwo:

Przesłanki objęcia roszczenia zgłoszonego w pozwie ochroną prawną w ramach postępowania cywilnego

O tym, czy sprawa oddana pod osąd jest sprawą cywilną decyduje przedmiot procesu, czyli dochodzone przed sądem roszczenie i przytoczony przez powoda stan faktyczny, obejmujący zdarzenia, z których wynikają konsekwencje cywilnoprawne (sprawa cywilna w znaczeniu materialnym).

(postanowienie SN z 20.3.2019 r., V CSK 655/17, Legalis)

2. Tryb postępowania w sprawach rodzinnych

Sprawy rodzinne mogą być rozpatrywane w dwóch głównych trybach postępowania rozpoznawczego przewidzianego przez Kodeks postępowania cywilnego, tj. w:

1) procesie oraz

2) postępowaniu nieprocesowym.

Oba tryby postępowania mają równorzędny charakter względem siebie, jednakże art. 13 § 1 KPC zakłada domniemanie drogi procesu cywilnego, podczas gdy postępowanie nieprocesowe wynika z normy szczególnej.

2.1. Tryb procesowy

W ramach trybu procesowego można wyróżnić sprawy toczące się na zasadach ogólnych, tj. na podstawie art. 15–424^12 KPC lub jako postępowanie odrębne. Jednakże o trybie postępowania decydować będzie powód oraz okoliczności faktyczne przez niego wskazane. Przykładowo, pozew o alimenty rozpoznawany będzie na zasadach ogólnych, podczas gdy w postępowaniu odrębnym toczyć się będą:

1)  postępowanie w sprawach małżeńskich (art. 425–452 KPC);

2)  postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi (art. 453–458 KPC).

2.1.1. Postępowanie w sprawach małżeńskich

Artykuł 425 KPC wyraźnie wskazuje zakres spraw małżeńskich, rozpoznawanych w postępowaniu odrębnym. Należą do nich sprawy o:

1) unieważnienie małżeństwa;

2) ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa;

3) rozwód;

4) separację na żądanie jednego z małżonków.

Uzasadnieniem dla ustanowienia odrębnego postępowania w sprawach małżeńskich jest doniosłość społeczna i prawna, a także konieczność zabezpieczenia szczególnej ochrony sądowej. Sprawy te niewątpliwie mają charakter osobisty i cechuje je niemożność dysponowania tymi prawami w pełnym zakresie[10]. Ustawodawca wyłączył w tych sprawach swobodę dysponowania prawami stanu cywilnego, które nie mogą być przez strony swobodnie kształtowane i ustalane, co powoduje niewątpliwie ograniczenie zasady dyspozycyjności[11]. Postępowanie odrębne ma charakter obligatoryjny dla małżeńskich spraw niemajątkowych, zatem nie mogą być one rozpoznawane i rozstrzygane w trybie zwykłym. Łączne rozpoznanie postępowań z art. 425 KPC z innymi sprawami jest możliwe wyjątkowo na podstawie art. 445 i 445^1 KPC.

Z uwagi na fakt, że przepisy art. 425–452 KPC nie regulują w sposób wyczerpujący całego toku postępowania w sprawach małżeńskich, wobec czego w wypadkach nieunormowanych tymi przepisami, na zasadzie art. 13 § 2 KPC mają zastosowanie przepisy ogólne prawa procesowego[12].

Co do zasady, w sprawach o prawa stanu, KPC nie przewiduje interwencji ubocznej. Wyjątkiem jest postępowanie w sprawach o unieważnienie małżeństwa z powodu bigamii oraz pokrewieństwa pomiędzy małżonkami (art. 13 i 14 KRO) oraz w sprawach o ustalenie istnienia (nieistnienia) małżeństwa[13].

2.1.1.1. Postępowanie w sprawie o unieważnienie małżeństwa

Materialnoprawne podstawy unieważnienia małżeństwa znajdują się w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, należą do nich:

1) nieukończenie przez jednego z małżonków 18. roku życia (art. 10 § 1 KRO);

2) całkowite ubezwłasnowolnienie (art. 11 § 1 KRO);

3) choroba psychiczna lub niedorozwój psychiczny (art. 12 § 1 KRO);

4) pozostawanie przez jedną ze stron w chwili zawierania małżeństwa w już zawartym uprzednio związku małżeńskim (art. 13 § 1 KRO);

5) stosunek pokrewieństwa względem drugiego małżonka: w linii prostej bez ograniczenia, w linii bocznej rozciągający się jedynie na rodzeństwo rodzone lub przyrodnie (art. 14 § 1 KRO);

6) stosunek powinowactwa w linii prostej – bez ograniczenia (art. 14 § 1 KRO);

7) powstały na skutek adopcji stosunek przysposabiającego i przysposobionego (art. 15 § 1 KRO);

8) złożenie przez pełnomocnika oświadczenia o zawarciu małżeństwa pomimo braku zezwolenia sądowego na złożenie w taki sposób oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński albo w sytuacji, gdy pełnomocnictwo było nieważne lub skutecznie odwołane (art. 16 § 1 KRO).

Ponadto, na zasadzie art. 15^1 § 1 KRO małżeństwo może być unieważnione, jeżeli oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński lub oświadczenie przewidziane w art. 1 § 2 KRO zostało złożone:

1) przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome wyrażenie woli;

2) pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony;

3) pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej, jeżeli z okoliczności wynika, że składający oświadczenie mógł się obawiać, iż jemu samemu lub innej osobie grozi poważne niebezpieczeństwo osobiste.

Nie można natomiast unieważnić małżeństwa, pomimo istnienia w chwili zawarcia małżeństwa przesłanek do jego unieważnienia z powodu:

1) braku przepisanego wieku, jeżeli małżonek przed wytoczeniem powództwa ten wiek osiągnął (art. 10 § 3 KRO), przy czym, jeżeli kobieta zaszła w ciążę, jej mąż nie może żądać unieważnienia małżeństwa z powodu braku przepisanego wieku (art. 10 § 4 KRO);

2) ubezwłasnowolnienia, jeżeli ubezwłasnowolnienie zostało uchylone (art. 11 § 3 KRO);

3) choroby psychicznej jednego z małżonków po ustaniu tej choroby (art. 12 § 3 KRO);

4) pozostawania przez jednego z małżonków w poprzednio zawartym związku małżeńskim, jeżeli poprzednie małżeństwo ustało lub zostało unieważnione, chyba że ustanie tego małżeństwa nastąpiło przez śmierć osoby, która zawarła ponowne małżeństwo pozostając w poprzednio zawartym związku małżeńskim (art. 13 § 3 KRO);

5) stosunku przysposobienia między małżonkami, jeżeli stosunek ten ustał (art. 15 § 3 KRO);

6) jeżeli małżonkowie podjęli wspólne pożycie, a brak było zezwolenia sądu na złożenie oświadczenia o wstąpieniu w związek małżeński przez pełnomocnika albo jeżeli pełnomocnictwo było nieważne lub skutecznie odwołane (art. 16 KRO).

Nie można natomiast żądać unieważnienia małżeństwa po upływie 6 miesięcy od ustania stanu wyłączającego świadome wyrażenie woli, od wykrycia błędu lub ustania obawy wywołanej groźbą – a w każdym wypadku określonym w art. 15^1 § 1 KRO – po upływie lat 3 od zawarcia małżeństwa. Podobnie nie można unieważnić małżeństwa, gdy zostało zawarte po udzieleniu zgody przez sąd na jego zawarcie.

Postępowanie o unieważnienie małżeństwa toczy się przed sądem okręgowym, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania. Właściwym trybem jest tryb procesowy, postępowanie odrębne. Powództwo o unieważnienie małżeństwa może wytoczyć również prokurator (art. 448 KPC), jeśli zaś z pozwem wystąpiła strona, odpis pozwu doręcza się również prokuratorowi z powiadomieniem go o terminach rozpraw.

Do skutków unieważnienia małżeństwa w zakresie stosunku małżonków do wspólnych dzieci oraz w zakresie stosunków majątkowych pomiędzy stronami stosuje się odpowiednio przepisy o rozwodzie, przy czym małżonek, który zawarł małżeństwo w złej wierze, jest traktowany tak, jak małżonek winny rozkładu pożycia (art. 21 KRO).

Orzecznictwo:

Zawieszenie postępowania w sprawie o unieważnienie małżeństwa bigamicznego

Względy celowości uzasadniają zawieszenie na podstawie art. 177 § 1 pkt 1 KPC postępowania w sprawie o unieważnienie małżeństwa bigamicznego, jeżeli sąd nabierze uzasadnionego okolicznościami sprawy przekonania, że istnieją widoki na rozwiązanie poprzedniego małżeństwa w toczącym się już procesie rozwodowym i − co się z tym wiąże − na konwalidację związku bigamicznego, który funkcjonuje zgodnie z podstawowymi założeniami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

(postanowienie SN z 17.11.1981 r., I CZ 119/81, Legalis)

Skutki zmiany powództwa – zmiana powództwa o unieważnienie małżeństwa na powództwo o rozwód

Z mocy art. 193 § 1 KPC zmiana powództwa jest dopuszczalna tylko wtedy, gdy nie ma ona wpływu na właściwość sądu. Jeżeli zatem zmiana powództwa polega na tym, że powód występuje z nowym roszczeniem obok roszczenia pierwotnego i jeżeli sąd nie jest właściwy dla nowego roszczenia, przekazuje je do rozpoznania sądowi właściwemu, a sam rozpoznaje w dalszym ciągu roszczenie pierwotne. Inaczej ma się sprawa, w wypadku, gdy powód oświadcza, że występuje z nowym roszczeniem zamiast roszczenia pierwotnego, a sąd nie jest właściwy dla tego nowego roszczenia, oświadczenie powoda o zmianie powództwa może być uważane jedynie za równoznaczne z cofnięciem pozwu pierwotnego − naturalnie ze wszystkimi warunkami i skutkami wynikającymi z art. 203 KPC. Z mocy tego przepisu natomiast pozew może być cofnięty bez zezwolenia pozwanego tylko do rozpoczęcia rozprawy, a jeżeli z cofnięciem połączone jest zrzeczenie się roszczenia aż do wydania wyroku. Poza tym sąd może uznać cofnięcie pozwu za niedopuszczalne w przypadkach określonych w art. 203 § 4 KPC. Zmiana powództwa o unieważnienie małżeństwa na powództwo o rozwód jest niedopuszczalna. Dla pierwszego powództwa bowiem jest właściwy sąd wojewódzki, a dla drugiego sąd powiatowy.

(postanowienie SN z 14.5.1971 r., II CZ 46/71, Legalis)

2.1.1.2. Postępowanie o ustalenie istnienia/nieistnienia małżeństwa

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje w art. 1 przesłanki zawarcia małżeństwa:

1) odmienność płci osób zamierzających zawrzeć związek małżeński;

2) złożenie przez mężczyznę i kobietę zgodnych oświadczeń, że wstępują ze sobą w związek małżeński (dotyczy również małżeństwa wyznaniowego – art. 1 § 2 KRO);

3) jednoczesna ich obecność w czasie składania oświadczeń woli;

4) złożenie tych oświadczeń przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego (w przypadku małżeństwa wyznaniowego – w obecności duchownego oraz sporządzenie aktu małżeństwa przez kierownika USC – art. 1 § 2 KRO).

Ustawodawca w art. 425 KPC odróżnia powództwa o ustalenie istnienia lub nieistnienia małżeństwa. Podstawą prawną obu powództw jest art. 189 KPC. W przypadku ustalenia istnienia małżeństwa, powód może twierdzić, że małżeństwo zostało zawarte, a nie sporządzono aktu małżeństwa lub druga sytuacja, w której powód kwestionuje skuteczność orzeczenia unieważniającego zawarte małżeństwo.

Inaczej jest w sprawie o ustalenie nieistnienia małżeństwa, bowiem powinno opierać się ono na twierdzeniu, że małżeństwo, co do którego akt małżeństwa został sporządzony, nie zostało skutecznie zawarte z powodu braku przesłanek wymaganych przez art. 1 KRO. Mogą wchodzić tutaj w grę następujące podstawy:

1) obie strony są jednej płci;

2) zgodne oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński złożyły nie strony, lecz inne do tego nieupoważnione osoby;

3) osoba, która przyjęła oświadczenie stron, nie była urzędnikiem stanu cywilnego/duchownym;

4) wymaganych oświadczeń nie złożono jednocześnie[14].

Warto jeszcze zwrócić uwagę na kwestię rozgraniczenia spraw o ustalenie nieistnienia małżeństwa, którego akt sporządzono ze spraw o unieważnienie tego aktu na zasadzie art. 39 PrASC[15]. Otóż akt małżeństwa „stwierdza zdarzenie niezgodne z prawdą”, jeżeli sam fakt zawarcia małżeństwa jest nieprawdziwy, czyli jeżeli nieprawdą jest, jakoby osoby w nim wymienione złożyły oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński. A zatem ten, kto twierdzi, że fakt („zdarzenie” w znaczeniu ścisłym) jest nieprawdziwy, ma otwartą drogę postępowania o unieważnienie aktu małżeństwa. Droga ta jest w tym wypadku drogą jedyną. Natomiast powództwo o ustalenie, że małżeństwo nie zostało zawarte, jest aktualne tylko wtedy, gdy „zdarzenie” zarejestrowane w akcie małżeństwa nie zostało zawarte w rozumieniu art. 1 KRO. Jeżeli więc akt małżeństwa został sporządzony, to powództwo o ustalenie, że małżeństwo nie zostało zawarte, jest aktualne tylko wtedy, gdy – nie kwestionując prawdziwości samego „zdarzenia” zarejestrowanego w akcie – opiera się na twierdzeniu, że zachodził brak którejkolwiek z wymienionych w art. 1 KRO przesłanek skutecznego zawarcia małżeństwa (por. wyr. SN z 15.2.1963 r., II CR 527/62, Legalis z glosą W.Ś., OSP 1964, z. 9, poz. 183 i z glosą J. Litwina, PiP 1964, z. 5–6, s. 939)[16].

Postępowanie o unieważnienie małżeństwa toczy się przed sądem okręgowym, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie wspólne miejsce zamieszkania, w trybie procesowym, w postępowaniu odrębnym. W sprawach o ustalenie istnienia/nieistnienia małżeństwa odpis pozwu doręcza się również prokuratorowi z powiadomieniem go o terminach rozpraw.

W następstwie niezachowania przesłanek określonych w KRO małżeństwo nie zostaje zawarte, nawet pomimo sporządzenia aktu małżeństwa, który podlega uchyleniu w związku z wydaniem wyroku stwierdzającego nieważność małżeństwa (art. 2 KRO).

Konsekwencją uprawomocnienia się wyroku stwierdzającego nieistnienie małżeństwa jest traktowanie małżonków jako osób, które nigdy nie pozostawały w związku małżeńskim.

Orzecznictwo:

Powództwo o ustalenie nieistnienia małżeństwa powinno opierać się na twierdzeniu, że małżeństwo, co do którego akt małżeństwa został sporządzony, nie zostało zawarte z powodu braku przesłanek wymaganych przez art. 1 KRO. Dlatego z reguły brak jest interesu prawnego do wytoczenia powództwa o nieistnienie małżeństwa, jeżeli niesporne jest między stronami, że aktu małżeństwa nigdy nie sporządzono.

(orzeczenie SN z 14.4.1955 r., II CR 176/54, Legalis)

Rozgraniczenie drogi procesu cywilnego i postępowania nieprocesowego (w tym trybie rozpatrywane są sprawy o unieważnienie aktu stanu cywilnego) powinno następować według założenia, że o tym, czy w konkretnej sprawie stosuje się przepisy o procesie, czy o postępowaniu nieprocesowym decyduje przyczyna wpisania do aktu stanu cywilnego danych niezgodnych z prawdą. Jeżeli wpisu dokonano na podstawie dokumentu stanowiącego dowód zdarzenia, które normalnie stanowi podstawę wpisu, lecz to właśnie zdarzenie – jego istnienie lub treść – jest kwestionowane, to wówczas mamy do czynienia ze sporem o prawo stanu, podlegającym rozpoznaniu w trybie procesu. Jeżeli natomiast wpisu dokonano bez żadnej podstawy, lecz tylko na skutek pomyłki czy wprowadzenia w błąd urzędnika, w rachubę wchodzi sprostowanie lub unieważnienie aktu stanu cywilnego.

(wyrok SN z 2.12.2004 r., V CK 323/04, Legalis)

2.1.1.3. Postępowanie o rozwód

Postępowanie w sprawie o rozwiązanie małżeństwa przez rozwód będzie przedmiotem szczegółowej analizy Rozdziału II. Poniżej zostanie omówionych kilka podstawowych kwestii dotyczących tego postępowania.

Materialnoprawną przesłanką pozwu o rozwód jest łączne występowanie zupełnego i trwałego rozkładu pożycia małżeńskiego stosownie do brzmienia art. 56 § 1 KRO. Przesłanka ta ma charakter bezwzględny, a ustawa nie przewiduje od niej żadnych wyjątków. Brak jest legalnej definicji „pożycia małżeńskiego”, ani tym bardziej „rozkładu pożycia małżeńskiego”. W utrwalonej przed judykaturę koncepcji „wspólne pożycie w rozumieniu art. 23 KRO polega na duchowej, fizycznej oraz gospodarczej więzi małżonków, stanowiącej cel małżeństwa i umożliwiającej realizację jego podstawowych zadań”[17]. Tym samym rozkład pożycia małżeńskiego przejawiać się będzie ustaniem więzi uczuciowej, fizycznej (intymnej) oraz gospodarczej. W doktrynie wskazuje się, że jeśli nawet przy zupełnym rozpadzie więzi duchowej i fizycznej pozostały pewne elementy więzi gospodarczej, rozkład pożycia można zostać uznany za zupełny, gdy np. małżonkowie wspólnie zamieszkują, co jest spowodowane szczególnymi okolicznościami. Jednakże nawet sporadyczne stosunki fizyczne pomiędzy małżonkami, co do zasady, wskazywać będą na niezupełny rozkład pożycia. Do uznania trwałości rozkładu pożycia wystarcza ocena okoliczności danej sprawy, z której wynika, że powrót małżonków do siebie nie jest możliwy. Ocena taka może nastąpić jednak dopiero po upływie pewnego czasu od ich rozstania[18]. Ustawa nie przewiduje obowiązku zachowania terminu pomiędzy rozstaniem małżonków a złożeniem pozwu o rozwód. Jednakże w praktyce sądowej uznaje się, że zupełny i trwały rozkład pożycia następuje po kilku miesiącach od rozstania, najczęściej terminem granicznym, chociaż nieuregulowanym ustawowo, jest okres 6 miesięcy.

W niektórych przypadkach, pomimo zupełnego i trwałego rozkładu pożycia, sąd nie może orzec rozwodu, jeżeli:

1) na skutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci stron;

2) z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego;

3) rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia (chyba, że drugi małżonek wyraził zgodę na rozwód albo że jego odmowa wyrażenia zgody na rozwód jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego).

Sąd orzekając rozwód wskazuje, zgodnie z art. 57 § 1 KRO, czy i który z małżonków ponosi winę rozkładu pożycia. Celem orzeczenia winy, sąd powinien ustalić, że któryś z małżonków naruszył (umyślnie lub nieumyślnie) podstawowe obowiązki małżeńskie wynikające z art. 23 KRO. Rozstrzygając o winie, sąd może orzec, że:

1) oboje małżonkowie nie są winni rozkładu pożycia;

2) jedno z małżonków jest winne rozkładu pożycia;

3) oboje małżonkowie są winni.

Orzeczenie o winie daje podstawę małżonkowi niewinnemu rozkładowi pożycia możliwość wystąpienia o alimenty po spełnieniu przez niego przesłanek z art. 60 KRO. Na zgodny wniosek stron, sąd może również odstąpić od orzekania o winie małżonków w rozkładzie pożycia (art. 57 § 2 KRO). W takim przypadku następują skutki, jak gdyby żaden z małżonków nie ponosił winy za rozkład pożycia.

W wyroku orzekającym rozwód, sąd rozstrzyga również inne kwestie, które były wnioskowane przez strony lub z urzędu. Z urzędu sąd orzeka o:

1) władzy rodzicielskiej nad wspólnymi małoletnimi dziećmi stron;

2) kontaktach rodziców z dziećmi (jedynie na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka o kontaktach z dziećmi);

3) wysokości, w jakiej każdy z małżonków jest zobowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania małoletnich dzieci stron;

4) sposobie korzystania przez rozwiedzionych małżonków ze wspólnie zajmowanego mieszkania przez czas wspólnego zamieszkiwania;

5) winie w rozkładzie pożycia (chyba, że na wspólny wniosek stron, sąd zaniecha orzekania o winie).

Na wniosek strony, sąd może orzec ponadto:

1) eksmisję małżonka, który swoim nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie;

2) o podziale wspólnego mieszkania, jeżeli jest to możliwe – na zgodny wniosek obu stron;

3) o przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi małżonek wyraża zgodę na jego opuszczenie bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, a przyznanie mieszkania jednemu z małżonków jest możliwe;

4) o dokonaniu podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje rażącej zwłoki w postępowaniu;

5) o obowiązku dostarczenia jednemu z małżonków środków utrzymania przez drugiego małżonka.

Wszczęcie postępowania w sprawie o rozwód wyklucza złożenie wniosku o separację (art. 439 § 2 KPC). Również w czasie trwania postępowania rozwodowego, nie może zostać wszczęte postępowanie o alimenty na rzecz małoletnich dzieci, bowiem postępowanie w sprawie o rozwód konsumuje inne postępowania. Natomiast postępowanie o alimenty wszczęte przed postępowaniem rozwodowy, ulega zawieszeniu. Podobnie rzecz przedstawia się w przypadku postępowania dotyczącego władzy rodzicielskiej lub kontaktów z małoletnimi dziećmi stron.

Orzecznictwo:

Nakaz opróżnienia i opuszczenia lokalu w wyroku orzekającym rozwód

1. Sprawa o rozwód nie ma charakteru sprawy o opróżnienie lokalu.

2. Kognicja sądu orzekającego w sprawie rozwodowej została rozszerzona na objęcie wyrokiem rozwodowym również rozstrzygnięcia o wspólnym mieszkaniu stron, zajmowanym przez nich niezależnie od posiadanego tytułu oraz na orzeczenie − na żądanie małżonka − eksmisji współmałżonka, jednakże sprawa nie nabiera przez to charakteru sprawy o opróżnienie lokalu.

(wyrok SN z 26.3.2003 r., II CK 91/02, Legalis)

Zaskarżenie wyroku rozwodowego a zakaz reformationis in peius

W razie zaskarżenia przez jedną tylko stronę wyroku rozwodowego w zakresie dotyczącym winy rozkładu pożycia małżeńskiego (art. 57 § 1 KRO), sąd drugiej instancji nie jest związany zakazem reformationis in peius (art. 384 KPC) i może orzec w tym przedmiocie z urzędu także na niekorzyść strony skarżącej.

(wyrok SN z 19.1.2005 r., V CK 364/04, Legalis)

Niezaskarżalność decyzji sądu odmawiającej orzekania o podziale majątku w toku sprawy o rozwód lub separację

Zgodnie z art. 58 § 3 KRO w sprawie o rozwód, czy też w sprawie o separację w zw. z art. 61^1 § 1 KRO, na mocy którego przy orzekaniu separacji stosuje się przepisy art. 58 KRO, na wniosek jednego z małżonków sąd może w wyroku dokonać podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu. Tak więc kwestia objęcia tego wniosku rozpoznaniem pozostaje w dyskrecjonalnej kompetencji sądu w sprawie o rozwód, czy też o separację, a decyzja o pozostawieniu tego wniosku bez rozpoznania jest niezaskarżalna, zaś wniesiony środek zaskarżenia od takiego rozstrzygnięcia podlega odrzuceniu na mocy art. 370 KPC jako niedopuszczalny.

