Spis treści

1. Wstęp

2. Część pierwsza

1. Rozdział 1. Stresemann balansuje pomiędzy Wschodem i Zachodem

2. Rozdział 2. Rykow proponuje Niemcom antyzachodni sojusz

3. Rozdział 3. Cziczerin proponuje Skrzyńskiemu pakt

Recenzenci: dr hab. Sławomir Cenckiewicz, dr hab. Dariusz Makiłła, dr hab. Bogdan Musiał

Redaktor prowadzący: Bogusław Kubisz Redaktor merytoryczny: Jacek Biernacki Korekta: Mirosława Kostrzyńska

Projekt okładki i stron tytułowych: Justyna Kopecka

Ilustracje na okładce: Narodowe Archiwym Cyfrowe, Wikimedia Commons
Źródła ilustracji: Narodowe Archiwum Cyfrowe, archiwum Bellony, Wikimedia Commons, zbiory autora

Copyright © for this edition by Dressler Dublin sp. z o.o., 2021
Copyright © for this edition by Fundacja Historia i Kultura, 2021
Copyright © by Krzysztof Rak, 2021

Wydawcy
Wydawnictwo Bellona
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel. +48 22 620 42 91
www.bellona.pl

Fundacja Historia i Kultura
ul. Hankiewicza 2
02-103 Warszawa
tel: +48 22 457 04 10
e-mail: fundacja@historiaikultura.pl
www.historiaikultura.pl

Wyłączny dystrybutor
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (+ 48 22) 733 50 31/32
e-mail: dystrybucja@dressler.com.pl
www.dressler.com.pl

ISBN 978-83-11-16130-6

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Kochanemu
Bogu

Wstęp

Minister Józef Beck starannie przygotowywał się do tego spotkania. W imieniu marszałka miał zaproponować wysłannikowi Józefa Stalina sojusz militarny, będący zwieńczeniem koronko-wej gry, jaką od kilku miesięcy Piłsudski prowadził z sowieckim dyktatorem.

Rozmówcą ministra był niewysoki, łysiejący mężczyzna, który sprawiał niechlujne wrażenie. Wpatrywał się w Becka czarnymi, błyszczącymi oczami, które wyrażały jego dwie podstawowe cechy: niepozbawioną humoru złośliwość i piekielną inteligencję. Tym razem Karol Radek siedział cicho i starał się zapamiętać każde słowo, aby dokładnie przekazać je gospodarzowi Kremla.

Beck, który miał zwyczaj wyrażania się mętnie i dwuznacznie, tym razem mówił tak, aby nie powstały wątpliwości co do intencji marszałka. Najpierw przedstawił ocenę sytuacji międzynarodowej. Twierdził, że Niemcy chcą, by Polacy poszli wraz z nimi na wojnę przeciwko Sowietom. Piłsudski przeniknął jednak prawdziwe intencje Hitlera. Wódz III Rzeszy miał zamiar przekonać marszałka do wspólnej krucjaty na wschodzie, po to, aby zaraz po niej wyrównać rachunki z Polakami. Nikt w Warszawie nie da się nabrać na tego rodzaju sztuczki. Minister był zdania, że wojna w Europie jest nieunikniona, ale nie wiadomo, kiedy się zacznie. Hitler będzie gotowy dopiero za 2–3 lata, ale być może do wybuchu dojdzie szybciej i konflikt rozpocznie się na Dalekim Wschodzie lub na Bałkanach. W tym momencie Beck z naciskiem stwierdził, że bardzo obawia się starcia pomiędzy Japonią i ZSRR, do którego z pewnością włączą się Niemcy.

Minister, patrząc w oczy Radka zapewnił, że Polska nie da się sprowokować i nie wejdzie w żaden sojusz z III Rzeszą. Powiedział, że ma świadomość, że przez to wystawi się w przyszłości na atak Hitlera, a być może będzie nawet jego pierwszym celem. Zapewnił, że Polska drogo sprzeda swoją skórę i będzie się bić o Pomorze Gdańskie, które Niemcy w pierwszej kolejności będą starały się jej odebrać. Wyznał z pewną dozą konfidencjonalności, że nie liczy na pomoc Francji i boi się, że ta będzie chciała sprzedać Polskę Niemcom.

Po tym wprowadzeniu minister przeszedł do sedna sprawy i złożył ofertę sojuszu antyniemieckiego:

– Jeśli ZSRR pomoże Polsce w obronie Pomorza Gdańskiego, to Polacy staną na drodze Niemców, prących do Leningradu. Należy stworzyć iunctim Pomorze–Leningrad!

Zaskoczony takim obrotem sprawy Radek nie śmiał skomentować tej propozycji; natychmiast po wyjściu od ministra ręcznie spisał jego słowa na naprędce wyrwanych z notatnika kilku kartkach w kratkę. Zapiski te przekazał specjalnemu kurierowi, który miał jak najszybciej dostarczyć je na Kreml.

***

Tajne spotkanie ministra spraw zagranicznych Józefa Becka z Karolem Radkiem, publicystą „Izwiestii” i dyrektorem Biura Informacji Międzynarodowej przy KC WKP(b), odbyło się w Warszawie, zapewne w jakimś ustronnym i spokojnym miejscu, na początku drugiej dekady lipca 1933 roku. Przez dziesiątki lat wiedza na jego temat ukryta była w zamkniętych na cztery spusty archiwach Kremla. Notatka dokumentująca przebieg tego spotkania znana jest już od niemal dziesięciolecia. Po jej przeczytaniu nie dało mi spokoju pytanie, jak doszło do tego, że w lipcu 1933 roku Piłsudski zaproponował Stalinowi sojusz wymierzony przeciwko Hitlerowi. Efektem moich rozważań na ten temat jest niniejsza książka.

W pierwotnym zamierzeniu miała ona być monografią polskiej polityki zagranicznej roku 1933. Szybko jednak okazało się, że odpowiedź na postawione wyżej pytanie wymaga znacznego cofnięcia się w czasie i podjęcia badań nad specyficznym zagadnieniem, jakim były stosunki polsko-sowiecko-niemieckie; specyficznym, bo wymagającym przyjęcia logiki stosunków trójstronnych, a nie dwustronnych.

Badania doprowadziły mnie do wniosku, że aby zrozumieć interakcje zachodzące pomiędzy Piłsudskim, Stalinem i Hitlerem, należy cofnąć się do przełomu 1924 i 1925 roku, czyli do momentu, w którym doszło do pierwszej znaczącej modyfikacji porządku wersalskiego. Wielka Brytania, a potem Francja, w trakcie negocjacji tzw. paktu bezpieczeństwa wyraziły zgodę, aby dopuścić Niemcy do europejskiego koncertu mocarstw i otworzyły Berlinowi drogę do odbudowy mocarstwowej potęgi. W istotny sposób przekształciły ówczesny porządek europejski, albowiem, przywracając suwerenność Niemiec, zgodziły się na rezygnację z „bezpieczników”, jakie zawarowały sobie w traktacie wersalskim (przede wszystkim kontrola wojskowa nad wschodnimi przyczółkami mostowymi na Renie).

Polityka porozumienia na zachodzie zmieniła stosunki na wschodzie Europy. Rozmowy na temat paktu bezpieczeństwa musiały doprowadzić do redefinicji relacji niemiecko-sowieckich, gdyż groziły Moskwie pogłębieniem izolacji na kontynencie. Związek Sowiecki[1] nie mógł się biernie przyglądać, jak Niemcy tworzą silny wektor zachodni polityki zagranicznej i musiał uczynić to samo, czyli znormalizować swoje stosunki z zachodnimi sąsiadami, przede wszystkim z Polską oraz w miarę możliwości z Francją i Wielką Brytanią. Najpierw jednak próbował storpedować porozumienie Berlina z Londynem i Paryżem. W tym celu w grudniu 1924 roku członek kolegium Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych (LKSZ) Wiktor Kopp zwrócił się do niemieckiego ambasadora w Moskwie Ulricha Brockdorff-Rantzaua z propozycją porozumienia w „kwestii polskiej”, którą w Berlinie zrozumiano jako inicjatywę rozbioru Polski. Niemiecki minister spraw zagranicznych Gustav Stresemann zwlekał jednak z odpowiedzią, więc przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych (premier ZSRR) Aleksiej Rykow podbił stawkę i zaoferował Niemcom militarny sojusz wymierzony przeciwko mocarstwom zachodnim.

Niemcy nie odrzuciły jednak oferty Londynu i Paryża i w październiku 1925 roku podpisały traktaty lokarneńskie, a w następnym roku stały się członkiem Ligi Narodów. Sowieci musieli zadowolić się podpisanym w kwietniu 1926 roku traktatem berlińskim, który gwarantował im neutralność Niemiec w przypadku konfliktu z Zachodem.

Dla Polski okres ten był pasmem wielkich klęsk dyplomatycznych. Parafowane w październiku 1925 roku traktaty lokarneńskie otwierały bowiem drogę do porozumienia Niemiec, otwartego wroga Polski, z Francją, jej głównym sojusznikiem i gwarantem bezpieczeństwa. Nie ulegało wątpliwości, że ostateczna finalizacja tego układu dokona się kosztem Polski, a mianowicie kosztem przyłączenia Pomorza Gdańskiego i Górnego Śląska do Rzeszy. Warszawie groziła więc całkowita izolacja na arenie międzynarodowej, w efekcie której mocarstwa mogły w dogodnym momencie zawrzeć generalne porozumienie polityczne zmieniające europejskie status quo.

Układ Niemiec z mocarstwami zachodnimi był jednak także poważnym ciosem dla Związku Sowieckiego. Na Kremlu obawiano się, że otworzy on możliwość organizacji wielkiej krucjaty wschodniej. Stalin i jego współpracownicy obsesyjnie bali się interwencji mocarstw kapitalistycznych, której celem byłaby likwidacja władzy bolszewików w Rosji. Dlatego bardzo szybko dostrzegli wspólny interes łączący ich z Polakami. W styczniu 1925 roku sowiecki poseł Piotr Wojkow, w rozmowie z polskim ministrem spraw zagranicznych Aleksandrem Skrzyńskim, przedstawił ofertę zawarcia paktu o nieagresji. Warszawa – ufna jednak w dobrą wolę Paryża i Londynu – liczyła, że w trakcie przyszłej konferencji poświęconej sprawie bezpieczeństwa europejskiego uda się jej obronić swoje fundamentalne interesy. Niestety, Skrzyński wrócił z Locarno na tarczy i jakby tego było mało, w ciągu kilku miesięcy poniósł kolejną porażkę, gdyż na niczym spełzły jego próby storpedowania nowego traktatu pomiędzy ZSRR i Niemcami.

Kilka miesięcy później do władzy w Polsce wskutek przewrotu majowego doszedł Józef Piłsudski. Jedną z jego pierwszych decyzji była próba odwrócenia skutków kolejnych klęsk ponoszonych przez Polskę na arenie międzynarodowej i zmiana bardzo niekorzystnej konstelacji międzynarodowej, w jakiej Polska znalazła się wskutek Locarno. Zamiast oczekiwać na dobrą wolę mocarstw zachodnich, próbował ułożyć stosunki z dwoma wrogimi sąsiadami. Zamierzał doprowadzić do zawarcia politycznego porozumienia z Niemcami, które oczyściłoby atmosferę wzajemnych relacji oraz do unormowania, aczkolwiek nie na drodze traktatowej, stosunków ze Związkiem Sowieckim. Jego kalkulacje okazały się płonne, przede wszystkim z tego powodu, że Stresemann nie chciał żadnego politycznego porozumienia z Polską, gdyż uważał, że w ten sposób jedynie wzmocniłby kraj, któremu chciał odebrać strategiczne regiony. Marszałkowi nieco lepiej powiodło się na wschodzie, gdyż doprowadził do normalizacji stosunków z Moskwą, aczkolwiek Sowieci odczuwali silny niedosyt, bo zależało im na pakcie gwarancyjnym lub pakcie o nieagresji.

Po Piłsudskim do ofensywy dyplomatycznej przystąpił Stalin, który na przełomie lat 20. i 30. postanowił dokonać wielkiego przełomu w ZSRR, będącego warunkiem koniecznym do przeprowadzenia dzieła światowej rewolucji i opanowania przez Sowiety kuli ziemskiej. Pod koniec lat 20. gensek rozpoczął jeden z największych eksperymentów społecznych w historii. Forsowna kolektywizacja miała zapewnić środki na industrializację, w efekcie której Sowieci dysponowaliby siłą zbrojną mogącą rozstrzygnąć losy świata w trakcie najbliższego konfliktu powszechnego. Aby zrealizować ten zamiar, Stalin potrzebował kilkuletniego okresu pokoju z państwami leżącymi za zachodnią granicą ZSRR. Gdy okazało się, że jego eksperyment doprowadził do ogromnego kryzysu społeczno-politycznego, zdwoił wysiłki na rzecz uzyskania pokojowych gwarancji ze strony Polski i Francji. W tym celu musiał złamać opór germanofilsko nastawionego Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych. Jego osobiste zaangażowanie w latach 1930–1932 doprowadziło do tego, że Piłsudski w końcu zgodził się na zawarcie paktu o nieagresji.

Umowa ta, jak było do przewidzenia, spowodowała kryzys w stosunkach sowiecko-niemieckich. Jednak Berlinowi na początku lat 30. XX wieku nie zależało na zupełnym zerwaniu z duchem Rapallo, albowiem sowiecka karta nadal ważyła w rozgrywkach z Paryżem i Londynem. Sytuację zmieniło dojście do władzy Hitlera w styczniu 1933 roku. Wódz narodowych socjalistów dokonał reorientacji niemieckiej polityki zagranicznej; ostatecznie zrezygnował z jakichkolwiek prób ożywienia współpracy rapallskiej i przyjął kurs na antysowiecki sojusz z Polską. Piłsudski znalazł się w korzystnej sytuacji, ponieważ po raz pierwszy otworzyła się przed nim możliwość wykorzystania opcji zachodniej, dzięki czemu mógł balansować pomiędzy Stalinem i Hitlerem. W swojej polityce zagranicznej przyjął zasadę niewchodzenia w alians z Niemcami przeciwko ZSRR i odwrotnie. Problem jednak leżał w tym, że zarówno Stalin, jak i Hitler gotowi byli podjąć z nim strategiczną współpracę, tylko pod warunkiem wejścia w ścisły sojusz militarny, który miał być narzędziem w walce o panowanie nad kontynentem. Stalin pierwszy zrozumiał, że nie uda mu się podporządkować Polski i stosunkowo szybko, bo w pierwszych miesiącach 1934 roku zrezygnował ze zbliżenia. Hitler był bardziej cierpliwy i stracił nadzieję na sojusz z Polską dopiero wiosną 1939 roku.

Książkę tę można więc traktować jako próbę opisania historii trzech niedoszłych do skutku sojuszy: sowiecko-niemieckiego (1924–1925), polsko-sowieckiego (1933–1934) oraz polsko-niemieckiego (1933–1935). Pierwszym krokiem na drodze do tych niezrealizowanych sojuszy były przede wszystkim dwustronne umowy dotyczące wzajemnych gwarancji i rezygnacji ze stosowania przemocy: niemiecko-sowiecka z roku 1926, polsko-sowiecka z roku 1932 i wreszcie polsko-niemiecka z roku 1934. Ich negocjacje będą zatem stanowić narracyjny rdzeń niniejszych rozważań. Krótko mówiąc, specyficzną materią stosunków pomiędzy Polską, Związkiem Sowieckim i Niemcami były nieudane wysiłki stworzenia takiej konstelacji międzynarodowej, w której dwa z tych państw czyniły starania na rzecz stworzenia sojuszu przeciwko trzeciemu. Tak zdefiniowane relacje trójstronne nie były prostą sumą stosunków dwustronnych. Inaczej rzecz ujmując, moim zdaniem, opisując jedynie relacje polsko-niemieckie, polsko-sowieckie i niemiecko-sowieckie, nie uda się dostrzec specyfiki trójkąta polsko-niemiecko-sowieckiego, który do tej pory nie stał się przedmiotem badań historyczno-politologicznych.

Monografia niniejsza jest więc próbą opisania stosunków polsko-niemiecko-sowieckich w latach 1924–1934. Punktem wyjścia tych rozważań było zbliżenie Niemiec z mocarstwami zachodnimi, które zredefiniowało stosunki w trójkącie Warszawa–Berlin––Moskwa i dało Sowietom asumpt do zaproponowania Niemcom antyzachodniego sojuszu. Punktem kulminacyjnym natomiast był przełom 1933 i 1934 roku, gdy doszło do porozumienia polsko-niemieckiego i ostatecznego zerwania współpracy rapallskiej. Stosunki pomiędzy trzema państwami w owym dziesięcioleciu nie rozwijały się jednak z równą intensywnością. Przypominały falę sinusoidalną, która swój pierwszy szczyt osiągnęła w roku 1926 (Piłsudskiego polityka „generalnych porządków” z Niemcami i Stalina propozycja zawarcia paktu polsko-sowieckiego), a drugi w roku 1933 (propozycja Piłsudskiego polsko-sowieckiego sojuszu antyniemieckiego i polityka Hitlera porozumienia z Polską). W latach 1928–1930 stosunki trójstronne charakteryzowała zdecydowanie mniejsza aktywność, a więc symbolizująca je sinusoida osiągnęła wartości ujemne. A to spowodowało, że opis tego okresu potraktowałem skrótowo.

Tematyce relacji pomiędzy Warszawą, Berlinem i Moskwą w okresie międzywojennym poświęcono ostatnio dwie książki. Grzegorz Łukomski, autor opracowania zatytułowanego Niemiecki „Zły sąsiad” z perspektywy historycznej. Relacje niemiecko-rosyjskie a Polska 1914–1941[2], nie dostrzegł niestety specyfiki polityki trójstronnej, przez co pominął wiele fundamentalnych wydarzeń, jak na przykład niemiecko-sowieckie sondaże dotyczące rozbioru Polski w roku 1924, czy też przedstawioną przez Moskwę w roku 1925 propozycję sojuszu sowiecko–niemieckiego. Jego uwadze uciekły również konsekwencje zawarcia paktu polsko-sowieckiego i deklaracji polsko-niemieckiej na rozwój stosunków niemiecko-sowieckich. Powodem tego stanu rzeczy jest fakt, iż Łukomski w bardzo ograniczony sposób korzystał z dokumentów źródłowych. Drugą próbę w tej materii podjęli Julia Kantor i Mariusz Wołos w książce Trójkąt Moskwa–Warszawa–Berlin. Eseje na temat historii relacji sowiecko-polsko-niemieckich[3]. Jednakże mimo obietnicy zawartej w tytule, praca ta nie dotyczyła stosunków trójstronnych, bo autorzy podzielili okres międzywojenny na trzy chronologicznie wyodrębnione części, a następnie każde z nich napisało oddzielną rozprawę mieszczącą się w przyjętych ramach czasowych. Kantor przygotowała trzy eseje na temat relacji niemiecko-rosyjskich (trzeci był nieco przerobionym fragmentem jej książki o stosunkach niemiecko-sowieckich), natomiast Wołos – na temat polskiej polityki zagranicznej. Z wyłącznie naukowego obowiązku trzeba jeszcze wspomnieć wydaną w drugim obiegu pod koniec lat 80. XX wieku skromną broszurkę Leona Grosfelda Polskie aspekty stosunków niemiecko-sowieckich w okresie międzywojennym[4].

Lepiej wygląda stan badań stosunków dwustronnych. W przypadku relacji polsko-sowieckich przede wszystkim trzeba wspomnieć o historykach rosyjskich, a w pierwszej kolejności o przedwcześnie zmarłym Olegu Kenie (Kienie), który był autorem fundamentalnych prac dotyczących okoliczności zawarcia polsko-sowieckiego paktu o nieagresji, w tym Moskwa i pakt o nieagresji z Polską (1930–1932)[5]. Jego rozprawy, wyróżniające się świetną znajomością źródeł archiwalnych, po dziś dzień stanowią ważny punkt odniesienia dla każdego badacza tej problematyki[6]. Drugim rosyjskim historykiem, który ostatnio wniósł wkład w badania stosunków polsko-sowieckich, jest Oksana Babienko, autorka Relacji polsko-sowieckich w latach 1924–1928. Od konfrontacji do współpracy[7]. W historiografii peerelowskiej, mimo konieczności spłaty ideologicznego trybutu, za nadal wartościowe należy uznać prace Mariana Leczyka[8], Wojciecha Materskiego[9], Stanisława Gregorowicza[10] i Andrzeja Skrzypka[11]. Z monografii powstałych po upadku cenzury w Polsce należy wyróżnić zwięzły zarys Polska–Związek Sowiecki. Stosunki polityczne 1925–1939 autorstwa Stanisława Gregorowicza i Michała Jerzego Zachariasa ze względu na uwzględnienie roli Berlina w relacjach pomiędzy Warszawą i Moskwą[12]. Z kolei Wojciecha Materskiego Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943[13], to dziś najlepsza i najbardziej wyczerpująca praca na temat stosunków dwustronnych tego okresu; niestety, jak większość polskich opracowań na ten temat grzeszy nieuwzględnieniem nowych źródeł opublikowanych w Rosji po 1991 roku. Wśród publikacji wydanych w ostatnim czasie trzeba wspomnieć książkę Mariusza Wołosa O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926[14].

Stosunki polsko-niemieckie lat 20. i początku lat 30. oczekują na swojego badacza. Praca Jerzego Krasuskiego Stosunki polsko-niemieckie 1919–1932, choć dosyć ciekawa interpretacyjnie, nie uwzględnia podstawowych źródeł i dlatego trzeba ją dziś uznać za przestarzałą. Okres po roku 1933 na podstawie drobiazgowej kwerendy archiwalnej opisał Marian Wojciechowski[15], jednak jego książka Stosunki polsko-niemieckie 1933–1938 niepotrzebnie stara się współbrzmieć z wytycznymi peerelowskiej propagandy historycznej. Na tym tle zdecydowanie wyróżnia się książka Ralpha Schattkowsky’ego Niemcy i Polska od 1918/19 do 1925 roku. Stosunki polsko-niemieckie pomiędzy Wersalem a Locarno[16].

Zaskakuje fakt, że nadzwyczaj ciekawa materia stosunków niemiecko-sowieckich poza jednym wyjątkiem nie znalazła współcześnie godnego siebie badacza. Prace napisane przed rokiem 1990 w większości przypadków są już dzisiaj kompletnie przestarzałe, bo nie mogły korzystać z sowieckich źródeł. Wartość zachowały natomiast niektóre studia szczegółowe, przede wszystkim Karlheinza Niclaussa Związek Sowiecki i zdobycie władzy przez Hitlera. Rozprawa na temat stosunków niemiecko-rosyjskich w latach 1929–1935[17], Martina Walsdorffa Orientacja zachodnia i polityka wschodnia. Polityka Stresemanna w stosunku do Rosji w okresie lokarneńskim[18] oraz Thomasa Weingartnera Stalin i triumf Hitlera. Polityka niemiecka Związku Sowieckiego i Międzynarodówki Komunistycznej w latach 1929–1934[19]. Po dziś dzień jedną z najważniejszych książek na ten temat pozostaje Ernsta Noltego Europejska wojna domowa 1917–1945. Narodowy socjalizm i bolszewizm[20], jakkolwiek dzieło to przynależy do historii idei lub ideologii, a nie historii stosunków międzynarodowych. Najważniejszą jak do tej pory książką napisaną na temat relacji niemiecko-sowieckich jest Bogdana Musiała Bitwa o Niemcy. Stalinowskie plany wojny przeciwko Zachodowi[21], którą wydano po polsku pod tytułem: Na Zachód po trupie Polski[22]. Książka ta jest dogłębnym studium opartym na dotychczas nieznanych dokumentach, znajdujących się w osobistym archiwum Stalina i innych sowieckich przywódców. Co więcej, w bardzo dużym stopniu uwzględnia tzw. kwestię polską.

Spośród dzieł rosyjskiej historiografii trzeba odnotować książkę Siergieja Gorłowa Ściśle Tajne. Alians Moskwy i Berlina w latach 1920––1933, gdyż autorowi udało się wskazać na wiele ciekawych aspektów stosunku władz sowieckich do współpracy z Niemcami. Rozczarowuje zaś książka Julii Kantor, Zaklęta przyjaźń. Tajna współpraca ZSRR i Niemiec w latach 20. i 30.[23], która skupia się przede wszystkim na wymiarze militarnym współpracy Moskwy i Berlina, pomijając prawie zupełnie aspekt polityczno-dyplomatyczny. Z prac rosyjskich historyków trzeba wspomnieć także rozprawy Siergieja Słucza[24], który jest również wydawcą dokumentów z zakresu stosunków sowiecko-niemieckich.

Na tym tle polska historiografia prezentuje się bardzo skromnie. Andrzej Skrzypek na początku lat 90. XX wieku wydał popularny zarys stosunków sowiecko-niemieckich, który chociażby ze względu na dostępne wydania dokumentów źródłowych trzeba uznać za nieaktualny[25]. Na tym bezrybiu na uwagę zasługuje natomiast rozprawa Mirosława Kłuska na temat stosunku Gustava Stresemanna do Sowietów[26].

Słabość opracowań monograficznych wynagradza badaczowi stosunków polsko-sowiecko-niemieckich niezwykłe bogactwo źródeł (drukowanych lub dostępnych w internecie), które zostały udostępnione w ciągu ostatniego ćwierćwiecza i po dziś dzień nie zostały wykorzystane tak, jak na to zasługują. W głównej mierze zawdzięczamy je tzw. rewolucji archiwalnej, jaka dokonała się w Rosji w połowie lat 90. XX wieku. Przede wszystkim trzeba zwrócić uwagę na edycje dokumentów pokazujących zasadniczą rolę Stalina i Politbiura w procesie decyzyjnym sowieckiej polityki zagranicznej[27]. Nieco rozczarowuje trzytomowy wybór Moskwa–Berlin. Polityka i dyplomacja Kremla 1920–1941, dotyczący stosunków sowiecko-niemieckich, gdyż wbrew tytułowi rosyjscy wydawcy skupili się tu głównie na kwestiach gospodarczych, a politycznym poświęcili zbyt mało miejsca[28]. Natomiast za niewątpliwie wartościowy, mimo poważnych edytorskich mankamentów, trzeba uznać wydany przed kilkoma laty czterotomowy wybór dotyczący relacji polsko-sowieckich Stosunki sowiecko-polskie w latach 1918–1941[29], ponieważ pozwala wypełnić wiele luk w dotychczasowej wiedzy na ten temat.

Ważnymi dokonaniami w ostatnich latach zaowocowała niemiecko-rosyjska współpraca przy wydawaniu nowych źródeł dotyczących okresu międzywojennego. Wielką wartość ma nieukończona jeszcze seria dokumentów Niemcy i Związek Sowiecki 1933–1941, która obejmuje zarówno dokumenty sowieckie, jak i niemieckie. Dla niniejszych badań szczególne znaczenie miały dwa tomy dotyczące okresu 1933–1934[30]. Na tle tego wydawnictwa wyraźny zawód sprawia opublikowany niedawno w Moskwie zbiór pt.: ZSRR-Niemcy 1932–1941[31], szczególnie jeśli chodzi o dokumenty dotyczące początku lat 30. Istotnym uzupełnieniem dla zrozumienia sowieckiej polityki zagranicznej jest kolejny owoc współpracy naukowców niemieckich i rosyjskich, a mianowicie książka Oczyma wywiadu. ZSRR i Europa 1919–1938[32], zawierająca wiele interesujących doniesień agenturalnych i raportów sowieckiego wywiadu cywilnego i wojskowego.

Nie można również zapominać o osiągnięciach polskich naukowców. W pierwszej kolejności trzeba wspomnieć o dwóch zbiorach dokumentów autorstwa Bogdana Musiała i Jana Szumskiego, na które składają się niezwykle ciekawe materiały dotyczące sowieckich reakcji na przewrót majowy (przede wszystkim z archiwum Feliksa Dzierżyńskiego)[33] oraz genezy paktu Hitler-Stalin[34]. Należy również pamiętać o wyborze korespondencji dyplomatycznej Stanisława Patka wydanym przez Małgorzatę Gmurczyk-Wrońską[35]. Ważnym wydarzeniem będzie również nieodległa premiera czterotomowego wydawnictwa Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945[36], przygotowanego przez polskich autorów Mariusza Wołosa (redaktora serii i jednego z tomów), Jana Jacka Bruskiego, Piotra Głuszkowskiego, Marka Kornata i Łukasza Adamskiego, zawierającego wiele cennych dokumentów polskich (również tych znajdujących się tylko w archiwach rosyjskich) i sowieckich, które z pewnością wiele wniosą do wiedzy w interesującej nas materii.

W powyższych publikacjach znalazłem setki dokumentów (przede wszystkim proweniencji sowieckiej lub rosyjskiej), które do tej pory nie zostały wykorzystane w opracowaniu monograficznym. Źródła drukowane uzupełniłem kwerendami w Archiwum Akt Nowych w Warszawie (AAN), Centralnym Archiwum Wojskowym w Rembertowie (CAW) i Archiwum Politycznym Urzędu Spraw Zagranicznych w Berlinie (PAAA). Wiele kluczowych dokumentów dla niniejszej pracy zdobyłem w trakcie internetowej kwerendy w Archiwum Instytutu Hoovera, Rosyjskim Państwowym Archiwum Historii Społeczno-Politycznej (RGASPI) i w Prezydenckiej Bibliotece im. B.N. Jelcyna.

Część pierwsza

Od Locarno do Berlina

Rozdział 1

Stresemann balansuje pomiędzy Wschodem i Zachodem

Traktaty lokarneńskie, wynegocjowane w październiku 1925 roku, przyniosły pierwszy, wielki wstrząs, jakiego doznał porządek wersalski. Ich geneza sięga jeszcze konferencji paryskiej, w efekcie której powołano Ligę Narodów – nową organizację, której celem było zapewnienie bezpieczeństwa w Europie. Francuzom nie wystarczały zabezpieczenia zawarte w traktacie wersalskim i dlatego podjęli rozmowy ze Stanami Zjednoczonymi i Wielką Brytanią na temat gwarancji ich granicy z Niemcami. Odrzucenie przez amerykański senat ratyfikacji traktatu wersalskiego i paktu Ligi Narodów w roku 1920 oznaczało fiasko francusko-amerykańskiego i francusko-brytyjskiego traktatu gwarancyjnego. Idea ta jednak wróciła po kilku latach, gdyż Paryż, chcąc zapewnić sobie maksimum bezpieczeństwa, dążył do tego, żeby odpowiedzialnością za nie podzielić się z Londynem. Brytyjczycy z początku byli niechętni tego rodzaju umowie, gdyż uważali, że wzmocniłaby ona hegemoniczną pozycję Francji na kontynencie. Postawili więc warunek, aby jedną ze stron gwarantujących francuskie granice wschodnie były Niemcy. Stał za tym przewrotny plan, aby przy tej okazji Berlin mógł wrócić do koncertu mocarstw i w przyszłości równoważyć wpływy Paryża w Europie. Realizacja tego zamiaru musiała doprowadzić do redefinicji porządku wersalskiego, która mogła być bardzo groźna dla państw leżących na wschodzie: Polski i Związku Sowieckiego.

***

Dla Sowietów zawarcie traktatu gwarancyjnego przez Francję, Wielką Brytanię i Niemcy musiało oznaczać redefinicję relacji z Berlinem i stanowiło poważną groźbę całkowitej izolacji na arenie międzynarodowej. Kluczowym momentem w stosunkach niemiecko-sowieckich w okresie powersalskim stał się traktat podpisany 16 kwietnia 1922 roku w Rapallo, będący stosunkowo krótką, bo składającą się tylko z 6 artykułów, umową międzynarodową. W jej art. 1. obie strony zrzekły się odszkodowań za wydatki i szkody wojenne; w art. 2. Niemcy zrezygnowały z roszczeń za znacjonalizowaną przez Sowiety własność obywateli lub państwa niemieckiego; w art. 3. obie strony wznowiły stosunki dyplomatyczne i konsularne; w art. 4. zgodziły się stosować zasadę największego uprzywilejowania w zakresie ogólnych stosunków prawnych oraz stosunków handlowych i gospodarczych; w art. 5. umówiły się, że będą uwzględniać swoje potrzeby gospodarcze, a w art. 6. sprecyzowały czas wejścia w życie powyższych stypulacji. Do traktatu strony dołączyły poufne listy, w których określały warunki, które mogły spowodować modyfikację niektórych zobowiązań[37].

Traktat z Rapallo[38] stał się symbolem współdziałania, które stanowiło zagrożenie dla bytu narodów i państw Europy Środkowej i Wschodniej w XX wieku. Jakkolwiek nie zawierał on tajnych klauzul, to niewątpliwie w pośredni sposób fundował trwałą podstawę tajnych relacji niemiecko-sowieckich na niwie wojskowej. Jakkolwiek porozumienie to było wymierzone przeciwko Polsce, to Berlin mimo zachęt strony sowieckiej, nie zamierzał zawierać z Moskwą ani sojuszu militarnego, ani też formalnych porozumień mających na celu wspólne działania przeciwko Warszawie. Niemcy chcieli pozostawić sobie otwartą opcję zachodnią, co było jedną z przyczyn kryzysu w stosunkach sowiecko-niemieckich w roku 1924, spowodowanego pojawieniem się kwestii przystąpienia Niemiec do Ligi Narodów (LN). W lipcu i sierpniu 1924 roku w trakcie konferencji londyńskiej zatwierdzono plan Dawesa, regulujący problem niemieckich reparacji. We wrześniu zaś Brytyjczycy podczas sesji Zgromadzenia Ligi Narodów w Genewie postawili kwestię członkostwa Niemiec w tej organizacji[39]. Wywołało to ogromne zaniepokojenie w Moskwie, która obawiała się, że Niemcy zmienią orientację swojej polityki i zamiast jak do tej pory balansować pomiędzy Wschodem i Zachodem, będą starali się wziąć udział w koncercie mocarstw zachodnich, co groziłoby ZSRR izolacją w polityce europejskiej.

Dlatego Sowieci, grając przeciwko porozumieniu Berlina z mocarstwami zachodnimi, deklarowali swój sprzeciw wobec porządku wersalskiego, sygnalizując, że tak jak Niemcy są mocarstwem rewizyjnym. Szef sowieckiej placówki dyplomatycznej[40] w Londynie, Christian Rakowskij, nie pozostawił w tej kwestii żadnej wątpliwości, gdy podczas angielsko-sowieckiej konferencji 14 kwietnia 1924 roku oświadczył:

„Sowiecki rząd niejednokrotnie deklarował, że […] najważniejszą przesłanką ustanowienia trwałego pokoju powinna być rewizja [пересмотр] traktatu wersalskiego i innych traktatów z nim związanych. Traktaty te są sprzeczne z podstawowymi interesami wszystkich narodów, a ich praktyczna realizacja doprowadziła tylko do zaostrzenia antagonizmów pomiędzy wszystkimi narodami i kryzysu gospodarki światowej. […]

Trwałą może być tylko taka organizacja Europy, która będzie ufundowana na woli narodu i na dążeniu do narodowej niezależności. Z tego względu sowiecki rząd gotów jest w ramach wspólnych wysiłków wspierać i realizować, jakkolwiek nie od razu, a na drodze długotrwałych dyplomatycznych wysiłków, politykę rewizji granic państwowych na zasadzie etnograficznej z zastosowaniem plebiscytu we wszystkich przypadkach, w których okaże się to konieczne […]”[41].

Kilka miesięcy później, 12 sierpnia 1924 roku, ten sam Rakowskij na zakończenie kolejnej sowiecko-brytyjskiej konferencji wygłosił deklarację, w której wyszedł od krytyki Ligi Narodów jako „metody konsolidacji wszystkich niesprawiedliwych traktatów, zawartych w rezultacie wojny światowej”, sankcjonujących łamanie zasady samostanowienia narodów. Zarzucił jej przy tym niemoc i bezsiłę w naprawieniu tej niesprawiedliwości, wskazując na sowieckie pretensje do Besarabii, północnej Bukowiny i Galicji Wschodniej. W ten sposób rząd sowiecki deklarował, że ma roszczenia terytorialne w stosunku do Rzeczypospolitej, a zatem jednym z celów jego polityki zagranicznej jest rewizja granicy polsko-sowieckiej. Moskwie chodziło o wysłanie jasnego sygnału w kierunku Berlina i wskazanie wspólnej platformy politycznej, na której można by szukać podstaw sowiecko-niemieckiego porozumienia[42].

Jesienią 1924 roku do Moskwy zaczęły docierać sygnały świadczące o zmianie polityki Niemiec w stosunku do Związku Sowieckiego, o czym zaświadcza list Wiaczesława Mienżynskiego, ówczesnego zastępcy szefa OGPU, z 16 września 1924 roku do Cziczerina i Mołotowa. Mienżynskij twierdził, że próby wywołania komunistycznej rewolucji w Niemczech w październiku 1923 roku wzmocniły proangielską orientację tamtejszych kół rządzących, co spowodowane było m.in. rozczarowaniem przedstawicieli przemysłu, związanym z niespełnionymi nadziejami na powrót do przedrewolucyjnych form eksploatacji Rosji. Zwrócił on także uwagę na prowadzone przez „burżuazyjną prasę” kampanie przeciwko sowieckiemu monopolowi w handlu zagranicznym i na znaczący spadek umów zawieranych przez niemieckie firmy. Ostrzegł, że dzięki traktatowi z Rapallo Niemcy, blisko współpracując z ZSRR, zdobyli szczególną wiedzę na jego temat i teraz będą się nią dzielić z Anglosasami. A to stanowić będzie bardzo poważne wyzwanie „z punktu widzenia ochrony interesów bezpieczeństwa państwowego”. Na tej podstawie zastępca szefa OGPU postawił wniosek o „audyt [пересмотр] niektórych aspektów naszych stosunków z Niemcami”[43].

Wnioski Mienżynskiego spotkały się z reakcją kolegium Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych (LKSZ). Jego szef Gieorgij Cziczerin w liście z 6 października 1924 roku do Biura Politycznego Komitetu Centralnego Wszechzwiązkowej Komunistycznej Partii (bolszewików) [KC WKP(b)] wyraził zdecydowany sprzeciw wobec tego rodzaju audytu stosunków ZSRR z Niemcami, co uzasadniał niedopuszczalnością zmiany kursu w stosunku do Berlina. Zwrócił przy tym uwagę na fakt, iż debaty na temat wstąpienia Niemiec do Ligi Narodów udowodniły, że w kręgach rządowych w Berlinie nadal istnieje silna tendencja do wspierania dobrych relacji z Moskwą. W szczególności nie zgodził się z tezą, że Niemcy dzięki traktatowi z Rapallo mogą łatwiej aniżeli inni przedstawiciele świata kapitalistycznego szpiegować ZSRR. We wnioskach stwierdził, że należy monitorować różne tendencje w niemieckiej polityce zagranicznej, ale nie powinno się dążyć do zmiany dotychczasowego kursu[44].

W tych okolicznościach 23 września 1924 roku zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych Maksim Litwinow przekazał ambasadzie Rzeszy w Moskwie memorandum w sprawie akcesji Niemiec do Ligi Narodów. Sowiecki rząd wyraził w nim opinię, że „wejście Niemiec do Ligi Narodów oznacza rezygnację [z pewnych przedsięwzięć] w przyszłości i ogólnie rzecz biorąc, znaczące osłabienie ich pozycji międzynarodowej. Żadne formalne zastrzeżenia nic nie poradzą na to, że pakt Ligi Narodów zawiera międzynarodowe gwarancje i systemowe uwiecznienie obecnych granic, w szczególności granic wersalskich”. Sowieci przekonywali również, że Liga Narodów jest związkiem zwycięzców, połączonym swoistym wzajemnym traktatem asekuracyjnym, chroniącym interesy beati possidentes. Systemowi wersalskiemu przeciwstawili „racjonalny” porządek, polegający na „samostanowieniu narodów”, czyli na granicach wyznaczonych na zasadzie etnograficznej i plebiscytowej. Prognozowali, że Niemcy, wchodząc do Ligi Narodów, przystąpią do koalicji, w której odgrywać będą rolę satelity i zrezygnują z prowadzenia samodzielnej polityki. Wskutek tego wejdą w kolizję z kursem wyznaczonym w Rapallo i mimo woli zmuszone będą uczestniczyć w przedsięwzięciach, które doprowadzą je do konfliktu ze Związkiem Sowieckim[45].

Sowieci, obawiając się, że wstąpienie Niemiec do Ligi Narodów osłabi ducha Rapallo, próbowali znaleźć taką podstawę współpracy, która akcentować będzie wspólny interes obu państw. Uznali, że tym, co najsilniej łączy Niemcy ze Związkiem Sowieckim, jest sprzeciw wobec porządku wersalskiego. Dlatego za główny argument przeciwko członkostwu Berlina w Lidze wybrali konieczność uznania terytorialnego status quo w Europie. Chcieli zmusić Niemcy do wyboru pomiędzy rewizją i zachowaniem strategicznej współpracy niemiecko-sowieckiej a członkostwem w Lidze Narodów. Doskonale zatem rozumieli motywacje niemieckiej dyplomacji, dla której rewizja postanowień wersalskich miała znaczenie priorytetowe. A jakie pobudki kierowały Sowietami w inicjatywie zawartej w memorandum z 23 września? Plan maksimum zakładał, że uda się przekonać Niemców do tego, żeby nie przystępowali do Ligi Narodów, a plan minimum, że trzeba będzie negocjować rekompensatę za zbliżenie Niemiec z mocarstwami zachodnimi. Sowieci nie chcieli zrywać strategicznej współpracy w przypadku ewentualnego wejścia Niemiec do Ligi Narodów, gdyż pogorszyłoby to ich pozycję w polityce europejskiej.