(postanowienie SA w Krakowie z 9.2.2018 r., I ACa 1043/17, Legalis)

Warunki przeprowadzenia w wyroku rozwodowym podziału majątku wspólnego

Przeprowadzenie w wyroku rozwodowym podziału majątku wspólnego stron nie powoduje nadmiernej zwłoki postępowania nie tylko wtedy, gdy między stronami nie ma sporu co do składu i sposobu podziału tego majątku, lecz także wtedy, gdy wyjaśnienie spornych między stronami okoliczności bądź też takich okoliczności, które sąd obowiązany jest ustalić z urzędu, wymaga przeprowadzenia postępowania dowodowego w ograniczonym przedmiotowo i czasowo zakresie. Decyzję co do pozostawienia bez rozpoznania wniosku strony o dokonanie podziału majątku wspólnego w wypadku, gdy przeprowadzenie takiego podziału powodowałoby nadmierną zwłokę w postępowaniu, zamieszcza sąd − stosownie do okoliczności − albo w odrębnym postanowieniu, wydanym w toku postępowania o rozwód, albo w sentencji wyroku rozwodowego. Nie podlega ona odrębnemu zaskarżeniu.

(postanowienie SN z 16.6.2016 r., V CZ 25/16, Legalis)

2.1.1.4. Postępowanie w sprawie o separację na żądanie jednego z małżonków

Separacja jest sformalizowaną instytucją prawną. W przeciwieństwie do rozwodu nie powoduje ustania małżeństwa, pozwala jednak małżonkom na uregulowanie wielu kwestii majątkowych i osobistych w ramach jednego postępowania. W literaturze wskazuje się następujące funkcje separacji:

1) legalizacja i zorganizowanie separacji faktycznej małżonków;

2) sugorat rozwodu;

3) umożliwienie pojednania się małżonków;

4) etap poprzedzający rozwód[19].

Przesłanką orzeczenia separacji jest zupełny, lecz nie trwały rozkład pożycia między małżonkami. Brak trwałości w rozkładzie pożycia związany jest z restytucyjną funkcją separacji[20]. Istotą separacji jest zniesienie w sformalizowanym postępowaniu sądowym obowiązku wspólnego życia małżonków, bez naruszenia węzła małżeńskiego[21].

Przesłankami negatywnymi separacji są:

1) jeżeli wskutek separacji miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci;

2) inne względy przemawiają za tym, że orzeczenie separacji byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.

Postępowanie w sprawie o separację może toczyć się w trybie procesowym albo nieprocesowym. Tryb procesowy jest zasadą, podczas gdy dla wydania orzeczenia w trybie nieprocesowym niezbędne jest zgodne żądanie małżonków, którzy nie mają wspólnych małoletnich dzieci.

Wydając orzeczenie o separacji, sąd z urzędu może rozstrzygnąć o sposobie korzystania przez małżonków ze wspólnie zajmowanego mieszkania przez okres wspólnego w nim zamieszkiwania. Ponadto, na wniosek jednego z małżonków, sąd może orzec o:

1) podziale wspólnego mieszkania, jeżeli podział jest możliwy (na zgodny wniosek stron);

2) przyznaniu mieszkania jednemu z małżonków, jeżeli drugi z nich wyraża zgodę na opuszczenie mieszkania bez dostarczenia lokalu zamiennego i pomieszczenia zastępczego, a przyznanie mieszkania jednemu z małżonków jest możliwe;

3) dokonaniu podziału majątku wspólnego, jeżeli przeprowadzenie tego podziału nie spowoduje nadmiernej zwłoki w postępowaniu[22].

Konsekwencją orzeczenia separacji jest powstanie przymusowego małżeńskiego ustroju rozdzielności majątkowej (art. 54 § 1 KRO), który ma skutek wobec osób trzecich (art. 435 § 1 KPC), niezależnie od ich wiedzy o orzeczeniu separacji (art. 47^1 KRO).

Orzekanie separacji należy do właściwości sądów okręgowych. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Natomiast skarga kasacyjna jest niedopuszczalna.

Orzecznictwo:

Wyrok lub postanowienie orzekające separację mają charakter konstytutywny.

(wyrok SN z 18.3.2015 r., I UK 283/14, Legalis)

Separacja jako ważny powód uzasadniający ustanowienie rozdzielności majątkowej

„Ważnym powodem” w rozumieniu art. 52 § 1 KRO nie jest każda postać (przejaw) separacji faktycznej małżonków, lecz tylko taka, która zarazem uniemożliwia im lub znacznie utrudnia współdziałanie w zarządzie ich majątkiem wspólnym.

(wyrok SN z 13.1.2000 r., II CKN 1070/98, Legalis)

Separacja jako ważny powód zniesienia wspólności majątkowej

Przesłanki separacji (art. 61[1] § 1 KRO) potwierdzają trafność kierunku orzecznictwa koncentrującego się przy ustalaniu i wykładni ważnych powodów (art. 52 § 1 KRO) na sferze stosunków prawno-majątkowych małżonków.

(wyrok SN z 17.12.1999 r., III CKN 506/98, Legalis)

Orzeczenie w zakresie korzystania ze wspólnego mieszkania w trakcie sprawy o rozwód

Dopóki małżeństwo istnieje, orzeczenia w zakresie korzystania ze wspólnego mieszkania mogą być wydawane w ramach rozstrzygnięcia sporu wynikłego ze współposiadania (art. 199 i n. KC) bądź przez sąd rodzinny na podstawie art. 24 KRO.

(postanowienie SA w Krakowie z 23.8.2016 r., I ACz 1319/16, Legalis)

2.1.2. Postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi

Przepisy art. 453–458 KPC mają zastosowanie do spraw o:

1)  ustalenie macierzyństwa;

2)  ustalenie ojcostwa;

3)  zaprzeczenie macierzyństwa;

4)  zaprzeczenie ojcostwa;

5)  ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa;

6)  rozwiązanie przysposobienia (sprawy o nawiązanie stosunku przysposobienia należą do postępowania nieprocesowego).

Odrębności postępowania w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi dotyczą prokuratora, który może wytoczyć samodzielne powództwo prokuratora w sprawach określonych w art. 454 KPC. W pozostałym zakresie zastosowanie mają ogólne przepisy KPC[23].

2.1.2.1. Postępowanie w sprawie o ustalenie macierzyństwa

Zgodnie z art. 61^9 KRO matką prawną dziecka jest kobieta, która je urodziła. Za matkę prawną uznaje się również „matkę zastępczą”, czyli kobietę, w której organizmie rozwija się i dojrzewa wszczepiony płód. Pochodzenie dziecka pozamałżeńskiego ustala się, stosownie do brzmienia art. 2 europejskiej Konwencji o statusie prawnym dziecka pozamałżeńskiego, sporządzonej w Strasburgu 15.10.1975 r.[24], wyłącznie na podstawie aktu urodzenia. Kobieta, która urodziła dziecko jest wpisana w akcie urodzenia jako matka dziecka. Wobec czego na zasadzie art. 3 PrASC – taki akt urodzenia stanowi wyłączny dowód zdarzenia w nim stwierdzonego, zaś niezgodność aktu stanu cywilnego z prawdą może zostać udowodniona wyłącznie w postępowaniu sądowym.

Jeżeli w akcie urodzenia jest wpisana jako matka kobieta, która dziecka nie urodziła, można żądać zaprzeczenia macierzyństwa (art. 61^12 § 1 KRO). Jeśli macierzyństwo kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka zostało zaprzeczone, można żądać ustalenia macierzyństwa (art. 61^10 § 1 KRO).

Sądem właściwym do orzekania w sprawach o ustalenie macierzyństwa jest sąd rejonowy. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Od prawomocnego wyroku sądu okręgowego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

2.1.2.2. Postępowanie w sprawie o ustalenie ojcostwa

Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje trzy sposoby ustalenia ojcostwa:

1) ustalenie ex lege przez domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki (art. 62 KRO);

2) ustalenie poprzez uznanie ojcostwa (art. 72 § 1 KRO);

3) ustalenie na podstawie orzeczenia sądu (art. 72 § 1 KRO).

Wszystkie powyższe sposoby ustalenia ojcostwa łączy oparcie go na macierzyństwie określonej kobiety. W przypadku gdy nie zachodzi domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki, możliwe jest ustalenie ojcostwa poprzez uznanie ojcostwa albo na podstawie orzeczenia sądu. Natomiast domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki nie zachodzi tu z tego powodu, że:

1) nigdy nie zachodziło domniemanie, iż ojcem dziecka jest mąż jego matki, albo

2) domniemanie pochodzenia dziecka od męża matki zostało wzruszone prawomocnym wyrokiem[25].

W literaturze podkreśla się materialnoprawny związek pomiędzy ustaleniem ojcostwa a macierzyństwem. Nie jest bowiem możliwe ustalenie ojcostwa bez uprzedniego ustalenia macierzyństwa, gdyż ustalenie macierzyństwa jest materialnoprawną przesłanką ustalenia ojcostwa[26]. Ponadto, zaprzeczenie macierzyństwa automatycznie eliminuje ojcostwo mężczyzny związane z zaprzeczonym macierzyństwem[27].

Uznanie dziecka ma charakter deklaratoryjny i działa wstecz, co wynika właśnie z deklaratoryjnego charakteru uznania. Skutki uznania (ex tunc) rozciągają się jedynie na stosunki rodzinnoprawne między uznanym a uznającym. Dziecko uznane od chwili urodzenia uzyskuje w sferze praw stanu, z mocą wsteczną, status prawny dziecka chroniony przez prawo. Z chwilą uznania dziecko otrzymuje uprawnienia do środków utrzymania, alimentów, świadczeń z ubezpieczenia społecznego itp.[28]

W razie sądowego ustalenia ojcostwa, obowiązkiem sądu jest nadanie nazwiska dziecku w wyroku ustalającym ojcostwo. Podkreślenia wymaga fakt, że ojcu dziecka, którego ojcostwo zostało ustalone w drodze wyroku, przysługiwać będzie władza rodzicielska nad dzieckiem. Jednakże na zasadzie art. 93 § 2 KRO władza ta może zostać zawieszona, ograniczona lub nawet sąd może pozbawić władzy rodzicielskiej ojca, którego ojcostwo zostało ustalone.

Sądem właściwym do orzekania w sprawach o ustalenie ojcostwa jest sąd rejonowy. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Od prawomocnego wyroku sądu okręgowego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

Orzecznictwo:

Warunki uznania dziecka bądź ustalenia ojcostwa na mocy orzeczenia sądu

Uznanie dziecka bądź ustalenie ojcostwa na mocy orzeczenia sądu, może nastąpić tylko wtedy, gdy nie zachodzi domniemanie, że ojcem dziecka jest mąż matki.

(wyrok SN z 19.4.1978 r., III CRN 56/78, Legalis)

Konsekwencje uznania dziecka

Uznanie dziecka w rozumieniu art. 72 KRO jest nie tylko aktem wiedzy, lecz także aktem woli, świadomie powziętej i wyrażonej w celu wywołania określonego skutku, tj. ustalenia ojcostwa.

(wyrok SN z 24.2.1972 r., III CRN 545/71, Legalis)

2.1.2.3. Postępowanie w sprawie o zaprzeczenie macierzyństwa

Przesłanką żądania zaprzeczenia macierzyństwa jest wyłącznie okoliczność, że w akcie urodzenia dziecka jest wpisana matka, której macierzyństwo jest kwestionowane. Tym samym nie jest możliwe żądanie zaprzeczenia macierzyństwa wobec matki zastępczej. Powództwo o zaprzeczenie macierzyństwa jest powództwem o ukształtowanie stosunku prawnego. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje krąg osób posiadających legitymację czynną do wytoczenia tego powództwa, a mianowicie:

1) kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka jako jego matka;

2) dziecko;

3) matka biologiczna dziecka;

4) mężczyzna, którego ojcostwo zostało ustalone z uwzględnieniem macierzyństwa kobiety wpisanej w akcie urodzenia dziecka jako jego matka;

5) prokurator.

Przesłanką uwzględnienia powództwa o zaprzeczenie macierzyństwa jest ustalenie, że kobieta wpisana w akcie urodzenia dziecka jako jego matka nie jest matką biologiczną dziecka.

Skutki prawne, jakie wywołuje prawomocny wyrok zaprzeczający macierzyństwo, można podzielić na:

1) skutki odnoszące się do stosunku prawnego macierzyństwa;

2)  skutki w zakresie ojcostwa;

3)  skutki w zakresie władzy rodzicielskiej, stosunków alimentacyjnych i dziedziczenia;

4)  skutki dotyczące nazwiska dziecka;

5)  skutki dotyczące aktu urodzenia dziecka[29].

Sądem właściwym do orzekania w sprawach o zaprzeczenie macierzyństwa jest sąd rejonowy. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Od prawomocnego wyroku sądu okręgowego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

2.1.2.4. Postępowanie w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa

Przesłanki powództwa o zaprzeczenie ojcostwa dotyczą domniemań prawnych przewidzianych w art. 62 KRO, a mianowicie:

1) pochodzenia dziecka od męża matki, jeżeli dziecko urodziło się w czasie trwania małżeństwa albo przed upływem 300 dni od jego ustania lub unieważnienia;

2) pochodzenia dziecka od drugiego męża matki, jeżeli dziecko urodziło się przed upływem 300 dni od ustania lub unieważnienia małżeństwa, lecz po zawarciu przez matkę drugiego małżeństwa.

Zaprzeczenie ojcostwa następuje przez wykazanie, że mąż matki nie jest ojcem dziecka. Obalenie domniemania z art. 62 KRO następuje poprzez wykazanie na podstawie wszystkich dostępnych w procedurze cywilnej metod dowodowych, w tym poprzez badanie DNA.

Legitymowani czynnie do wystąpienia z pozwem o zaprzeczenie ojcostwa są:

1) mąż matki (który musi wystąpić z pozwem o zaprzeczenie ojcostwa w ciągu roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności) – przeciwko dziecku i matce;

2) przedstawiciel ustawowy ubezwłasnowolnionego całkowicie męża matki, w terminie roku od dnia ustanowienia przedstawiciela ustawowego, a jeżeli przedstawiciel ustawowy dowiedział się, że dziecko nie pochodzi od męża matki, po upływie tego terminu – rok od dnia, w którym dowiedział się o tej okoliczności – przeciwko dziecku i matce;

3) matka dziecka w terminie roku od dnia, w którym dowiedziała się, że dziecko od niego nie pochodzi, nie później jednak niż do dnia osiągnięcia przez dziecko pełnoletności – przeciwko mężowi i dziecku;

4) dziecko – przeciwko matce oraz mężowi swojej matki;

5) prokurator (jeżeli dziecko zmarło przed osiągnięciem pełnoletności, prokurator może wytoczyć powództwo o zaprzeczenie ojcostwa do dnia, w którym dziecko osiągnęłoby pełnoletność; wytoczenie przez prokuratora powództwa o zaprzeczenie ojcostwa nie jest dopuszczalne, jeżeli dziecko zmarło po osiągnięciu pełnoletności) – przeciwko matce, dziecku i mężowi matki.

Nie jest możliwe skuteczne wytoczenie powództwa o zaprzeczenie ojcostwa dziecka jeszcze nienarodzonego.

K. Pietrzykowski dzieli skutki prawne, wywoływane przez prawomocny wyrok zaprzeczający ojcostwu:

1)  w zakresie stosunku prawnego ojcostwa;

2)  w zakresie władzy rodzicielskiej, stosunków alimentacyjnych i dziedziczenia;

3) dotyczące nazwiska dziecka;

4)  dotyczące miejsca zamieszkania;

5)  dotyczące aktu urodzenia dziecka[30].

Sądem właściwym do orzekania w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa jest sąd rejonowy. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Od prawomocnego wyroku sądu okręgowego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

Orzecznictwo:

Domniemania w procesie o zaprzeczenie ojcostwa w wypadku niemożności przeprowadzenia dowodu z badania DNA

W procesie o zaprzeczenie ojcostwa, w którym dowód z badania DNA nie może być przeprowadzony, bo matka nie zgadza się na pobranie krwi swojej i dziecka, domniemanie wywiedzione na podstawie art. 233 § 2 KPC mogłoby stać się przesłanką obalenia domniemania wynikającego z art. 62 § 1 KRO, gdyby uzasadniało jednocześnie wniosek, że ojcostwo innego mężczyzny jest bardziej prawdopodobne.

(wyrok SN z 19.10.2011 r., II CSK 87/11, Legalis)

Odmowa zgody na przeprowadzenie badań DNA w procesie o ustalenie ojcostwa

Przeszkoda w postaci niemożności przeprowadzenia dowodu z badań DNA w celu ustaleniach pochodzenia dziecka nie przesądza automatycznie ani o pozytywnym, ani o negatywnym wyniku sprawy o zaprzeczenie ojcostwa. Uwzględnienie tego powództwa może mieć miejsce wówczas, gdy zgodnie z art. 67 KRO powód wykaże, iż nie jest ojcem dziecka. Uwzględnienie powództwa nie może więc nastąpić wówczas, gdy sąd po przeprowadzeniu postępowania dowodowego nie ma przekonania, iż kwestionujący swoje ojcostwo mąż matki nie jest ojcem dziecka, a wniosek ten wyprowadza jedynie ze względu na negatywną ocenę postawy procesowej pozwanej matki dziecka, która odmówiła zgody na przeprowadzenie badań genetycznych dotyczących ustalenia pochodzenia dziecka. Wyłączenie ojcostwa męża matki musi bowiem wynikać z całą pewnością.

(wyrok SN z 13.2.2014 r., V CSK 151/13, Legalis)

2.1.2.5. Postępowanie w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa

Ustalenie ojcostwa może nastąpić poprzez uznanie dziecka przez biologicznego ojca lub na mocy orzeczenia sądowego (art. 72 § 1 KRO). Uznanie dziecka następuje poprzez złożenie przez mężczyznę, od którego dziecko pochodzi, oświadczenia, że jest ojcem dziecka przed:

1) kierownikiem USC oraz potwierdzenia tej okoliczności przez matkę dziecka jednocześnie albo w ciągu 3 miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna;

2) notariuszem, wójtem (burmistrzem, prezydentem miasta), starostą, marszałkiem województwa, sekretarzem powiatu albo gminy – w razie niebezpieczeństwa grożącego bezpośrednio życiu matki dziecka lub mężczyzny, od którego dziecko pochodzi;

3) sądem opiekuńczym, a za granicą również przed polskim konsulem lub osobą wyznaczoną do wykonywania funkcji konsula, jeżeli uznanie dotyczy dziecka, którego oboje rodzice albo jedno z nich są obywatelami polskim.

Jednakże nie jest możliwe uznanie ojcostwa, jeżeli toczy się sprawa o ustalenie ojcostwa.

Legitymację czynną do wystąpienia z powództwem o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa mają:

1) mężczyzna, który uznał dziecko w terminie roku od dnia, w którym dowiedział się, że dziecko od niego nie pochodzi – przeciwko dziecku i matce;

2) matka dziecka, która potwierdziła ojcostwo – przeciwko dziecku i mężczyźnie, który uznał ojcostwo;

3) dziecko po osiągnięciu pełnoletności w ciągu roku od dnia, w którym dowiedziało się, że nie pochodzi od mężczyzny, który uznał ojcostwo (jeżeli dziecko dowiedziało się o tej okoliczności przed dniem osiągnięcia pełnoletności, termin do wytoczenia powództwa biegnie od dnia osiągnięcia pełnoletności) – przeciwko mężczyźnie, który uznał ojcostwo oraz matce.

Uwaga!!

Należy odróżnić powództwo o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa od ustalenia nieistnienia ojcostwa. Podstawą prawną pierwszego powództwa jest art. 78 § 1 lub art. 79 KRO, zaś podstawą nieistnienia uznania ojcostwa jest art. 189 KPC.

Sądem właściwym do orzekania w sprawach o zaprzeczenie ojcostwa jest sąd rejonowy. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Od prawomocnego wyroku sądu okręgowego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

Orzecznictwo:

Niedopuszczalność powództwa o ustalenie nieistnienia uznania ojcostwa

Prawomocny wyrok oddalający powództwo o ustalenie nieważności oświadczenia o uznaniu ojcostwa powoduje niedopuszczalność powództwa o ustalenie nieistnienia uznania ojcostwa między tymi samymi stronami, ze względu na powagę rzeczy osądzonej, jeżeli podstawa faktyczna obu powództw była taka sama.

(postanowienie SN z 12.5.2017 r., III CSK 196/16, Legalis)

Powództwo o ustalenie nieistnienia stosunku prawnego związanego z uznaniem ojcostwa

Dopuszczalne jest powództwo w trybie art. 189 KPC o ustalenie, że oświadczenie o uznaniu dziecka urodzonego poza małżeństwem nie zostało złożone, jako prowadzące do ustalenia nieistnienia stosunku prawnego związanego z tym uznaniem.

(wyrok SA w Białymstoku z 19.6.2008 r., I ACa 262/08, Legalis)

Błąd jako podstawa wystąpienia z powództwem o zaprzeczenie ojcostwa

Mężczyzna, który dziecko uznał, może w ciągu roku od daty uznania żądać jego unieważnienia z powodu wady swego oświadczenia woli. Ponieważ Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie precyzuje o jakie wady oświadczenia wszak chodzi, w grę mogą wejść wady przewidziane w art. 82–88 Kodeksu cywilnego. Samo powzięcie wątpliwości przez mężczyznę co do tego, czy jest on rzeczywiście biologicznym ojcem dziecka nie oznacza, że jego oświadczenie o uznaniu było dotknięte wadą dającą mu możliwość uchylenia się od skutków prawnych tego oświadczenia.

(wyrok SN z 3.3.1999 r., III CKN 1170/98, Legalis)

2.1.2.6. Postępowanie w sprawie o rozwiązanie przysposobienia

Przysposobienie (adopcja) jest stosunkiem prawnorodzinnym ukształtowanym na wzór stosunku istniejącego między rodzicami a ich naturalnym dzieckiem (art. 121 § 1 KRO). Polega ono na uznaniu cudzego dziecka za własne[31]. Powyższe powoduje powstanie pomiędzy stronami – przysposabiającym i przysposobionym – takich samych praw i obowiązków, jakie łączą dziecko z jego naturalnymi rodzicami, takie „jak stan cywilny polegający na pochodzeniu jednej osoby od drugiej, jak władza rodzicielska czy obowiązek alimentacyjny”[32].

W świetle KRO rozwiązanie stosunku przysposobienia przez sąd jest jedynym sposobem ustania tego stosunku prawnego, zaś jego przesłankami są: 1) istnienie „ważnych powodów” oraz 2) dobro małoletniego dziecka. Ustawa nie definiuje jednak pojęcia ważnych powodów, pozostawiając tę kwestię ocenie sądu orzekającego. W wyroku SN wyjaśnił, że: „przepis art. 125 § 1 KRO nie określa bliżej co należy rozumieć przez ważne powody, pozostawiając to ocenie sądu w oparciu o konkretne okoliczności sprawy”[33]. Tym samym sąd orzekający badając okoliczności danej sprawy, rozstrzygnie o „ważnych powodach”.

W literaturze przedmiotu wskazuje się, że ważnymi powodami jest zerwanie więzi rodzinnych leżących u podstawy stosunku przysposobienia. J. Gajda wyróżnia podział na zerwanie więzi rodzinnych w przypadku małoletniego oraz pełnoletniego przysposobionego. W pierwszym przypadku „chodzi o brak codziennych, pełnych uczucia powiązań rodziców z dzieckiem, w wypadku zaś pełnoletności wrogość lub co najmniej oziębłość powodującą, że przysposabiający i przysposobiony nie utrzymują ze sobą takich kontaktów, jakie normalnie występują między rodzicami a samodzielnym, z reguły mieszkającym oddzielnie, dzieckiem”[34]. Rozpad więzi rodzinnych porównuje się w literaturze do rozpadu więzi uczuciowych pomiędzy małżonkami – muszą być zatem trwałe, daleko posunięte i nieodwracalne.