Na razie jednak w rozmowach z Berlinem Moskwa starała się grać o najwyższą stawkę. 26 września 1924 roku minister spraw zagranicznych Rzeszy Gustav Stresemann przyjął radcę sowieckiego przedstawicielstwa Stefana Bratman-Brodowskiego. Sowiecki dyplomata stwierdził, że Niemcy inaugurują nową politykę, która wywołuje niepokój w ZSRR, i zapytał o przyczyny tego rodzaju zmiany. Minister zwrócił uwagę na art. 19. paktu Ligi Narodów, przewidujący możliwość zmiany obowiązujących traktatów. Powołał się przy tym na francuską prasę, która za główny motyw ewentualnego wstąpienia Niemiec do Ligi uważa wykorzystanie członkostwa do rewizji traktatu wersalskiego[46].

Niemiecki Urząd Spraw Zagranicznych (AA)[47] 29 września 1924 roku przekazał państwom będącym członkami Rady Ligi Narodów memorandum, w którym zawarto warunki związane z akcesją. Dwa z nich wydawały się kluczowe: po pierwsze, przyznanie Niemcom stałego miejsca w Radzie, a po drugie, zastrzeżenie wobec obowiązku udziału we wspólnych przedsięwzięciach podejmowanych przeciwko ewentualnemu agresorowi na mocy art. 16. paktu Ligi[48]. Sowieci próbowali przeciwdziałać temu memorandum, proponując 18 października Niemcom zawarcie umowy, zgodnie z którą obie strony zobowiązałyby się do niewstępowania do Ligi bez zgody partnera[49]. Berlin jednak zdecydowanie odrzucił tę propozycję. 5 listopada niemiecki ambasador w Moskwie Ulrich von Brockdorff-Rantzau zakomunikował Cziczerinowi, że nie może być mowy o wspólnych działaniach obu rządów w sprawie wejścia do Ligi, po pierwsze, ponieważ Berlin w memorandum z 29 września przedstawił już swoje warunki i jeśli zostaną one przyjęte, to będzie zmuszony do wejścia do tej organizacji, a po drugie, dlatego, że Sowiety pryncypialnie odrzucają Ligę Narodów jako taką. Komisarz przyjął to oświadczenie do wiadomości i zwrócił się z prośbą o dokładne konsultowanie tej kwestii z rządem sowieckim. Podziękował również za stanowisko niemieckie odnośnie do art. 16. paktu Ligi Narodów i brak zgody Berlina na udział w przedsięwzięciach Ligi skierowanych przeciwko ewentualnemu agresorowi, gdyż pozwoli to na kontynuowanie przyjacielskich stosunków pomiędzy obydwoma państwami[50].

Biuro Polityczne KC WKP(b) omówiło problemy związane ze wstąpieniem Niemiec do Ligi Narodów 9 października 1924 roku i postanowiło, by LKSZ przygotował na ten temat notatkę informacyjną[51]. Litwinow 14 października wysłał do sowieckiego kierownictwa politycznego list z załączoną notatką zatytułowaną: ZSRR, Niemcy i Liga Narodów[52]. W dokumencie tym zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych zauważył, że „w momencie ukształtowania się relacji pomiędzy ZSRR i Niemcami w trakcie zawierania traktatu rapallskiego kwestia stosunków z Ligą Narodów nie została w sposób formalny poruszona, ponieważ wydawało się to wtedy zbyteczne, gdyż uznano za aksjomat konieczność negatywnego stosunku obydwu krajów do Ligi jako do politycznego narzędzia zwycięskich mocarstw”[53].

W Niemczech było dla wszystkich jasne, że traktat rapallski i zbliżenie z ZSRR stanowić będą przeciwwagę dla Ligi Narodów. Od momentu jego podpisania obydwa rządy wielokrotnie konsultowały się w sprawach związanych z działaniami tej organizacji i zawsze w pełni zgadzały się, że konieczna jest jednomyślność w stosunku do niej. Jedność tę w szczególny sposób manifestowali komisarz Cziczerin i były kanclerz Rzeszy Joseph Wirth. W kręgach rządowych w Berlinie powstało nawet przekonanie o istnieniu ustnego oficjalnego porozumienia w tej sprawie pomiędzy obydwoma państwami. W rzeczywistości, jak informował Litwinow członków Politbiura, takie porozumienie nie istniało, a obie strony z formalnego punktu widzenia zachowywały wolną rękę, zobowiązując się „moralnie” do wzajemnego informowania na temat swojej polityki wobec Ligi. I każda ze stron wywiązywała się z tego zobowiązania całkiem sumiennie, dopóki wejście do tej organizacji uważała za sprzeczne z jej interesami. Gdy Sowieci w 1923 roku rozważali wysłanie obserwatora do Ligi Narodów, natychmiast poinformowali o tym rząd niemiecki.

Litwinow przypomniał, że przez lata kwestia członkostwa Niemiec w Lidze Narodów nie była tematem dyskusji politycznych. Było to spowodowane nie tyle brakiem zwolenników tej organizacji w Niemczech, ile sprzeciwem Francji wobec akcesji Berlina i niechęcią głównych niemieckich partii politycznych do „naruszenia harmonii ustanowionej pomiędzy Niemcami i ZSRR przez traktat rapallski”. Już wówczas bowiem zdawano sobie w Niemczech sprawę z tego, że wskutek wejścia do Ligi stosunki ze Związkiem Sowieckim doznają poważnego uszczerbku. Sytuacja zmieniła się po konferencji londyńskiej i przyjęciu planu Dawesa. Zastępca Cziczerina twierdził, że obecnie za wejściem do Ligi opowiadają się socjaldemokraci i pacyfiści, przeciwko – komuniści i prawica, a partia Stresemanna zajmuje stanowisko nieokreślone. Niemiecki minister spraw zagranicznych wypowiadał się przeciw członkostwu i wskutek tego znajdował się w konflikcie z kanclerzem Wilhelmem Marxem i prezydentem Friedrichem Ebertem. W efekcie sporu pomiędzy zwolennikami i przeciwnikami akcesji doszło do odroczenia rozstrzygnięcia tej kwestii, co zamaskowano wysłaniem memorandum do członków Ligi, określającym warunki, na jakich Niemcy przystąpią do tej organizacji. Najważniejszym z nich będzie uzyskanie stałego miejsca w Radzie LN.

Zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych wyraził opinię, że niemiecki rząd nie podjął jeszcze ostatecznej decyzji w tej sprawie. Zauważył, że przeciwnicy członkostwa posługują się tymi samymi argumentami co Sowieci, zwracając przede wszystkim uwagę na osłabienie niezależności Rzeszy na arenie międzynarodowej i wciągnięcie jej do intryg przeciwko ZSRR. Są także zdania, że Berlin pozbawiony wsparcia i przyjaźni Moskwy będzie jeszcze bardziej izolowany, a Sowieci zmuszeni będą porozumieć się z Francją i Polską przeciwko Niemcom. Z kolei zwolennicy Ligi dowodzą, że Niemcy po akcesji będą mogli rozgrywać różnice interesów dzielących Francję i Wielką Brytanię, dzięki czemu ostatecznie przestanie istnieć jednolity front zwycięzców wielkiej wojny. Twierdzą również, że Berlin jako członek Ligi Narodów będzie mógł oddawać pewne usługi Moskwie, występując przeciwko powstającym tam antysowieckim intrygom.

Litwinow na koniec ocenił, że LKSZ w pełni zdaje sobie sprawę z konsekwencji członkostwa Berlina w Lidze Narodów. W opinii komisariatu „wejście Niemiec do Ligi będzie początkiem budowy jednolitego frontu mocarstw zachodnich przeciwko ZSRR, zarówno w dziedzinie politycznej, jak i ekonomicznej”. Sowiecka dyplomacja wywarła na niemiecki rząd maksymalny nacisk dyplomatyczny i starała się zarówno wzmocnić przeciwników Ligi w Niemczech, jak i zaostrzyć walkę polityczną pomiędzy poszczególnymi partiami, ale – jak zauważył zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych – „nasze działania naturalnie nie mogły mieć wpływu na ostateczne decyzje Niemiec”[54].

W liście, do którego dołączona została powyższa notatka, Litwinow poinformował członków Politbiura, że obecnie LKSZ zwrócił się do niemieckiego rządu z propozycją zawarcia formalnego porozumienia o niewstępowaniu do Ligi Narodów bez zgody drugiej strony. Tłumaczył, że chodzi o stworzenie nowego faktu, który w decydującym momencie wzmoże polemikę i walkę pomiędzy zwolennikami i przeciwnikami wejścia do Ligi w Niemczech. Zauważył przy tym jednak, że wszystko wskazuje na to, że decyzja o akcesji jest już przesądzona, a zatem propozycja ta zostanie odrzucona. Odmowę tę jednak Sowieci będą mogli wykorzystać, gdy zdecydują się zawrzeć porozumienia z Francją i z Polską.

Na podstawie tych dwóch dokumentów można dojść do wniosku, że Sowieci już w połowie października 1924 roku doszli do przekonania, iż Berlin wejdzie do Ligi Narodów i w konsekwencji dokona reorientacji polityki zagranicznej na prozachodnią, co otworzy przed nim możliwość wejścia do koalicji antysowieckiej, a Moskwa w odpowiedzi będzie musiała zdecydować się na zawarcie traktatów z Francją i Polską. Notabene, właśnie w owym okresie dyplomacja sowiecka rozpoczęła długotrwały proces sondowania Paryża i Warszawy na okoliczność zawarcia porozumienia politycznego (zobacz niżej). Można zatem z dużą dozą pewności założyć, że rozmowy z Polską na temat porozumienia politycznego i paktu o nieagresji rozpoczęte w owym okresie nie miały czysto taktycznego charakteru. Z cytowanych wyżej notatek wynika bowiem, że Moskwa zdawała sobie sprawę z nieuchronności wejścia Berlina do Ligi Narodów. Porozumienie z Polską i z Francją nie było zatem postrzegane przez Sowietów jako próba powstrzymania Niemiec przed porozumieniem z mocarstwami zachodnimi, lecz jako sposób na zrównoważenie powstającej właśnie nowej i realnej orientacji w niemieckiej polityce zagranicznej. Innymi słowy, Moskwa dla zrównoważenia skutków decyzji Berlina musiała dążyć do zawarcia porozumień z Warszawą i Paryżem. W przyszłości jednak dyplomacja sowiecka zmodyfikuje to stanowisko i będzie łagodziła skutki prozachodniej polityki Niemiec, prowadząc rozmowy na temat dwustronnego porozumienia politycznego nie tylko z Warszawą i Paryżem, ale również z Berlinem.

Nie powinno więc zaskakiwać, że Sowieci kontynuowali taktykę utrudniania wejścia Niemiec do Ligi. W tym celu rozpoczęli kolejną szeroko zakrojoną inicjatywę dyplomatyczną. Członek kolegium LKSZ Wiktor Kopp przedstawił jej pierwszy zarys w trakcie rozmowy z Brockdorff-Rantzauem 4 grudnia 1924 roku. Oświadczył, że zależy mu na poufnej wymianie myśli w sprawach istotnych dla rozwoju stosunków dwustronnych. Stwierdził, że jednym z najważniejszych zagadnień, wymagających szybkiego obustronnego porozumienia, wydaje się być kwestia polska. Dlatego też chciałby wiedzieć, czy Berlin nadal jest zdecydowany dochodzić swoich roszczeń w stosunku do Warszawy. Polacy zwracali się do Moskwy z określonymi życzeniami dotyczącymi Galicji i terenów przy granicy z ZSRR, ale Sowiety nie poszły na to. Jeśli więc Niemcy nie zrezygnowały z odzyskania Górnego Śląska i korytarza, to mogłyby wraz ze Związkiem Sowieckim wspólnie wywrzeć nacisk na Polskę. Kopp zwrócił się z propozycją konsultacji w tej sprawie.

Niemiecki ambasador odpowiedział, że „rozumie się samo przez się, że nigdy nie zrezygnujemy z naszych pretensji w stosunku do Polski”. Jednak ich realizacja za pomocą siły jest obecnie całkowicie niemożliwa i byłaby szaleństwem. Przypuścił, że kwestia polska jest teraz przedmiotem rozmów pomiędzy rządem sowieckim a francuskim i dlatego oświadczył, że jeśliby rząd sowiecki poważył się dać gwarancje odnośnie do polskiej granicy zachodniej, to Niemcy będą to traktowały jako akt nieprzyjazny. Na co obdarzony niewątpliwym refleksem Kopp zapytał, jak ZSRR powinien się zachować, gdyby Niemcy poprzez swoje wejście do Ligi Narodów zagwarantowały wschodnie granice Polski. Następnie obaj rozmówcy zaczęli przerzucać się pretensjami dotyczącymi problemów w stosunkach dwustronnych. Na koniec jednak Kopp, deklarując, że zależy mu na pogłębieniu stosunków dwustronnych, powtórzył „swoją prośbę, aby doprowadzić do bardziej poufnej politycznej wymiany myśli niż do tej pory pomiędzy Berlinem a Moskwą”, a Brockdorff-Rantzau przyrzekł mu wsparcie tej inicjatywy[55].

Berlin przychylnie odniósł się do propozycji Koppa. Sekretarz stanu w AA Adolf von Maltzan w szyfrogramie z 13 grudnia 1924 roku przesłanym do ambasady w Moskwie wyraził zgodę na rozmowy z rządem sowieckim na temat kwestii polskiej i polecił przekazać Sowietom następujące stanowisko. Teoretycznie rzecz biorąc, art. 10. paktu Ligi Narodów zobowiązuje do respektowania terytorialnej integralności Polski. Jednakże to zobowiązanie nie stanowi żadnej gwarancji i nie ma żadnego praktycznego znaczenia w stosunku do polskiej granicy wschodniej. W odniesieniu do niej istotny może być co najwyżej art. 16., jednakże Niemcy, wchodząc do Ligi, złożą wobec niego zastrzeżenie i zachowają tym samym neutralność. Dla Berlina kluczowe jest sowieckie wsparcie w kwestii polskiej granicy zachodniej. Problem ten jest omawiany na salonach dyplomatycznych, w efekcie czego powstało przekonanie, że obecny stan rzeczy jest na dłuższą metę nie do utrzymania. Niemcy w swoim memorandum dla mocarstw będących członkami Rady Ligi Narodów potwierdziły gotowość wypełnienia swoich międzynarodowych zobowiązań, ale jednocześnie zastrzegły, że utrzymają w mocy oświadczenia, w których wcześniej odnosiły się do tych zobowiązań. To również dotyczy polskiej granicy zachodniej, ponieważ Niemcy przed podpisaniem traktatu wersalskiego złożyły protest, że granice te nie odpowiadają zasadom wilsoniańskim.

Sekretarz stanu polecił również wspomnieć, że „główną przyczyną niepokojów w Europie Wschodniej jest nieprzestrzeganie zasad etnograficznych w trakcie wytyczania polskich granic. Polska nie ma sąsiada, z którym nie prowadziłaby sporu na tym polu. Niemieckie i rosyjskie interesy są tutaj zbieżne”. Von Maltzan zostawił do decyzji ambasadora, czy już w tym momencie ma oświadczyć Sowietom, że „dla Niemiec i Rosji rozwiązanie kwestii polskiej polegałoby na wtłoczeniu Polski w jej etnograficzne granice [in Zurückdrängung Polens auf seine ethnographischen Grenzen]”[56].

W ten oto sposób Niemcy i ZSRR doszły do porozumienia, że fundamentalną podstawą ich strategicznej współpracy nadal będzie rozwiązanie kwestii polskiej. Obydwa kraje dzieliło mnóstwo sprzeczności i problemów. Największy kłopot sprawiała różnica ustrojowa i dążenie bolszewików do wybuchu rewolucji w Rzeszy. Sowieci uważali skomunizowanie tego kraju za warunek sine qua non sukcesu rewolucji światowej i przetrwania ZSRR na arenie międzynarodowej. Dlatego jeszcze na jesieni 1923 roku próbowali wszelkimi dostępnymi metodami doprowadzić do zainstalowania władzy sowieckiej w Niemczech. Polityka Moskwy musiała doprowadzić do powstania bardzo poważnego kryzysu zaufania w stosunkach z Berlinem. Drugim kluczowym czynnikiem negatywnie oddziałującym na relacje sowiecko-niemieckie była polityka Gustava Stresemanna, której celem było porozumienie z mocarstwami zachodnimi. Jej pierwszym niezwykle istotnym efektem była konferencja londyńska i uzgodniony w jej trakcie plan Dawesa. Porozumienie francusko-niemieckie było największą przeszkodą dla ziszczenia się planów bolszewików, ponieważ uważali oni wojnę pomiędzy mocarstwami kontynentalnymi (tak zwana wojna imperialistyczna) za warunek konieczny dla przeprowadzenia rewolucji w Europie.

Te dwa wyżej wymienione czynniki powodowały, że pod koniec roku 1924 stosunki sowiecko-niemieckie znalazły się w kryzysie. Jednakże obie strony szukały płaszczyzny, dzięki której można by przywrócić relacjom dwustronnym dawny blask. Stała się nią kwestia polska. Wspólny interes obu państw w jej rozwiązywaniu był tak oczywisty, że doszły one do porozumienia w ciągu dwóch tygodni. Najdokładniej ów wspólny cel Berlina i Moskwy zdefiniował w swojej instrukcji Adolf von Maltzan, a było nim, przypomnijmy, „wtłoczenie Polski w etnograficzne granice”. Niemiecki dyplomata świadomie użył eufemizmu, albowiem w gruncie rzeczy chodziło mu o terytorialne okrojenie Polski i to zarówno na wschodzie, jak i na zachodzie. A zatem mówiąc wprost: wspólnym interesem Niemiec i sowieckiej Rosji był kolejny rozbiór Polski.

Szybko okazało się jednak, że porozumienie wcale nie jest tak blisko, jak mogło się wydawać. Sowieci przy okazji konsultowania sprawy polskiej chcieli bowiem ugrać znacznie więcej. Brockdorff-Rantzau wykonał instrukcję von Maltzana 19 grudnia 1924 roku. Na wstępie poinformował Cziczerina, że centrala w Berlinie poleciła mu streścić dwie nadzwyczaj ważne depesze. Pierwsza dotyczyła wejścia Niemiec do Ligi Narodów, a druga kwestii polskiej. Niemiecki ambasador poinformował, że mocarstwa obstają przy tym, aby Berlin został członkiem tej organizacji na ogólnych warunkach. Jednakże rząd Rzeszy będzie się upierał przy tym, aby nie uczestniczyć w kolektywnych akcjach Ligi Narodów przewidzianych art. 16. Następnie Brockdorff-Rantzau przeszedł do kwestii polskiej. Cziczerin przerwał mu już na samym wstępie, twierdząc, że stronie sowieckiej chodziło o konsultacje na temat całokształtu stosunków dwustronnych, a nie jednego ich elementu. Ambasador odpowiedział, że to rozumie, ale Niemcy chcą rozpocząć rozmowy na ten właśnie temat, bo zostało to zaproponowane przez Koppa. Przypomniał również, że ten ostatni poinformował go, że Moskwa rozpoczyna dialog z Warszawą w sprawie całej serii zagadnień, m.in. Galicji Wschodniej.

Komisarz wyjaśnił, że takie rozmowy nie są prowadzone; Warszawa próbowała bardzo ostrożnie wstępnie sondować Moskwę na okoliczność ewentualnych rozmów, ale do tej pory nic w tej sprawie nie zostało jeszcze przesądzone. Następnie ambasador oświadczył, iż rozwiązanie kwestii polskiej przez Niemcy i Rosję polega „na wtłoczeniu Polski w jej etnograficzne granice”. Cziczerin uznał tę frazę za nie całkiem jasną, dodając, że byłaby ona zrozumiała, gdyby Niemcy nie wstępowały do Ligi Narodów. Jeśli w trakcie rozmów akcesyjnych uzyskają jedynie zgodę na neutralność w stosunku do akcji Ligi wynikających z art. 16., to powstaje pytanie, w jaki sposób będą chciały tego dokonać. Dodał, że odniósł wrażenie, iż oferta niemiecka sprowadza się do zagwarantowania sobie neutralności w przypadku wojny polsko-sowieckiej i żądania pełnego wsparcia niemieckich dążeń rewizyjnych. Ambasador nie zgodził się z tym punktem widzenia, zapewniając, że „równoległość interesów oznacza także równość obu stron w odniesieniu do obowiązków”. Nieusatysfakcjonowany komisarz raz jeszcze zapytał, jak w rzeczywistości ma wyglądać owo „wtłoczenie”, na co Brockdorff-Rantzau odpowiedział, że jest to „pewna dyrektywa dla przyszłości, a nie zadanie dla dnia dzisiejszego”. Cziczerin na koniec rozmowy wyraził chęć jej kontynuowania i poprosił o czas do zastanowienia się nad niemieckim stanowiskiem[57].

Z rozmowy tej można wyciągnąć wniosek, że Sowieci ukrywali przed Niemcami trwające od sierpnia 1924 roku sondaże z Polakami. Cziczerin poinformował bowiem Brockdorff-Rantzaua, że Warszawa zwróciła się z ogólną inicjatywą wobec Moskwy, ale żadne rozmowy nie są prowadzone. A było to nieprawdą, ponieważ w owym czasie obie strony rozmawiały już na temat dwustronnego porozumienia politycznego (patrz niżej). Potwierdza to, że Sowieci na serio poszukiwali porozumienia z Polakami, by w ten sposób reasekurować się na wypadek ewentualnej reorientacji polityki niemieckiej.

Carl von Schubert, następca von Maltzana na stanowisku sekretarza stanu, w szyfrogramie z 29 grudnia 1924 roku zaakceptował sposób wykonania instrukcji przez Brockdorff-Rantzaua i przekazał mu, że niemiecki rząd gotów jest również rozmawiać na temat ogólnych zagadnień politycznych i zasugerował, żeby w kwestii polskiej bardziej skupić się na szczegółach[58].

Po rozmowie z Brockdorff-Rantzauem Cziczerin doszedł do wniosku, że nie należy godzić się na propozycję niemiecką wydzielenia spraw polskich z konsultacji na temat ogółu stosunków dwustronnych i zaproponował stronie niemieckiej kontrsondaż dotyczący uzgodnienia przez oba państwa wspólnej polityki w odniesieniu do starań o członkostwo w Lidze Narodów. Taką propozycję przedstawił do akceptacji Biuru Politycznemu[59], które omówiło ją na posiedzeniu 24 grudnia 1924 roku. Biuro uznało ofertę niemieckiego ambasadora za sondaż służący wyjaśnieniu linii polityki sowieckiej w stosunku do Polski i zgodnie z propozycjami Cziczerina poleciło, aby LKSZ odpowiedział kontrsondażem, który znacząco rozszerzy problematykę konsultacji zaproponowaną przez Brockdorff-Rantzaua. LKSZ miał zapropoponować, aby dwustronne konsultacje nie dotyczyły tylko Polski, ale i Wielkiej Brytanii, a także całej polityki obydwu państw. Politbiuro poleciło, aby tego rodzaju rozmowy zostały uzależnione od wypełnienia przez Berlin dwóch warunków: Niemcy i ZSRR zobowiążą się po pierwsze nie wstępować do wrogo nastawionych w stosunku do jednej ze stron bloków politycznych lub ekonomicznych, a po drugie do koordynacji swoich wysiłków w kwestii ewentualnego wstąpienia do Ligi Narodów lub wysłania do niej obserwatorów. Dopiero po wypełnieniu tych warunków będą mogły zostać omówione niemieckie propozycje[60].

Następna rozmowa Brockdorff-Rantzaua z Cziczerinem odbyła się w nocy z 25 na 26 grudnia 1924 roku. Ambasador uznał ją za szczególnie ważną i dlatego zrelacjonował ją w „ściśle tajnej” notatce dołączonej do listu adresowanego do ministra Stresemanna[61], sugerując jednocześnie przekazanie jej kopii prezydentowi Ebertowi. Według tej notatki Cziczerin poinformował ambasadora, że rząd sowiecki z zadowoleniem przyjął otwartość, z jaką strona niemiecka odniosła się do kwestii polskiej, i wyraził nadzieję że będzie ona podstawą dla omówienia konkretnych zagadnień politycznych. Zastrzegł, że propozycje, które przedstawi, w żadnym wypadku nie mogą być traktowane jako „ultimatum”. Podkreślił jednak, że „jeśli niemiecki rząd miałby odrzucić jego propozycje, to w oczywisty sposób dotychczasowe relacje zostaną zachowane [na tym samym poziomie], ale wówczas, zdaniem sowieckiego rządu, wspólne rozwiązanie [Behandlung] kwestii polskiej, jak to zostało zaproponowane przez Berlin, nie będzie już jednak możliwe”[62]. Brockdorff-Rantzau wtrącił w tym miejscu uwagę, że inicjatywa rozmów na temat rozwiązania kwestii polskiej wyszła od Koppa, a nie od rządu niemieckiego. Cziczerin oświadczył, że Kopp występował jako osoba prywatna, na co ambasador odparł, że nie mógł o tym wiedzieć. Komisarz odpowiedział, że Kopp przekroczył swoje kompetencje, ponieważ za tak ważne sprawy odpowiada tylko on i Litwinow.

Po tej wymianie zdań Cziczerin przedstawił swoje propozycje, oświadczając, że warunkiem wspólnego rozwiązywania kwestii polskiej jest „wzajemne zobowiązanie się rządów niemieckiego i rosyjskiego, że nie wejdą one w żaden polityczny lub gospodarczy sojusz lub porozumienie, które będzie skierowane przeciwko jednemu z nich”[63]. Gdy Brockdorff-Rantzau wyraził wątpliwość, że warunek ten jest zbyt szeroki i zapytał, czy odnosi się on do członkostwa w Lidze Narodów, Cziczerin odpowiedział, że tego dotyczy druga propozycja, będąca warunkiem rozwiązania kwestii polskiej, która polega na tym, że „Niemcy i Związek Sowiecki zobowiążą się w dalszym toku wydarzeń koordynować swoje działania w kwestii przystąpienia do Ligi Narodów lub ewentualnego wysłania [tam] swoich obserwatorów”[64]. Jego zdaniem „idealnym” rozwiązaniem byłoby, gdyby Niemcy i ZSRR razem wstąpiły do Ligi lub jednocześnie wysłały obserwatorów do Genewy[65].

Niemiecki ambasador odpowiedział komisarzowi, że pierwszy punkt jego propozycji nie wydaje mu się zbyt jasny ani wystarczający. Dodał, że jego zdaniem należałoby dodać doń zobowiązanie, że żadna ze stron nie zaatakuje drugiej ani nie przystąpi do wrogiego w stosunku do drugiej sojuszu militarnego. Komisarz najpierw uznał tego rodzaju zapis za zbędny, ale wyraził nań zgodę, gdy ambasador zwrócił mu uwagę na pogłoski, jakie były rozpowszechniane w poprzednim roku, że ZSRR starał się o prawo przemarszu Armii Czerwonej przez Polskę na wypadek rewolucji w Niemczech[66].

Brockdorff-Rantzau w komentarzu zamieszczonym w notatce z tej rozmowy zauważył, że propozycje Cziczerina są na tyle doniosłe, a w kontekście stanowiska Wielkiej Brytanii znaczące, że chociażby ze względów taktycznych należałoby uniknąć ich odrzucenia a limine. Zaproponował więc, aby przyjąć je za dobrą monetę i rozpocząć poważne konsultacje polityczne. W ich trakcie dopiero okaże się, czy Sowieci, których zdolność do dotrzymywania umów jest być może jeszcze bardziej problematyczna niż rządów „burżuazyjnych”, zamierzają osiągnąć pozytywny rezultat, czy też nie.

W swoim liście do ministra Stresemanna Brockdorff-Rantzau poinformował, że rozmowa z Cziczerinem miała przyjacielski charakter. Stwierdził również, że berlińscy przeciwnicy reprezentowanej przez niego linii polityki wschodniej najpewniej będą przekonywać, że „sowiecki rząd znajduje się w największej potrzebie i próbuje się teraz do nas przypiąć, ponieważ traci grunt pod nogami”[67]. Ambasador nie uznał tej argumentacji za przekonującą, ponieważ propozycje Cziczerina mają nadzwyczajną wagę dla dalszego rozwoju całej niemieckiej polityki. Komisarz powoływał się bowiem na to, że w ostatnich rozmowach sowiecko-niemieckich pojawiała się nuta nieufności, która nie służyła relacjom dwustronnym. Brockdorff-Rantzau w propozycjach Cziczerina dostrzegł zaś dobrą wolę. Dodał, że komisarz na koniec rozmowy powiedział mu, iż sowiecki rząd może wkroczyć na taką drogę jak rozwiązanie kwestii polskiej tylko wtedy, gdy osiągnie ogólne porozumienie polityczne z Niemcami, a swoją propozycję przedstawił w postaci następującego układu: Związek Sowiecki nie pójdzie z Francuzami na żadną umowę skierowaną przeciwko Niemcom, a Niemcy zobowiążą się do tego samego w stosunku do Anglii. Cziczerin ujął to krótko: „Wy nie zrobicie niczego z [francuskim ambasadorem] Herbettem, a my – z [angielskim ministrem spraw zagranicznych Austenem] Chamberlainem”[68].

Brockdorff-Rantzau wyznał Stresemannowi, że zawsze był przeciwnikiem politycznych eksperymentów, nawet wtedy, gdy Niemcy były jeszcze wielkim mocarstwem. W tym przypadku nie chodzi jednak o eksperyment, a o sprawdzenie, czy możliwe jest jeszcze wykorzystanie Sowietów jako pozytywnego czynnika w niemieckiej polityce zagranicznej, a jeśli okaże się to niemożliwe, trzeba będzie dokonać jej reorientacji. Ambasador przyznał, że do tej pory sądził, że w niemieckim interesie jest wspieranie sowieckiego rządu i uczciwe współdziałanie z nim na arenie międzynarodowej, ponieważ każdy inny rząd rosyjski szukałby sojuszu z mocarstwami zachodnimi. Gdyby teraz miało się okazać, że Niemcy nie znajdą wsparcia ze strony Sowietów w relacjach z mocarstwami zachodnimi, to zostaną skazani na łaskę i niełaskę tych ostatnich. A to znaczy, że nie będą prowadziły samodzielnej polityki zagranicznej i będą musiały cierpieć hegemonię Londynu i Paryża aż do momentu, kiedy nabiorą tyle siły, że będą w stanie wyrównać rachunki za niesprawiedliwość, jaka dotknęła ich po I wojnie światowej.

Propozycje Cziczerina pokazują, że wsparcie przez Sowiety niemieckiego kursu rewizjonistycznego było ograniczone spełnieniem bardzo trudnych warunków i dotyczyło zasadniczego wyboru strategicznego, przed którym wówczas stał Berlin. Wyboru pomiędzy tak zwaną orientacją wschodnią i orientacją zachodnią. Linia Rapallo oznaczała dla Berlina dominację wektora wschodniego w jego polityce zagranicznej. Do 1924 roku Niemcy nie miały specjalnego wyboru, musiały opierać swoją politykę na strategicznym partnerstwie ze Związkiem Sowieckim, ponieważ mocarstwa zachodnie traktowały je nadal jako pokonanego wroga, a nie partnera do gry na arenie międzynarodowej. Konferencja londyńska, plan Dawesa i perspektywa członkostwa w Lidze Narodów były zapowiedzią stopniowej zmiany konstelacji międzynarodowej. Przed Niemcami otworzyła się możliwość porozumienia z mocarstwami zachodnimi i wzięcia udziału w koncercie mocarstw europejskich na coraz bardziej podmiotowych zasadach. Prowadziło to do stopniowej reorientacji polityki Berlina w kierunku zachodnim, czemu Moskwa starała się z całych sił przeciwdziałać na przełomie roku 1924 i 1925.

Zwrot Niemiec na Zachód oznaczałby dla Moskwy powrót do kompletnej izolacji. Co więcej, stanowiłby również egzystencjalne zagrożenie dla sowieckiego państwa, gdyż powstanie osi Paryż–Berlin wspieranej przez Londyn stabilizowałoby politykę kontynentalną. Odkładałoby rewolucję światową ad Kalendas Graecas. A przecież Sowieci bardzo dobrze pamiętali naukę Lenina, że ZSRR na dłuższą metę nie jest w stanie przetrwać we wrogim mu kapitalistycznym otoczeniu. Dlatego jedyną szansę na przetrwanie swojego państwa upatrywali w konflikcie pomiędzy głównymi mocarstwami europejskimi, czyli tak zwanej wojnie imperialistycznej. Dlatego na wszelkie sposoby starali się przeciwdziałać powstaniu strategicznego układu łączącego Berlin z Paryżem i Londynem. Ta kalkulacja rzutowała również na ich politykę w stosunku do Warszawy, ponieważ z jej powodu wspierali rewizjonizm niemiecki w sposób warunkowy. Byli zwolennikami rozbioru Polski, ale tylko na jeden przez nich faworyzowany sposób, a mianowicie przez wyłączną dwustronną współpracę Berlina i Moskwy bez udziału mocarstw zachodnich, a najlepiej przy ich sprzeciwie. W ten sposób oba państwa osłabiłyby lub nawet zlikwidowały starego wroga leżącego pomiędzy nimi, ale takie porozumienie na trupie Polski wzmogłoby wrogość pomiędzy Niemcami a mocarstwami zachodnimi.

W sowieckiej kalkulacji chodziło o to, aby Berlin był cały czas zagrożony na swojej flance zachodniej, a zatem nie mógł planować ekspansji w kierunku wschodnim. W tym scenariuszu likwidacja państwa polskiego nie niosłaby za sobą wielkich zagrożeń dla ZSRR, a gwarantowałaby mu bezpieczeństwo jego granicy zachodniej. Bez udziału Polski i Niemiec nie było bowiem fizycznego sposobu, aby z zachodu wyszła interwencja przeciwko ZSRR. Sowieci byli jednak pryncypialnie przeciwni, co pokazuje inicjatywa Cziczerina, scenariuszowi, w którym do rewizji niemieckiej granicy wschodniej doszłoby wskutek porozumienia Niemiec z mocarstwami zachodnimi. Pokojowe odzyskanie korytarza, Gdańska i Górnego Śląska przez Niemcy zakładałoby istnienie strategicznego układu pomiędzy Berlinem i Paryżem. W takim układzie nie można byłoby wykluczyć, że Francja starałaby się wpłynąć na swojego polskiego sojusznika, aby ten w zamian za terytoria zwrócone Niemcom otrzymał rekompensatę terytorialną – na przykład Litwę. W ten sposób mogłaby powstać kontynentalna oś Paryż–Berlin–Warszawa, która oznaczałaby przede wszystkim fiasko planów rewolucyjnych. Co gorsza, taki układ, stabilizujący geopolityczne serce starego kontynentu, mógłby w którymś momencie zaowocować sojuszem polsko-niemieckim skierowanym przeciwko ZSRR, gdyż w tych obydwu państwach tradycja ekspansji w kierunku wschodnim była ciągle żywa. A to stanowiłoby nie tylko zagrożenie dla interesów rewolucji światowej, ale także egzystencji Związku Sowieckiego. Takiemu rozwojowi wypadków starał się przeciwdziałać Cziczerin, godząc się na rozwiązanie kwestii polskiej, wszakże pod jednym kluczowym warunkiem, a mianowicie takim, że Niemcy zrezygnują ze zbliżenia z mocarstwami zachodnimi.

Sowiecka inicjatywa nie natrafiła jednak na podatny grunt, ponieważ dyplomacja niemiecka z coraz większą dozą sceptycyzmu podchodziła do sowieckiego partnera. Dowodzą tego trzy memoriały przygotowane przez urzędników AA. Pierwszy sporządził na początku listopada 1924 roku szef wydziału rosyjskiego Herbert Hauschild[69]. W dokumencie tym stwierdził, że w ostatnich miesiącach w polityce wewnętrznej ZSRR dominowała orientacja „radykalnie lewicowa”, polegająca m.in. na eliminowaniu „nowej burżuazji” i walce z „niekomunistycznymi elementami zagranicznymi”, co prowadziło do postępującego upadku gospodarczego. Kryzys ekonomiczny, według Hauschilda, nie miał jednak bezpośredniego negatywnego wpływu na politykę. Wręcz przeciwnie, sowiecki rząd utwierdził swoją władzę w Rosji, a dzięki zręcznej i bardzo aktywnej polityce zagranicznej doprowadził w ostatnim czasie do uznania Związku Sowieckiego przez inne państwa i niewątpliwie wzmocnił jego pozycję na arenie międzynarodowej.

Szef wydziału rosyjskiego AA wskazał na zbliżenie ZSRR z Francją, której żywotnym interesem było uczynienie z Sowietów „aktywnego czynnika po swojej stronie w kombinacjach geopolitycznych”. Jednocześnie zauważył, że „francuska polityka nie traktuje już swojego polskiego sojusznika z taką ostentacyjną serdecznością jak kiedyś”. Z drugiej strony dla Moskwy stosunki z Warszawą są funkcją relacji z Paryżem: „Jeśli zmniejszy się francuski nacisk na Rosję wywierany za pomocą Polski, to tym samym zmniejszy się zainteresowanie Rosji, aby razem z Niemcami trzymać Polskę w kleszczach. Wojny interwencyjne przeciwko Rosji, które w ogóle mają wysoce problematyczne znaczenie, są nie do pomyślenia bez francuskiego wsparcia”[70]. Na koniec Hauschild doszedł do wniosku, że nie uda się zapobiec zbliżeniu francusko-rosyjskiemu ani też nie ma szczególnego sensu mu przeciwdziałać, ale trzeba w „ramach porozumienia pomiędzy Niemcami i Francją tworzyć most, a nie mur pomiędzy Francją i Związkiem Sowieckim”[71]. Z analizy tej autor nie wyprowadził jednoznacznych wniosków. Dostrzegł jednak wyczerpywanie się formuły współpracy dwustronnej zapoczątkowanej w Rapallo, spowodowane realną słabością obu państw. Niemcy i Rosja potrzebują współpracy z mocarstwami zachodnimi, przede wszystkim z Francją, która dla każdego z rapallskich kontrahentów staje się coraz ważniejszym partnerem. Za tymi rozważaniami kryła się sugestia, że zbliżenie Niemiec z Francją i równoległe zbliżenie Związku Sowieckiego z Francją może doprowadzić do powstania swoistego geopolitycznego trójkąta kontynentalnego.

Kolejny memoriał przygotował w połowie grudnia 1924 roku przełożony Hauschilda, Wilhelm Wallroth, szef departamentu IV AA. W obszernej notatce zatytułowanej Tymczasowy bilans stosunków niemiecko-sowieckich[72] zauważył, że decyzje zwycięzców I wojny światowej spowodowały usunięcie głównych problemów spornych pomiędzy Niemcami i ZSRR, przede wszystkim przez stworzenie w Europie Środkowej i na Bałkanach pasa suwerennych państw, który oddzieliły oba kraje. Państwa ententy wyznaczyły im również wspólny cel: „stopniową odbudowę prawdziwej i wolnej wspólnoty państw Paneuropy”. Pierwszym warunkiem osiągnięcia tego stała się odbudowa gospodarcza Związku Sowieckiego i Niemiec, zasadniczą zaś przesłanką wspólnego sukcesu była komplementarność obu gospodarek. Te nadzieje nie zostały spełnione przede wszystkim z winy Sowietów: z powodu ich „rosnącego lewicowego radykalizmu” oraz zwiększającego się wpływu policji politycznej na wszystkie dziedziny życia społecznego w ZSRR. Sowiecka gospodarka znajduje się w głębokim kryzysie i nie wiadomo, czy bolszewicy powodowani komunistycznym radykalizmem uchronią kraj przed upadkiem.

Prawda jest taka, że niemiecko-sowiecka wymiana handlowa, która miała doprowadzić do odbudowy i rozkwitu gospodarczego obydwu krajów, jest minimalna. W roku 1923 udział ZSRR w niemieckim eksporcie wynosił 1,5% i jednocześnie stanowił on 43% całego sowieckiego importu. Dla przykładu polski import z Niemiec miał czterokrotnie większą wartość aniżeli sowiecki. Jednakże ZSRR to nie tylko słaba gospodarka, ale także silny aparat państwowy, spoczywający na trzech fundamentach: partii, policji politycznej i armii. Szef departamentu wschodniego AA doszedł do wniosku, że obecnie sowiecka Rosja jest gospodarczym karłem, a politycznie, pomimo niezaprzeczalnych dyplomatycznych sukcesów, może być określana co najwyżej jako kraj drugorzędny, którego przekonanie o wielkomocarstwowym statusie jest iluzją, która nie znajduje już potwierdzenia w rzeczywistości. Swoje rozważania Wallroth podsumował wnioskiem, że Niemcy w stosunkach z ZSRR powinny uchylać się od wszelkich układów, które nie opierałyby się ściśle na zasadzie wzajemności[73].

Trzeci memoriał, dotyczący rozwoju stosunków niemiecko-sowieckich w kontekście negocjowanego właśnie traktatu handlowego, przygotował na samym początku roku 1925 Moritz Schlesinger, ekspert od sowieckiej gospodarki w AA, dla ambasadora Brockdorff-Rantzaua. Autor zawarł w nim opinię, że panuje pełna zgoda, iż bardzo dobre relacje z Rosją sowiecką „stanowią nie tylko gwarancję do wykorzystania [nadarzających się] możliwości w polityce zagranicznej, lecz są także istotnym warunkiem skutecznego zlikwidowania wersalskiej polityki wojennej i uwolnienia Niemiec spod obcej okupacji”. Berlin potrzebuje więc porozumienia z Moskwą, aby mieć możliwość balansowania na innych kierunkach swojej polityki zagranicznej[74].