Trudności wychowawcze wobec przysposobionego właściwie nie powinny stanowić podstawy do rozwiązania przysposobienia, nawet w sytuacji, gdy leżą one po stronie przysposobionego[35]. Nie jest dopuszczalne rozwiązanie przysposobienia, na które rodzice przysposobionego wyrazili przed sądem opiekuńczym zgodę bez wskazania osoby przysposabiającego.

Z chwilą rozwiązania stosunku przysposobienia ustają jego skutki, jednakże:

1) przysposobiony zachowuje nazwisko nabyte przez przysposobienie oraz otrzymane w związku z przysposobieniem imię lub imiona. Jednakże z ważnych powodów sąd na wniosek przysposobionego lub przysposabiającego może w orzeczeniu o rozwiązaniu stosunku przysposobienia postanowić, że przysposobiony powraca do nazwiska, które nosił przed orzeczeniem przysposobienia. Na wniosek przysposobionego sąd orzeka o jego powrocie do poprzednio noszonego imienia lub imion;

2) sąd orzekając rozwiązanie stosunku przysposobienia może, stosownie do okoliczności, utrzymać w mocy wynikające z niego obowiązki alimentacyjne.

Sądem właściwym do orzekania w sprawach o rozwiązanie przysposobienia jest sąd rejonowy. Od orzeczenia wydanego w I instancji przysługuje apelacja do sądu odwoławczego. Od prawomocnego wyroku sądu okręgowego przysługuje skarga kasacyjna do Sądu Najwyższego.

Orzecznictwo:

Dopuszczalność wystąpienia o rozwiązanie przysposobienia

Rozwiązania przysposobienia nie może żądać osoba, która ponosi wyłączną winę wystąpienia ważnych powodów. Nie zasługuje bowiem na ochronę przysposabiający, który świadomie zrywa kontakt z małoletnim dzieckiem i świadomie unika tego kontaktu w dalszym jego życiu oraz rażąco narusza w sposób zawiniony obowiązki rodzicielskie.

(wyrok SN z 18.10.2017 r., II CSK 309/17, Legalis)

Niepowodzenia wychowawcze rodziców adopcyjnych w świetle przesłanek rozwiązania przysposobienia

Trudności natury wychowawczej, choćby najpoważniejsze, jakie napotyka przysposabiający zasadniczo nie uzasadniają rozwiązania przysposobienia, a jest to przesłanka do zastosowania odpowiednich środków przez sąd opiekuńczy, chyba że trudności wychowawcze wytworzą taką sytuację między przysposabiającym a przysposobionym, że dobro dziecka będzie przemawiać za rozwiązaniem przysposobienia.

(wyrok SN z 13.9.2017 r., IV CSK 191/17, Legalis)

Ważne przyczyny powodujące rozkład stosunku przysposobienia jako przesłanka rozwiązania przysposobienia; żądanie rozwiązania przysposobienia − ograniczenia legitymacji czynnej

1. O ważnych przyczynach rozwiązania przysposobienia można mówić wówczas, gdy wspomniane przyczyny spowodowały trwały i zupełny rozkład stosunku przysposobienia, a więc stosując w drodze analogii pojęcia zaczerpnięte z przepisów rozwodowych, jednakże taki rozkład więzi udowodnić trzeba w stosunku do dziecka, a nie jego matki. Te same motywy, które przemawiają za rozwiązaniem małżeństwa, niekiedy świadczą o rozkładzie stosunku przysposobienia, jednak wsparte muszą być przykładami konkretnych relacji między dzieckiem a ojcem. Sam fakt rozwiązania małżeństwa z matką dziecka czy wystąpienie między nimi rozkładu pożycia małżeńskiego nie dowodzi rozkładu więzi rodzinnych między ojcem a dzieckiem przysposobionym.

2. Nie może żądać rozwiązania przysposobienia osoba, z której winy powstały ważne powody uzasadniające rozwiązanie.

(wyrok SN z 22.3.2001 r., V CKN 369/00, Legalis)

3. Właściwość sądu

Sprawy rodzinne rozpoznawane są przez wydziały rodzinne funkcjonujące w sądach rejonowych oraz okręgowych. W wydziałach rodzinnych sądów rejonowych rozpoznaje się sprawy z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego, sprawy dotyczące demoralizacji i czynów karalnych nieletnich, leczenia osób uzależnionych od alkoholu oraz od środków odurzających i psychotropowych oraz spraw należących do sądu opiekuńczego na podstawie odrębnych ustaw (art. 12 § 1a pkt 1 ustawy Prawo o ustroju sądów powszechnych[36]). Z kolei w sądach okręgowych i apelacyjnych sprawy rodzinne rozpoznawane są przez wydziały cywilne (art. 16 § 1 pkt 1 oraz art. 18 § 1 pkt 1 PUSP).

Właściwość rzeczowa w sprawach rodzinnych uzależniona jest od rodzaju sprawy. Jeżeli przepisy szczególne nie stanowią inaczej, do rozpoznania sprawy rodzinnej właściwy jest sąd rejonowy (art. 16 § 1 KPC). Do właściwości sądów okręgowych w sprawach rodzinnych należą sprawy o:

1) rozwód;

2) separację na wspólny wniosek małżonków oraz zniesienie separacji;

3) unieważnienie małżeństwa;

4) ustalenie istnienia/nieistnienia małżeństwa;

5) ubezwłasnowolnienie/uchylenie lub zmianę ubezwłasnowolnienia;

6) odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką prowadzonych na podstawie konwencji haskiej z 1980 r. (art. 569^1 KPC);

7) uznanie orzeczenia sądu zagranicznego lub stwierdzenie wykonalności orzeczeń państw obcych w sprawach rodzinnych;

8) skargę o wznowienie postępowania;

9) skargę na przewlekłość postępowania;

10) wydawanie zaświadczeń europejskiego tytułu egzekucyjnego;

11) nadanie klauzuli wykonalności tytułom egzekucyjnym określonym w rozporządzeniu Rady (WE) Nr 4/2009 z 18.12.2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych.

Z kolei właściwość miejscowa sądu w sprawach rodzinnych najczęściej wynika z przepisów art. 27–46 KPC. Artykuł 41 KPC przewiduje w sprawach ze stosunku małżeństwa (wynikających z art. 425 KPC) wyłączną właściwość sądu, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tym jeszcze ma miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. W przypadku alimentów oraz powództwa o ustalenie pochodzenia dziecka i związanych z tym roszczeń art. 32 KPC przewiduje właściwość przemienną – według miejsca zamieszkania osoby uprawnionej lub pozwanego na zasadach ogólnych.

Sprawy rodzinne w I instancji rozpoznawane są w składzie jednego sędziego zawodowego (np. sprawy o alimenty) lub jednego sędziego i dwóch ławników (np. sprawy o rozwód, separację, ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa oraz rozwiązanie przysposobienia – art. 47 § 2 pkt 2 KPC).

Orzecznictwo:

Zmiana miejsca zamieszkania w trakcie postępowania a oznaczenie sądu właściwego do rozpoznania sprawy o rozwód

Właściwość miejscową w sprawach o rozwód określa art. 41 KPC. Z okoliczności sprawy wynika, że o ile na datę wniesienia pozwu obie strony mieszkały w Wielkiej Brytanii, co oznaczałoby, że wniosek sądu okręgowego o oznaczenie sądu właściwego nie był pozbawiony podstaw prawnych, to na datę orzekania przez Sąd Najwyższy sytuacja uległa zmianie, albowiem z pisma powódki z skierowanego do Sądu Najwyższego wynika, że doszło do zmiany jej danych adresowych w stosunku do tych podanych w pozwie – z Wielkiej Brytanii na adres w Polce. Z tego też adresu (w Polsce) została nadana korespondencja. „Zmiana danych adresowych” jest to inne pojęcie niż „adres do doręczeń” wskazany w pozwie, a więc – jak należy rozumieć – doszło do zmiany miejsca zamieszkania powódki na ostatnie miejsce zamieszkania stron w kraju. Powyższe oznacza, że art. 45 KPC nie ma zastosowania. Skoro zatem możliwe jest ustalenie właściwości miejscowej na podstawie art. 41 KPC, wniosek do Sądu Najwyższego, skierowany na podstawie art. 45 KPC, należało oddalić.

(postanowienie SN z 13.6.2019 r., IV CO 100/19, Legalis)

Skład sądu w sprawie o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka

Sprawa o zmianę zawartego w wyroku orzekającym rozwód rozstrzygnięcia o miejscu pobytu dziecka podlega rozpoznaniu przez sąd w składzie jednego sędziego.

(uchwała SN z 20.5.2011 r., III CZP 20/11, Legalis)

Rozpoznanie wniosku o zabezpieczenie w sprawie o rozwód – skład sądu

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia w sprawie o rozwód sąd pierwszej instancji rozpoznaje na posiedzeniu niejawnym w składzie jednego sędziego jako przewodniczącego i dwóch ławników.

(uchwała SN z 27.2.2008 r., III CZP 139/07, Legalis)

4. Strony postępowania

Strony postępowania w sprawach rodzinnych nie są tak zróżnicowane jak w postępowaniu cywilnym. Wynika to z wąskiego kręgu osób zainteresowanych i uprawnionych do udziału w tym postępowaniu oraz przedmiotu rozpoznania. Niewątpliwie stronami postępowania rodzinnego są, co do zasady, osoby fizyczne, jednakże w niektórych przypadkach to instytucje państwowe mogą wnioskować o wszczęcie określonego rodzaju postępowania (głównie w sprawach opiekuńczych), przez co stają się jego stroną.

Niewątpliwie kwestią odróżniającą postępowanie w sprawach rodzinnych od postępowania cywilnego jest możliwość udziału lub nawet inicjowania postępowania przez prokuratora. W postępowaniu rozpoznawanym w trybie zwykłym stronami postępowania są powód i pozwany, w trybie nieprocesowym – wnioskodawca i uczestnik.

4.1. Prokurator

Przepisy KPC upoważniają prokuratora do żądania wszczęcia postępowania w każdej sprawie, jak również wzięcia udziału w każdym toczącym się postępowaniu, jeżeli według jego oceny wymaga tego ochrona praworządności, praw obywateli lub interesu społecznego. W sprawach niemajątkowych z zakresu prawa rodzinnego prokurator może wytaczać powództwa tylko w wypadkach wskazanych w ustawie (art. 7 KPC). Stosownie zaś do brzmienia § 364 rozporządzenia MS – Regulamin wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek prokuratury[37], udział prokuratora w postępowaniu z zakresu prawa rodzinnego i opiekuńczego jest wskazany zwłaszcza w sprawach o:

1) unieważnienie oraz o ustalenie istnienia albo nieistnienia małżeństwa;

2) zaprzeczenie ojcostwa lub macierzyństwa oraz o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa;

3) przysposobienie przez cudzoziemców lub obywateli polskich mających miejsce zamieszkania lub miejsce zwykłego pobytu za granicą;

4) rozwiązanie przysposobienia;

5) odebranie osoby podlegającej władzy rodzicielskiej lub pozostającej pod opieką;

6) pozbawienie władzy rodzicielskiej;

7) orzeczenie zakazu utrzymywania kontaktów z dzieckiem;

8) przysposobienie dziecka niezgłoszonego do ośrodka adopcyjnego.

Ponadto, udział prokuratora w sprawach rodzinnych jest wskazany również w sprawach:

1) dotyczących ochrony rodziny, w tym toczących się w trybie Konwencji dotyczącej cywilnych aspektów uprowadzenia dziecka za granicę sporządzonej w Hadze 25.10.1980 r.[38] (§ 360 Regulaminu wewnętrznego urzędowania powszechnych jednostek prokuratury);

2) gdy osoba uprawniona wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego, nieporadności lub z innych wyjątkowych przyczyn nie jest w stanie samodzielnie dochodzić swoich roszczeń albo bezpodstawnie uchyla się od tego ze szkodą dla interesu społecznego lub ważnego interesu prywatnego.

Prokurator może wstąpić do postępowania w każdym jego stadium. Nie reprezentuje jednak żadnej ze stron postępowania, jest uprawniony do składania oświadczeń, zgłaszania wniosków, przytaczania faktów i dowodów na ich potwierdzenie.

Prawomocny wyrok, który zapadł w sprawie wytoczonej przez prokuratora ma powagę rzeczy osądzonej pomiędzy stroną, na której rzecz wytoczył powództwo a drugą stroną postępowania. Uprawnieniem prokuratora jest również zaskarżenie orzeczenia wydanego przez sąd, o ile przysługuje od niego środek odwoławczy.

5. Pełnomocnicy

Zgodnie z art. 86 KPC strony i ich organy lub przedstawiciele ustawowi mogą działać przed sądem osobiście lub przez pełnomocników. Artykuł 87 KPC stanowi zamknięty katalog podmiotów, które mogą występować w charakterze pełnomocników w postępowaniu cywilnym. Przepis w § 1 wyodrębnia cztery rodzaje osób, mogących być pełnomocnikami procesowymi:

1) pełnomocników profesjonalnych (adwokatów, radców prawnych oraz rzeczników patentowych w sprawach własności przemysłowej i doradców restrukturyzacyjnych w sprawach restrukturyzacji i upadłości);

2) osoby związane z mocodawcą umowami cywilnoprawnymi (sprawujące zarząd majątkiem lub interesami strony lub pozostające ze stroną w stałym stosunku zlecenia, o ile przedmiot sprawy wchodzi w zakres tego zlecenia);

3) osoby powiązane ze sobą procesowo (współuczestnik sporu);

4) osoby związane stosunkiem bliskości (małżonek, rodzeństwo, zstępni lub wstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia)[39].

Ponadto, KPC w przepisach szczególnych określa osoby mogące być pełnomocnikami procesowymi. Są to przepisy: art. 465 § 1 (sprawy pracowników i ubezpieczonych), art. 479^29 § 3 (pełnomocnik Prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów), art. 691^5 (pełnomocnicy rady pracowniczej i dyrektora przedsiębiorstwa), art. 1135^5 (pełnomocnicy do doręczeń dla strony zamieszkałej za granicą).

5.1. Adwokaci i radcowie prawni

Adwokaci i radcowie prawni będący profesjonalnymi pełnomocnikami reprezentują strony w postępowaniu cywilnym. Kwestię reprezentowania stron przed sądem przez adwokatów i radców prawnych regulują odpowiednio przepisy ustawy z 26.5.1982 r. − Prawo o adwokaturze[40] oraz ustawy z 6.7.1982 r. o radcach prawnych[41]. Adwokat wykonuje zawód w jednej z form określonych w art. 4a ustawy.

Natomiast radca prawny wykonuje czynności zawodowe określone w art. 6 ust. 1 ustawy o radcach prawnych w sposób określony w art. 8 tej ustawy.

5.2. Osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony

Zarząd majątkiem lub interesami strony może być sprawowany przez osoby fizyczne lub osoby prawne. Jeżeli przedmiot procesu wchodzi w zakres tego zarządu, to osoba sprawująca ten zarząd może być pełnomocnikiem procesowym strony. Przez sprawowanie zarządu majątkiem lub interesami strony należy rozumieć stałe (a nie chwilowe czy przejściowe) sprawowanie tego zarządu. Zarząd ten nie musi się rozciągać na cały majątek lub wszystkie interesy strony. Wystarczy, że odnosi się on do choćby części majątku lub interesów, jeżeli przedmiot sporu wchodzi w zakres tego zarządu[42].

5.3. Współuczestnik sporu, małżonek, rodzeństwo, zstępni lub wstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia

Pełnomocnikiem procesowym może być współuczestnik sporu, bez względu na to, czy współuczestnictwo ma charakter formalny, czy materialny[43]. Interwenient uboczny samoistny, do którego stosuje się odpowiednio przepisy o współuczestnictwie jednolitym nie może być pełnomocnikiem, gdyż nie jest współuczestnikiem sporu. Pełnomocnikiem procesowym może być również osoba prawna, jeżeli jest współuczestnikiem sporu. Natomiast podkreślić należy, że pełnomocnikiem strony może być tylko ten współuczestnik sporu, który w sporze występuje po tej samej stronie.

Jeśli chodzi o pełnomocnictwo wynikające ze stosunku pokrewieństwa to pełnomocnikiem procesowym mogą być: małżonek będący w związku małżeńskim ze stroną w czasie prowadzenia sprawy i niebędący w prawomocnie orzeczonej separacji, wstępni strony (również dziadkowie), zstępni strony (także dzieci pozamałżeńskie), rodzeństwo – również przyrodnie, oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia tak zupełnego, jak i niezupełnego[44].

5.4. Kurator

Istotną rolę w szeroko pojętych sprawach rodzinnych pełni kurator. Kuratorzy sądowi wykonują zadania o charakterze resocjalizacyjnym, diagnostycznym, profilaktycznym i kontrolnym, związane z wykonywaniem orzeczeń sądu w sprawach rodzinnych i nieletnich.

W sprawach karnych nieletnich kuratorzy działają w następstwie orzeczenia przez sąd o zastosowaniu wobec nieletniego środka wychowawczego jakim jest nadzór kuratora. Na podstawie ustawy o postępowaniu w sprawach nieletnich, kuratorzy sprawują nadzór, realizując w prowadzonym nadzorze działania indywidualne o charakterze wychowawczym, profilaktycznym i kontrolnym. W trakcie wykonywania zadań, kurator współpracuje z rodziną nieletniego, szkołą, pomocą społeczną czy ośrodkami terapeutycznymi.

Z kolei w sprawach rodzinnych, sąd orzekając o ograniczeniu lub pozbawieniu władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi ustanawia nadzór kuratora. Kurator kontroluje sposób wykonywania władzy rodzicielskiej. W sprawach opiekuńczych kuratorzy wykonują także czynności polegające na odbieraniu dzieci rodzinom i kierowaniu do pieczy zastępczej, uczestniczą w kontaktach rodzica z dziećmi niemieszkającymi razem z nim.

Dodatkowo, kuratorzy na zlecenie sądu wykonują wywiady środowiskowe w trakcie postępowania rozpoznawczego i składają sprawozdania sądowi.

6. Wymogi formalne pisma procesowego

Zgodnie z art. 125 § 1 KPC każde pismo procesowe (w tym pozew oraz wniosek), zawiera wnioski i oświadczenia stron składane poza rozprawą. Pismo profesjonalnego pełnomocnika wszczynające postępowanie powinno spełniać wymogi formalne, bowiem następstwa wniesionego pisma procesowego następują dopiero z chwilą ich spełnienia przez autora. Wystąpienie braków formalnych skutkujących niemożnością nadania sprawie prawidłowego biegu pismu wniesionemu przez profesjonalnego pełnomocnika, spowoduje zwrot pisma bez wzywania do uzupełnienia braków (art. 1301a § 1 KPC). W zarządzeniu o zwrocie pisma wskazuje się braki formalne, które legły u podstawy zwrotu. Natomiast ponowne wniesienie pisma w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma, wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia (art. 1301a § 3 KPC). Jednakże skutek ten nie powstanie, jeśli pismo zostanie po raz kolejny zwrócone, chyba że dostrzeżone zostaną inne braki uprzednio niewskazane. Istotne jest jednak, że mylne oznaczenie pisma przez profesjonalnego pełnomocnika lub inne oczywiste niedokładności nie stoją na przeszkodzie nadaniu biegu pismu i rozpoznaniu go we właściwym trybie[45].

Przygotowując pismo procesowe należy mieć na względzie przepisy zarówno procesowe, jak i materialne. Jednakże pismo procesowe powinno przede wszystkim odpowiadać ogólnym wymaganiom formalnym określonym w art. 126 § 1–3 KPC, art. 126^1 i 187 KPC.

Orzecznictwo:

Nadanie właściwego biegu pismu procesowemu spełniającemu wymagania apelacji określonemu „zażaleniem”

Oczywista niedokładność pisma procesowego spełniającego wymagania apelacji – środka odwoławczego przysługującego od objętego zaskarżeniem orzeczenia – polegająca na określeniu go „zażaleniem”, nie stanowi przeszkody do nadania mu właściwego biegu, także wtedy, gdy zostało sporządzone przez zawodowego pełnomocnika.

(uchwała SN z 24.5.2017 r., III CZP 2/17, Legalis)

7. Pozew

Pozew jest pierwszym pismem procesowym wnoszonym w sprawach rozpoznawanych w trybie procesowym. W literaturze przedmiotu wskazuje się, że powództwo jest „procesowym środkiem skutecznego urzeczywistnienia prawa do sądu wobec organu sądowego”. Jednocześnie wniesienie powództwa stanowi czynność procesową, zawierającą oświadczenie woli i wiedzy powoda, domagającego się od sądu przeprowadzenia procesu cywilnego i udzielenia ochrony prawnej w stosunku do pozwanego, poprzez wydanie orzeczenia określonej treści. Pozew wyznacza przedmiot rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy przez sąd[46].

7.1. Elementy pozwu

Pozew składa się z: żądania oraz uzasadnienia. Żądanie pozwu powinno być określone zarówno pod względem podmiotowym (od kogo się domaga) oraz przedmiotowym (czego się domaga). Zatem w pierwszej części pozwu, powód powinien wskazać jakiego orzeczenia oczekuje od sądu. W uzasadnieniu pozwu powód wskazuje, zgodnie z art. 6 KC, okoliczności oraz dowody na poparcie swoich twierdzeń. Obowiązkiem powoda jest na tyle precyzyjne określenie podstawy faktycznej żądania, aby można było jednoznacznie określić jaką ma ono podstawę prawną[47]. Ustawodawca nie wymaga od powoda wskazania podstawy prawnej dochodzonego żądania. Podstawa prawna określona w pozwie nie jest dla sądu wiążąca, choć pośrednio określa także okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwu[48].

Wymogi formalne pozwu określa art. 187 KPC w zw. z art. 126 KPC. Elementy pozwu można podzielić na: obligatoryjne oraz fakultatywne.

Pozew w sprawach rodzinnych powinien zawierać następujące elementy obligatoryjne:

1) oznaczenie sądu, do którego jest skierowany – art. 126 § 1 pkt 1 KPC;

2) imiona i nazwiska lub nazwy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników – art. 126 § 1 pkt 2 KPC;

3) oznaczenie miejsca zamieszkania lub siedziby i adresy stron, ich przedstawicieli ustawowych i pełnomocników – art. 126 § 2 pkt 1 i 1^1 KPC;

4) numer Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL) lub numer identyfikacji podatkowej (NIP) powoda będącego osobą fizyczną, jeżeli jest on obowiązany do jego posiadania lub posiada go nie mając takiego obowiązku – art. 126 § 2 pkt 2 KPC;

5) wartość przedmiotu sporu, jeżeli od tej wartości zależy właściwość rzeczowa sądu, wysokość opłaty – art. 126^1 § 1 KPC; w sprawach o prawa majątkowe, chyba że przedmiotem sprawy jest oznaczona kwota pieniężna – art. 187 § 1 pkt 1 KPC;

6) oznaczenie rodzaju pisma – art. 126 § 1 pkt 3 KPC;

7) oznaczenie przedmiotu sporu – art. 126 § 2 KPC;

8) dokładnie określone żądanie – art. 187 § 1 pkt 1 KPC;

9) osnowę wniosku lub oświadczenia – art. 126 § 1 pkt 4 KPC;

10) w przypadku gdy jest to konieczne do rozstrzygnięcia co do wniosku lub oświadczenia – wskazanie faktów, na których strona opiera swój wniosek lub oświadczenie, oraz wskazanie dowodu na wykazanie każdego z tych faktów (art. 126 § 1 pkt 5 KPC);

11) oznaczenie daty wymagalności roszczenia w sprawach o zasądzenie roszczenia – art. 187 § 1 pkt 1^1 KPC;

12) wskazanie faktów, na których powód opiera swoje żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu – art. 187 § 1 pkt 2 KPC;

13) informację, czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia − art. 187 § 1 pkt 3 KPC;

14) podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika – art. 126 § 1 pkt 6 KPC;

15) wymienienie załączników – art. 126 § 1 pkt 7 KPC.

Do elementów fakultatywnych pozwu, na zasadzie art. 187 § 2 KPC, należą:

1) wniosek o zabezpieczenie powództwa – art. 730 KPC;

2) wniosek o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności – art. 333 § 3 KPC;

3) wniosek o przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda – art. 209 KPC;

4) wniosek o wezwanie na rozprawę wskazanych przez powoda świadków i biegłych – art. 187 § 2 pkt 1 KPC;

5) wniosek o dokonanie oględzin – art. 187 § 2 pkt 2 KPC;

6) wniosek o polecenie pozwanemu dostarczenia na rozprawę dokumentu będącego w jego posiadaniu, a potrzebnego do przeprowadzenia dowodu lub przedmiotu oględzin – art. 187 § 2 pkt 3 KPC;

7) wniosek o zażądanie na rozprawę dowodów znajdujących się w sądach, urzędach lub u osób trzecich, wraz z uprawdopodobnieniem, że strona sama nie może ich uzyskać – art. 187 § 2 pkt 4 KPC.

Inne wnioski, które mogą zostać zawarte w pozwie to:

1) wniosek o zwolnienie od kosztów – art. 105 ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych[49];

2) wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu – art. 117 KPC;

3) wniosek o zabezpieczenie dowodu – art. 310 KPC;

4) wniosek o wykonanie zastępcze – art. 480 KC.

Jeżeli powództwo jest wnoszone przez pełnomocnika, który uprzednio nie złożył pełnomocnictwa, powinien je dołączyć do pozwu wraz z dowodem uiszczenia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa. Ponadto, na zasadzie art. 126^2 KPC pozew należy opłacić. Rodzaje pism podlegających opłacie oraz jej wysokość opłat reguluje KSCU.

Orzecznictwo:

Wezwanie powoda o oznaczenie miejsca zamieszkania i adresu pozwanego

Wezwanie o oznaczenie miejsca zamieszkania i adresu pozwanego uzasadnione jest wykładnią przeważającą w orzecznictwie.

(zarządzenie SN z 24.5.2019 r., II PO 2/19, Legalis)

Obowiązek powoda podania danych dotyczących strony przeciwnej

Sprecyzowanie danych dotyczących strony przeciwnej należy do osoby inicjującej postępowanie. Nie ma zatem żadnych podstaw do przerzucania tego obowiązku na sąd. To powód, a nie sąd rozpoznający sprawę wyznacza granice podmiotowe powództwa.

(postanowienie SA w Gdańsku z 30.1.2018 r., V ACz 15/18, Legalis)

Granice rozpoznania sprawy

Wskazać należy, że granice rozpoznania sprawy wyznacza żądanie i wskazana przez powoda podstawa faktyczna żądania.

(wyrok SA w Krakowie z 9.10.2018 r., I ACa 178/18, Legalis)

7.2. Oznaczenie sądu

Pismo w sprawach rodzinnych należy wnieść do właściwego miejscowo i rzeczowo sądu rodzinnego, tj. wydziału rodzinnego sądu rejonowego lub sądu okręgowego. Właściwość miejscowa zdeterminowana jest, co do zasady, miejscem zamieszkania stron, chyba że zachodzi przesłanka do skorzystania z właściwości przemiennej – w sprawach dotyczących alimentów lub właściwości wyłącznej – w sprawach ze stosunków małżeńskich. Sprawy w I instancji rozpoznawane są przez wydziały rodzinne sądów rejonowych oraz okręgowych, w II instancji przez wydział rodzinny sądu okręgowego i wydział apelacyjny sądy apelacyjnego.

Stwierdzenie niewłaściwości sądu dotyczy wszystkich rodzajów właściwości, tzn. właściwości rzeczowej, miejscowej i funkcjonalnej (funkcyjnej) sądu I instancji, tj. sądu rejonowego i sądu okręgowego. Niewłaściwość ta dotyczy wyłącznie sądów, a nie poszczególnych wydziałów danego sądu (np. cywilnego, rodzinnego i nieletnich itp.)[50]. Swoją właściwość do rozpoznania sprawy sąd bierze pod uwagę w każdym stanie sprawy, a sąd, który stwierdził swoją niewłaściwość przekaże sprawę sądowi właściwemu (art. 200 § 1^1 oraz § 1^4 KPC). Na postanowienie o przekazaniu sprawy według właściwości przysługuje zażalenie (art. 394 § 1 pkt 1 KPC).

Orzecznictwo:

Nieważność postępowania w sprawie, w której sąd rejonowy orzekł mimo właściwości sądu okręgowego

Nieważność postępowania w sprawie, w której sąd rejonowy orzekł mimo właściwości sądu okręgowego bez względu na wartość przedmiotu sporu (art. 379 pkt 6 KPC), zachodzi także wtedy, gdy sprawa została mu przekazana przez sąd okręgowy na podstawie art. 200 KPC.

(uchwała SN z 26.1.2012 r., III CZP 86/11, Legalis)

Niedopuszczalność środka odwoławczego skierowanego przez profesjonalnego pełnomocnika do niewłaściwego sądu

Środek odwoławczy sporządzony przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą prawnym i skierowany do niewłaściwego sądu jest niedopuszczalny. Wadliwość wyboru sądu właściwego do rozpoznania środka odwoławczego nie jest równoznaczna z błędnym oznaczeniem pisma. Jest to kwestia wniesienia dopuszczalnego lub niedopuszczalnego środka odwoławczego. Dlatego nie można wadliwości tej kwalifikować jako niezachowania warunków formalnych, mylnego oznaczenia ani oczywistej niedokładności, o których mowa w art. 130 § 1 KPC. Nie znajdują zatem odpowiedniego zastosowania art. 130 § 1 zd. pierwsze KPC, przewidujący wezwania do poprawienia wniesionego środka odwoławczego ani art. 130 § 1 zd. drugie KPC, nakazujący jego rozpoznanie, mimo dostrzeżonych uchybień.

(postanowienie SN z 13.7.2011 r., III CZ 34/11, Legalis)

Obowiązek skarżącego prawidłowego oznaczenia sądu odwoławczego

Zgodnie z art. 126 § 1 pkt 1 KPC na stronie skarżącej spoczywa obowiązek prawidłowego oznaczenia sądu, do którego kierowany jest środek odwoławczy, a sądem tym jest sąd właściwy do jego rozpoznania. Jeżeli strona była reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, to błędnego oznaczenia w zażaleniu sądu właściwego do jego rozpoznania nie można traktować jako oczywistej niedokładności lub niedochowania warunków formalnych pisma. Tym samym nie ma podstaw do wezwania pełnomocnika skarżącej do usunięcia braków formalnych zażalenia na postawie art. 130 § 1 KPC przez wskazanie sądu właściwego.

(postanowienie SN z 18.2.2010 r., II CZ 97/09, Legalis)

7.3. Określenie stron postępowania i ich pełnomocników

Wymóg określenia stron postępowania spoczywa na powodzie zgodnie z art. 126 § 1 pkt 2 KPC. Rzeczą sądu nie jest samodzielne oznaczenie strony procesu, gdyż oznaczałoby to poszukiwanie przez sąd strony pozwanej, co stanowiłoby naruszenie jednej z podstawowych zasad postępowania cywilnego wyrażonej w art. 126 § 1 pkt 2 KPC w zw. z art. 187 § 1 KPC[51]. Profesjonalny pełnomocnik powinien oznaczyć strony postępowania w sposób prawidłowy, co pozwoli na skuteczne nadanie sprawie biegu oraz na uniknięcie przekształcenia podmiotowego po stronie pozwanego lub oddalenia powództwa. Poprawne określenie stron postępowania wiąże sąd.

W literaturze wskazuje się na wątpliwości związane z ustaleniem sposobu identyfikacji i oznaczenia w piśmie procesowym dziecka poczętego, jeszcze nienarodzonego, które nie ma jeszcze imienia ani nazwiska. E. Rudkowska-Ząbczyk wskazuje, że „wystarczające a zarazem najbardziej poprawne z legalnego punktu widzenia, będzie oznaczenie dziecka poczętego przy użyciu danych jego biologicznej matki. Pominięcie danych ojca powoduje, że przyjęte rozwiązanie będzie użyteczne także w sytuacji, gdy ojcostwo danego dziecka nie jest znane. Zawarcie w piśmie procesowym imienia i nazwiska matki dziecka nie oznacza, że będzie wskazana jako jego przedstawiciel ustawowy bowiem władza rodzicielska i związany z nią atrybut przedstawicielstwa nie przysługują rodzicom przed narodzeniem dziecka. Przedstawicielem ustawowym tego ostatniego w postępowaniu cywilnym będzie kurator ventris nomine (art. 182 KRO), ustanowiony przez sąd opiekuńczy i jako taki będzie oznaczony w piśmie procesowym”[52].

W sytuacji, gdy po którejś ze stron postępowania występuje więcej podmiotów np. dwoje lub więcej małoletnich dzieci, podaje się w piśmie procesowym dane wszystkich osób.

Jeśli pismo procesowe jest sporządzone przez profesjonalnego pełnomocnika, powinien on wskazać swoje dane osobowe, tytuł zawodowy oraz adres do korespondencji. Pismo sporządzone przez adwokata lub radcę prawnego powinno zawierać również nazwę i adres kancelarii.

Może mieć miejsce sytuacja, w której po wniesieniu powództwa okaże się, że zostało ono wytoczone przeciwko niewłaściwej osobie. W takim przypadku, sąd na zasadzie art. 194 § 1 KPC na wniosek powoda lub pozwanego wezwie właściwą osobę do udziału w postępowaniu. Powyższe spowoduje przekształcenie podmiotowe po stronie pozwanej. Jednakże jest ono aktualne dopiero wówczas, gdy wady w wyznaczeniu przez powoda podmiotowych granic procesu nie można naprawić w drodze sprostowania oznaczenia stron[53].

Orzecznictwo:

Zmiana oznaczenia strony przez sąd w drodze sprostowania wyroku

Zmiana oznaczenia strony przez sąd jest w zasadzie dopuszczalna w drodze sprostowania wyroku przez sąd drugiej instancji na podstawie art. 350 KPC. Jest ona natomiast niedopuszczalna wtedy, gdy powód wskazał jako stronę pozwaną osobę niemającą zdolności sądowej.

(postanowienie SN z 14.9.2016 r., III CSK 309/15, Legalis)

Skutki błędnego oznaczenia strony pozwanej

Powód, na którym ciąży obowiązek oznaczenia strony pozwanej, może uściślić jej oznaczenie, jeżeli nie prowadzi ono do naruszenia tożsamości stron, zaś nieprecyzyjne oznaczenie w pozwie strony pozwanej nie daje samo przez się podstawy do odrzucenia pozwu, gdy z przebiegu procesu jest widoczne, kogo powód miał zamiar pozwać. Nawet w przypadku, gdyby treść pozwu w zakresie określenia strony budziła wątpliwości to podmiotowe przekształcenie powództwa staje się aktualne dopiero wówczas, gdy wady w wyznaczeniu przez powoda podmiotowych granic procesu nie można naprawić w drodze sprostowania oznaczenia strony.

(postanowienie SA w Rzeszowie z 8.1.2016 r., I ACz 922/15, Legalis)

7.4. Wartość przedmiotu sporu

Wymóg określenia wartości przedmiotu sporu dotyczy wyłącznie spraw o roszczenia majątkowe. Należy mieć na względzie, że o majątkowym bądź niemajątkowym charakterze sprawy rozstrzyga wyłącznie przedmiot sporu[54]. Tymczasem wśród spraw rodzinnych wyróżnia się zarówno te o charakterze majątkowym, jak i o charakterze niemajątkowym. Celem wskazania wartości przedmiotu sporu jest ustalenie właściwości rzeczowej sądu, wysokości opłaty oraz dopuszczalności środka odwoławczego.

Przez wartość przedmiotu sporu rozumie się kwotę pieniężną dochodzoną przez powoda w sprawach o roszczenia pieniężne, zgłoszone choćby w zamian innego przedmiotu (art. 19 § 1 KPC). Do wartości przedmiotu sporu nie wlicza się odsetek, pożytków i kosztów, żądanych obok roszczenia głównego. Natomiast, jeżeli powód dochodzi pozwem kilku roszczeń, zlicza się ich wartość.

Nieoznaczenie wartości przedmiotu sporu stanowi brak formalny (art. 187 § 1 pkt 1 KPC), który powinien zostać usunięty w trybie art. 130 KPC. Istotne jest, że w przypadku powzięcia przez sąd wątpliwości odnośnie do wskazanej przez powoda wartości przedmiotu sporu, sąd może na zasadzie art. 25 KPC zarządzić dochodzenie celem jej ustalenia.

Wartość przedmiotu sporu podaje się w złotych polskich, zaokrąglając ją w górę do pełnego złotego (art. 126^1 § 3 KPC).

Orzecznictwo:

Wskazanie wartości przedmiotu zaskarżenia jako przesłanka formalna pisma obejmującego środek zaskarżenia

Wskazanie, zgodnie z art. 368 § 2 KPC, wartości przedmiotu zaskarżenia w piśmie procesowym obejmującym środek zaskarżenia jest przesłanką formalną tego pisma, a jego niespełnienie lub spełnienie w sposób nieprecyzyjny wymaga oceny, czy jest to brak powodujący niemożność nadania biegu pismu w rozumieniu art. 130 § 1 w zw. z art. 391 § 1 KPC, przy czym na etapie postępowania apelacyjnego ocenie podlegają te okoliczności, które mogą być istotne dla tego postępowania.

(postanowienie SN z 30.5.2017 r., IV CZ 15/17, Legalis)

Precyzyjne i jednoznaczne wskazanie wysokości kwoty jakiej zasądzenia domaga się powód − skutki braku wskazania w pozwie

Zgodnie z art. 187 § 1 pkt 1 KPC jednym z podstawowych wymogów formalnych pozwu jest dokładne określenie żądania. W sprawach o roszczenia pieniężne wymóg ten oznacza, że obowiązkiem powoda jest precyzyjne i jednoznaczne wskazanie wysokości kwoty, jakiej zasądzenia domaga się w sprawie. Powód zgłaszając świadczenie pieniężne winien bezwarunkowo podać o zasądzenie jakiej konkretnie kwoty wnosi. Jeżeli pozew jest w tym zakresie dotknięty brakiem, nie zawiera jednoznacznego określenia żądanej kwoty lub występują w nim nieścisłości co do zakresu żądania, podlega uzupełnieniu w trybie art. 130 § 1 KPC, a jeśli brak nie zostanie usunięty, obowiązkiem przewodniczącego w myśl art. 130 § 2 KPC jest zwrot pozwu.

(postanowienie SA w Szczecinie z 18.8.2014 r., I ACz 628/14, Legalis)

7.5. Oznaczenie rodzaju pisma i przedmiotu sporu

Artykuł 126 § 1 pkt 3 KPC wprowadza wymóg oznaczenia pisma. Sąd Najwyższy uznał, że każde pismo procesowe, niezależnie od tego, jaką nazwę nada mu strona, powinno być rozpoznane w takim trybie, który w najpewniejszym stopniu czyni możliwym uczynienie zadość zamieszczonemu wnioskowi strony[55]. Pismem wszczynającym postępowanie procesowe będzie pozew, zaś postępowanie nieprocesowe inicjuje wniosek. W literaturze wskazuje się podział na pisma kwalifikowane – mające nazwy (np. pozew, apelacja) oraz zwykłe (nazywane pismami procesowymi)[56].

Pozew lub wniosek jest pismem wszczynającym postępowanie w sprawie, zaś przedmiot sporu determinuje rodzaj pozwu/wniosku. Zasadne jest zatem określenie merytorycznej zawartości pisma np. pozew o zapłatę, wniosek o podział majątku wspólnego itd.

7.6. Dokładnie określone żądanie

Obowiązek dokładnego określenia żądania z art. 187 § 1 pkt 1 KPC koreluje z dyspozycją przepisu art. 321 KPC, zgodnie, z którym sąd rozpoznający sprawę związany jest granicami określonego przez powoda żądania. Zatem to strona inicjująca postępowanie wskazuje w pierwszym piśmie procesowym jakiego rozstrzygnięcia domaga się od sądu. Żądanie powinno być sprecyzowane zarówno pod względem podmiotowym, jak i przedmiotowym i zależy od sytuacji materialnoprawnej, dla której powód poszukuje ochrony prawnej. Żądanie pozwu pozwala na wyróżnienie następujących rodzajów powództw:

1) o zasądzenie świadczenia np. o zapłatę, o alimenty;

2) o ustalenie stosunku prawnego lub prawa, np. pozew o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa;

3) o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa, np. pozew o rozwód, o zaprzeczenie ojcostwa, o ustanowienie rozdzielności majątkowej[57].

Należy zwrócić uwagę na fakt, że KPC nie unormował powództwa o ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa jako odrębnego rodzaju powództwa. Jednakże dopuszczalność wniesienia tego powództwa zmierzającego do przekształcenia istniejącego stanu prawnego poprzez utworzenie, zmianę lub zniesienie stosunku prawnego lub prawa na drodze wyroku sądowego wynika zarówno z przepisów KPC, jak i prawa materialnego (KC, KRO). Podstawą powództwa o ukształtowanie są przede wszystkim przepisy, które przewidują możność żądania od sądu, aby wyrokiem ukształtował określone prawo lub stosunek prawny, gdyż same strony swoją wolą nie mogą tego uczynić (np. żądania: rozwodu, unieważnienia małżeństwa, rozwiązania przysposobienia) bądź mogą wprawdzie to uczynić, jednakże brak jest wymaganej ich zgodnej woli w tym kierunku, i to powoduje konieczność zwrócenia się do sądu o wydanie orzeczenia kształtującego (np. żądania: zniesienia wspólności majątkowej małżeńskiej, ustalenia ojcostwa)[58].

W powództwach o ustalenie prawa lub stosunku prawnego musi być dokładnie określone prawo lub stosunek prawny i wskazanie, czy chodzi o ustalenie ich istnienia, czy też o ustalenie nieistnienia wskazanego prawa lub stosunku prawnego. Z kolei w powództwach o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego powinien być dokładnie określony rodzaj zmian w zakresie wskazanego prawa lub stosunków prawnych (nawiązanie, rozwiązanie, przekształcenie), którego żąda powód[59].

W pozwie, powód może również dochodzić zasądzenia odsetek i kosztów procesu. Wniosek o zasądzenie odsetek ustawowych powinien zawierać okres oraz termin płatności odsetek, bez potrzeby precyzowania ich wysokości. Właściwe żądanie zasądzenia odsetek powinno wskazywać dzień, od którego są one naliczane (od daty dziennej lub od dnia wniesienia pozwu). Jeśli wniosek o odsetki dotyczy innego dnia początkowego niż dzień wniesienia pozwu, autor musi wskazać w uzasadnieniu pozwu, że dzień ten odpowiada pierwszemu dniu po dniu wymagalności roszczenia[60].

Natomiast żądanie zasądzenia kosztów postępowania może być sformułowane na dwa sposoby. Pierwszym jest wniosek o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Drugi sposób polega na żądaniu zasądzenia kosztów na podstawie złożonego zestawienia. Powód reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, wnosi także o zasądzenie kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych (art. 109 KPC).

Istotne jest, że prawidłowo sformułowane żądanie pozwu pozwala pozwanemu na podjęcie właściwej obrony i ustosunkowanie się do zarzutów podniesionych w pozwie[61].

Orzecznictwo:

Zakres mocy wiążącej wyroku

Mocą wiążącą objęte są te ustalenia, które w związku z podstawą sporu stanowiły przedmiot rozstrzygnięcia, przy czym przedmiot ten należy postrzegać przez pryzmat żądania pozwu i faktów przytoczonych w celu jego uzasadnienia (art. 187 § 1 pkt 1 i 2 w związku z art. 321 § 1 KPC). Nie są natomiast objęte mocą wiążącą kwestie wstępne, o których sąd rozstrzyga dążąc do wydania orzeczenia, ani też ustalenia faktyczne i poglądy interpretacyjne stojące u podstaw prawomocnego orzeczenia.

(wyrok SN z 13.3.2019 r., II PK 300/17, Legalis)

Brak możliwości wyjścia ponad roszczenie procesowe zgłoszone przez stronę

Mimo, że zastosowanie prawa materialnego następuje przez sądy obu instancji z urzędu, to jednak bez sformułowania roszczenia procesowego niemożliwe jest wyjście ponad to, czego domaga się strona, nawet jeżeli z interpretacji prawa materialnego można wywieść dla strony skutek korzystniejszy.

(wyrok SA w Łodzi z 11.1.2019 r., I ACa 189/18, Legalis)

1. Roszczenie w sensie materialnym stanowi prawo podmiotowe, którego treścią pozostaje możliwość domagania się od określonej osoby określonego zachowania. Natomiast w sensie procesowym, roszczenie stanowi wyodrębnione konstrukcyjnie żądanie (art. 187 § 1 pkt 1 KPC), które z jednej strony agreguje wskazany powyżej sens materialny, z drugiej zaś stanowi wyraz wyraźnej woli powoda uzyskania sądowej ochrony i realizacji przysługującego mu prawa, w przedstawionej pod osąd podstawie faktycznej (art. 187 § 1 pkt 2 KPC).

2. Zindywidualizowanie powództwa wymaga istnienia jego podstawy faktycznej, tj. przytoczenia okoliczności faktycznych, którymi sąd orzekający zarówno w pierwszej jak i w drugiej instancji jest bezwzględnie związany. Chodzi tu o wskazanie tylko istotnych okoliczności faktycznych, które skonkretyzują roszczenie formalne, a także je uzasadnią, czyli wskażą hipotezy norm prawnych, które stanowią możliwą podstawę prawną powództwa. Nie jest przy tym wymagane wskazanie podstawy prawnej w myśl zasad da mihi factum dabo tibi ius (podaj fakty − otrzymasz ochronę prawną), oraz iura novit curia (sąd zna prawo). Żądanie powództwa określa więc nie tylko jego przedmiot (dochodzone roszczenie, w przypadku roszczenia pieniężnego – określona kwota), lecz również jego podstawa faktyczna. Przedmiotem poddanym pod osąd sądu jest zatem zawsze żądanie – wyznaczone jego przedmiotem i podstawą faktyczną – artykułowane przez stronę powodową w chwili zamknięcia rozprawy (art. 316 § 1 KPC).

3. Sąd nie może wyrokować co do przedmiotu, który nie był objęty żądaniem, ani zasądzać ponad to żądanie. Przepis art. 321 § 1 KPC daje wyraz tradycyjnej zasadzie wyrokowania statuującej zakaz orzekania ponad żądanie, a także zasadzie dyspozycyjności, która przejawia się w tym, że sąd jest związany granicami żądania powództwa (ne eat iudex ultra petita partium) i nie może w tym wypadku dysponować przedmiotem procesu przez określenie jego granic niezależnie od zakresu żądania ochrony przez powoda. Stąd też obowiązkiem strony inicjującej proces pozostaje wyraźne sformułowanie żądania, zdefiniowanego w opisany wyże sposób, które to żądanie wyznacza tym samym granice kognicji sądu.