Z memoriałów tych wynika, że według urzędników AA niemiecka polityka zagraniczna nie powinna być oparta na jednym fundamencie, jakim był traktat z Rapallo. Znajdująca się w kryzysie sowiecka Rosja jest zbyt słaba, aby być realną przeciwwagą dla mocarstw zachodnich. Z tego względu Niemcy muszą dążyć do porozumienia z Francją i Wielką Brytanią, co jednak nie powinno oznaczać zerwania z ZSRR, ale jedynie zdefiniowanie na nowo relacji z tym państwem. Jak się jednak okazało, w tym momencie Berlin nie był w stanie wypracować nowej formuły współpracy niemiecko-sowieckiej. Najpierw musiał bowiem doprowadzić do zawarcia porozumienia z Paryżem i Londynem, a zatem zdefiniować swój wektor zachodni, aby dopiero potem dostosować doń wektor wschodni. Krótko mówiąc, dla Berlina relacje z Moskwą przestały mieć charakter priorytetowy i zostały w dużej mierze uzależnione od ułożenia stosunków z Paryżem i Londynem.

Poglądy szefostwa AA na temat stosunków niemiecko-sowieckich można porównać z memorandum na ten sam temat przygotowanym przez Litwinowa w drugiej połowie grudnia 1924 roku na zlecenie Biura Politycznego[75]. Zastępca ludowego komisarza spraw zagranicznych swój dokument zatytułowany Tezy do referatu o Niemczech podzielił na dwie części: ekonomiczną i polityczną. W pierwszej ocenił, że stosunki handlowe z Niemcami w ciągu ostatnich sześciu miesięcy rozwijały się „w pełni normalnie” i nie doszło do żadnej szczególnej zmiany. Również stosunki polityczne weszły „na normalne tory” po chwilowym kryzysie, spowodowanym nalotem niemieckiej policji na budynek przedstawicielstwa handlowego ZSRR w Berlinie w maju 1924 roku. Litwinow podkreślił, że nadal istnieją te same warunki, które przed kilku laty doprowadziły do zawarcia traktatu rapallskiego i przyjaznych relacji dwustronnych pomiędzy obydwoma państwami. Niemiecka polityka zagraniczna jest zaś oparta na przekonaniu o wspólnocie politycznych interesów z ZSRR i w kwestii tej panuje konsensus pomiędzy wszystkimi partiami politycznymi.

Berlin, nie rezygnując z nadziei na rewanż i na radykalną zmianę swojego położenia międzynarodowego, zawiera nieformalne transakcje oraz układy i w ten sposób próbuje „uwalniać się z ucisku wersalskich okowów”, a za ewentualne ustępstwa gotowy jest płacić osłabieniem swoich związków z Moskwą. Porozumienie zawarte podczas konferencji w Londynie wzbudziło w Niemczech nadzieje na ograniczenie negatywnych skutków traktatu wersalskiego i na możliwość otrzymania od mocarstw zachodnich „dostatecznych rekompensat za zmianę w stosunkach z ZSRR”. Dlatego Berlin pospieszył się z deklaracją o wstąpieniu do Ligi Narodów, demonstrując tym samym gotowość do prowadzenia polityki, która nie uwzględnia interesów ZSRR i ducha Rapallo. Jednakże, zdaniem Litwinowa, Niemcy nie pójdą na pełną reorientację swojej polityki zagranicznej. Porozumienie z państwami ententy może pobudzić Berlin do podjęcia kilku bardziej lub mniej nieprzyjaznych kroków w stosunku do ZSRR, ale tylko pod warunkiem, że Sowiety znajdą się w pełnej izolacji, to znaczy zerwą stosunki zarówno z Wielką Brytanią, jak i z Francją. Jednakże Niemcy na tego rodzaju kroki przeciwko Związkowi Sowieckiemu mogą zdecydować się także bez zawarcia układów z innymi państwami, a ich celem byłby szantaż, służący wymuszeniu ustępstw ekonomicznych, np. po ewentualnym fiasku rozmów na temat traktatu handlowego z ZSRR.

Litwinow w swoich Tezach… zauważył, że „rozkład władzy w państwach burżuazyjnych w okresie powojennym” skutkuje tym, że kraje słabsze prowadzą mniej konsekwentną politykę zagraniczną. Tę zależność odniósł do Niemiec i wskazał, że jej niezrozumienie jest częstą przyczyną sowieckich podejrzeń o zmianę kursu Berlina. Jednakże analiza instytucjonalna niemieckiej polityki zagranicznej nie pozwala wskazać na istnienie tendencji świadczących o możliwości takiej zmiany. Związanie się mocarstw zachodnich z Niemcami mogłoby mieć miejsce tylko w przypadku powstania nadzwyczajnej fali rewolucyjnej w całej Europie, ponieważ dopiero wtedy burżuazja zjednoczyłaby wszystkie siły przeciwko Związkowi Sowieckiemu jako najważniejszemu przyczółkowi komunizmu.

Na podstawie powyższych rozważań Litwinow doszedł do następującego wniosku. Uznał, że utrzymanie przyjaznych relacji z Niemcami będzie możliwe długofalowo, pod warunkiem zrównoważenia ich bardzo dobrymi relacjami z jednym z wielkich mocarstw europejskich: Francją lub Wielką Brytanią. Dopóki to jednak nie nastąpi, należy starannie rozwiązywać wszelkie konflikty z Niemcami i poważnie traktować ich postulaty, na przykład w odniesieniu do umowy handlowej, i o ile to możliwe wyjść im naprzeciw.

Litwinow zdawał się nie dostrzegać jakichś istotnych zagrożeń związanych z wejściem Niemiec do Ligi Narodów, albowiem w jego przekonaniu Berlin w przewidywalnej przyszłości utrzyma współpracę w duchu Rapallo i nie będzie dokonywał prób reorientacji swojej polityki zagranicznej. Powstające zaś drobne kryzysy i napięcia w stosunkach dwustronnych są możliwe do rozwiązania, pod warunkiem dobrej woli każdej ze stron. To stanowisko było w oczywisty sposób niezgodne z konkluzjami samego Litwinowa przedstawionymi dwa miesiące wcześniej w memoriale zatytułowanym ZSRR, Niemcy i Liga Narodów, w którym zawarł on alarmistyczny wniosek, że wejście Niemiec do Ligi Narodów spowoduje powstanie jednolitego antysowieckiego frontu mocarstw europejskich. Jak to tłumaczyć? W sowieckim kierownictwie nie było jednolitego poglądu na temat polityki w stosunku do Niemiec (zob. wyżej stanowisko OGPU przedstawione przez Mienżynskiego Politbiuru). Być może LKSZ chciało, aby najwyższe kierownictwo sowieckie nie stawiało mu przeszkód w realizacji przedsięwzięcia związanego z przedstawieniem stronie niemieckiej tak zwanych inicjatyw grudniowych.

Niemcy nie spieszyli się jednak z odpowiedzią na propozycje Cziczerina złożone nocą z 25 na 26 grudnia. Do tego doszedł kryzys gabinetowy w Niemczech, gdyż na przełomie 1924 i 1925 roku cały czas trwały rozmowy nad powołaniem nowego rządu Rzeszy. Stresemann wysłał 8 stycznia 1925 roku szyfrogram do placówki w Moskwie, w którym informował, że on lub jego następca na stanowisku ministra spraw zagranicznych po sformowaniu nowego rządu skonsultuje się w sprawie sowieckich propozycji z prezydentem Ebertem i przekaże ostateczną odpowiedź ludowemu komisarzowi spraw zagranicznych[76].

Jednakże kluczowym powodem uniemożliwiającym szybką odpowiedź stronie sowieckiej była własna inicjatywa Niemiec związana z tak zwanym paktem bezpieczeństwa. Stresemann w memorandum napisanym na przełomie stycznia i lutego 1925 roku stwierdził: „Dla Niemiec […] byłby do przyjęcia pakt, który w wyraźny sposób gwarantowałby obecne status quo nad Renem”[77]. Uważał, że bez tego rodzaju gwarancji Francuzi nie zgodzą się na stopniowe wycofanie wojsk z Nadrenii. Z punktu widzenia niemieckiego chodziło o rzecz fundamentalną, a mianowicie odzyskanie suwerenności nad całym terytorium Rzeszy. Ponieważ Niemcy obawiali się, że zakończenie okupacji Nadrenii może być uwarunkowane bardzo trudnymi warunkami do spełnienia, sami postanowili wyjść z inicjatywą. Mając świadomość, że Paryż będzie nalegał, aby Berlin zagwarantował również swoją granicę wschodnią, Stresemann zamiast tego postanowił zaproponować Polsce i innym krajom na wschodzie podpisanie traktatów arbitrażowych, wskazując, że będą one „całkowicie pewną gwarancją dla zachowania pokoju”[78]. To były początki Locarno – 9 lutego Niemcy przekazali Francuzom memorandum, w którym złożyli swoje propozycje dotyczące paktu bezpieczeństwa.

O nowych uwarunkowaniach i konieczności przesunięcia w czasie ostatecznej odpowiedzi na propozycje Cziczerina sekretarz stanu von Schubert poinformował Brockdorff-Rantzaua w liście z 12 lutego 1925 roku. Sekretarz stanu wyjaśnił, że inicjatywa w sprawie paktu bezpieczeństwa okazała się słuszna, ponieważ Francuzi bez uzyskania szczególnych gwarancji nie opuszczą strefy kolońskiej. Wyraził pewność, że Francuzi będą domagali się również podobnych gwarancji dla krajów Europy Wschodniej. Jednakże było dla niego oczywiste, że „każde bezpośrednie lub pośrednie uznanie naszych obecnych wschodnich granic poprzez pakt bezpieczeństwa jest wykluczone”. Dodał, że Niemcy nie zaproponują Polsce więcej niż umowę arbitrażową. Wyraził również przekonanie, że inicjatywa Berlina nie będzie mieć wpływu na relacje niemiecko-sowieckie. Na koniec poinformował ambasadora, że ze względu na skomplikowanie negocjacji dotyczących paktu bezpieczeństwa nie powinien spodziewać się szybkiej odpowiedzi rządu niemieckiego na propozycje Cziczerina[79].

W kolejnym liście do Brockdorff-Rantzaua z 23 lutego 1925 roku Schubert powrócił do tej kwestii. Zauważył, że ambasador jest zapewne zdziwiony tym, że Berlin nie przygotował jeszcze definitywnej odpowiedzi dla Sowietów. Zapewnił jednak, że problem ten jest cały czas dyskutowany, ponieważ rozmawiał on na jego temat zarówno z ministrem Stresemannem, jak i prezydentem Ebertem i wyniósł z tych kontaktów przekonanie, że obaj politycy doceniają wagę sprawy. Brak decyzji jest spowodowany m.in. tym, że – jak napisał sekretarz stanu – „w ostatnich tygodniach żyliśmy w strasznym rozgardiaszu”. Schubert dodał, że zagadnienia polityki sowieckiej są dla niego stosunkowo nowe i nie ma ich na tyle dobrze przemyślanych, ażeby podjąć jasną decyzję. W jego rozumieniu dotyczyć ona będzie nie tyle wyboru pewnej linii politycznej wobec Moskwy, ile raczej zdefiniowania roli i miejsca relacji niemiecko-sowieckich w polityce Berlina. Rozwiązanie tego problemu wydaje się mieć nadzwyczaj poważne konsekwencje. Na koniec sekretarz stanu wyraził nadzieję, że prześle odpowiedź na propozycje sowieckie w przewidywalnym czasie[80].

Rozdział 2

Rykow proponuje Niemcom antyzachodni sojusz

Sowieci uznali, że nie będą czekać na odpowiedź na propozycje Cziczerina i podbili stawkę. 22 lutego 1925 roku przewodniczący Rady Komisarzy Ludowych (premier ZSRR) Aleksiej Rykow przedstawił na Kremlu nową ofertę Brockdorff-Rantzauowi[81]. Sowiecki przywódca na początku rozmowy zapewnił, że „ma bezwzględne życzenie pogłębienia ugruntowanych przez traktat z Rapallo przyjacielskich stosunków pomiędzy obydwoma krajami”. Następnie zaś przedstawił swoją ocenę sytuacji międzynarodowej, zauważając, że wskutek dyktatu wersalskiego powstały dwie rywalizujące ze sobą grupy państw. Zwycięskie mocarstwa podejmują próby przeciągnięcia Związku Sowieckiego na swoją stronę. Rykow stwierdził, że złożyły one Sowietom propozycje porozumienia kosztem Niemiec, ale została ona odrzucona, gdyż Moskwa chce jeszcze bardziej zbliżyć się z Niemcami. Dodał przy tym, że ma świadomość, iż w Niemczech są siły, które chciałyby wziąć udział w jednolitym froncie państw ententy przeciwko Związkowi Sowieckiemu. Następnie, jak relacjonował ambasador, Rykow „[…] zaproponował mi traktat sojuszniczy”. Brockdorff-Rantzau odparł na to, że obecnie nie jest w stanie odpowiedzieć na tę propozycję w imieniu swojego rządu, ale wyraził przekonanie, że Berlin będzie dążył do bliskich stosunków z Moskwą.

Rykow wspomniał, że byłoby dla niego ważne, aby o ewentualnych rokowaniach na temat traktatu sojuszniczego informowany był na bieżąco generał Hans von Seeckt, ponieważ jest on zwolennikiem bliskiej współpracy Niemiec i Związku Sowieckiego.

Brockdorff-Rantzau zrozumiał tę uwagę tak, że sowiecki premier ma na myśli sojusz militarny. Dlatego w dłuższej przemowie starał się pośrednio wyrazić dystans wobec tej propozycji. Stwierdził mianowicie, że został ambasadorem w Moskwie po to, aby działać na rzecz rewizji dyktatu wersalskiego, ale nie jest zwolennikiem rewanżu. Chciałby bowiem, aby – o ile to możliwe – rewizja dokonała się na drodze pokojowej. Nie żywi również żadnych iluzji, że Związek Sowiecki zdecyduje się na wojnę o wyzwolenie Niemiec, tak jak to było w roku 1813, gdyż obecnie kieruje się on ideą rewolucji światowej. Ambasador następnie stwierdził: „Pomimo to będę zwolennikiem bliższej współpracy, przede wszystkim w dziedzinie odbudowy [gospodarczej] między Niemcami i Rosją w granicach tego, co praktycznie możliwe i konieczne dla przyszłości narodu niemieckiego”[82].

W komentarzu dla centrali Brockdorff-Rantzau wyznał, że „świadomie odrzucił inicjatywę pana Rykowa w ten sposób, a nie ostrzej”, bo nie chciał doprowadzić do tego, aby Sowieci przestali wierzyć w to, że Niemcy mają zamiar bliżej się z nimi związać, co spowodowałoby, że Francuzi mogliby się porozumieć z Sowietami kosztem Niemiec.

W ostatnich dniach lutego Cziczerin przyjął Brockdorff-Rantzaua[83] i na początku rozmowy podkreślił, że propozycja Rykowa dotycząca pogłębienia stosunków niemiecko-sowieckich w pełni odpowiada jego zamysłom. Ambasador odpowiedział na to, że miał wrażenie, iż sowiecki premier wyszedł daleko poza to, o czym komisarz mówił mu swego czasu, ponieważ czynił aluzje do sojuszu militarnego. Cziczerin wyraził na to zdziwienie, gdyż w jego mniemaniu sowiecki premier miał powtórzyć wyłącznie jego własne propozycje z końca grudnia 1924 roku. Na zakończenie tej rozmowy, jak zanotował Brockdorff-Rantzau, komisarz oświadczył, że skoro Rykow mówił o możliwości porozumienia militarnego, to należy uznać, że nie jest ono nieosiągalne. Nie można bowiem zapomnieć, że „Rosja potrzebuje Niemiec do odbudowy swojego potencjału militarnego, a Niemcy – Rosji jako swoistego arsenału”. Na to ambasador odpowiedział, że rozumie sugestie komisarza, ale ma wątpliwości, „czy nasze własne działa nie zostaną skierowane przeciwko nam”[84]. Dodał, że powiedział Rykowowi, iż nie należy do tych, którzy wierzą w utopię, że Niemcy i Sowieci, tak jak to było w latach 1812–1813, we wspólnym sojuszu prowadzić będą wojnę wyzwoleńczą przeciwko Francji, albowiem bolszewicy są obojętni na los narodów, bo interesuje ich tylko światowa rewolucja.

Brockdorff-Rantzau przyznał, że łatwiej jest mu sobie wyobrazić, iż sowiecki rząd sprowokuje zaostrzenie stosunków niemiecko-francuskich, aby potem na terytorium Niemiec mogła wkroczyć Armia Czerwona i zaprowadzić komunistyczne porządki. Dlatego wątpi w celowość wysyłania broni do sowieckiej Rosji, ponieważ ułatwi to komunistom realizację tego celu. Ambasador stwierdził, że mówi o tym tak otwarcie, ponieważ jesienią 1923 roku Sowieci nie byli daleko od zrealizowania tego scenariusza.

Cziczerin starał się zapewnić ambasadora, że Moskwa obecnie zmienia orientację swojej polityki i chce skupić się na Azji, aby tam przede wszystkim realizować swoje interesy. W regionie tym głównym przeciwnikiem będzie Wielka Brytania, która prawdopodobnie zostanie wsparta przez Francję. I dodał, że właśnie w takim kontekście myślał o współpracy militarnej pomiędzy Związkiem Sowieckim a Niemcami. W swoim komentarzu dla centrali w Berlinie ambasador przyznał, że komunistyczne kierownictwo jest przekonane o beznadziejności prób zrewolucjonizowania Niemiec i dlatego myśli o tym, aby swoją działalność w tej dziedzinie skierować na Wschód. Stwierdził jednak, że traktatowe wiązanie się z Sowietami, przede wszystkim w dziedzinie militarnej, jest wysoce niebezpieczne. Dodał przy tym, że otwarcie oświadczył sowieckiemu komisarzowi, że „w sytuacji, w której obecnie znajdują się Niemcy, każde traktatowe opowiedzenie się, czy to po stronie Zachodu, czy po stronie Wschodu, wydaje mi się nie tylko w najwyższym stopniu nieodpowiednie, lecz w ogóle niemożliwe”[85].

W AA inicjatywa Rykowa zrozumiana została jako propozycja stworzenia militarnego sojuszu Niemiec i Związku Sowieckiego skierowanego przeciwko Francji i Wielkiej Brytanii[86]. Nawet dla zwolennika bliskiej współpracy pomiędzy obydwoma państwami, jakim był ambasador Brockdorff-Rantzau, tego rodzaju inicjatywa była nie do przyjęcia. Oznaczałaby bowiem rezygnację z polityki stopniowego zbliżenia z mocarstwami zachodnimi, jaką Stresemann rozpoczął w poprzednim roku. Inicjatywa Rykowa miała na celu stworzenie kontynentalnego bloku Berlin–Moskwa, jednoznacznie wymierzonego przeciwko Zachodowi. Tymczasem strategia niemiecka, której istotną przesłanką była świadomość słabości ZSRR, polegała na odbudowaniu mocarstwowości we współpracy z Anglią i Francją po to, żeby w odpowiednim momencie za ich zgodą dokonać rewizji granicy wschodniej. W ramach tej koncepcji rewizja miała się dokonać na wschodzie, co w oczywisty sposób stanowiło zagrożenie dla interesów Związku Sowieckiego, który poprzez propozycje Cziczerina i Rykowa starał się odwrócić lub przynajmniej zablokować ten kierunek niemieckiej ekspansji.

Na początku marca 1925 roku AA nadal nie odpowiedział na sowieckie propozycje. Stresemann uznał jednak, że Brockdorff-Rantzau, jeśli zajdzie taka potrzeba, powinien udzielić pewnych wyjaśnień związanych z paktem bezpieczeństwa. Minister poinstruował ambasadora 6 marca 1925 roku, aby w takim przypadku zakomunikował Sowietom, że bez ogólnego uregulowania kwestii bezpieczeństwa Francuzi nie zgodzą się na opuszczenie Nadrenii, a Anglicy nie podejmą pozytywnych i wiążących decyzji w tej kwestii. Z tego względu Niemcy stoją przed dwojakim zagrożeniem: albo nie dojdzie w ogóle do szybkiego opuszczenia Nadrenii przez obce wojska, albo Anglicy w zamian za wyjście zgodzą się zaoferować Francuzom bardzo poważne koncesje kosztem Niemiec, na przykład wprowadzenie stałej wojskowej instancji kontrolnej Ligi Narodów w Nadrenii. Z tego powodu Niemcy musieli wyjść z inicjatywą paktu bezpieczeństwa. Polecił też wyjaśnić, że niemiecka polityka zachodnia w przewidywalnym czasie nie będzie ukierunkowana na rewizję traktatu wersalskiego, lecz na zabezpieczenie niemieckiej granicy zachodniej przed ewentualnymi atakami Francuzów. Równolegle jednak Niemcy odrzuciły jakiekolwiek zobowiązania w stosunku do granic na Wschodzie, a jedynie zgodziły się na podpisanie traktatów arbitrażowych ze swoimi sąsiadami. Poprosił o przekazanie Sowietom, że informacje te są wyrazem zaufania do nich, a także o zachowanie ich w tajemnicy. Dodał, że jeśli pojawi się zarzut o reorientacji niemieckiej polityki zagranicznej i zwrocie na Zachód, to należy wytłumaczyć, iż posunięcia Berlina mają czysto defensywny charakter i są skierowane przeciwko francuskiej polityce ekspansji nad Renem[87].

Nieusatysfakcjonowany instrukcjami swojego szefa Brockdorff-Rantzau w liście do von Schuberta z 8 marca 1925 roku po raz kolejny zwrócił uwagę na konieczność szybkiej odpowiedzi na propozycje Cziczerina ze względu na monity strony sowieckiej. Podkreślił, że w Moskwie bez wątpienia powstało zaniepokojenie, że Berlin dokonuje reorientacji swojej polityki na Zachód. Sowietów najbardziej gnębią dwa problemy: kwestia polska i przystąpienie Niemiec do Ligi Narodów, dlatego poprosił, by możliwie szybko przekazać Moskwie stanowisko w tych sprawach[88].

W tej sytuacji Sowieci próbowali szukać odpowiedzi na swoje propozycje w Berlinie. Tamtejszy pełnomocny przedstawiciel (połpred)[89] Nikołaj Kriestinskij został przyjęty 10 marca 1925 roku przez ministra Stresemanna i poprosił o informację na temat paktu bezpieczeństwa, wyjaśniając, że szczególnie interesują go związane z nim kwestie wschodnie. Minister poinformował, że na razie nie ma mowy o konkretnych propozycjach, lecz o gotowości Niemiec do zawarcia paktu, który wykluczałby wojnę z Francją i gwarantował terytorialne status quo na Zachodzie. W niemieckim memorandum nie ma w ogóle mowy o granicy wschodniej, wspomina się jedynie o gotowości do zawarcia traktatów arbitrażowych ze wschodnimi sąsiadami. Z tego powodu Stresemann uznał za głupotę interpelację Komunistycznej Partii Niemiec w sprawie rzekomego uznania przez rząd Rzeszy granicy wschodniej. Kriestinskij zapytał również o to, czy Niemcy zmieniły swój stosunek do Ligi Narodów. Minister odpowiedział, że Anglia i Francja bardzo naciskają, aby Niemcy bezwarunkowo wstąpiły do tej organizacji, bo pozwoli to skuteczniej prowadzić negocjacje na temat paktu bezpieczeństwa. Poinformował, że rząd niemiecki nie pójdzie na taki krok. Kriestinskij wyraził również zaniepokojenie, że od miesięcy Sowiety nie otrzymały odpowiedzi na złożone Niemcom propozycje. Dodał, że nie kolidują one przecież z koncepcją związaną z paktem bezpieczeństwa, ale Stresemann wymówił się koniecznością szerokich politycznych konsultacji w Niemczech[90].

Następnego dnia Brockdorff-Rantzau został przyjęty przez Litwinowa, który w imieniu sowieckiego rządu podziękował za wyjaśnienia w sprawie paktu bezpieczeństwa i kwestii polskiej. Potem prosząc o pełną dyskrecję komisarz poinformował, że oświadczył francuskiemu ambasadorowi Jeanowi Herbette, że rzeczywiste zagrożenie dla pokoju stanowi Polska i będzie bardzo wątpliwe, jeśli Francja zdecyduje się gwarantować granice Polski określone w traktacie wersalskim[91].

Instrukcję, która zawierała ostateczną odpowiedź na propozycje sowieckie, Stresemann podpisał i wysłał do Moskwy 19 marca 1925 roku[92]. Minister najpierw przeanalizował sytuację międzynarodową, wskazując, że obecnie zasadniczym problemem jest opuszczenie północnej strefy Nadrenii przez wojska ententy. Zauważył, że Paryż uzależnił wycofanie swoich wojsk od „zaspokojenia tak zwanej francuskiej potrzeby bezpieczeństwa”. Poinformował, że po rozważeniu wielu różnych możliwości niemiecki rząd zdecydował się na zawarcie paktu bezpieczeństwa, który gwarantował będzie granicę na Renie i wyjaśnił, że „naszym politycznym zadaniem na Zachodzie w przewidywalnym czasie nie jest rewizja traktatu wersalskiego, lecz przesunięcie Francji na granice określone w tym traktacie, to znaczy zabezpieczenie Nadrenii”. Jednocześnie podkreślił, że Niemcy w rozmowach na temat paktu postawią warunek sine qua non, polegający „na niezgodzie na uznanie granic na Wschodzie w jakiejkolwiek formie”[93], ale wyrażą zgodę na pewne taktyczne ustępstwo względem Francji, a mianowicie na zawarcie umów arbitrażowych ze wszystkimi swoimi sąsiadami po to, by ułatwić jej rezygnację z postulatu uczynienia Polski stroną tego traktatu. Zastrzegł, że te porozumienia w żaden sposób nie przeszkodzą rewizji wschodniej granicy.

Niestety pierwsza faza rokowań na temat paktu przyniosła pewien kłopot, ponieważ Francja i Anglia jednoznacznie zadeklarowały, że warunkiem jego zawarcia będzie wejście Niemiec do Ligi Narodów. Londyn jest bowiem zdania, że Paryż wyrazi zgodę na zawarcie paktu bezpieczeństwa z Niemcami bez uczestnictwa Polski i bez francusko-angielskiej konwencji militarnej, tylko pod warunkiem wejścia Berlina do Ligi Narodów. Poza tym są jeszcze inne, być może głębsze powody: mocarstwa zachodnie świadome słabości instytucji genewskiej chciałyby „mocniej związać Niemcy z dyktatem wersalskim”[94] i zablokować im drogę na Wschód. Wskazał przy tym na jedną z ostatnich wypowiedzi Arthura Balfoura, przewodniczącego Komitetu Obrony Imperium, który zauważył, że zagrożenie Nadrenii pchać będzie Niemcy w ramiona sowieckiej Rosji.

Następnie Stresemann przeszedł do omówienia kwestii współpracy z ZSRR. Argumentował, że jeśli Moskwa rzeczywiście chce pogłębienia stosunków niemiecko-sowieckich, to musi być zainteresowana tym, ażeby Niemcy przezwyciężyły swoją słabość i stały się istotnym czynnikiem polityki europejskiej. A to będzie możliwe, jak mniemał minister, tylko, „gdy uwolnimy nasze terytorium od francuskiego uścisku. Nasza polityka na Zachodzie jest niczym innym, jak tylko obroną przed tymi dążeniami francuskiego imperializmu, które bezpośrednio zagrażają naszej egzystencji. Jeśli zatem Związek Sowiecki chciałby uzależnić utrzymanie przyjaznych relacji z Niemcami od rezygnacji z tej obrony, to trzeba by dojść do wniosku, że w rzeczywistości nie zależy mu na owocnej współpracy politycznej z nami, lecz na zaostrzeniu naszych trudności na Zachodzie, w nadziei, że trudności te ostatecznie udaremnią konsolidację naszych stosunków wewnętrznych i w ten sposób przygotują drogę dla komunistycznej rewolucji”[95]. Według Stresemanna dopiero kwestia członkostwa Niemiec w Lidze Narodów dotyka w bezpośredni sposób interesów ZSRR. Dlatego też Berlin od samego początku deklarował aliantom, że nie poświęci swoich relacji z Moskwą na ołtarzu Ligi Narodów, składając zastrzeżenie, że nie będzie w stanie wypełniać zobowiązań związanych z art. 16. paktu Ligi.

Szef AA nie zgodził się z argumentem, że członkostwo Niemiec w Lidze Narodów oznaczać będzie poddanie się dyktatowi wersalskiemu i pogorszenie relacji niemiecko-sowieckich. Berlin otrzymał zapewnienie od mocarstw, że przyznane mu zostanie stałe miejsce w Radzie Ligi Narodów, przez co uzyska wpływ na kluczowe decyzje podejmowane przez tę organizację, a w szczególności na sankcje i akcje związane z realizacją art. 16. A ponieważ zapadają one jednomyślnie, to Sowiety mogą być pewne, że Niemcy zablokują wszelkie działania, które byłyby skierowane przeciwko nim.

Następnie Stresemann rozważył problem wpływu członkostwa Niemiec w Lidze na rozwój stosunków z ZSRR. Przyznał, że może ono ograniczyć swobodę manewru Berlina na arenie międzynarodowej. Za przykład do swych rozważań wziął koncepcję „wtłoczenia Polski w jej etnograficzne granice”. Jeśli zaszłaby sytuacja umożliwiająca urzeczywistnienie tego celu, to członkostwo Niemiec w Lidze Narodów niewątpliwie w znaczącym stopniu utrudniłoby jego osiągnięcie. Jednakowoż również w przypadku braku członkostwa dążenie do jego realizacji spotkałoby się z równie silnym oporem mocarstw. Różnica powstałaby dopiero wtedy, gdyby Niemcy i Związek Sowiecki zawarły w tej sprawie sojusz militarny. Wtedy Berlin jako członek Ligi w otwarty sposób złamałby statut tej organizacji, ale jak wywodził minister: „zawarcie jawnego lub tajnego niemiecko-sowieckiego aliansu militarnego […] w przewidywalnym czasie nie może stanowić naszego politycznego celu”[96].

Brak możliwości zawarcia ogólnego traktatowego porozumienia z Sowietami nie wykluczał według Stresemanna „pogłębienia lub konkretyzacji stosunków niemiecko-rosyjskich”, które nie powinny obecnie mieć charakteru ogólnego lub abstrakcyjnego, lecz dotyczyć konkretnych przedsięwzięć dwustronnych. Chodzi o to, żeby przekonać rząd sowiecki, że wejście Niemiec do Ligi nie oznacza zasadniczego zwrotu w polityce Berlina, a jest jedynie próbą obrony przed „brutalną ingerencją polityki francuskiej”. Z drugiej strony członkostwo w Radzie Ligi Narodów pozwoli na przeciwdziałanie tendencjom antysowieckim. Minister uznał, że jeśli sowiecki rząd zgodzi się z tego rodzaju rozważaniami, to wtedy trzeba będzie wyjaśnić, czy i w jaki sposób będzie możliwe „pozytywne porozumienie na temat ogólnych politycznych celów”[97]. Poinformował również, że zgoda na wejście do Ligi nie jest jeszcze ostatecznie przesądzona, ponieważ rząd niemiecki ma w tej sprawie nadal poważne wątpliwości i nie podejmie ostatecznej decyzji, zanim nie będzie pewien, że uregulowane zostaną wszystkie problemy z nim związane, czyli rozbrojenie, wycofanie wojsk z Nadrenii, kwestia bezpieczeństwa (w tym sprawa uznania lub gwarancji granic wschodnich). Na koniec minister poprosił ambasadora, aby jeżeli nie jest on przeciwny tym rozważaniom, bez szczególnej zwłoki przekazał je stronie sowieckiej.

Brockdorff-Rantzau po zapoznaniu się ze stanowiskiem Stresemanna podzielił się z nim swoimi wątpliwościami w szyfrogramie z 28 marca 1925 roku. Wyraził opinię, że rząd sowiecki będzie trwał przy swoich poglądach i nie przyjmie niemieckiej argumentacji, więc zaproponował, żeby nadal grać na czas i w rozmowach z Sowietami poruszać tylko konkretne sprawy, na przykład kwestię traktatu arbitrażowego z Polską, ale jedynie wtedy, gdy inicjatywa wyjdzie od strony partnerów[98]. Stresemann nie zgodził się ze stanowiskiem ambasadora. W obszernym szyfrogramie z 1 kwietnia wysłanym do ambasady w Moskwie podtrzymał swoją wcześniejszą decyzję, raz jeszcze wyłuszczając swoje motywy. Uznał, że stanowisko ambasadora oparte jest na „ścisłej alternatywie” i odtwarzał je w następujący sposób. Jeśli miałoby się okazać, że aktualne problemy niemieckiej polityki zachodniej, takie jak rozbrojenie, opuszczenie Nadrenii przez wojska alianckie czy kwestia bezpieczeństwa, mogły być rozwiązane tylko pod warunkiem wejścia Niemiec do Ligi Narodów, to Berlin miałby tylko dwie możliwości: albo rozwiązanie kwestii zachodnich przy rezygnacji z bliskiej współpracy z Sowietami, albo rozwój stosunków niemiecko-sowieckich i zaniechanie rozwiązania kwestii zachodnich. Stresemann wyraził przypuszczenie, że ambasador optowałby zapewne za wyborem drugiego członu tej alternatywy. Ocenił, że byłaby to żałosna porażka, gdyby Berlin rzeczywiście stał przed tego rodzaju wyborem, bo przecież obecnie cała aktywność niemieckiej dyplomacji powinna być ukierunkowana na to, żeby go uniknąć i dążyć do szybkiego rozwiązania palących kwestii zachodnich przy jednoczesnym utrzymaniu dotychczasowych relacji z ZSRR. Przyznał, że nie jest to łatwe, ale dodał, że nie ma powodu, aby z tego rezygnować. Nie zgodził się również z propozycją omawiania tylko i wyłącznie kwestii szczegółowych. Za oczywiste uznał, że grudniowe propozycje Cziczerina winny być omawiane wraz kwestiami zachodnimi. Dlatego nie było błędem zwlekanie z odpowiedzią Moskwie, gdyż najpierw musi zostać rozwiązana kwestia członkostwa Niemiec w Lidze Narodów, bo dopiero na tej podstawie będzie można odnieść się do propozycji sowieckich. Stresemann zauważył, że jeśli rząd sowiecki rzeczywiście uzależni utrzymanie i pogłębienie stosunków dwustronnych od odrzucenia przez Berlin członkostwa w Lidze, to będzie to znaczyć, że zależy mu na konflikcie Niemiec z mocarstwami zachodnimi. Jednak jego zdaniem Moskwa będzie miała tyle rozsądku i mądrości, że nie postawi tej sprawy na ostrzu noża. Na podstawie tej argumentacji minister uznał, że konieczne jest rozmówienie się z Sowietami i polecił ambasadorowi, żeby bez zbędnej zwłoki wykonał jego wcześniejszą instrukcję[99].

Brockdorff-Rantzau spotkał Litwinowa na soirée 3 kwietnia 1925 roku i poprosił go o rozmowę w celu przedstawienia poufnych informacji na temat paktu gwarancyjnego i wejścia Niemiec do Ligi Narodów. Zastępca komisarza spraw zagranicznych zarzucił go pretensjami, że niemiecki rząd od trzech miesięcy nie odpowiada na sowieckie propozycje, a jednocześnie w najlepsze negocjuje z mocarstwami zachodnimi, nie przekazując Moskwie informacji na ten temat. Poprosił ambasadora o przesunięcie rozmowy o kilka dni, ponieważ ze względu na jej wagę chciałby przedtem skonsultować się z Cziczerinem, który jest obecnie chory[100].

Brockdorff-Rantzau spotkał się z Litwinowem 7 kwietnia 1925 roku i przeczytał komisarzowi treść tajnego memorandum ministra Stresemanna z 19 marca[101]. Przed jego przeczytaniem niemiecki ambasador poinformował konfidencjonalnie zastępcę ludowego komisarza spraw zagranicznych, że pierwotnie polecono mu jedynie omówić ustnie stanowisko niemieckie. On jednak nie zgodził się na wypełnienie tej instrukcji i po dyskusjach z centralą w Berlinie zezwolono mu w ramach kompromisu przeczytać całe memorandum Stresemanna. Wyjaśnił również, że nie chciał brać na siebie obrony obecnej linii politycznej rządu Rzeszy i dążył do tego, aby stronie sowieckiej osobiście przedstawił ją sam minister. Poprosił przy tym o zachowanie w całkowitej tajemnicy tej informacji[102].

Po przeczytaniu tego dokumentu Litwinow podziękował za zaufanie i oświadczył, że sowiecki rząd nie wątpi w dobrą wolę rządu niemieckiego. Zażartował, że Sowiety w przypadku wejścia Niemiec do Ligi Narodów nie wypowiedzą wojny ani nie zerwą z nimi stosunków, ale nadal będą – już na poważnie kontynuował komisarz – gotowe podejmować konkretne propozycje rządu Rzeszy, jednakże nie porozumieją się „przykładowo w najważniejszych sprawach, takich jak kwestia etnograficznych granic Polski”. Litwinow wyraził także wątpliwość w możliwość przeciwdziałania przez Niemcy antysowieckim tendencjom w polityce Ligi. Ostrzegł, że Anglia i Francja starają się wciągnąć Niemcy do Ligi Narodów po to, aby oddzielić je od sowieckiej Rosji i rozprawić się z każdym z tych państw z osobna. Wyjaśnił, że Moskwa ostrzegała Berlin przed przystąpieniem do Ligi Narodów nie tyle ze względu na dobro stosunków sowiecko-niemieckich, co na przekonanie, że Niemcy po akcesji do tej organizacji będą słabsze, a Związek Sowiecki życzy sobie przecież ich wzmocnienia. Poinformował, że uzyskał poufne informacje, według których Paryż i Londyn rozmawiają obecnie o tym, ażeby po wejściu Berlina do Ligi uniemożliwić mu zmianę granic wyznaczonych w Wersalu. Na dowód prawdziwości swoich słów przekazał tajny francuski dokument z informacjami na ten temat. Prosił również o przekazanie odczytanych wcześniej rozważań Stresemanna na temat stosunków niemiecko-sowieckich na piśmie[103]. Litwinow argumentował, że Niemcy obecnie „wstępują na etap traktatowych relacji z Ligą i państwami sojuszniczymi, a możliwe, że nawet i z Polską”, a zatem nie powinny oczekiwać, że ZSRR będzie opierał całą swoją politykę w stosunku do nich „na słownych deklaracjach i obietnicach ministra spraw zagranicznych rządzącego akurat gabinetu”. Dlatego domagał się od strony niemieckiej, aby ta „ubrała [zapewnienia Stresemanna przedstawione w memorandum] w formę porozumienia wiążącego Niemcy i Związek Sowiecki”. Zastrzegł jednak, że nawet jeśli dojdzie do jego zawarcia, to nie znaczy to wcale, że „naprawione zostanie zło”, jakie nowa orientacja niemieckiej polityki zagranicznej wyrządziła stosunkom sowiecko-niemieckim[104].

W komentarzu dla centrali w Berlinie ambasador uznał propozycje przedstawione przez Litwinowa za dobry pomysł. Wyznał, że był bardzo zadowolony z tej rozmowy, ponieważ udało mu się przełamać powstałą ostatnio nieufność do Berlina, spowodować zrozumienie dla stanowiska niemieckiego i stworzyć podstawy dla przyszłej współpracy[105]. Z kolei Litwinow w notatce z tego spotkania ocenił, że znalazł bardzo mało nowych elementów w memorandum Stresemanna, które „powtarza dawno nam znaną argumentację zwolenników Ligi Narodów i orientacji zachodniej”[106].

Następnego dnia, tj. 8 kwietnia 1925 roku, Brockdorff-Rantzau został przyjęty przez chorego Cziczerina, który przedstawił dosłownie takie same stanowisko jak Litwinow[107]. Po tych dwóch rozmowach niemiecki ambasador wysłał 13 kwietnia 1925 roku raport do Berlina. Stanowisko sowieckie przedstawił w następujący sposób: „W Moskwie nie wątpi się w naszą dobrą wolę, ale kategorycznie odrzuca się myśl o możliwości jej realizacji”[108]. Następnie zaś starał się wyjaśnić Stresemannowi nurtujące go wątpliwości. Tłumaczył, że nie chce rezygnować ani z rozwiązania kwestii zachodnich, ani z rozwoju stosunków niemiecko-sowieckich, albowiem jest zdania, że ze względu na obecną sytuację polityczną należy unikać traktatowych ustaleń i na Zachodzie, i na Wschodzie.

Kriestinskij przedstawił sowieckie stanowisko w rozwiniętej formie Stresemannowi 15 kwietnia 1925 roku. Odnosząc się do rozmów niemieckiego ambasadora z Litwinowem i Cziczerinem, zadeklarował, że rząd sowiecki nie wątpi ani w dobrą wolę rządu niemieckiego, ani w to, że pakt bezpieczeństwa nie jest skierowany przeciwko ZSRR. Wyraził jednak obawę, że Niemcy w trakcie rokowań na temat członkostwa w Lidze Narodów zmuszone zostaną do dalszych koncesji, w efekcie których dojdzie do zmiany ich polityki w stosunku do Związku Sowieckiego. Zwrócił również uwagę na fakt, że Berlin negocjuje układ z mocarstwami zachodnimi i jednocześnie zwleka z rozmowami na temat traktatu z sowiecką Rosją. Stresemann w odpowiedzi zauważył, że Berlin nie chciałby zawierać tajnego traktatu z Sowietami przed paktem bezpieczeństwa. Gdyby w jakiś sposób fakt ten wyszedł na jaw, to mocarstwa zachodnie oskarżyłyby Niemcy o nielojalność. Przyznał, że on także nie jest zadowolony, że początek rokowań z Moskwą tak się przeciąga, ale związane jest to z tym, że Londyn i Paryż nie mogą uzgodnić wspólnego stanowiska wobec Niemiec i przez to zwlekają z odpowiedzią. W kwestii bezwarunkowego przystąpienia do Ligi Niemcy są naciskane od dawna, ale bronią się przed tym właśnie ze względu na art. 16 paktu Ligi Narodów. Zapewnił także, że Niemcy nigdy nie pójdą przeciwko ZSRR ani z mocarstwami ententy, ani z Polską, co wynika ze stanowiska, jakie zajęli w kwestii paktu bezpieczeństwa. Związek Sowiecki musi jednak zrozumieć, że polityka Niemiec nie może być oparta wyłącznie na współpracy z Moskwą, gdyż zachodnia flanka Rzeszy jest zagrożona przez francuskich nacjonalistów, którzy chcieliby zająć lewy brzeg Renu. Połpred poprosił ministra o kontynuowanie rozmowy na ten temat, ponieważ w najbliższym czasie zamierza udać się do Moskwy, by poinformować o obecnej sytuacji zaniepokojone rozwojem wypadków kierownictwo sowieckie[109].