(wyrok SA w Szczecinie z 17.10.2018 r., I AGa 158/18, Legalis)

7.7. Wskazanie faktów, na których powód opiera swoje żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu

Należy odnotować stanowisko judykatury, według którego obowiązkiem powoda jest na tyle precyzyjne określenie podstawy faktycznej żądania, aby można było jednoznacznie określić jaką ma ono podstawę prawną[62]. Chodzi o okoliczności faktyczne (fakty) uzasadniające żądanie pozwu oraz wskazanie dowodów na potwierdzenie tych okoliczności (art. 232 KPC i art. 6 KC). Obowiązek przytoczenia faktów dotyczy jedynie tych, które pozostają w związku z roszczeniem, opisują genezę sporu i pozwalają przez to sądowi na ich weryfikację i zastosowanie procesu subsumcji do hipotezy określonej normy prawnej[63].

Brak jest wymogu wskazywania przez powoda podstawy prawnej dochodzonego żądania, a wskazana w pozwie nie jest dla sądu wiążąca, choć pośrednio określa także okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie pozwu[64]. Jednakże po ostatniej zmianie KPC przewodniczący może na zasadzie art. 205^3 § 4 KPC zobowiązać stronę reprezentowaną przez adwokata lub radcę prawnego do wskazania w piśmie przygotowawczym także podstaw prawnych jej żądań i wniosków, w miarę potrzeby ograniczając zakres tego wskazania. Przepis ten ma jednak zastosowanie jedynie do dalszych pism procesowych – pism przygotowawczych, nie zaś do pozwu.

Oznacza to, że sąd powinien uwzględnić roszczenie w całości bądź w takiej części, w jakiej jest ono uzasadnione powołanymi w pozwie okolicznościami faktycznymi, chociażby powód nie wskazał podstawy prawnej albo przytoczona przez niego okazała się błędna[65]. Jednakże, jak wskazuje M. Manowska – określenie przez powoda w pozwie podstawy prawnej roszczenia w sytuacji, gdy przytoczone fakty nie wychodzą poza jej hipotezę, oznacza, że żądanie powoda zostanie poddane ocenie pod kątem zasadności wyłącznie w świetle hipotezy tej właśnie normy prawnej[66].

Przytoczenie faktów pozwoli sądowi na określenie granic uprawnień i zasadności żądań powoda, pozwala na ich indywidualizację. Służy również ustaleniu właściwości miejscowej sądu np. w sprawach o alimenty (właściwość przemienna).

Precyzyjne wskazanie przez powoda wszystkich znanych mu faktów mających związek ze sporem umożliwia sądowi wstępną ocenę tych twierdzeń. To z kolei implikuje możliwość zaniechania prowadzenia często długotrwałego postępowania dowodowego, a co za tym idzie – wydanie orzeczenia merytorycznego w krótkim terminie. Treść przytoczonych okoliczności faktycznych po pierwsze, odzwierciedla stanowisko strony, po drugie, wyznacza zakres oraz kierunek postępowania dowodowego[67].

Orzecznictwo:

Obowiązek wskazania okoliczności faktycznych uzasadniających żądanie pozwu

Stosownie do treści art. 187 § 1 pkt 1 i 2 KPC pozew powinien zawierać nie tylko dokładnie określone żądanie, ale i przytoczenie okoliczności faktycznych uzasadniających to żądanie. Okoliczności te, o ile są istotne dla rozstrzygnięcia i o ile są sporne, podlegają dalszemu dowodzeniu stosownie do zakresu inicjatywy dowodowej stron.

(wyrok SA w Łodzi z 4.1.2018 r., I ACa 555/17, Legalis)

Okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie jako niezbędne elementy pozwu

Skoro powód dokonał wyboru reżimu odpowiedzialności pozwanego i ukształtował w ten sposób ramy procesu, w tym zakres obrony pozwanego oraz kognicji sądu, sąd nie może z urzędu zmienić podstawy odpowiedzialności pozwanego na inną, bowiem zakłóciłoby to równowagę procesową stron oraz naruszyło zasadę bezstronności sądu. Zatem odwołanie się przez powoda do regulacji prawnych relacji pomiędzy właścicielem a posiadaczem rzeczy poprzez wyraźne wskazanie art. 224 § 2 KC jako podstawy prawnej żądania, sprecyzowanego na rozprawie – o zapłatę wynagrodzenia za korzystanie z rzeczy, ukierunkowało nie tylko kognicję sądu, ale także lub przede wszystkim zakres obrony strony pozwanej. Skoro w dodatku powód był reprezentowany przez zawodowego pełnomocnika procesowego, nie było rolą sądu orzekającego poszukiwanie – w zastępstwie tegoż pełnomocnika – innych roszczeń możliwych do wysunięcia przez powoda w niniejszym stanie faktycznym.

(wyrok SA w Warszawie z 12.9.2017 r., I ACa 519/15, Legalis)

7.8. Dowody na poparcie wskazanych faktów

Obowiązek wynikający z art. 126 § 1 pkt 4 KPC sprowadza się do złożenia w pozwie wniosku o przeprowadzenie dowodu na poparcie przytoczonych okoliczności[68], zaś zgodnie z art. 227 KPC przedmiotem dowodu są fakty mające dla rozstrzygnięcia sprawy istotne znaczenie.

Od ogólnej zasady ciężaru dowodu ustawodawca przewidział następujące wyjątki:

1) art. 228 § 1 KPC – nie wymagają udowodnienia fakty powszechnie znane;

2) art. 228 § 2 KPC – nie wymagają udowodnienia fakty, o których informacja jest powszechnie dostępna oraz fakty znane sądowi z urzędu;

3) art. 229 KPC – nie wymagają udowodnienia fakty przyznane w toku postępowania przez stronę przeciwną, jednakże przyznanie nie może budzić wątpliwości;

4) art. 230 KPC – nie wymagają dowodzenia te okoliczności, co do których strona przeciwna się nie wypowiedziała, sąd może uznać te fakty za przyznane, mając na względzie wynik całej rozprawy;

5) art. 231 KPC – nie wymagają dowodzenia okoliczności objęte domniemaniami faktycznymi;

6) art. 234 KPC – nie wymagają dowodzenia okoliczności objęte domniemaniami prawnymi[69].

Niektóre fakty można udowodnić za pomocą ściśle określonych dowodów (tzw. dowodów wyłącznych). Bez ich powołania strona nie może liczyć na uwzględnienie jej żądania. Pozew powinien zawierać wniosek o dopuszczenie i przeprowadzenie przez sąd określonych dowodów na poparcie twierdzeń powoda. Kodeks postępowania cywilnego nie określa formy ani wymagań formalnych, które powinien spełniać wniosek dowodowy. Jednakże nowy art. 235^1 KPC nakłada na stronę obowiązek oznaczenia dowodu w sposób umożliwiający przeprowadzenie go oraz wyszczególnienie faktów, które mają zostać wykazane tym dowodem. Sąd może bowiem pominąć dowód, gdy wniosek strony nie odpowiada wymogom art. 235^1 KPC, a strona mimo wezwania nie usunęła tego braku (art. 235^2 § 1 pkt 6 KPC). Zatem wniosek dowodowy powinien jednak składać się ze wskazania środka dowodowego (np. dowód z dokumentów, przesłuchania świadków, opinii biegłego) sposobu jego przeprowadzenia oraz tezy dowodowej, tj. okoliczności podlegających udowodnieniu.

Składając wnioski dowodowe należy mieć na uwadze brzmienie nowego art. 235^2 KPC, zgodnie z którym sąd może pominąć dowód, jeśli:

1) jego przeprowadzenie wyłącza przepis Kodeksu;

2) ma on wykazać fakt bezsporny, nieistotny dla rozstrzygnięcia sprawy lub udowodniony zgodnie z twierdzeniem wnioskodawcy;

3) jest on nieprzydatny do wykazania danego faktu;

4) jest on niemożliwy do przeprowadzenia;

5) zmierza on jedynie do przedłużenia postępowania;

6) wniosek strony nie odpowiada wymogom art. 235^1 KPC, a strona mimo wezwania nie usunęła tego braku.

Co do zasady, przedmiotem dowodu nie może być prawo[70]. Natomiast dowodami w sprawie mogą być dokumenty znajdujące się w aktach innej sprawy toczącej się przed sądem lub już zakończonej. Jednakże wniosek o przeprowadzenie dowodu z akt sprawy powinien być odpowiednio sformułowany, a mianowicie poprzez określenie numerów kart tych akt lub precyzyjne określenie dokumentu znajdującego się w tych aktach, np. postanowienia sądu znajdującego się w aktach sprawy III RC 19/19 toczącej się przed Sądem Rejonowym w Gdyni, III Wydział Rodzinny i Nieletnich[71].

Orzecznictwo:

Dopuszczenie przez sąd dowodu podlegającego pominięciu jako spóźniony

Sąd może bez wniosku strony dopuścić dowód podlegający pominięciu jako spóźniony (art. 232 zdanie drugie w związku z art. 207 § 6 KPC), jeżeli służy wykazaniu twierdzeń faktycznych przytoczonych we właściwym czasie.

(wyrok SN z 8.2.2018 r., II CSK 462/17, Legalis)

Podstawy pominięcia przez sąd dowodu w postępowaniu dowodowym

Pominięcie dowodu na podstawie art. 217 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego może mieć miejsce jedynie, gdy okoliczności faktyczne zostały wyjaśnione zgodnie z twierdzeniami strony wnioskującej o przeprowadzenie określonego dowodu. Taka sytuacja nie miała w sprawie miejsca, co jest równoznaczne z pozbawieniem skarżącej możliwości udowodnienia jej twierdzeń. Ponadto, odmowa przeprowadzenia dowodu, mimo niewyjaśnienia spornych okoliczności, o których mowa w art. 217 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, może nastąpić w przypadku, gdy teza dowodowa jest nieistotna dla rozstrzygnięcia lub proponowany środek dowodowy jest nieprzydatny do jej udowodnienia.

(wyrok SN z 16.11.2018 r., I CSK 633/17, Legalis)

Uprawnienie sądu do pominięcia wniosku dowodowego strony

Z treści przepisu art. 217 § 3 KPC jednoznacznie wynika uprawnienie sądu do pominięcia każdego wniosku dowodowego, który nie ma już znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Obowiązki sądu w tym zakresie nie obejmują więc powinności uwzględnienia wszelkich wniosków dowodowych na okoliczności co do zasady wpisujące się w podstawę faktyczną powództwa. Cezurę czasową w realizacji tego obowiązku stanowi bowiem uzyskanie przez sąd przekonania, że okoliczności takie zostały już dostatecznie wyjaśnione.

(wyrok SA w Szczecinie z 19.7.2018 r., I AGa 61/18, Legalis)

7.9. Informacja czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia

Rozwiązanie to wynika z założenia ustawodawcy, że w każdej sprawie powód przed złożeniem pozwu powinien zweryfikować, czy w zaistniałym sporze możliwe jest jego ugodowe rozwiązanie. Obowiązek podania przez powoda informacji co do przedsądowego postępowania ugodowego został zaliczony do wymogów formalnych pozwu. Jednakże brak informacji o czynnościach powoda w podejmowaniu próby polubownego załatwienia sporu przed skierowaniem sprawy na drogę postępowania sądowego nie stoi na przeszkodzie w nadaniu biegu pozwowi. Przewodniczący wzywa powoda do uzupełnienia braków formalnych, lecz nie pod rygorem zwrotu pozwu.

Informacja o podjętych przez strony próbach pozasądowego zakończenia sporu lub zaniechaniu ich podjęcia, którą powód powinien zawrzeć w pozwie, stanowić będzie wskazówkę dla sądu co do zasadności ewentualnego skierowania stron do mediacji, która jest możliwa na każdym etapie postępowania (art. 183^8 § 1 KPC).

W praktyce przez „inny pozasądowy sposób rozwiązania sporu” należy rozumieć wezwanie strony do dobrowolnego spełnienia świadczenia, np. wezwanie do zapłaty lub wezwanie do wydania rzeczy będącej przedmiotem sporu, czy zawezwanie do próby ugodowej.

Przykład:

Oświadczam, że przedstawicielka ustawowa małoletniego powoda podejmowała próby rozmów z pozwanym celem ustalenia wysokości alimentów, jednakże strony nie doszły do porozumienia w tym zakresie.

Orzecznictwo:

Wymóg uzupełnienia braku pozwu dotyczącego informacji o próbach pozasądowego rozstrzygnięcia sporu

W razie niewskazania w pozwie informacji czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku, gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia (art. 187 § 1 pkt 3 KPC), przewodniczący wzywa powoda do usunięcia zaistniałego braku formalnego pod rygorem zwrotu pozwu (art. 130 § 1 zd. 1 KPC).

(postanowienie SA w Szczecinie z 1.9.2016 r., I ACz 682/16, Legalis)

Nieuzupełnienie braków formalnych pozwu w kwestii podjęcia prób pozasądowego sposobu rozwiązania sporu

Jeżeli powód wezwany do uzupełnienia istniejących braków formalnych, uzupełnił je z wyjątkiem podania czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu – to brak tej informacji nie uniemożliwia nadanie sprawie biegu, w związku z czym nie było uzasadnione stosowanie art. 130 KPC i zarządzenie zwrotu pozwu.

(postanowienie SA w Katowicach z 6.7.2016 r., I ACz 823/16, Legalis)

7.10. Fakultatywne elementy pozwu

W przeciwieństwie do elementów obligatoryjnych, elementy fakultatywne nie decydują o istocie pozwu ani nie zmierzają do dalszej indywidualizacji żądania. Dodatkowe elementy pozwu są składane w zależności od okoliczności danej sprawy oraz woli powoda w tym zakresie. Tym samym brak zamieszczenia określonych wniosków w pozwie nie jest brakiem formalnym powodującym zwrot pozwu, lecz może wywołać negatywne skutki procesowe takie jak nieudowodnienie twierdzeń, z których powód wywodzi skutki prawne.

Artykuł 187 § 2 KPC zawiera jedynie przykładowy katalog wniosków fakultatywnych. Zamieszczenie w pozwie wniosków ma znaczenie w stosunku do czynności, które sąd może dokonać jedynie na wniosek. Jeżeli zaś sąd powinien podjąć daną czynność z urzędu, złożenie wniosku o jej dokonanie jest zbędne. Strona może jednak złożyć wniosek w celu wskazania sądowi potrzeby dokonania danej czynności z urzędu.

Przykładem wniosków, które mogą być zawarte w pozwie, są wnioski o:

1) udzielenie zabezpieczenia (art. 730 KPC);

2) zabezpieczenie dowodu (art. 310 KPC);

3) nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności (art. 333 § 3 KPC);

4) przeprowadzenie rozprawy w nieobecności powoda (art. 209 KPC);

5) ustanowienie kuratora dla pozwanego, który nie ma zdolności procesowej ani przedstawiciela ustawowego (art. 69 KPC);

6) dopuszczenie tymczasowo do czynności powoda niemającego zdolności sądowej lub procesowej albo osobę niemającą należytego umocowania (art. 70 § 2 KPC);

7) ustanowienie kuratora dla pozwanego, którego miejsce pobytu jest nieznane (art. 143 KPC);

8) zwolnienie od kosztów sądowych (art. 102 KSCU);

9) ustanowienie adwokata albo radcy prawnego z urzędu (art. 117 KPC);

10) wykonanie zastępcze (art. 480 KC).

Z uwagi na zakres tematyczny niniejszego opracowania, poniżej omówione zostaną jedynie niektóre spośród wyżej wskazanych fakultatywnych wniosków pozwu, zasadnych z punktu widzenia spraw rodzinnych.

7.10.1. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

Zwolnienie od kosztów sądowych jest odstępstwem od obowiązku ich uiszczenia i ma na celu zagwarantowanie stronie prawa dostępu do sądu[72]. Kwestia ta jest regulowana przez art. 102 KSCU. Zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych może dotyczyć wszystkich kosztów lub jedynie części kosztów np. opłaty od pozwu.

Zwolnienie od kosztów sądowych może nastąpić wyłącznie na wniosek strony. Przepisy ustawy o kosztach nie przewidują podstawy prawnej dającej sądowi możliwość zwolnienia strony od kosztów sądowych z urzędu, nawet wtedy, gdy jej sytuacja rodzinna i majątkowa jest sądowi znana i uzasadnia zwolnienie od kosztów. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych powód składa wraz z pozwem, wskazując jednocześnie zakres zwolnienia, tj. w całości albo w części, a jeżeli w części, to należy oznaczyć w jakiej. Jeśli we wniosku osoby fizycznej brak jest oznaczenia zakresu żądania zwolnienia, sąd wzywa stronę do sprecyzowania tego żądania. Sąd stosownie do okoliczności może zdecydować o zwolnieniu strony od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych jedynie w części. Do czasu prawomocnego rozpoznania wniosku, brak jest obowiązku uiszczania opłaty od pozwu.

Do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, strona ma obowiązek złożenia oświadczenia, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny lub poniesienie kosztów narazi ją na taki uszczerbek. Oświadczenie takie powinno być złożone na urzędowym formularzu, którego wzór określa rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 31.1.2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym[73]. Formularz obejmuje szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów np. zaświadczenie o zarobkach, informację o osobach pozostających na utrzymaniu, wysokość miesięcznych wydatków.

Brak dołączenia oświadczenia do wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych stanowi brak formalny w rozumieniu art. 130 § 1 KPC. Jeśli strona nie ma pełnomocnika, przewodniczący lub referendarz sądowy wzywa ją do poprawienia lub złożenia wymaganego oświadczenia w terminie tygodniowym, wskazując jakie braki formalne należy uzupełnić. Po bezskutecznym upływie terminu tygodniowego przewodniczący (referendarz sądowy) zarządza zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (art. 130 § 2 KPC). Jeśli zaś to profesjonalny pełnomocnik składał wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, sąd zwróci wniosek bez wzywania do uzupełnienia braków formalnych. Zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie stoi na przeszkodzie do ponownego jego wniesienia.

Przyznane stronie zwolnienie od kosztów sądowych obejmuje postępowanie przed sądem I i II instancji, lecz nie rozciąga się na postępowanie kasacyjne[74].

Na postanowienie sądu odmawiające zwolnienia od kosztów sądowych przez sąd przysługuje zażalenie do innego składu sądu I instancji (art. 3941a § 1 pkt 1 KPC), zaś na postanowienie wydane przez referendarza sądowego przysługuje skarga na orzeczenie referendarza sądowego rozpoznawana przez sąd, w którym wydano zaskarżone orzeczenie (art. 398^22 § 1 i 2 KPC). Wniesienie skargi na postanowienie referendarza sądowego w przedmiocie zwolnienia od kosztów sądowych wstrzymuje jego wykonanie. Rozpoznając skargę, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego utrzymuje w mocy albo je zmienia (art. 398^23 § 3 KPC). W sprawach wskazanych powyżej sąd orzeka jako sąd II instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu (art. 398^23 § 3 KPC).

Artykuł 3941a KPC wprowadza tzw. zażalenie poziome składane do innego składu tego samego sądu, który wydał postanowienie, o ile oczywiście możliwe będzie utworzenie w sądzie I instancji składu do rozpoznania zaskarżonego postanowienia. Sąd I instancji działając jako sąd odwoławczy może na zasadzie art. 395 § 1 i 2 KPC dokonać zmiany postanowienia, jeśli doszło do nieważności postępowania albo zażalenie jest oczywiście uzasadnione, a także wstrzymać wykonanie zaskarżonego postanowienia zgodnie z art. 396 KPC.

Orzecznictwo:

Pojęcie niemożliwości uiszczenia kosztów sądowych

O niemożliwości uiszczenia ich w części lub w całości uzasadniającej zwolnienie można mówić jedynie wtedy, gdy strona nie ma realnego wpływu na swoją sytuację materialną i rzeczywiście nie może ponieść tych kosztów bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i swojej rodziny.

(postanowienie SN z 22.5.2019 r., IV CZ 97/18, Legalis)

Przejściowe trudności materialne powstałe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą a przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych

Przejściowe trudności materialne powstałe w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą, co do zasady, nie stanowią podstawy do zwolnienia od kosztów sądowych. Posiadanie środków finansowych zapewniających dostęp do sądu stanowi element działalności gospodarczej, zatem związane z tym koszty sądowe przedsiębiorca powinien uwzględnić w racjonalnym planowaniu wydatków związanych z tą działalnością, traktując je równoważnie z innymi obowiązkami finansowymi.

(postanowienie SN z 15.5.2019 r., I CZ 36/19, Legalis)

Przesłanki zwolnienia strony od kosztów sądowych

Przewidziana w art. 102 ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 300 ze zm.) instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi pomoc państwa dla osób, które ze względu na trudną sytuację materialną nie mogą ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Pomoc ta dotyczy tylko osób, które z przyczyn obiektywnych, od nich niezależnych, nie mają środków na poniesienie tych kosztów i nie były w stanie ich zgromadzić decydując się na wniesienie i prowadzenie sprawy przed sądem. Strona przygotowująca się do procesu sądowego powinna być świadoma konieczności poniesienia wydatków z tym związanych, także w postaci kosztów sądowych i powinna się do tego przygotować przez poczynienie oszczędności. Jeżeli strona zdolna do pracy nie wykorzystuje lub ogranicza swoje możliwości zarobkowe w sposób nieuzasadniony albo fikcyjnie pozbywa się majątku, nie spełnia warunków uzasadniających zwolnienie od kosztów sądowych. Nie uzasadniają również zwolnienia od kosztów przejściowe trudności materialne strony zdolnej do pracy.

(postanowienie SN z 18.4.2019 r., IV CZ 14/19, Legalis)

Przesłanki zwolnienia od kosztów sądowych

Zwolnienie od kosztów sądowych powinno być stosowane jedynie w sytuacjach wyjątkowych. Przewidziana w art. 102 KSCU instytucja zwolnienia od kosztów sądowych stanowi bowiem pomoc Państwa dla osób, które ze względu na trudną sytuację materialną nie mogą ponieść kosztów sądowych bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Pomoc ta dotyczy tylko osób, które z przyczyn obiektywnych, od nich niezależnych, nie mają środków na poniesienie tych kosztów i nie były w stanie ich zgromadzić decydując się na wniesienie i prowadzenie sprawy przed sądem.

(postanowienie SN z 8.4.2019 r., IV CZ 19/19, Legalis)

Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest pismem procesowym, powinien więc zawierać przede wszystkim wyraźne stwierdzenie, że strona domaga się takiego zwolnienia wraz z określeniem jego zakresu, a nadto przedstawienie opisu kondycji finansowej wnioskodawcy wraz z dowodami na poparcie przytoczonych okoliczności (art. 126 § 1 pkt 3 KPC). Możliwe jest zawarcie takiego wniosku w treści pisma procesowego podlegającego opłacie, co jednak nie oznacza, że w takiej sytuacji rygory dotyczące jego wymaganej treści są mniejsze.

(postanowienie SN z 22.1.2008 r., I UZ 39/07, Legalis)

7.10.2. Wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu

Jedną z gwarancji prawa do sądu jest wyrażone w art. 117 KPC prawo do uzyskania nieodpłatnej pomocy prawnej. Do ustanowienia dla strony adwokata lub radcy prawnego konieczne jest spełnienie przez stronę dwóch przesłanek:

1) potrzeba udziału w sprawie zawodowego pełnomocnika, oraz

2) niemożność pokrycia wynagrodzenia tego pełnomocnika przez stronę.

Ustanowienia pełnomocnika z urzędu może żądać zarówno strona zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub części (art. 117 § 1 KPC), jak i strona niezwolniona przez sąd od obowiązku ponoszenia kosztów sądowych (art. 117 § 2 KPC), bowiem możliwość uzyskania pomocy prawnej z urzędu nie jest uzależniona od uprzedniego uzyskania zwolnienia przez sąd z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych. Ponadto, wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu strona może zgłosić na każdym etapie postępowania, a sąd rozpoznający sprawę powinien go niezwłocznie rozpoznać.