W kwietniu 1925 roku Schubert zlecił szefowi departamentu prawnego AA Friedrichowi Gausowi i szefowi specjalnego wydziału ds. Ligi Narodów w AA Bernhardowi von Bülowowi przygotowanie ekspertyzy dotyczącej znaczenia art. 16. paktu Ligi Narodów dla Niemiec. Obaj autorzy uznali, że sens tej normy prawnej najlepiej będzie wyłożyć na konkretnym przykładzie, a za najważniejszy możliwy przypadek jej zastosowania uznali konflikt pomiędzy Związkiem Sowieckim a Polską. Po szczegółowej analizie doszli do następujących konkluzji. Niemcy w przypadku wojny polsko-sowieckiej będą zobowiązane uczestniczyć w postępowaniu Ligi przeciwko Rosji, o ile zostaną spełnione trzy przesłanki. Po pierwsze, Związek Sowiecki musi być wezwany do poddania się procedurze rozjemczej na skutek jednogłośnej decyzji Rady Ligi; po drugie, konkretne warunki tej procedury winny zostać jednogłośnie zatwierdzone przez Radę i po trzecie wreszcie, ta ostatnia musi zgodnie uznać ZSRR za agresora. Niemieccy dyplomaci doszli do wniosku, że na każdym etapie tego postępowania Berlin może uniemożliwić podjęcie przez Radę odpowiedniej decyzji. O ile w pierwszym etapie wydaje się to być trudne z punktu widzenia politycznego, o tyle w drugim, a w szczególności w trzecim, jeśli sowiecka agresja nie będzie czymś zupełnie oczywistym, Niemcy będą mogły zablokować decyzję Rady[110].

Kriestinskij przed swoim wyjazdem do Moskwy spotkał się 25 kwietnia 1925 roku najpierw z Schubertem, a potem ze Stresemannem. Sekretarz stanu przekazał mu pisemną wersję memorandum ministra z 19 marca, a także skróconą ekspertyzę Gausa-Bülowa na temat art. 16. paktu Ligi Narodów. Połpred, zastrzegając, że wypowiada wyłącznie swoją osobistą opinię, poinformował, że rokowania, jakie Niemcy prowadzą z ententą na temat paktu bezpieczeństwa i członkostwa w Lidze, wielokrotnie wywoływały silne zaniepokojenie sowieckiego rządu. Jeśli zakończą się one sukcesem, to ZSRR znajdzie się w nowej sytuacji, gdyż Niemcy bardzo silnie zwiążą się z mocarstwami zachodnimi i będą zmuszone współdziałać w realizacji wrogiej Moskwie polityki Ligi. Sowieckie propozycje z grudnia 1924 roku miały na celu przeciwdziałanie temu niebezpieczeństwu; tworząc sytuację, w której dzięki pisemnej umowie powstałyby gwarancje, pozwalające niemieckiemu rządowi na kontynuowanie jego dotychczasowej polityki w stosunku do ZSRR. W ten sposób Berlin nie tylko zademonstrowałby dobrą wolę, ale wyraziłby zgodę na pewien odpowiednik paktu zachodniego. Byłby nim sowiecko-niemiecki pakt gwarancyjny, który jest bezwzględnie konieczny, aby stworzyć równowagę w stosunku do umów Niemiec z mocarstwami zachodnimi i ich członkostwa w Lidze Narodów. Z tego powodu pakt gwarancyjny z ZSRR winien zostać zawarty jednocześnie z paktem bezpieczeństwa z Francją i Wielką Brytanią. Połpred nie zgodził się także z tym, że prowadzenie równoległych rozmów z Zachodem i ze Wschodem byłoby niezwykle trudne. Schubert odpowiedział na to, że idee związane z propozycjami sowieckimi z grudnia 1924 roku zostały włączone do rokowań dotyczących członkostwa w Lidze, które są obecnie „najbardziej żywotną sprawą”. Dlatego winny być załatwione na samym początku, gdyż dopiero z nich wyniknie rozwiązanie następnych kwestii. Sekretarz stanu zaapelował do Sowietów o cierpliwość, gdyż mocarstwa zachodnie nie przekazały Berlinowi stanowiska w powyższych sprawach, a więc nie można się spodziewać, że porozumienie nastąpi szybko. Schubert poprosił, ażeby LKSZ pisemnie odpowiedział na otrzymane od niego memoranda[111].

Kriestinskij przed rozmową ze Stresemannem zdążył zapoznać się z dokumentami przekazanymi mu przez Schuberta. Powiedział ministrowi, że po ich przeczytaniu odniósł wrażenie, iż Niemcy wewnętrznie wyraziły już zgodę na bezwarunkowe wejście do Ligi Narodów i próbują przekonać Sowietów, ażeby pogodzili się z tym stanowiskiem. Stresemann polemizował ze słowami połpreda i podkreślił, że z obu dokumentów nie można w żaden sposób wyczytać, że Niemcy mają zamiar wstąpić do Ligi, nie stawiając żadnych warunków. Ekspertyza dotycząca art. 16. paktu Ligi Narodów ma charakter czysto prawniczy i nie sposób wyprowadzić z niej jakiejkolwiek tendencji politycznej. Minister zadeklarował, że w rokowaniach będzie dążył do tego, by mocarstwa dały Niemcom wolną rękę w odniesieniu do art. 16. Berlinowi chodzi o to, aby po wejściu do Ligi Narodów nie być zmuszonym do uczestniczenia w polityce antysowieckiej i móc kontynuować dotychczasową linię współpracy. Zasugerował przy tym konieczność sformalizowania tego stanu poprzez porozumienie, które zawierałoby klauzulę neutralności[112].

Fakt, że Moskwa wywierała coraz silniejszą presję dyplomatyczną na Berlin wcale nie znaczył, że dostrzegała ona jakieś bezpośrednie poważne zagrożenia związane z bieżącą konstelacją miedzynarodową. Świadczy o tym np. raport Razwiedupru[113] z 28 kwietnia 1925 roku na temat sytuacji międzynarodowej i możliwości zbrojnego wystąpienia przeciwko ZSRR przygotowany dla przewodniczącego Wojskowej Rady Rewolucyjnej ZSRR Michaiła Frunzego[114]. Analitycy wywiadu wojskowego twierdzili, że podporządkowanie Niemiec kapitałowi angielsko-amerykańskiemu w związku z realizacją planu Dawesa czasowo zawiesza fundamentalne sprzeczności między mocarstwami kapitalistycznymi. Uważali, że na dalszy plan schodzi tzw. kwestia niemiecka, czyli problem hegemonii Berlina, a na pierwszym pojawia się zagadnienie wykorzystania Niemiec jako przyczółka do prowadzenia polityki przeciwko ZSRR. Uspokajali jednak, że Berlin nie podjął jeszcze kroków, które świadczyły by o szybkiej zmianie dotychczasowej polityki w stosunku do Moskwy. Zastrzegali jednak, że obecna sytuacja międzynarodowa niesie ze sobą możliwość takiej reorientacji, w efekcie której Niemcy „z bariery przekształciłyby się w przyczółek do prowadzenia aktywnej polityki przeciwko ZSRR ze strony kapitalistycznego Zachodu”. Wiele miejsca poświęcili Polsce, twierdząc, że najbardziej palącą kwestią jej polityki zagranicznej było uczestnictwo w traktacie gwarancyjnym i zabezpieczenie granicy zachodniej. Przewidywali, że w najbliższej przyszłości Warszawa nie będzie prowadzić agresywnej polityki w stosunku do Moskwy, ponieważ kryzys gospodarczy nie pozwoli jej na zaostrzenie polityki w jakimkolwiek kierunku i uniemożliwia prowadzenie jakiejkolwiek wojny. Poza tym główna uwaga Polaków w 1925 roku skupiona jest na problemie granicy zachodniej i Gdańska. Z tego powodu Warszawa na razie pozostanie wierna orientacji profrancuskiej i w związku z możliwością zbliżenia Paryża i Moskwy zmniejszy się jej agresywność w stosunku do Sowietów. We wnioskach do raportu analitycy Razwiedupru stwierdzili:

„[…] w obecnym czasie tendencje niekorzystne dla ZSRR rozwijają się szybciej niż korzystne i konsekwentnie przeważają nad tymi pierwszymi. Taki rozwój tych niekorzystnych tendencji najprawdopodobniej będzie miał miejsce do czasu nowej wielkiej wojny imperialistycznej kapitalistycznego Zachodu przeciwko sowieckiej republice. W związku z tym zagrożenie wojenne ZSRR ze strony kapitalistycznego Zachodu będzie się coraz bardziej zwiększało.

Jednakowoż ekonomiczne, polityczne i wojskowe położenie wszystkich naszych zachodnich sąsiadów, za wyłączeniem Łotwy i częściowo Finlandii, w obecnym czasie powoduje, że akcja zbrojna przeciwko ZSRR w roku 1925 byłaby brzemienna ciężkimi konsekwencjami dla nich i dlatego w roku bieżącym jest ona wykluczona”[115].

Sowiety, wzmagając naciski, chciały po prostu więcej ugrać w relacjach z Niemcami. Dlatego Cziczerin w przemówieniu wygłoszonym 14 maja 1925 roku na III Zjeździe Sowietów nazwał politykę Berlina w stosunku do Moskwy „płynną i niejasną”. Twierdził, że niemiecki rząd z jednej strony nadzwyczaj dobitnie artykułuje swoją niechęć do zmiany obecnych przyjaznych relacji ze Związkiem Sowieckim, z drugiej jednak strony, jeśli zawrze pakt gwarancyjny z mocarstwami zachodnimi i wstąpi do Ligi Narodów, to niezależnie od swoich życzeń siłą rzeczy znajdzie się w takiej sytuacji, która uniemożliwi mu kontynuowanie tej polityki. Komisarz dodał również, że wiele zależeć będzie od dalszego rozwoju dwustronnych stosunków ekonomicznych i od tego, czy uda się porozumieć w sprawie traktatu handlowego, który jest właśnie negocjowany w Moskwie[116].

Stresemann odpowiedział Cziczerinowi w przemówieniu wygłoszonym cztery dni później na forum Reichstagu. Stwierdził, że Niemcy ze względu na swoje centralne położenie w Europie bardziej zainteresowane są sytuacją na Wschodzie aniżeli mocarstwa zachodnie. Punkt ciężkości ich polityki stanowi sowiecka Rosja, która „w niemieckich relacjach ze Wschodem zawsze winna odgrywać rolę decydującego czynnika”. W obecnej konstelacji międzynarodowej nie istnieją przyczyny, które mogłyby doprowadzić do poważnego konfliktu pomiędzy Rzeszą a ZSRR. Minister powiedział, że nie wątpi, iż dla sowieckiego rządu staną się jasne uwarunkowania obecnej sytuacji, „na którą składają się zasadnicze kwestie polityczne, jakie Niemcy muszą uregulować z innymi państwami”. Zadeklarował, że Berlin będzie prowadził politykę równoważenia swoich interesów na Wschodzie i na Zachodzie, przy czym to dążenie do równowagi nie będzie miało negatywnego wpływu na rozwój stosunków niemiecko-sowieckich. W kwestii relacji handlowych zauważył, że problemem jest różnica ustrojów gospodarczych, dzieląca oba państwa[117].

Stresemann starał się rozwiewać wątpliwości Sowietów również drogą dyplomatyczną. W szyfrogramie dla niemieckiej ambasady w Moskwie z 23 maja 1925 roku polecił odczytać Cziczerinowi lub Litwinowowi oświadczenie, w którym odniósł się do ostatnich wystąpień sowieckich oficjeli na temat stosunków dwustronnych i zawarł sugestię, ażeby spraw trudnych nie wyciągać na światło dzienne i kontynuować dialog polityczny, zachowując ścisłą poufność. Przy tej okazji wyraził opinię, że nie uważa, iż w stosunkach niemiecko-sowieckich panuje niejasność i płynność, ponieważ strona niemiecka konsekwentnie realizuje linię Rapallo. Wyraził również żal, że przemówienie Cziczerina było pierwszą reakcją na niemieckie memoranda przekazane stronie sowieckiej[118].

Pod koniec maja 1925 roku Herbert von Dirksen, jeden z dyrektorów w Departamencie IV AA (Europa Wschodnia i Skandynawia), i Friedrich Gaus, dyrektor Departamentu V (Prawnego), przygotowali notatkę na temat kontynuacji niemiecko-sowieckich rozmów politycznych[119]. Zwrócili przede wszystkim uwagę na fakt, że „Niemcy nigdy nie mogą zrezygnować z intensywnej polityki wschodniej, w pierwszej kolejności ze względu na swoje geograficzne położenie, a w drugiej z uwagi na fakt, że traktat wersalski w przewidywalnym okresie będzie krępował je w odniesieniu do mocarstw zachodnich”[120]. Z tego powodu Berlin nie może „optować” ani za Zachodem, ani za Wschodem, wskutek czego pozostaje mu „balansowanie” (Ausbalanzierung der politischen Faktoren). Autorzy ekspertyzy uznali, że stosunki dwustronne potrzebują nowej formalnej podstawy, gdyż traktat z Rapallo nie odpowiada już obecnym okolicznościom. W tej sytuacji zaproponowali, ażeby rozważyć ideę, aby oba państwa zobowiązały się „wzajemnie zapewnić sobie ogólną neutralność w okresie wojny i pokoju”. Byłoby to zgodne z duchem sowieckich propozycji z grudnia 1924 roku. Tego rodzaju wzajemne zobowiązanie nie mogłoby zostać ujęte w formie międzypaństwowego traktatu, gdyż zostałoby uznane za afront w stosunku do mocarstw zachodnich. Trzeba zatem szukać innej formy, na przykład mogłoby ono zostać zawarte w preambule do negocjowanego właśnie traktatu handlowego. Von Dirksen i Gaus zaproponowali nawet jej treść; w ich mniemaniu kluczowe winny być trzy kwestie: obustronne zobowiązanie do nieagresji, do neutralności w szerokim rozumieniu (militarnym, politycznym i gospodarczym) i wzajemne konsultacje w kwestiach politycznych. Warto w tym miejscu zauważyć, że podobne unormowania (poza klauzulą o nieagresji) stały się potem podstawą zawartego niecały rok później traktatu berlińskiego (patrz niżej).

Kriestinskij przeczytał Schubertowi odpowiedź na niemieckie memoranda 2 czerwca 1925 roku. Sowieci przekonywali w niej, że wstąpienie Niemiec do Ligi Narodów będzie oznaczać powtórne, tym razem jednak dobrowolne, uznanie porządku wersalskiego, co stanie się „znaczącym krokiem na drodze do faktycznego anulowania traktatu z Rapallo”. Obecnie Berlin, nie będąc członkiem Ligi, może samodzielnie określać własne stanowisko w sprawach międzynarodowych, a po wejściu do niej, jeśli nawet uda się mu złożyć zastrzeżenia wobec art. 16. i 17. paktu Ligi Narodów, będzie zmuszony, uczestnicząc w jej gremiach, odnosić się do wszelkich jej przedsięwzięć. Będąc jej członkiem będzie musiał uwzględniać oczekiwania mocarstw zachodnich. Sowiecki rząd wyraził przekonanie, że Liga będzie dążyć do zmiany dotychczasowych relacji między Rzeszą a ZSRR. Berlin znajdzie się w szczególnie trudnej sytuacji, gdy Związek Sowiecki wejdzie w konflikt z innym członkiem Ligi Narodów. Sowieci w nocie tej wprost wyrażali wątpliwość, czy Niemcy, będąc członkiem Rady, przeciwstawią się jej decyzjom. Uznali, że lepiej nie wstępować do Ligi, aniżeli ciągle przeciwstawiać się zdaniu większości. Przekonywali również, że po akcesji pozycja Niemiec na arenie międzynarodowej będzie słabsza. Krótko mówiąc, nie przyjęli żadnego z niemieckich argumentów[121].

Schubert po wysłuchaniu memorandum podziękował, że strona sowiecka tak otwarcie i szczegółowo przedstawiła swoje poglądy. Poinformował przy tym, że w ostatnim okresie Berlin nie prowadził merytorycznych rozmów na temat członkostwa w Lidze, gdyż cały czas trwają konsultacje między Francją i Wielką Brytanią. Nie zgodził się również z zawartym w sowieckiej nocie opisem skutków członkostwa w Lidze, uznając je za „zbyt pesymistyczne”. Jego zdaniem nietrafny był również argument dotyczący osłabienia Niemiec, ponieważ w wyniku porozumienia z mocarstwami zachodnimi dojdzie do zakończenia okupacji Nadrenii. Następnie obydwaj dyplomaci przerzucali się znanymi wcześniej argumentami, nie dochodząc do konsensusu[122].

Brockdorff-Rantzau szczegółowo przeanalizował treść sowieckiego memorandum i zauważył, że zawiera ono jeden nowy punkt, a mianowicie negatywne stanowisko Moskwy w przypadku skutecznego wynegocjowania przez Niemcy zastrzeżeń w odniesieniu do art. 16. Ligi. Jeśli zaś chodzi o strategię stosunków z Moskwą, to zasugerował podpisanie „innego porozumienia ze Związkiem Sowieckim”, które być może złagodziłoby jej stanowisko wobec członkostwa Berlina w Lidze Narodów. Przyznał się przy tym do gotowości rewizji swojego dotychczasowego stanowiska przeciwnego traktatowemu porozumieniu politycznemu zarówno ze Wschodem, jak i z Zachodem. Skoro bowiem Niemcy są na drodze do podpisania umów z mocarstwami zachodnimi, to dla ratowania stosunków niemiecko-sowieckich winni wejść w podobny układ z ZSRR[123].

W stosunkach niemiecko-sowieckich dawał się odczuć wyraźny pat, ponieważ żadna strona nie chciała ustąpić ani o krok. Aby to zmienić, Berlin wystąpił oficjalnie z propozycją dwustronnego układu. Stresemann przyjął 13 czerwca 1925 roku, udającego się do Marienbadu, wyraźnie chorego Litwinowa[124] i w trakcie długiej rozmowy zaproponował mu „zawarcie porozumienia, które czyniłoby jasnym, że w Lidze Narodów nie będziemy zamierzali prowadzić polityki antyrosyjskiej”[125]. Dodał, że jeśli obie strony uzgodniłyby treść takiej umowy, to chyba można byłoby uznać sowieckie wątpliwości w stosunku do niemieckiej polityki za usunięte. Litwinow odpowiedział na to długą przemową, powtarzając większość doskonale znanych argumentów, poza jednym zupełnie nowym, a mianowicie zauważył, że pakt zachodni, który znajduje pełne zrozumienie w Związku Sowieckim, wywołuje wiele niepokoju w innych krajach na Wschodzie. Przede wszystkim w Polsce, która, mając świadomość, że mocarstwa wersalskie nie dają jej już bezwzględnych gwarancji granic, szuka dróg wyjścia z tej sytuacji. Litwinow nie wykluczył, że Polska będzie próbować wejść w bliższy kontakt w tej sprawie z ZSRR i w tym miejscu wyraźnie zasugerował, że Moskwa nie odrzuci możliwości rozmów z Warszawą, gdy uzna, że Niemcy zaczną prowadzić politykę antysowiecką. Dodał, że zbliżenia ze Związkiem Sowieckim może poszukiwać także Francja. Krótko mówiąc, ostrzegł Stresemanna przed możliwością istotnego zwrotu sowieckiej polityki zagranicznej. Warto zauważyć, że w ogóle nie odniósł się do propozycji zawarcia porozumienia przedstawionej na początku tej rozmowy przez niemieckiego ministra.

Tego samego dnia, tj. 13 czerwca 1925 roku, doszło do spotkania publicysty i działacza komunistycznego Karola Radka[126] z sekretarzem stanu Schubertem. Obaj rozmówcy przerzucali się przez większą część tej rozmowy bardzo dobrze znanymi i zgranymi argumentami. Novum były ostrzeżenia Radka, dotyczące możliwości porozumienia ZSRR z Francją i Polską[127].