Sąd może ustanowić adwokata (radcę prawnego) na wniosek strony, nie może natomiast uczynić tego z urzędu[75].

Osoba fizyczna występująca z takim wnioskiem, a niezwolniona przez sąd od kosztów sądowych obowiązana jest złożyć oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 117 § 2 KPC).

Strona uprzednio zwolniona przez sąd od kosztów sądowych w całości lub w części nie ma obowiązku składania oświadczenia o stanie majątkowym albo wykazywania braku dostatecznych środków na poniesienie kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego.

W konsekwencji o ustanowieniu wykwalifikowanego pełnomocnika rozstrzyga potrzeba jego udziału w sprawie (art. 117 § 5 KPC). Oznacza to, że strona nie może „zrzec się” ustanowionego z urzędu adwokata, jednakże w przypadku zmiany okoliczności stanowiących przesłanki przyznania stronie adwokata z urzędu, sąd może cofnąć ustanowienie adwokata.

Istotne jest, że ustanowienie adwokata lub radcy prawnego przez sąd jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego (art. 118 § 1 KPC).

Na postanowienie sądu o odmowie ustanowienia adwokata lub radcy prawnego przysługuje wyłącznie zażalenie (art. 3941a § 1 pkt 1 KPC), natomiast na postanowienie referendarza sądowego o odmowie ustanowienia pełnomocnika z urzędu przysługuje skarga (art. 398^22 § 1 KPC).

Orzecznictwo:

Ustanowienie pełnomocnika z urzędu a możliwości fizyczne i merytoryczne wnioskodawcy

Odrzucenie wniosku u ustanowienie pełnomocnika z urzędu jest uzasadnione, kiedy wnioskodawca w czasie postępowania jest w stanie samodzielnie sporządzać rzeczowe pisma procesowe, szybko reagować na wezwania sądu, zgłaszać trafne wnioski i argumenty w sporządzonych przez siebie pismach oraz wykorzystywać inne możliwości uzyskania pomocy w ochronie praw – takich jak nawiązanie kontaktu z organizacją społeczną.

(wyrok SN z 23.5.2018 r., IV CSK 192/17, Legalis)

Odmowa ustanowienia pełnomocnika z urzędu jako przyczyna nieważności postępowania

1. Odmowa ustanowienia dla strony pełnomocnika procesowego z urzędu nie usprawiedliwia zarzutu nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw, gdyż wniosek ten podlega uwzględnieniu − zgodnie z art. 117 § 5 KPC – jeżeli w ocenie sądu udział profesjonalnego pełnomocnika jest potrzebny.

2. Tylko w wyjątkowych sytuacjach nieprzyznanie fachowej pomocy pełnomocnika z urzędu może być kwalifikowane jako powodujące nieważność postępowania wskutek pozbawienia strony możności obrony jej praw. Dotyczy to jednak tylko przypadków, gdy strona swoim zachowaniem wykazuje nieznajomość reguł postępowania lub nieporadność, przy faktycznym lub prawnym.

(postanowienie SN z 17.5.2018 r., IV CSK 120/18, Legalis)

Relacja między stroną a działającym w jej imieniu pełnomocnikiem z urzędu

Relacja między stroną a działającym w jej imieniu pełnomocnikiem z urzędu nie daje podstaw dla wyprowadzenia wniosku, iż pełnomocnik pozostaje bezwzględnie związany oceną prawną prezentowaną przez samą stronę i odpowiada za każde rozstrzygnięcie sądu niekorzystne dla swojego mocodawcy, bez względu na obiektywną, podyktowaną stanem faktycznym i prawnym sporu możliwość uzyskania innego wyniku postępowania. Do stosunku zastępstwa prawnego, jaki powstaje na podstawie umowy pomiędzy pełnomocnikiem a jego klientem, a także w przypadku ustanowienia pełnomocnika w trybie art. 117 KPC, należy stosować przepisy Kodeksu cywilnego o zleceniu, bowiem celem działania pełnomocnika nie jest uzyskanie oczekiwanego przez stronę rezultatu, ale działanie z zachowaniem należytej staranności.

(wyrok SA w Łodzi z 9.2.2018 r., I ACa 795/17, Legalis)

Ocena potrzeby ustanowienia pełnomocnika z urzędu

Brak podstaw do ustanowienia pełnomocnika z urzędu w sytuacji gdy powód nie jest osobą nieporadną i prawidłowo formułuje pisma i twierdzenia oraz rozumie kierowane do niego pouczenia. Sprawa zaś nie wykazuje takiego stopnia skomplikowania, że uzasadnia udział pełnomocnika z urzędu.

(postanowienie SN z 10.1.2018 r., I CSK 519/17, Legalis)

7.10.3. Wniosek o zabezpieczenie powództwa

W każdej sprawie cywilnej podlegającej rozpoznaniu przez sąd lub sąd polubowny można żądać udzielenia zabezpieczenia (art. 730 § 1 KPC). Brak jest odrębnej definicji sprawy cywilnej w przepisach regulujących postępowanie zabezpieczające. Wobec czego na zasadzie art. 13 § 2 KPC, należy odwołać się do definicji sprawy cywilnej zawartej w art. 1 KPC. Zatem jednym z warunków umożliwiających uwzględnienie wniosku o udzielenie zabezpieczenia jest ustalenie czy sprawa ma charakter sprawy cywilnej, mając na względzie kryterium materialnoprawne lub formalnoprawne. Niewątpliwie sprawy rodzinne, które są przedmiotem niniejszego opracowania mają charakter spraw cywilnych.

Uzyskanie zabezpieczenia możliwe jest nie tylko w sprawach o zasądzenie świadczenia, ale także w sprawach o ustalenie lub ukształtowanie stosunku prawnego lub prawa.

Kodeks postępowania cywilnego przewiduje w art. 730^1 § 1 dwie przesłanki udzielenia zabezpieczenia:

1) uprawdopodobnienie roszczenia, oraz

2) uprawdopodobnienie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia.

Obie te przesłanki muszą zostać kumulatywnie spełnione przez stronę żądającą udzielenia zabezpieczenia. Interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia istnieje wtedy, gdy brak zabezpieczenia uniemożliwi lub poważnie utrudni wykonanie zapadłego w sprawie orzeczenia lub w inny sposób uniemożliwi lub poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania w sprawie (art. 730 § 2 KPC).

Wymóg uprawdopodobnienia roszczenia odnosi się do faktów, z których jest ono wywodzone, zaś sposób uprawdopodobnienia tych faktów uzależniony jest od stanu faktycznego konkretnej sprawy. Jeżeli wniosek o udzielenie zabezpieczenia składany jest wraz z pozwem, wystarczające będzie odwołanie do dokumentów uzasadniających żądanie pozwu.

Drugą zaś przesłanką udzielenia zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie interesu prawnego w jego uzyskaniu. Interes ten może przejawiać się w potrzebie uzyskania natychmiastowej, tymczasowej ochrony dochodzonego przed sądem roszczenia. Celem uprawdopodobnienia interesu prawnego, strona powinna podnieść dwie okoliczności uzasadniające udzielenie zabezpieczenia:

1) uniemożliwienie wykonania orzeczenia, albo

2) możliwość powstania poważnych trudności w jego wykonaniu lub osiągnięciu celu, dla którego prowadzone jest postępowanie.

W orzecznictwie wskazuje się trafnie, że konieczność odwrócenia szkody lub innych niekorzystnych skutków jest szczególnym przejawem interesu prawnego w uzyskaniu zabezpieczenia[76].

O udzielenie zabezpieczenia można wnioskować już na etapie wnoszenia pozwu, jak i w toku postępowania. Strony postępowania zabezpieczającego określane są jako uprawniony i obowiązany. Warto wskazać, że w sprawach rodzinnych nie tylko strona powodowa, ale również pozwana może wystąpić z wnioskiem o zabezpieczenie w sprawach o rozwód i separację, np. środków utrzymania należnych od będącego powodem współmałżonka, alimentów na rzecz wspólnych małoletnich dzieci czy utrzymywania kontaktów z dziećmi. Ponadto, zgodnie z art. 445 § 1 KPC w czasie trwania procesu o rozwód lub separację nie może być wszczęta odrębna sprawa o zaspokojenie potrzeb rodziny i alimenty (pomiędzy małżonkami bądź pomiędzy nimi a ich wspólnymi małoletnimi dziećmi), zaś wniosek o zabezpieczenie w takiej sprawie sąd przekazuje sądowi rozpoznającemu sprawę o rozwód lub separację w celu rozstrzygnięcia według przepisów o postępowaniu zabezpieczającym.

Wymogi formalne wniosku o zabezpieczenie określa art. 736 § 1 KPC, wskazując że powinien on zawierać:

1) dokładne oznaczenie roszczenia;

2) wskazanie sumy zabezpieczenia – w sprawach o roszczenie pieniężne;

3) wskazanie sposobu zabezpieczenia, np. zajęcie wskazanego rachunku bankowego;

4) uprawdopodobnienie roszczenia;

5) uprawdopodobnienie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia;

6) uprawdopodobnienie okoliczności uzasadniających wniosek.

Wniosek o udzielenie zabezpieczenia dotyczyć może zarówno roszczeń majątkowych, jak i niemajątkowych. Suma zabezpieczenia roszczenia majątkowego nie może być wyższa od dochodzonego roszczenia liczonego wraz z odsetkami do dnia wydania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia oraz z kosztami wykonania zabezpieczenia. Suma ta może obejmować także przewidywane koszty postępowania (art. 736 § 3 KPC).

Również sposób zabezpieczenia roszczenia zależeć będzie od jego pieniężnego lub niepieniężnego charakteru. Katalog sposobów zabezpieczenia roszczeń pieniężnych określony został w art. 747 KPC i następuje przez:

1) zajęcie ruchomości, wynagrodzenia za pracę, wierzytelności z rachunku bankowego albo innej wierzytelności lub innego prawa majątkowego;

2) obciążenie nieruchomości obowiązanego hipoteką przymusową;

3) ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania nieruchomości, która nie ma urządzonej księgi wieczystej lub której księga wieczysta zaginęła lub uległa zniszczeniu;

4) obciążenie statku albo statku w budowie hipoteką morską;

5) ustanowienie zakazu zbywania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu;

6) ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem lub gospodarstwem rolnym obowiązanego albo zakładem wchodzącym w skład przedsiębiorstwa lub jego częścią albo częścią gospodarstwa rolnego obowiązanego.

Jeśli zaś chodzi o dopuszczalne sposoby zabezpieczenia roszczeń niepieniężnych określone są one w art. 755 KPC, przy założeniu, że sąd udziela zabezpieczenia w taki sposób, jaki stosownie do okoliczności uzna za odpowiedni, nie wyłączając sposobów przewidzianych dla zabezpieczenia roszczeń pieniężnych.

Od 21.8.2019 r. zmianie uległy opłaty w postępowaniu zabezpieczającym. Zgodnie z art. 69 KSCU od wniosku o udzielenie zabezpieczenia roszczenia pieniężnego złożonego przed wniesieniem pisma wszczynającego postępowanie pobiera się czwartą część opłaty należnej od pozwu o to roszczenie. Uiszczoną opłatę zalicza się na poczet opłaty od pisma wszczynającego postępowanie, jeżeli zostało wniesione w terminie przewidzianym do tego w przepisach o zabezpieczeniu. Natomiast w przypadku zabezpieczenia roszczenia niemajątkowego (art. 68 KSCU), pobiera się opłatę stałą w wysokości 100 zł od wniosku o:

1) udzielenie, zmianę lub uchylenie zabezpieczenia roszczenia;

2) wydanie, zmianę, uchylenie, stwierdzenie wygaśnięcia, zmianę wykonania, ograniczenie wykonania lub zakończenie wykonania europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym;

3) uzyskanie informacji o rachunku bankowym, o którym mowa w rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) Nr 655/2014 z 15.5.2014 r. ustanawiającym procedurę europejskiego nakazu zabezpieczenia na rachunku bankowym w celu ułatwienia transgranicznego dochodzenia wierzytelności w sprawach cywilnych i handlowych (Dz.Urz. UE L Nr 189 z 27.6.2014 r. s. 59).

Przykład:

W imieniu małoletniej powódki, wnoszę o zwiększenie kwoty zabezpieczenia roszczeń alimentacyjnych małoletniego powoda poprzez zobowiązanie pozwanego Mariusza Szuwarek do łożenia na rzecz małoletniej Klaudii Szuwarek alimentów w kwocie 1200 zł miesięcznie, płatnych z góry do 15. dnia każdego miesiąca do rąk matki Darii Borowiec, z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w zapłacie którejkolwiek z rat, począwszy od 1 października 2019 r. do czasu zakończenia postępowania.

Przykład:

W imieniu mojego mocodawcy, którego pełnomocnictwo znajduje się w aktach sprawy, wnoszę o zmianę zabezpieczenia kontaktów w ten sposób, że powód będzie widywał się z małoletnimi córkami w 1 i 3 weekend miesiąca przez okres 6 godzin poza miejscem stałego zamieszkania dzieci z obowiązkiem odwiezienia dzieci przez powoda na noc do miejsca ich stałego zamieszkania.

Orzecznictwo:

Przekroczenie przez sąd krajowy terminu do rozpoznania wniosku o powrót dziecka do miejsca zamieszkania na podstawie konwencji haskiej

Sześciotygodniowy termin do rozpoznania przez sąd krajowy wniosku o powrót dziecka do miejsca zamieszkania na mocy Konwencji haskiej (Dz.U. z 1995 r. Nr 108, poz. 528) nie jest obligatoryjny. Jednakże, przekroczenie go o sześćdziesiąt cztery tygodnie przy braku jakichkolwiek okoliczności mogących zwolnić sądy krajowe z jego ścisłego przestrzegania, nie licuje z powagą sytuacji i nie jest zgodny z pozytywnym obowiązkiem działania bez zbędnej zwłoki w postępowaniu o powrót dzieci, co narusza artykuł 8 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z 4.11.1950 r. (Dz.U. z 1993 r., Nr 61, poz. 284).

(wyrok ETPC z 19.7.2016 r., 2171/14, Legalis)

Okoliczności wskazujące na obawę co do egzekucyjnego wykonania przyszłego orzeczenia

W wypadku roszczeń o świadczenia pieniężne obawa co do egzekucyjnego wykonania przyszłego orzeczenia może płynąć z okoliczności zagrożenia wypłacalności obowiązanego, w szczególności, gdy nie ma on dostatecznego majątku. Uprawniony może także wskazywać na zagrożenie wyzbycia się majątku przez obowiązanego, okoliczność nieregulowania przez niego zobowiązań, nieracjonalne obchodzenie się z majątkiem, czy też grożącą obowiązanemu upadłość.

(postanowienie SA w Krakowie z 25.1.2016 r., I ACz 34/16, Legalis)

Odformalizowany charakter uprawdopodobnienia roszczenia w postępowaniu zabezpieczającym

Odformalizowany charakter uprawdopodobnienia wymaganego na potrzeby udzielenia zabezpieczenia roszczenia rzutuje na sposób oceny materiału dowodowego zaoferowanego na etapie składania wniosku o udzielenie zabezpieczenia. Co przy tym istotne, jako iż postępowanie zabezpieczające nie dotyczy rozstrzygania meritum sprawy, sąd rozpatrujący sprawę opiera się na ocenach dokonywanych prima facie. Dlatego należy przyjąć, że roszczenie jest uprawdopodobnione, jeżeli na pierwszy rzut oka, tj. bez głębszego wnikania we wszystkie możliwe aspekty faktyczne i prawne sprawy, istnieje szansa – w świetle przytoczonych przez wnioskodawcę twierdzeń faktycznych popartych dowodami lub środkami niebędącymi dowodami w rozumieniu Kodeksu postępowania cywilnego – że przysługuje ono uprawnionemu. Odformalizowany charakter uprawdopodobnienia roszczenia skutkuje zatem brakiem konieczności przedstawienia niepodważalnych dowodów.

(postanowienie SA w Krakowie z 15.6.2015 r., I ACz 1036/15, Legalis)

Cel postępowania zabezpieczającego

Nie jest celem postępowania zabezpieczającego definitywne rozstrzyganie o zasadności roszczeń, o których zabezpieczenie uprawniony wnosi, a jedynie zapewnienie uprawnionemu osiągnięcie celu postępowania w sprawie, w przypadku uwzględnienia jego powództwa (art. 730^1 § 2 KPC). Stąd też art. 730^1 § 1 KPC wymaga od uprawnionego jedynie uprawdopodobnienia, a nie udowodnienia zasadności roszczenia.

(wyrok SA w Łodzi z 10.4.2015 r., I ACz 393/15, Legalis)

7.10.4. Wniosek o zabezpieczenie dowodu

Na podstawie art. 310 KPC dopuszczalne jest zabezpieczenie dowodu na każdym etapie postępowania, w sytuacji gdy zachodzi obawa, że jego przeprowadzenie stanie się niewykonalne lub zbyt utrudnione, albo gdy z innych przyczyn zachodzi potrzeba stwierdzenia istniejącego stanu rzeczy. Ustawodawca nie ograniczył tej możliwości dla konkretnych środków dowodowych. Przykładowo, uzasadnione jest wcześniejsze przeprowadzenie dowodu z zeznań świadka, gdy świadek jest chory i istnieje obawa jego śmierci lub zamierza wyjechać za granicę lub dowodu z oględzin (gdy budynek grozi zawaleniem czy o prawidłowe przeprowadzenie zabiegu lekarskiego). Jednakże ostateczna decyzja w przedmiocie zabezpieczenia dowodu należy do sądu, który w swej ocenie nie pozostaje związany żądaniem zawartym we wniosku uprawnionego podmiotu.

W orzecznictwie przyjmuje się, że instytucja zabezpieczenia dowodów nie może służyć temu, aby potencjalny powód miał tą drogą upewnić się co do swych szans w przyszłym procesie[77].

Podstawę zabezpieczenia dowodu stanowi wniosek strony uprawnionej, zaś w toku postępowania sąd może działać w tym przedmiocie z urzędu. Przedmiotem zabezpieczenia jest środek dowodowy, pozwalający na przekonanie się o istnieniu lub nieistnieniu oznaczonych faktów, a tym samym o prawdziwości twierdzeń o tych faktach. Jego zabezpieczenie polega na takim jego przeprowadzeniu, aby możliwe było wykorzystanie go w postępowaniu rozpoznawczym. Dodatkowo, strona wnioskująca musi wykazać interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia dowodu[78].

T. Ereciński wskazuje, że obawa niewykonalności lub zbytniego utrudnienia przeprowadzenia dowodu musi być rzeczywista, a nie tylko oparta na subiektywnych ocenach. Istnienie interesu dokonania zabezpieczenia dowodu jest przesłanką merytoryczną i jego niewykazanie prowadzi do oddalenia wniosku przez sąd[79].

Wniosek o zabezpieczenie dowodu sformułowany w pozwie powinien zawierać:

1) wskazanie faktów podlegających udowodnieniu oraz dowodów, za pomocą których dowód ten ma zostać przeprowadzony;

2) uzasadnienie przyczyn zabezpieczenia dowodu – wykazanie interesu prawnego w udzieleniu zabezpieczenia i przeprowadzenie przez sąd wnioskowanego dowodu w trybie zabezpieczenia.

Rozpoznając wniosek o zabezpieczenie dowodu, sąd w pierwszej kolejności rozstrzyga o zasadności tego wniosku, tj. dopuszczalności przeprowadzenia tego dowodu poza właściwym postępowaniem dowodowym w toku postępowania rozpoznawczego. Następnie zaś w przypadku uznania wniosku za zasadny, dochodzi do przeprowadzenia zabezpieczanego dowodu. Tym samym, postępowanie dotyczące rozpoznania wniosku ma charakter niejako dwuetapowy.

Należy wyraźnie podkreślić, że zgłoszenie wniosku o zabezpieczenie dowodu nie przerywa biegu terminu przedawnienia (art. 123 KC), ponieważ stanowi ono wyłącznie czynność przygotowawczą w odniesieniu do dochodzenia roszczenia głównego.

Postanowienie oddalające wniosek o zabezpieczenie dowodu jest niezaskarżalne[80], jednakże może być ono poddane kontroli w trybie art. 380 KPC.

Od 21.8.2019 r. zmianie uległa wysokość opłaty od wniosku o zabezpieczenie dowodu. Obecnie wynosi ona 100 zł (art. 23 pkt 4 KSCU, inaczej kształtuje się w sprawach z zakresu prawa własności intelektualnej i przemysłowej). Natomiast wniosek o zabezpieczenie dowodu zgłoszony w pozwie nadal nie podlega opłacie (art. 95 ust. 1 pkt 1 KSCU).

Orzecznictwo:

Zabezpieczenie dowodu a zasada bezpośredniości

Zabezpieczenie dowodu przed wszczęciem postępowania sprowadza się do jego przeprowadzenia poza procesem (często przez inny sąd, niż ten, który następnie rozstrzyga sprawę). Jako takie stanowi istotne odstępstwo od zasady bezpośredniości a także może prowadzić do ograniczenia praw stron do udziału w postępowaniu dowodowym. Z tej przyczyny regulacja art. 310 KPC powinna być interpretowana przed wniesieniem pozwu ściśle zaś w toku postępowania sąd powinien umożliwić stronom odniesienie się do treści uzyskanych na tej podstawie dowodów.

(wyrok SA w Szczecinie z 9.11.2018 r., I ACa 52/18, Legalis)

Zasadność zabezpieczenia dowodów; koszty procesu jako jedna całość

1. Zabezpieczenie dowodów ma rację bytu w sytuacji, gdy nie jest możliwe wytoczenie powództwa, a zachodzi niebezpieczeństwo utraty dowodu.

2. Koszty procesu stanowią jedną całość i dlatego powinny być traktowane jednolicie. Na koszty procesu składają się koszty sądowe i koszty adwokackie. Nie można tych kosztów częściowo znosić a częściowo rozdzielać.

(wyrok SA w Katowicach z 14.4.2016 r., I ACa 1151/15, Legalis)

7.10.5. Wniosek o ustanowienie kuratora dla pozwanego, którego miejsce pobytu jest nieznane

Zasadą jest, że każda ze stron postępowania powinna mieć prawo do obrony swoich praw przed sądem. Dotyczy to również strony, której miejsce pobytu nie jest znane. W związku z powyższym, KPC w art. 143 przewiduje możliwość ustanowienia kuratora, jeżeli stronie nieznanej z miejsca pobytu ma być doręczony pozew lub inne pismo procesowe wywołujące potrzebę podjęcia obrony jej praw.

Jednakże mając na uwadze brzmienie art. 126 § 1 ust. 1 KPC – stanowiący o obowiązku wskazania stron postępowania, brak jest możliwości ustanowienia kuratora dla strony pozwanej niezidentyfikowanej od początku procesu. Przeciwko osobom z imienia i nazwiska nieznanym, których tożsamości nie daje się ustalić, nie można bowiem wytaczać powództwa[81].

Tryb ustanowienia kuratora uzależniony jest od trybu postępowania sądowego. W postępowaniu procesowym, kuratora ustanawia się na wniosek strony (art. 143 i art. 144 § 1 KPC), podczas gdy w postępowaniu nieprocesowym, następuje to z urzędu (art. 510 § 2 KPC). Nałożenie obowiązku działania z urzędu powoduje, że przewodniczący przed ustanowieniem kuratora powinien przeprowadzić stosowne dochodzenie w celu ustalenia miejsca pobytu osoby zainteresowanej.

Wnioskujący o ustanowienie kuratora powinien uprawdopodobnić okoliczności uzasadniające, gdyż brak uprawdopodobnienia może prowadzić do oddalenia wniosku w tym zakresie[82].

Zadaniem kuratora ustanowionego dla strony, której miejsce pobytu nie jest znane, jest podejmowanie za tę stronę czynności procesowych niezbędnych dla obrony jej praw[83]. Kurator, o którym mowa w art. 143–147 KPC, nie jest zatem jedynie „kuratorem dla doręczeń”. Rozpoznanie sprawy bez ustanowienia kuratora dla pozwanego, mimo wniosku powoda oraz istnienia przesłanek przewidzianych w art. 143 i 144 KPC, powoduje pozbawienie go możliwości obrony swych praw, co stanowi przyczynę nieważności postępowania[84].

Orzecznictwo:

Zakres obowiązków kuratora do doręczeń w postępowaniu cywilnym

Nawet w sytuacji kuratora dla doręczeń nie można poprzestawać na bierności kuratora. Kurator, o którym mowa w art. 143–147 KPC, nie jest jedynie „kuratorem dla doręczeń”. Ma on bowiem podejmować za stronę, której miejsce pobytu nie jest znane, czynności niezbędne dla obrony jej praw. Nie jest wystarczające dla stwierdzenia, że miejsce pobytu danej osoby nie jest znane, gdy miejsca tego nie zna tylko żądający ustanowienia kuratora. Konieczne jest, aby miejsce pobytu danej osoby nie było ogólnie znane, a przynajmniej kręgowi osób, które zazwyczaj o pobycie tej osoby są lub powinny być poinformowane (krewni, powinowaci, znajomi, pracodawca). Miejsce pobytu nie jest znane, gdy przy podjęciu właściwych w danym wypadku starań nie można go ustalić.

(wyrok SN z 12.12.2017 r., I UK 262/17, Legalis)

Zarzut pozbawienia strony możliwości obrony swych praw ze względu na bezpodstawne ustanowienie kuratora

Pozbawienie strony możliwości obrony swych praw może być skutkiem wadliwości procesowych ze strony sądu lub strony przeciwnej, skutkiem naruszenia konkretnych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Zarzut pozbawienia strony (uczestnika) możliwości obrony swych praw może wynikać z wyznaczenia kuratora w trybie art. 143 i 144 KPC, mimo nienależytego uprawdopodobnienia przez przeciwnika procesowego braku znajomości miejsca pobytu strony, dla której kurator ma być ustanowiony. Wszak uprawdopodobnienie, że miejsce pobytu strony jest nieznane stanowi podstawowy warunek ustanowienia kuratora.

(wyrok SA w Krakowie z 1.12.2017 r., I ACa 1139/17, Legalis)

Zakres czynności, do których podejmowania uprawniony jest kurator procesowy

Kurator procesowy jest uprawniony do podejmowania za reprezentowaną przez niego stronę wszelkich niezbędnych czynności procesowych, niezbędnych do zapewnienia tej stronie obrony. Kurator procesowy jest umocowany do składania oraz przyjmowania wszelkich oświadczeń woli w imieniu reprezentowanej strony, ale tylko oświadczeń mających charakter procesowy. Natomiast przyjęcie przez niego oświadczenia, które miałoby dla strony reprezentowanej wywrzeć skutki w sferze materialnoprawnej – a takie skutki należy przypisać oświadczeniu wierzyciela o wypowiedzeniu wierzytelności hipotecznej dłużnikowi rzeczowemu, skoro uruchamia ono odpowiedzialność tego dłużnika na podstawie art. 78 ust. 1 ustawa o księgach wieczystych i hipotece – uznać trzeba za niedopuszczalne, z uwagi na sprzeczność z zakresem ustawowego umocowania, płynącego z treści art. 143 KPC.

(wyrok SA w Gdańsku z 7.9.2017 r., I ACa 1154/16, Legalis)

7.10.6. Wniosek o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności

Fakultatywnym wnioskiem pozwu jest wniosek o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności. Rygor natychmiastowej wykonalności polega na nadaniu wyrokowi cech tytułu egzekucyjnego jeszcze przed jego uprawomocnieniem i dotyczy jedynie wyroków wydawanych w sprawach o świadczenie, w których sąd uwzględnia żądanie pozwu. Jak wskazuje się w literaturze wyroki ustalające istnienie lub nieistnienie prawa lub stosunku prawnego (art. 189 KPC) oraz wyroki kształtujące stosunek prawny lub prawo korzystają jedynie z cechy skuteczności, chyba że wyjątkowo zasądzają również spełnienie świadczenia[85].

W sprawach określonych w art. 333 § 1 KPC sąd nadaje wyrokowi rygor natychmiastowej wykonalności z urzędu, jeżeli:

1) zasądza alimenty – co do rat płatnych po dniu wniesienia powództwa, a co do rat płatnych przed wniesieniem powództwa za okres nie dłuższy niż za 3 miesiące;

2) zasądza roszczenie uznane przez pozwanego;

3) wyrok uwzględniający powództwo jest zaoczny;

4) zasądzając należność pracownika w sprawach z zakresu prawa pracy, w części nieprzekraczającej pełnego jednomiesięcznego wynagrodzenia pracownika.

Zgodnie z art. 333 § 2 KPC sąd może również nadać wyrokowi przy jego wydaniu rygor natychmiastowej wykonalności, jeżeli:

1) zasądza należność z weksla, czeku, warrantu, rewersu, dokumentu urzędowego lub dokumentu prywatnego, którego prawdziwość nie została zaprzeczona;

2) jeżeli uwzględnia powództwo o naruszenie posiadania.

Każda z tych przesłanek może oddzielnie stanowić podstawę wniosku o nadanie wyrokowi klauzuli natychmiastowej wykonalności. Dodatkowo, na zasadzie art. 333 § 3 KPC sąd nadaje klauzulę wykonalności na wniosek strony wyrokowi, który nadaje się do wykonania w drodze egzekucji, gdyby opóźnienie uniemożliwiało lub znacznie utrudniało wykonanie wyroku albo narażało powoda na szkodę.

Sąd nadaje rygor natychmiastowej wykonalności w formie postanowienia. Na postanowienie to przysługuje zażalenie (art. 3941a § 1 pkt 3 KPC).

7.10.7. Wniosek o rozpoznanie sprawy pod nieobecność powoda

Artykuł 177 § 1 pkt 5 KPC stanowi podstawę do zawieszenia z urzędu postępowania w razie niestawiennictwa obu stron na rozprawie. Wobec tego wniosek powoda o przeprowadzenie rozprawy w jego nieobecności uniemożliwi sądowi zawieszenie postępowania, jeżeli powód nie stawił się na rozprawę bez usprawiedliwienia.

Pamiętać jednak należy o pewnym niebezpieczeństwie związanym z prowadzeniem postępowania pod nieobecność powoda, np. oddaleniem powództwa jako nieudowodnionego[86].

Orzecznictwo:

Wniosek o przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność strony a rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym

Teza, że wniosek o przeprowadzenie rozprawy pod nieobecność strony nie jest w istocie żądaniem jej przeprowadzenia jawi się jako sprzeczna z jasnym, niebudzącym wątpliwości interpretacyjnych znaczeniem językowym tego zwrotu, a także narusza zasady logicznego wnioskowania. Bezwarunkowe domaganie się określone zachowania (przeprowadzenia rozprawy), także w określonej sytuacji procesowej (np. niestawiennictwa na rozprawę powoda lub jego pełnomocnika), nie może przecież oznaczać, że żądanie określonego zachowania się jest ograniczone wyłącznie do tej sytuacji procesowej.

(wyrok SA w Szczecinie z 14.6.2018 r., I AGa 119/18, Legalis)

Wymóg oceny powodów zawieszenia postępowania przez sąd umarzający postępowanie; zawieszenie postępowania w razie niestawiennictwa pełnomocnika

1. Sąd – orzekając w przedmiocie umorzenia postępowania (art. 182 § 1 KPC) – nie może poprzestać na przyczynie wskazanej w postanowieniu o zawieszeniu postępowania, lecz powinien ocenić rzeczywiste powody jego zawieszenia.

2. Niezawiadomienie powoda o terminie rozprawy, gdy poinformowano o nim skutecznie wyłącznie jego pełnomocnika procesowego (art. 133 § 3 KPC), nie stoi na przeszkodzie zawieszeniu postępowania na podstawie art. 177 § 1 pkt 5 KPC w razie niestawiennictwa tego pełnomocnika.

(postanowienie SN z 18.1.2018 r., I PK 18/17, Legalis)

7.11. Podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika

Każde pismo procesowe powinno zawierać podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika. Podpis nie może składać się wyłącznie z nieczytelnej parafy, samego imienia lub inicjałów. Powinien on nosić powtarzalne cechy indywidualne, utrudniające podrobienie, ale jednocześnie pozwalające odróżnić go od innych. Jednocześnie konfiguracja użytych liter powinna umożliwić utożsamienie podpisu z nazwiskiem podpisującego. Podpis powinien być samodzielnie zakreślony przez osobę podpisującą się (podpis własnoręczny). Nie jest zatem dopuszczalne mechaniczne odtworzenie na piśmie procesowym wzoru podpisu (facsimile), jego zeskanowanie, nadruk itp.[87]

Za stronę, która nie może się podpisać, pismo podpisuje upoważniona przez nią osoba z wymienieniem przyczyny, dla której strona sama się nie podpisała (art. 126 § 4 KPC). Przyczynami uniemożliwiającymi osobiste złożenie podpisu mogą być nieumiejętność pisania albo stan zdrowia.

Natomiast pismo procesowe wniesione za pośrednictwem systemu teleinformatycznego opatruje się kwalifikowanym podpisem elektronicznym (por. ustawa z 5.9.2016 r. o usługach zaufania oraz identyfikacji elektronicznej[88]), podpisem zaufanym w rozumieniu art. 3 pkt 14a ustawy z 17.2.2005 r. o informatyzacji działalności podmiotów realizujących zadania publiczne[89].

Orzecznictwo:

Podpisanie apelacji sporządzonej przez stronę przez pełnomocnika po wniesieniu pisma

Okoliczność, że powódka wniosła niepodpisane pismo, które zainicjowało procedurę naprawczą, nie wykluczała skuteczności podpisana go przez jej pełnomocnika procesowego, który z racji charakteru umocowania działał w jej imieniu i na jej rzecz oraz uzupełnienia pozostałych braków formalnych. Zatem, pismo procesowe pełnomocnika zatytułowane „Uzupełnienie apelacji” nie powinno być traktowane w oderwaniu od pisma procesowego mocodawcy jako odrębna apelacja, lecz jako uzupełnienie braków apelacji.

(postanowienie SN z 21.3.2018 r., V CZ 14/18, Legalis)

Znaczenie miejsca podpisu na piśmie procesowym; pełnomocnik jako druga strona postępowania

1. Podpis będący obligatoryjną częścią pisma procesowego, w tym apelacji, stanowi zatwierdzenie treści pisma, więc powinien być umieszczony pod jego treścią na znak, że ta część pisma jest objęta oświadczeniem woli lub wiedzy podpisującego.

2. Zgodnie z art. 108 KC, pełnomocnik nie może być drugą stroną czynności prawnej, której dokonywał w imieniu mocodawcy, chyba że co innego wynika z treści pełnomocnictwa albo, że ze względu na treść czynności prawnej wyłączona jest możliwość naruszenia interesów mocodawcy. Przepis ten stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy pełnomocnik reprezentuje obie strony. Przepis ten odnosi się do czynności prawnych, a nie do całokształtu relacji procesowych, badaniu zaś podlega konkretna czynność prawna, a nie hipotetyczna, która np. może dopiero pojawić się na etapie postępowania sądowego w wyniku „zrealizowania” pełnomocnictwa, jak np. ugoda sądowa.

(postanowienie SN z 30.3.2017 r., V CZ 23/17, Legalis)

Skutki podpisania apelacji przez aplikanta adwokackiego

1. Wadliwość wniesionej apelacji nie miała swojej przyczyny w tym, że aplikantka adwokacka, która złożyła podpis pod apelacją wnioskodawców, wystąpiła w roli pełnomocnika substytucyjnego strony, lecz z tego, że podpisała apelację jako zastępca adwokata i z jego upoważnienia w sytuacji, w której zgodnie z art. 77 ust. 5 ustawy z 26.5.1982 r. – Prawo o adwokaturze (t.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 1999 ze zm.) upoważnienie jej do podpisania tego pisma nie było dopuszczalne. Odmienność ta powoduje, że wniesiona apelacja nie powinna być traktowana jako wniesiona przez osobę, która zgodnie z ustawą nie może być pełnomocnikiem procesowym, lecz jako wniesiona bez podpisu umocowanego w sprawie pełnomocnika. Stwierdzony brak nie dawał podstaw do odrzucenia apelacji a limine, lecz powinien stanowić podstawę do wezwania strony do uzupełnienia jej braków (art. 373 w związku z art. 126 § 1 pkt 4 KPC).

2. Krąg osób mogących wystąpić w roli pełnomocnika procesowego w postępowaniu cywilnym jest zamknięty, a działanie w charakterze pełnomocnika procesowego, w tym pełnomocnika substytucyjnego, osoby, która nie może być pełnomocnikiem, skutkuje brakiem należytego umocowania powodującym nieważność postępowania (art. 379 pkt 2 KPC), czynności zaś, podjęte przez osobę niemogącą być pełnomocnikiem, nie podlegają zatwierdzeniu przez stronę.

(postanowienie SN z 26.5.2017 r., I CZ 60/17, Legalis)

7.12. Wymienienie załączników

Wymogiem formalnym pozwu jest zawarcie w nim wykazu załączników w ilości odpowiadającej osobom uczestniczącym w sprawie[90]. Wymienienie załączników polega na wskazaniu każdego z nich z osobna i ich nazwaniu[91].

W praktyce strony często używają formuły „załączniki jak w pozwie”, co nie stanowi uchybienia, jednakże dla uniknięcia wątpliwości załączniki powinny zostać w piśmie wymienione w wyodrębnionym miejscu oraz ponumerowane (np. na końcu pisma), możliwe jest także naniesienie numeru na samym załączniku.

Za niedopuszczalne uważa się zbiorcze wskazanie załączników pod wspólną nazwą (np. faktury wystawione w określonym czasie), mimo że każdy z nich zachowuje swoją samodzielność[92].

Obowiązek wymienienia załączników w treści pisma procesowego koresponduje z nowym przepisem art. 126 § 1^1 KPC, zgodnie z którym do pisma procesowego dołącza się załączniki wymienione w tym piśmie.

Orzecznictwo:

Pojęcie załącznika do pisma procesowego. Konieczność dołączenia do pisma procesowego odpisów pełnomocnictwa dla osób występujących po stronie podmiotu składającego pełnomocnictwo

1. Zgodnie z art. 126 § 1 pkt 5 KPC każde pismo procesowe powinno zawierać wymienienie załączników. Przyjmuje się, że załącznikiem jest każdy dokument dołączony do pisma procesowego, a zatem jest nim także dokument pełnomocnictwa.

2. Artykuł 89 § 1 KPC stanowi wyjątek od ogólnej reguły wyrażonej w art. 128 § 1 KPC; nie zachodzi więc konieczność dołączenia do pisma procesowego odpisów pełnomocnictwa dla osób występujących po stronie podmiotu składającego pełnomocnictwo.

(postanowienie SN z 14.3.2017 r., II CZ 167/16, Legalis)

Załącznik do pisma procesowego a pismo procesowe sensu stricto

Zgodnie z art. 126 § 1 pkt 5 KPC, każde pismo procesowe powinno zawierać wymienienie załączników. Według art. 128 § 1 KPC, do pisma procesowego należy dołączyć jego odpisy i odpisy załączników dla doręczenia ich uczestniczącym w sprawie osobom, a ponadto, jeżeli w sądzie nie złożono załączników w oryginale, po jednym odpisie każdego załącznika do akt sądowych. Z tych przepisów wyraźnie wynika, że załącznik jest pojęciem odrębnym od pisma procesowego.

(postanowienie SN z 6.11.2014 r., II CZ 72/14, Legalis)

7.13. Odpis pozwu wraz z załącznikami

Odpis pisma procesowego doręczany jest przeciwnikowi procesowemu w ilości odpowiadającej liczbie podmiotów biorących udział w postępowaniu. Odpis musi być zgodny z oryginałem, przy czym nie ma znaczenia, czy jest to kopia maszynowa, kserokopia czy wydruk komputerowy. Odpis pisma procesowego nie musi być podpisany ani poświadczony za zgodność z oryginałem przez stronę, jej przedstawiciela lub pełnomocnika procesowego[93].

Inaczej przedstawia się sytuacja z załącznikami do odpisu pisma niebędącymi oryginałami, a składanymi przez profesjonalnego pełnomocnika. Zgodnie bowiem z dyspozycją art. 129 § 2 KPC powinny być przez niego poświadczone za zgodność z oryginałem. Poświadczenie zgodności z oryginałem przez występującego w sprawie pełnomocnika strony będącego adwokatem, radcą prawnym, rzecznikiem patentowym lub radcą Prokuratorii Generalnej Rezczypospolitej Polskiej ma charakter dokumentu urzędowego.

Orzecznictwo:

Wymogi odpisów pisma procesowego

Odnosząc się do treści art. 128 § 1 KPC, odpisy pisma procesowego nie muszą być podpisane ani poświadczone za zgodność z oryginałem przez stronę, jej przedstawiciela lub pełnomocnika procesowego. Według stanowiska Sądu Najwyższego (postanowienie z 18.10.2002 r., V CKN 1830/00), jeżeli do pisma procesowego należy dołączyć odpisy (art. 128 KPC), które tylko podlegają doręczeniu innym stronom (art. 140 KPC), to przewidzianego w art. 126 § 1 pkt 4 KPC wymagania podpisania pisma procesowego nie można odnieść do jego odpisów, ponieważ oznaczałoby to zastąpienie nakazu wniesienia pisma procesowego z odpowiednią liczbą odpisów, nakazem wniesienia pisma procesowego w odpowiedniej liczbie egzemplarzy. Z chwilą podpisania, bez odmiennego zastrzeżenia, odpis traci swój dotychczasowy charakter i staje się kolejnym egzemplarzem oryginału.

(wyrok SO w Warszawie z 23.2.2018 r., XX GC 62/17, Legalis)

Dowolność formy sporządzenia odpisu pisma procesowego

Konstytutywną cechą odpisu pisma procesowego jest zgodność jego treści z treścią oryginału zaś bez znaczenia jest technika wykonania tego kolejnego egzemplarza.

(postanowienie SA w Katowicach z 8.9.2015 r., I ACz 802/15, Legalis)

Niedołączenie do pisma procesowego wymaganej liczby odpisów − uzupełnianie braków

Niedołączenie do pisma procesowego odpisów w liczbie wymaganej stanowi brak formalny, podlegający usunięciu przez wnoszącego pismo zgodnie z przepisami art. 130, art. 370, art. 373 lub art. 398[6] KPC, pod sankcją w nich określoną. Termin wyznaczony do usunięcia braku formalnego pisma jest niezachowany, jeżeli strona w zakreślonym terminie w ogóle nie podjęła czynności uzupełniającej lub wprawdzie ją podjęła, ale mimo to brak nie został w całości uzupełniony.

(postanowienie SN z 8.7.2014 r., I UZ 4/14, Legalis)

7.13.1. Pełnomocnictwo wraz z opłatą skarbową

Do pozwu sporządzanego przez zawodowego pełnomocnika powinno się załączyć oryginał lub poświadczaną za zgodność jego kopię. Artykuł 89 § 1 KPC statuuje wymóg pisemności pełnomocnictwa procesowego. Ponadto, z treści samego pełnomocnictwa musi wyraźnie wynikać, kto go udzielił oraz w jakiej sprawie. Zakres pełnomocnictwa będzie zależny od woli samego mocodawcy, ustawodawca natomiast przewidział w tym rozdziale trzy rodzaje pełnomocnictw:

1) ogólne;

2) rodzajowe, oraz

3) do poszczególnej czynności.

Jeśli pełnomocnik nie załączył do pozwu dokumentu pełnomocnictwa, zostanie wezwany do usunięcia tego braku formalnego w trybie art. 130 KPC. O uzupełnieniu lub nieuzupełnieniu braku pełnomocnictwa decyduje treść dokumentu pełnomocnictwa, a nie data jego wystawienia[94]. Ten brak może być jednak usunięty potwierdzeniem strony dokonanych przez niego czynności w terminie wyznaczonym przez sąd[95].

Należy podkreślić, że ustanowienie adwokata lub radcy prawnego dla strony zwolnionej od ponoszenia kosztów sądowych jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego do prowadzenia danej sprawy.

Do dokumentu pełnomocnictwa należy dołączyć dowód uiszczenia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa zgodnie z art. 1 ust. 1 ustawy z 16.11.2006 r. o opłacie skarbowej[96]. Opłacie skarbowej podlega złożenie dokumentu stwierdzającego udzielenie pełnomocnictwa lub prokury albo jego odpisu, wypisu lub kopii – w sprawie z zakresu administracji publicznej lub w postępowaniu sądowym. Opłata skarbowa wynosi 17 zł. Brak uiszczenia opłaty skarbowej od pełnomocnictwa nie stanowi braku formalnego, sąd nie może bowiem odmówić dopuszczenia do udziału w sprawie pełnomocnika, który nie opłacił pełnomocnictwa należną opłatą skarbową.

Organem podatkowym właściwym w sprawach opłaty skarbowej jest wójt (burmistrz, prezydent miasta) właściwy ze względu na miejsce złożenia dokumentu – zgodnie z właściwością miejscową sądu, np. jeśli pozew wnoszony jest do Sądu Rejonowego w Gliwicach, opłatę skarbową od pełnomocnictwa należy uiścić na rachunek Urzędu Miejskiego w Gliwicach.

Do pozwu należy załączyć również odpis pełnomocnictwa dla strony przeciwnej[97].

Orzecznictwo:

Skuteczne załączenie pełnomocnictwa do pisma procesowego

Warunek formalny w postaci załączenia do pisma (odwołania) pełnomocnictwa może być spełniony tylko w razie załączenia takiego dokumentu, z którego wynika skuteczne umocowanie osoby podającej się za pełnomocnika do występowania w imieniu mocodawcy w danej sprawie. Tylko złożenie takiego dokumentu pełnomocnictwa może być uczynione jako dochowanie warunku formalnego pozwu z art. 126 § 3 KPC i wyklucza zastosowanie art. 130 § 1 KPC. Nie wystarczy natomiast złożenie pełnomocnictwa np. podpisanego przez inną osobę niż mocodawca, a nieuprawnioną do działania w jego imieniu.

(postanowienie SA w Gdańsku z 26.10.2011 r., III AUz 246/11, Legalis)

Obowiązek dołączenia odpisu dokumentu pełnomocnictwa dla strony przeciwnej

Obowiązek dołączenia odpisu dokumentu pełnomocnictwa dla strony przeciwnej wynika obecnie wprost z art. 89 § 1 KPC i ciąży na pełnomocniku reprezentującym stronę, w imieniu której podejmuje on pierwszą czynność procesową w sprawie. Dokument pełnomocnictwa procesowego złożony wraz z pismem procesowym stanowić będzie jego załącznik, podlegający doręczeniu w odpisach odpowiadających liczbie uczestniczących w sprawie osób (art. 128 KPC).

(postanowienie SA w Katowicach z 9.1.2013 r., V ACz 1092/12, Legalis)

7.13.2. Opłata od pozwu

Pozew jako pismo procesowe podlega opłacie sądowej na zasadzie art. 3 ust. 2 pkt 1 KSCU. Przewiduje się trzy rodzaje opłat:

1) stała;

2) stosunkowa i

3) podstawowa.