Niemcy nie wiedzieli, czy powinni poważnie potraktować groźby dotyczące możliwości porozumienia Moskwy z Warszawą. Najbardziej przejmował się nimi Brockdorff-Rantzau, który w rozmowie ze Stresemannem w Berlinie 21 czerwca wyraził opinię, że „Rosjanie są w stanie, ulegając swojemu temperamentowi, zawrzeć z Polską porozumienie, w którym zgodzą się na gwarancję polskich granic”[128]. Niepokojące wieści dochodziły również z Moskwy, skąd chargé d’affaires niemieckiej ambasady Siegfried Hey donosił, że rozmowy na temat paktu bezpieczeństwa i kryzys w niemiecko-polskich stosunkach gospodarczych spowodowały, że zarówno po stronie sowieckiej, jak i polskiej, wzrosła gotowość do porozumienia, jakkolwiek Moskwa pozostawia inicjatywę w tym względzie Warszawie. Przekazał także informację, że przed kilkoma tygodniami Cziczerin miał zaproponować Polsce pakt o nieagresji, ale spotkał się z odmową[129]. Niemiecki poseł w Warszawie Ulrich Rauscher zdawał się jednak nie dostrzegać niebezpieczeństwa zbliżenia polsko-sowieckiego, ponieważ w raporcie z 30 czerwca pogłoski na ten temat uznał za blef, gdyż jego zdaniem rzeczywiste różnice pomiędzy tymi obydwoma państwami są tak wielkie, że trwałe polityczne zbliżenie między nimi jest nie do pomyślenia, przez co wysiłki podejmowane przez oba rządy muszą spełznąć na niczym[130].

Jak widać, w połowie 1925 roku Sowieci w rozmowach z Niemcami po raz pierwszy użyli karty polskiej. Powstała wyjątkowa sytuacja, ponieważ do tej pory ani Moskwa, ani Berlin nie próbowały grać w stosunkach dwustronnych zawarciem ewentualnego układu z Warszawą. Każdy z partnerów współpracy rapallskiej wykluczał bowiem możliwość jakiegokolwiek porozumienia z Polską, ponieważ wspólna polityka przeciwko niej stanowiła najlepsze spoiwo dobrych relacji niemiecko-sowieckich. Oczywiście w tym momencie Sowieci nie podjęli jeszcze ostatecznej decyzji o układzie z Polską, ponieważ ani zawarcie paktu zachodniego, ani kwestia członkostwa Niemiec w lidze Narodów nie były jeszcze przesądzone. Porozumienie Moskwy z Warszawą i Paryżem zacznie nabierać realnych kształtów dopiero w momencie sfinalizowania przez Berlin rokowań z Londynem i Paryżem. Niemniej Sowieci już wówczas przygotowywali się na taką ewentualność, ponieważ od kilku miesięcy prowadzili sondaże na temat ewentualnego zawarcia paktu o nieagresji z Polską (patrz niżej).

Tymczasem w Berlinie rozważano zaproponowanie Moskwie rozpoczęcie negocjacji preambuły, która mogłaby być wstępem do jednej z negocjowanych umów (np. traktatu handlowego lub jakiegoś porozumienia „pobocznego”), zgodnie z majowymi propozycjami Gausa i von Bülowa. Niemieccy dyplomaci obawiali się jednak, czy Moskwa, zirytowana długim oczekiwaniem na odpowiedź na swoje propozycje, zechce w ogóle przystąpić do rozmów na ten temat. Poza tym nie wiedzieli, w którym dokładnie momencie preambuła taka miałaby zostać ogłoszona; jeśli stałoby się to za wcześnie, Niemcy mogłyby zostać oskarżone przez mocarstwa zachodnie o sprokurowanie drugiego Rapallo[131].

Projekt preambuły został przedstawiony stronie sowieckiej 1 lipca 1925 roku przez Brockdorff-Rantzaua i von Dirksena, który jako jej współautor przybył z Berlina, aby wesprzeć ambasadora[132]. Propozycja, jaką przedstawili Niemcy, nie zawierała jednak żadnych konkretnych zobowiązań, a jedynie wolę rozwijania stosunków w duchu Rapallo oraz pewne wyjaśnienia dotyczące art. 16. paktu Ligi Narodów, a więc w istotny sposób różniła się od idei zawartych w memoriale Gausa-Bülowa, który przewidywał, aby w porozumieniu znalazły się klauzule: nieagresji, neutralności i konsultacji[133]. Nie dziwi więc pierwsza reakcja Cziczerina, który uznał, że preambuła jest „słabsza i mniej jasna”, aniżeli jego grudniowe propozycje, gdyż nie zawiera m.in. proponowanej wcześniej przez Sowietów deklaracji neutralności[134].

Komisarz 14 lipca 1925 roku przedstawił w odpowiedzi sowiecki projekt preambuły, który był zbliżony do propozycji z grudnia 1924 roku[135]. W ten sposób rozpoczęły się długotrwałe wielomiesięczne negocjacje pomiędzy AA i LKSZ[136]. Najpierw, w lipcu i sierpniu 1925 roku, tematem sporu była koncepcja preambuły. Niemcy chciały, żeby nie zawierała ona żadnych poważnych politycznych zobowiązań, z kolei Sowieci bardzo silnie naciskali właśnie na takie zapisy, a przede wszystkim na ogólną klauzulę neutralności[137]. Stresemann w pewnym momencie doszedł nawet do wniosku, że sowiecka dyplomacja nie docenia międzynarodowego położenia Niemiec, a jej propozycje, mające na celu ścisłe polityczne związanie obu krajów, mogą kompletnie skompromitować Niemcy w oczach mocarstw zachodnich[138]. W ten sposób niemiecko-sowieckie rozmowy na temat porozumienia politycznego znalazły się w głębokim impasie, a stosunki pomiędzy obydwoma państwami – na krawędzi kryzysu.

Na kilka dni przed rozpoczęciem konferencji w Locarno Cziczerin w drodze na urlop zatrzymał się na kilka dni w Berlinie, gdzie przeprowadził dwie rozmowy ze Stresemannem[139]. 30 września 1925 roku obaj politycy najpierw przedyskutowali problemy związane z zawarciem umowy handlowej, a potem niemiecki minister zaproponował omówienie zagadnień politycznych[140]. Stresemann zapewnił komisarza, że pogłoski o angielsko-niemieckim sojuszu skierowanym przeciwko ZSRR są absolutnie nieprawdziwe, ponieważ ani Berlin, ani Londyn nie mają najmniejszego zamiaru występować przeciwko Moskwie gospodarczo lub militarnie. Poinformował, że obecnie w rokowaniach z mocarstwami Ligi trwa walka o art. 16., która ma na celu uniemożliwienie jakiejkolwiek próby uwikłania Niemiec w działania przeciwko Związkowi Sowieckiemu.

Cziczerin w odpowiedzi bardzo obszernie przedstawił stanowisko sowieckie. Najpierw wyznał, że nie rozumie polityki niemieckiej. W grudniu ubiegłego roku niemiecki ambasador zaproponował współdziałanie Niemiec i Związku Sowieckiego przeciwko Polsce i określił jego cel jako wtłoczenie Polski w jej granice etnograficzne. Słowa „wtłoczenie” nie dało się inaczej rozumieć, jak współdziałanie militarne, mające na celu rozbicie Polski. Komisarz stwierdził, że uznał tę inicjatywę rządu niemieckiego za na tyle ważną, iż natychmiast przekazał ją rządowi sowieckiemu, który w odpowiedzi wyszedł z grudniowymi propozycjami, mającymi na celu doprecyzowanie relacji pomiędzy Niemcami i Rosją oraz wzajemne zobowiązanie się do neutralności. I na koniec tego wątku podsumował, że Niemcy w grudniu przedstawiły ofertę dotyczącą Polski, aby potem pomimo to w lutym poprosić mocarstwa zachodnie, żeby zawarły z nimi pakt bezpieczeństwa.

Stresemann był bardzo zaskoczony słowami Cziczerina, albowiem nie miał wiedzy o rzekomej niemieckiej propozycji sojuszu z ZSRR w celu podziału Polski. Przerwał rozmowę i zadzwonił do Schuberta, pytając, czy jest mu coś wiadome na temat tego rodzaju inicjatyw. Sekretarz stanu zaprzeczył, ale wspomniał, że Kopp pytał Brockdorff-Rantzaua o stanowisko w kwestii polskiej. Nie odrzucił również możliwości, że niemiecki ambasador mógł stwierdzić, że Polska jest „zdolna do istnienia tylko w swoich terytorialnych granicach”, ale wykluczył możliwość złożenia propozycji antypolskiego sojuszu. Minister zadzwonił również do dyrektora Gausa w tej sprawie, który uznał enuncjacje Cziczerina za nieprawdopodobne. Po konsultacjach ze swoimi współpracownikami Stresemann powrócił do rozmowy z sowieckim komisarzem i zakomunikował mu, że rzeczy przedstawiają się zupełnie inaczej, albowiem to Kopp zaproponował wymianę poglądów w kwestii polskiej. Na co Cziczerin odpowiedział starą śpiewką, że Kopp nie miał żadnego prawa składać tego rodzaju propozycji i że dziwi się, jak można przykładać tak wielką wagę do jego słów. Stresemann odparował, że jest on przecież funkcjonariuszem LKSZ i nie ulega wątpliwości, że to z jego inicjatywy Niemcy dyskutowały na temat kwestii polskiej[141].

Następnie obaj politycy omówili problematykę zbliżającej się konferencji w Locarno. I w tym przypadku jedną z najważniejszych okazała się kwestia polska. Stresemann zapewnił Cziczerina, że system traktatów arbitrażowych w żaden sposób, nawet w pośredni, nie będzie oznaczał uznania przez Niemcy terytorialnego kształtu Polski i kolejny raz silnie podkreślił, że Niemcy nigdy z własnej woli nie uznają polskich granic.

Druga rozmowa Cziczerina ze Stresemannem odbyła się 2 października 1925 roku[142]. Na początku niemiecki minister poinformował, że przejrzał akta dotyczące grudniowych propozycji i zacytował Cziczerinowi notatkę Brockdorff-Rantzaua dotyczącą rozmowy z Koppem. Na tej podstawie skonstatował, że inicjatywa rozmów na temat kwestii polskiej bez wątpienia wyszła od strony sowieckiej. Komisarz dezawuował pozycję Koppa i wskazywał na jedną ze swoich rozmów z niemieckim ambasadorem w Moskwie, który miał wyjść z tego rodzaju ofertą. Stresemann poczuł się w obowiązku wyjaśnić, że kwestia rewizji polskiej granicy wschodniej to sprawa przyszłości i podkreślił, że Niemcy nie mają zamiaru rozwiązać jej w sposób militarny. Po dłuższej wymianie zdań komisarz milcząco uznał racje niemieckiego ministra. Po tych wyjaśnieniach Stresemann omówił problemy związane z art. 16. paktu Ligi. Charakterystyczne jest, że obaj politycy nie poruszyli kwestii preambuły ani innej formy ewentualnego dwustronnego porozumienia. Najwyraźniej uznali, że przyjdzie na to czas dopiero po rozstrzygnięciach, jakie zapadną w trakcie konferencji lokarneńskiej.

Sposób prowadzenia tych rozmów przez Cziczerina nie mógł wpłynąć pozytywnie na stosunki dwustronne. Sowiecki komisarz próbował bowiem przechytrzyć Stresemanna, wmawiając mu, że inicjatywa militarnej rozprawy z Polską wyszła od strony niemieckiej. Nie najlepsze wrażenie robiły także wątpliwości sowieckie w stosunku do dobrej woli Berlina w negocjacjach z mocarstwami zachodnimi. Pomimo to Stresemann wykonał pewien gest w stosunku do Moskwy, gdyż wpłynął na przyspieszenie i finalizację rozmów nad traktatem handlowym, tak że jeszcze przed wyjazdem niemieckiej delegacji do Locarno udało się nań uzyskać zgodę rządu Rzeszy. W jego zamierzeniu traktat ten miał być rekompensatą dla Sowietów za podpisanie przez Niemcy traktatu zachodniego[143].

Sowieci po zakończeniu wizyty Cziczerina przekazali polskiemu posłowi w Berlinie Kazimierzowi Olszowskiemu kluczową informację dotyczącą współpracy sowiecko-niemieckiej w stosunku do Polski. Otóż osoba mająca „bliską styczność z Cziczerinem” poinformowała polskiego dyplomatę, że komisarz w rozmowie z niemieckim ministrem ostrzegł, że jeżeli niemiecki rząd nie uwzględni sowieckich postulatów lub zdecyduje się na zbliżenie z Wielką Brytanią, to Moskwa będzie szukać „innej orientacji politycznej” i wypowie „Niemcom porozumienie w sprawie wspólnej akcji w Polsce”. Warto przypomnieć, że już na początku kwietnia 1925 roku Litwinow ostrzegł Brockdorff-Rantzaua (zob. wyżej), że w przypadku akcesji Berlina do Ligi Narodów Związek Sowiecki nie będzie współdziałał z Niemcami w dziele zmiany polskich granic[144]. Wypowiedź współpracownika Cziczerina trzeba zatem traktować jako poważny sygnał gotowości Moskwy do rewizji zasad współpracy rapallskiej.

Konferencja lokarneńska odbyła się w dniach od 5 do 16 października 1925 roku. W jej trakcie uzgodniono tak zwany pakt reński pomiędzy Niemcami, Belgią, Francją, Wielką Brytanią i Włochami, polsko-francuski traktat gwarancyjny oraz kilka konwencji arbitrażowych (m.in. polsko-niemiecką). W pakcie reńskim strony gwarantowały sobie „indywidualnie i zbiorowo […] utrzymanie terytorialnego status quo, wynikającego z granic pomiędzy Niemcami a Belgią i między Niemcami a Francją, oraz nietykalność rzeczonych granic, tak jak są ustalone traktatem pokojowym podpisanym w Wersalu”[145] oraz zobowiązały się „nie uciekać się […] w żadnym wypadku do wojny”. Tego rodzaju zobowiązania dotyczyły jedynie granicy zachodniej Rzeszy, natomiast nie odnosiły się do jej granicy wschodniej. Polska na otarcie łez uzgodniła w Locarno traktat gwarancyjny z Francją, w którym obie strony „postępując zgodnie z artykułem 16. paktu Ligi Narodów, zobowiązują się udzielić sobie niezwłocznie pomocy i poparcia, o ile takiemu niedotrzymaniu zobowiązania towarzyszyć będzie niesprowokowane użycie siły zbrojnej”[146]. To unormowanie oznaczało jednak osłabienie gwarancji przewidzianych w sojuszu z 1921 roku, ponieważ uzależniało francuską pomoc dla Polski od wypełnienia procedur ligowych. Ponadto Polska zawarła z Niemcami traktat arbitrażowy.

W kwestii art. 16. Berlinowi udało się wynegocjować dołączenie do traktatu listu uczestników konferencji do delegacji Niemiec, w którym dokonano następującej wykładni tej normy: „zobowiązania, wynikające ze wspomnianego artykułu dla członków Ligi Narodów, winny być rozumiane w tym znaczeniu, że każde z państw, członków Ligi, jest obowiązane lojalnie i skutecznie współpracować dla sprawy poszanowania paktu i przeciwstawienia się wszelkiemu aktowi agresji, w mierze zastosowanej do jego sytuacji wojskowej i liczącej się z jego położeniem geograficznym”[147]. Warto podkreślić, że jednym z sygnatariuszy tego listu był Aleksander Skrzyński, co odbije się negatywnie w trakcie polskiej ofensywy dyplomatycznej skierowanej przeciwko traktatowi berlińskiemu (patrz niżej).

Dyplomacja niemiecka przebieg tej konferencji uznała za sukces w kontekście stosunków niemiecko-sowieckich. Von Dirksen, który brał udział w tych negocjacjach, stwierdził w liście do Brockdorff-Rantzaua z 22 października 1925 roku, że interpretacja art. 16. zawiera wszystko, czego życzyła sobie strona niemiecka, uwalniając ją od niechcianych konsekwencji tego zobowiązania. Wyraził przy tym przekonanie, że jeśli Sowieci żywili poważne wątpliwości w stosunku do art. 16. i nie chcieli za ich pomocą jedynie sabotować rozmów pomiędzy Niemcami a mocarstwami zachodnimi, to teraz będą musieli je uznać za niebyłe[148].

Na początku drugiej połowy grudnia 1925 roku powracający z urlopu do Moskwy Cziczerin znów zatrzymał się w Berlinie, gdzie rozmawiał ze Stresemannem. Niemiecki minister poinformował go o wynikach konferencji w Locarno, zwracając uwagę na fakt, że w trakcie negocjacji udało mu się zrealizować obietnice poczynione stronie sowieckiej, przede wszystkim te, które dotyczyły art. 16. Ligi. Stresemann w swojej notatce zapisał, że odniósł wrażenie, że Cziczerina przestała dręczyć „zmora kontynentu jednoczącego się przeciwko Rosji” oraz że opuściła go nieufność, jaką zademonstrował podczas ostatniej rozmowy. Obaj politycy rozmawiali również o kontynuacji rozmów na temat porozumienia pomiędzy obydwoma krajami[149], ale nie doszli do wspólnych ustaleń. Negocjacje traktatu berlińskiego rozpoczęły się dopiero w lutym przyszłego roku.

Rozdział 3

Cziczerin proponuje Skrzyńskiemu pakt

Moskwa, prowadząc aktywny dialog z Berlinem, nie zapomniała o Warszawie. Po zawarciu traktatu w Rapallo Niemcy nie były zainteresowane jakimkolwiek porozumieniem politycznym z Polską, bo uważały, że będzie ono szkodzić realizacji ich głównego strategicznego celu, jakim była rewizja granicy wschodniej. Związek Sowiecki prowadził inną politykę, gdyż stale sondował Warszawę, proponując jej różnorodne geopolityczne układy, co nie powinno dziwić, gdyż do roku 1924 znajdował się w izolacji, nie mając nawiązanych stosunków dyplomatycznych z najważniejszymi państwami europejskimi. Warszawa również starała się prowadzić aktywną politykę w stosunku do Moskwy, ponieważ wzmacniało to jej pozycję w relacjach z mocarstwami zachodnimi. Dlatego idea zawarcia paktu o nieagresji pomiędzy Polską a Związkiem Sowieckim po raz pierwszy pojawiła się w grudniu 1922 roku podczas konferencji moskiewskiej, a więc jeszcze w tym samym roku, w którym ZSRR i niemiecka Rzesza porozumiały się w Rapallo. Sowieci zwołali tę konferencję, ażeby rozmawiać z Polską, Finlandią oraz państwami bałtyckimi na temat wspólnych przedsięwzięć rozbrojeniowych. Jednakże w jej trakcie kraje sąsiadujące z ZSRR postawiły warunek, ażeby najpierw rozmawiać na temat wielostronnego paktu o nieagresji. Sowieci mimo początkowych oporów zgodzili się na rozmowy na temat projektu zaproponowanego przez Polskę. Jakkolwiek wysiłki te w końcu spełzły na niczym, to konferencję moskiewską należy traktować jako początek bardzo długiej, bo trwającej 10 lat, historii rozmów na temat dwustronnego, polsko-sowieckiego porozumienia politycznego[150].

W kolejnych latach Sowieci składali często propozycje układów zgoła awanturniczych. Pod koniec roku 1922 proponowali podział stref wpływów w regionie bałtyckim; Polsce miała przypaść Litwa i Prusy Wschodnie, a ZSRR – Łotwa i Estonia[151]. Natomiast w sierpniu 1923 roku Karol Radek, wówczas jeszcze członek KC WKP(b) i główny zwolennik przewrotu komunistycznego w Niemczech, proponował polskiemu posłowi RP w Moskwie Romanowi Knollowi włączenie Prus Wschodnich do Polski, po tym jak w Niemczech wybuchnie rewolucja[152]. Tego rodzaju propozycje trudno było traktować poważnie, gdyż zapewne głównym ich motywem była prowokacja. Moskwie najprawdopodobniej chodziło o to, ażeby w przypadku zgody Polski na tego rodzaju awanturę w odpowiednim momencie wypuścić pogłoski na ten temat, które skompromitowałyby ją zarówno w oczach jej najważniejszych partnerów regionalnych (przede wszystkim państw bałtyckich), jak również mocarstw zachodnich. Notabene na początku 1924 roku w polskiej prasie pojawiły się spekulacje, że Polska ostrzy sobie zęby na Prusy Wschodnie[153].

Do poważnych rozmów Warszawa i Moskwa przystąpiły już w trakcie konferencji londyńskiej (lipiec–sierpień 1924 roku), w efekcie której na agendzie polityki europejskiej pojawiła się kwestia członkostwa Niemiec w Lidze Narodów i zbliżenia tego państwa do mocarstw zachodnich. Ta tendencja była niekorzystna zarówno dla Polski, jak i ZSRR. Ewentualna zmiana kursu niemieckiej polityki zagranicznej w kierunku zachodnim zagrażałaby bowiem duchowi Rapallo, a Związek Sowiecki stawał przed groźbą utraty najważniejszego kontynentalnego partnera. Z kolei dla Polski wejście Niemiec na zachodnioeuropejskie salony oznaczało osłabienie współpracy z Francją, a zatem stawiało pod znakiem zapytania gwarancje wynikające z sojuszu militarnego, łączącego Warszawę i Paryż, a w przyszłości otwierało Berlinowi drogę do pokojowej rewizji granicy wschodniej. W tej sytuacji rozpoczęcie poważnych rozmów pomiędzy Polakami i Sowietami stawało się konieczne i oczywiste.

Prawdopodobnie