Opłatę stałą pobiera się w sprawach o prawa niemajątkowe oraz we wskazanych w ustawie niektórych sprawach o prawa majątkowe, w wysokości jednakowej, niezależnie od wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. Opłata stała nie może być niższa niż 30 zł i wyższa niż 10 000 zł (art. 12 KSCU). Zgodnie ze znowelizowanym brzmieniem KSCU, w sprawach o prawa majątkowe do 20 000 zł pobiera się od pisma opłatę stałą ustaloną według wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia. Ponadto, opłata stała jest pobierana w sprawach rodzinnych np. rozwód i wynosi 600 zł (art. 26 ust. 1 pkt 1 KSCU), o unieważnienie małżeństwa (200 zł – art. 27 pkt 2 KSCU).

Opłata stosunkowa uregulowana jest w art. 13 KSCU. Zgodnie z § 2 tego artykułu, w sprawach o prawa majątkowe przy wartości przedmiotu sporu lub wartości przedmiotu zaskarżenia ponad 20 000 zł pobiera się od pisma opłatę stosunkową wynoszącą 5% tej wartości, nie więcej jednak niż 200 000 zł.

Natomiast opłata podstawowa pobierana jest w sprawach, w których przepisy nie przewidują opłaty stałej, stosunkowej lub tymczasowej (art. 14 KSCU).

W sprawach rodzinnych o charakterze niemajątkowym najczęściej występuje opłata stała, natomiast w sprawach rodzinnych o charakterze majątkowym – opłata stosunkowa. Podstawę do jej obliczenia stanowi wartość przedmiotu sporu, którą stosownie do art. 126^1 § 3 KPC zaokrągla się w górę do pełnego złotego. Podobnie końcówkę opłaty zaokrągla się w górę do pełnego złotego (art. 21 KSCU).

Opłatę od pozwu należy uiścić przy wniesieniu go do sądu. Zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych z 21.3.2016 r.[98] opłaty sądowe w sprawach cywilnych uiszcza się w formie bezgotówkowej na rachunek bieżący dochodów właściwego sądu albo w formie wpłaty gotówkowej, bezpośrednio w kasie sądu lub w formie elektronicznych znaków opłaty sądowej, generowanych w systemie teleinformatycznym Ministerstwa Sprawiedliwości obsługującym znaki opłaty sądowej. Uiszczający opłatę sądową znakami opłaty sądowej jednorazowo może w danej sprawie wykorzystać nie więcej niż 10 znaków opłaty sądowej (§ 8 ust. 3 rozporządzenia).

Jeśli opłata od pozwu została dokonana przelewem na rachunek bankowy sądu, potwierdzenie przelewu należy dołączyć do pozwu, mając na uwadze brzmienie art. 130^2 § 1 KPC pismo wniesione przez adwokata lub radcę prawnego, które nie zostało należycie opłacone, przewodniczący zwraca bez wezwania o uiszczenie opłaty, jeżeli pismo podlega opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej obliczonej od wskazanej przez stronę wartości przedmiotu sporu. Jednakże, jeżeli strona w terminie tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie pisma uiści brakującą opłatę we właściwej wysokości, pismo wywołuje skutek od daty pierwotnego wniesienia. Skutek taki nie następuje w razie kolejnego zwrotu pisma z tej samej przyczyny (art. 130^2 § 2 KPC)[99].

W przypadku dokonania opłaty w elektronicznych znakach opłaty sądowej, należy je nakleić na egzemplarzu pozwu przeznaczonym dla sądu.

Orzecznictwo:

Data uiszczenia opłaty sądowej w postaci wpłaty gotówkowej w placówce świadczącej usługi płatnicze

Datą uiszczenia opłaty sądowej na rachunek bankowy sądu wnoszonej w postaci wpłaty gotówkowej w placówce świadczącej usługi płatnicze na podstawie ustawy z 19.8.2011 r. o usługach płatniczych (t.j. Dz.U. z 2017 r., poz. 2003 ze zm.) jest data przyjęcia wpłaty przez tę placówkę.

(postanowienie SN z 18.12.2018 r., IV CZ 68/18, Legalis)

Błędne jest uznanie zażalenia na postanowienie za nieopłacone i z tego powodu odrzucone, podczas gdy nie został rozpoznany wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych od tego zażalenia, wniesiony wraz z zażaleniem.

(postanowienie SN z 23.3.2018 r., I CZ 31/18, Legalis)

Ustalony sposób wnoszenia opłat od pism procesowych

Wniesienie opłat od pisma procesowego może być dokonane jedynie przy zastosowaniu jednego ze sposobów przewidzianych rozporządzeniem Ministra Sprawiedliwości z 31.1.2006 r. w sprawie sposobu uiszczania opłat sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 27, poz. 199). Nie obejmuje ono możliwości zaliczenia na poczet wymaganej opłaty wcześniej wniesionych sum.

(postanowienie SN z 22.4.2010 r., II CZ 20/10, Legalis)

7.13.3. Dokumenty powołane w pozwie

Autor pozwu ma obowiązek załączyć do niego oryginały lub poświadczone za zgodność z oryginałem kopie dokumentów wymienionych w pozwie np. umowy, faktury, decyzje organów administracyjnych itd. Dotyczy to zarówno dokumentów urzędowych, jak i prywatnych, o ile zostały przywołane przez autora pozwu.

Pamiętać należy, że strona obowiązana jest do załączenia oryginałów dokumentów lub ich poświadczonych odpisów. Każdy dokument stanowiący załącznik do pozwu powinien być z osobna poświadczony za zgodność z oryginałem.

Do każdego odpisu pisma należy dołączyć również odpisy załączników. W sprawach, w których prokurator, Rzecznik Praw Obywatela, Rzecznik Praw Dziecka, Rzecznik Praw Pacjenta, organizacje pozarządowe, inspektor pracy oraz powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów wytoczyły powództwo na rzecz oznaczonej osoby, jak również w tych sprawach, w których udział prokuratora jest obowiązkowy, strony, składając pisma procesowe, obowiązane są składać je w odpisach w ilości odpowiadającej liczbie uczestników postępowania z uwzględnieniem wskazanych wyżej podmiotów[100]. Niedołączenie załączników, odpisu pisma wraz z załącznikami uchybia formalnemu wymogowi kompletności pisma procesowego[101]. Tak również w wypadku niedołączenia wymaganej liczby załączników i odpisów[102].

Orzecznictwo:

Niedołączenie do pisma procesowego wymaganej liczby odpisów – uzupełnianie braków

Niedołączenie do pisma procesowego odpisów w liczbie wymaganej stanowi brak formalny, podlegający usunięciu przez wnoszącego pismo zgodnie z przepisami art. 130, art. 370, art. 373 lub art. 398[6] KPC, pod sankcją w nich określoną. Termin wyznaczony do usunięcia braku formalnego pisma jest niezachowany, jeżeli strona w zakreślonym terminie w ogóle nie podjęła czynności uzupełniającej lub wprawdzie ją podjęła, ale mimo to brak nie został w całości uzupełniony.

(postanowienie SN z 8.7.2014 r., I UZ 4/14, Legalis)

Wartość dowodowa dokumentów bez potwierdzeń za zgodność z oryginałem; system informatyczny jako utwór w rozumieniu prawa autorskiego

1. Nie można odmówić wartości dowodowej złożonym dowodom tylko przez sam fakt nieumieszczenia na dokumentach potwierdzeń za zgodność z oryginałem. Należy bowiem pamiętać, że strona winna podnosić konkretne zarzuty dotyczące faktów istotnych dla wyniku sprawy i wskazywać z czym się nie zgadza. Jeżeli strona nie zgadza się z konkretnymi okolicznościami winna podać co zarzuca. Okoliczność niepotwierdzenia dokumentów za zgodność z oryginałem może być wówczas metodą dowodzenia określonych faktów, np. przez wskazanie, że określone zdarzenie kształtuje się odmiennie niż wskazuje na to strona przeciwna, a złożony przez nią dowód (niepotwierdzony za zgodność z oryginałem) jako przerobiony, podrobiony lub poświadczający nieprawdę nie może być środkiem dowodowym wiarygodnie obrazującym to zdarzenie.

2. Wykonanie systemu informatycznego jest pracą polegającą na wykonaniu utworu w rozumieniu art. 1 ustawy z 4.2.1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych (t.j. Dz.U. z 2006 r. Nr 90, poz. 631).

(wyrok SA we Wrocławiu z 28.8.2013 r., I ACa 796/13, Legalis)

Konsekwencje złożenia pisma procesowego bez załączników i skutki braku wyszczególnienia załączników w piśmie procesowym

Złożenie sprzeciwu bez odpisów załączników uniemożliwia doręczenie ich osobom uprawnionym, a w konsekwencji tamuje bieg sprzeciwu. Z kolei obowiązek wymienienia załączników nałożony na stronę w art. 126 § 1 pkt 5 KPC, przybierający najczęściej postać numerycznego ich zestawienia na końcu pisma, ma przede wszystkim na celu usprawnienie kontroli sądu w zakresie badania formalnych wymogów pism procesowych i umożliwia wykrycie ewentualnych braków w tym zakresie. Niewątpliwie pozwala również na sprawniejsze poruszanie się w dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy osobom biorącym udział w postępowaniu, w tym stronom do których pisma procesowe są kierowane. Niemniej nie można uznać, że brak wyszczególnienia załączników w piśmie procesowym, będzie w każdym przypadku skutkował negatywnymi dla strony konsekwencjami procesowymi (zwrot pisma lub jego odrzucenie) gdy nie zawsze uniemożliwi on nadanie pismu prawidłowego biegu (art. 130 § 1 KPC).

(postanowienie SA w Katowicach z 21.11.2012 r., V ACz 946/12, Legalis)

7.13.4. Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania

Jeżeli powód złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na zasadzie art. 102 KSCU, powinien załączyć do pozwu oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach na urzędowym formularzu. Brak załączenia oświadczenia stanowić będzie brak formalny podlegający uzupełnieniu w trybie art. 130 KPC.

Orzecznictwo:

Obowiązek uiszczenia opłaty sądowej po doręczeniu adwokatowi orzeczenia odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych

Przepis art. 112 ust. 3 ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 1025 ze zm.) zawiera regulację szczególną, wyłączającą możliwość wdrożenia postępowania naprawczego określonego w art. 130 § 1 KPC. Oznacza to, że doręczenie adwokatowi orzeczenia sądu odmawiającego zwolnienia od kosztów sądowych jest zdarzeniem aktualizującym jego obowiązek samodzielnego obliczenia i uiszczenia należnej opłaty w terminie wynikającym z art. 112 ust. 3 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Konsekwencją niedopełnienia tego obowiązku w terminie jest odrzucenie wniesionego środka zaskarżenia.

(postanowienie SN z 28.1.2016 r., I CZ 108/15, Legalis)

Oświadczenie o stanie majątkowym

Wymogiem art. 102 ust. 2 ustawy z 28.7.2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (t.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 300) jest, aby oświadczenie pochodziło osobiście od strony. Z obowiązkiem tym sprzężono możliwość odebrania od strony przez sąd przyrzeczenia (art. 102 ust. 3 ustawy). Nie ma natomiast możliwości zastąpienia go oświadczeniem pełnomocnika.

(postanowienie SA w Poznaniu z 11.10.2017 r., I ACz 1275/17, Legalis)

Oświadczenie o stanie majątkowym strony jako konieczny element wniosku o zwolnienie jej od kosztów sądowych

Oświadczenie o stanie majątkowym strony, stanowiące środek dowodowy, za pomocą którego strona ma wykazać zasadność wniosku o zwolnienie jej od kosztów sadowych, musi być złożone osobiście przez tę stronę, a nie przez działającego w jej imieniu pełnomocnika procesowego.

(postanowienie SN z 19.1.2017 r., II CZ 141/16, Legalis)

1 D. Wetoszka, Pozwy z prawa cywilnego na przykładach i wzorach, Warszawa 2019, s. 1.

2 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1878.

3 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 2277.

4 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2224.

5 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 1919.

6 T.j. Dz.U. z 2016 r. poz. 10.

7 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 969.

8 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 852.

9 A. Góra-Błaszczykowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Legalis, komentarz do art. 1, uwaga 16.

10 T. Ereciński, [w:] System PrProc, t. 2, Warszawa 1987, s. 486.

11 B. Walaszek, Ustalenie ojcostwa małżeńskiego w polskim prawie rodzinnym, w prawie międzynarodowym prywatnym i procesowym, Kraków 1962, s. 150 i n.

12 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 6.

13 E. Marszałkowska-Krześ, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks, komentarz do art. 425, Nb 8; I. Koper, [w:] H. Dolecki (red.), T. Wiśniewski, Kodeks, komentarz do art. 20–22.

14 A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016, komentarz do art. 425, uwaga 6.

15 T.j. Dz.U. z 2018 r. poz. 2224.

16 A. Zieliński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2017, komentarz do art. 425, uwaga 5.

17 Wyr. SN z 22.10.1999 r., III CKN 386/98, Legalis.

18 H. Haak, A. Haak-Trzyskawska, Pisma procesowe w sprawach rodzinnych, Warszawa 2019, s. 171.

19 J. Panowicz-Lipska, Skutki prawne separacji faktycznej, Poznań 1991, s. 25–26, 31–38.

20K. Osajda, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2019, komentarz do art. 61^1, uwaga 1.

21 J. Panowicz-Lipska, [w:] System PrPryw, t. 11, Warszawa 2014, s. 877, Nb 3.

22 H. Haak, A. Haak-Trzyskawska, Pisma procesowe..., s. 205–206.

23 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 6.

24 Dz.U. z 1999 r. Nr 97, poz. 888.

25 H. Haak, A. Haak-Trzuskawska, Pokrewieństwo i powinowactwo (pochodzenie dziecka, stosunki między rodzicami a dziećmi, przysposobienie). Komentarz do art. 61(7)–127 KRO oraz związanych z nimi regulacji KPC (art. 453–458, 579–589), Warszawa 2019, komentarz do art. 72.

26 J. Ignatowicz, [w:] B. Dobrzański, J. Ignatowicz, Komentarz KRO, Warszawa 1975, s. 399.

27 K. Osajda, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2019, komentarz do art. 72, uwaga 4–7.

28 Wyr. WSA w Warszawie z 13.5.2004 r., II SA/Wa 77/04, Legalis.

29 K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2018, komentarz do art. 62, uwaga 26.

30 K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny..., komentarz do art. 62, uwaga 26.

31K. Gromek, Komentarz KRO, Warszawa 2016, s. 677.

32 K. Pietrzykowski, [w:] K. Pietrzykowski, Komentarz KRO, Warszawa 2015, s. 702–703.

33 Wyr. SN z 16.6.1981 r., IV CR 180/81, Legalis.

34 J. Gajda, [w:] K. Pietrzykowski, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz, Warszawa 2018, komentarz do art. 125, uwaga 13.

35 H. Haak, A. Haak-Trzyskawska, Pisma procesowe..., s. 335.

36 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 52.

37 Dz.U. z 2017 r. poz. 1206.

38 Dz.U. z 1995 r. poz. 528 i 529 oraz z 1999 r. poz. 1085.

39 A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2012, komentarz do art. 87, uwaga 9.

40 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1513.

41 T.j. Dz.U. z 2020 r. poz. 75.

42 A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Kodeks postępowania..., komentarz do art. 87, uwaga 22.

43 Por. post. SN z 3.4.1996 r., III ARN 82/95, Legalis.

44 A. Góra-Błaszczykowska, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Art. 1−729, Warszawa 2015, komentarz do art. 87, uwaga 18.

45 S. Jaworski, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz do zmian, Warszawa 2019, s. 77.

46 Z. Resich, Istota procesu cywilnego, Warszawa 1975, s. 28; W. Broniewicz, Pozew i powództwo (analiza pojęć), PiP 1976, z. 1–2, s. 180.

47 Wyr. SN z 11.12.2009 r., V CSK 180/09, Legalis.

48 Wyr. SN z 23.2.1999 r., I CKN 252/98, Legalis.

49 Dz.U. z 2019 r. poz. 785.

50 A. Zieliński, K. Flaga-Gieruszyńska, Kodeks postępowania ..., komentarz do art. 200, uwaga 1.

51 Post. SA we Wrocławiu z 23.2.2012 r., I ACa 195/12, Legalis.

52 E. Rudkowska-Ząbczyk, Pisemne czynności procesowe w postępowaniu cywilnym, Warszawa 2008, s. 60–64, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2019, komentarz do art. 126, uwaga 7.

53 Wyr. SN z 13.6.1980 r., IV CR 182/80, Legalis.

54 H. Pietrzkowski, Czynności procesowe zawodowego pełnomocnika w sprawach cywilnych, Warszawa 2011, s. 120.

55 Post. SN z 13.12.1965 r., III PR 64/65, Legalis.

56 W. Broniewicz, Warunki uwzględnienia powództwa, s. 32.

57 A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do art. 1–366, Warszawa 2016, komentarz do art. 187, uwaga C 1−4.

58 A. Marciniak, K. Piasecki (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do art. 1–366, Warszawa 2016, komentarz do art. 187, uwaga 21.

59 W. Siedlecki, Orzeczenie konstytutywne w postępowaniu cywilnym, [w:] Księga pamiątkowa ku czci K. Stefki, Warszawa–Wrocław 1967, s. 301; K. Korzan, Orzeczenie konstytutywne w postępowaniu cywilnym, Warszawa 1972, s. 19.

60 A. Cempura, A. Kasolik, Metodyka sporządzania pism procesowych w sprawach karnych, cywilnych, gospodarczych i administracyjnych, Warszawa 2016, s. 202.

61 K. Flaga-Gieruszyńska (red.), Postępowanie w sprawach gospodarczych. Komentarz do wybranych przepisów KPC, Warszawa 2014, komentarz do art. 187, uwaga 1.

62 Wyr. SN z 11.12.2009 r., V CSK 180/09, Legalis.

63 M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Art. 1–505(38), Lex/el. 2015.

64 Wyr. SN z 23.2.1999 r., I CKN 252/98, Legalis.

65 E. Marszałkowska-Krześ, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks, komentarz do art. 187, uwaga 20.

66 M. Manowska (red.), Kodeks postępowania cywilnego...

67 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 35.

68 K. Kołakowski, Dowodzenie w procesie cywilnym. Komentarz do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego uwzględniający nowelizację z 2000 r., Warszawa 2000, s. 44, [w:] E. Marszałkowska-Krześ (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016, komentarz do art. 126, uwaga 18.

69 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 36.

70 A. Cempura, A. Kasolik, Metodyka sporządzania..., s. 211.

71 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 37.

72Zob. post. SA w Rzeszowie z 26.7.2013 r., I Acz 483/13, Legalis.

73 T.j. Dz.U z 2015 r. poz. 574.

74 Uchw. SN (7) z 5.6.2008 r., III CZP 147/07, Legalis.

75 Post. SN z 15.11.1967 r., III PRN 73/67, Legalis.

76 Post. SA w Poznaniu z 6.5.2013 r., I ACz 766/13, Legalis.

77 Uzas. post. SN z 26.2.1969 r., II CZ 6/69, Legalis.

78 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 47.

79 T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom II. Postępowanie rozpoznawcze, Lex/el. 2016.

80 Post. SN z 29.8.1969 r., I CZ 81/69, Legalis.

81 Wyr. SN z 23.9.1997 r., I CKU 117/97, Legalis.

82 Post. SN z 25.4.1966 r., II CZ 34/66, Legalis.

83 Wyr. SN z 26.9.1997 r., II CKU 82/97, Legalis.

84 Wyr. SN z 16.12.1994 r., I PRN 33/94, Legalis.

85 E. Marszałkowska-Krześ, Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz, Warszawa 2016, komentarz do art. 333, uwagi 12–14.

86 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 51.

87 Por. post. SN z 17.4.1967 r., II PZ 22/67, Legalis.

88 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 162.

89 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 700.

90 Post. SA w Katowicach z 21.11.2012 r., V ACz 946/12, Legalis.

91 Post. SA w Krakowie z 20.12.2012 r., I ACz 2007/12, Legalis.

92 A. Marciniak, K. Piasecki, (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Tom I. Komentarz do art. 1–366, Warszawa 2016, komentarz do art. 126, uwaga 10.

93 Wyr. SA w Poznaniu z 7.9.2006 r., I ACa 396/06, Legalis.

94 Post. SN z 10.7.2014 r., I CZ 47/14, Legalis.

95 Uchw. SN (7) z 23.1.2009 r., III CZP 118/08, Legalis.

96 T.j. Dz.U. z 2019 r. poz. 1000.

97 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 57.

98 Dz.U. z 2016 r. poz. 408.

99 D. Wetoszka, Pozwy…, s. 58.

100 Post. SN z 20.1.1967 r., I CZ 149/66, Legalis.

101 Post. SO w Szczecinie z 8.5.2013 r., VIII GZ 293/12, Legalis.

102 Post. SN z 16.4.2009 r., I CZ 16/09, Legalis.

Table of Contents

Wstęp

Wykaz skrótów

Rozdział I. Wymogi formalne pisma procesowego w sprawach rodzinnych

1. Sprawy rodzinne

2. Tryb postępowania w sprawach rodzinnych

2.1. Tryb procesowy

2.1.1. Postępowanie w sprawach małżeńskich

2.1.1.1. Postępowanie w sprawie o unieważnienie małżeństwa

2.1.1.2. Postępowanie o ustalenie istnienia/nieistnienia małżeństwa

2.1.1.3. Postępowanie o rozwód

2.1.1.4. Postępowanie w sprawie o separację na żądanie jednego z małżonków

2.1.2. Postępowanie w sprawach ze stosunków między rodzicami a dziećmi

2.1.2.1. Postępowanie w sprawie o ustalenie macierzyństwa

2.1.2.2. Postępowanie w sprawie o ustalenie ojcostwa

2.1.2.3. Postępowanie w sprawie o zaprzeczenie macierzyństwa

2.1.2.4. Postępowanie w sprawie o zaprzeczenie ojcostwa

2.1.2.5. Postępowanie w sprawie o ustalenie bezskuteczności uznania ojcostwa

2.1.2.6. Postępowanie w sprawie o rozwiązanie przysposobienia

3. Właściwość sądu

4. Strony postępowania

4.1. Prokurator

5. Pełnomocnicy

5.1. Adwokaci i radcowie prawni

5.2. Osoba sprawująca zarząd majątkiem lub interesami strony

5.3. Współuczestnik sporu, małżonek, rodzeństwo, zstępni lub wstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia

5.4. Kurator

6. Wymogi formalne pisma procesowego

7. Pozew

7.1. Elementy pozwu

7.2. Oznaczenie sądu

7.3. Określenie stron postępowania i ich pełnomocników

7.4. Wartość przedmiotu sporu

7.5. Oznaczenie rodzaju pisma i przedmiotu sporu

7.6. Dokładnie określone żądanie

7.7. Wskazanie faktów, na których powód opiera swoje żądanie, a w miarę potrzeby uzasadniających również właściwość sądu

7.8. Dowody na poparcie wskazanych faktów

7.9. Informacja czy strony podjęły próbę mediacji lub innego pozasądowego sposobu rozwiązania sporu, a w przypadku gdy takich prób nie podjęto, wyjaśnienie przyczyn ich niepodjęcia

7.10. Fakultatywne elementy pozwu

7.10.1. Wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

7.10.2. Wniosek o ustanowienie pełnomocnika z urzędu

7.10.3. Wniosek o zabezpieczenie powództwa

7.10.4. Wniosek o zabezpieczenie dowodu

7.10.5. Wniosek o ustanowienie kuratora dla pozwanego, którego miejsce pobytu jest nieznane

7.10.6. Wniosek o nadanie wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalności

7.10.7. Wniosek o rozpoznanie sprawy pod nieobecność powoda

7.11. Podpis strony albo jej przedstawiciela ustawowego lub pełnomocnika

7.12. Wymienienie załączników

7.13. Odpis pozwu wraz z załącznikami

7.13.1. Pełnomocnictwo wraz z opłatą skarbową

7.13.2. Opłata od pozwu

7.13.3. Dokumenty powołane w pozwie

7.13.4. Oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania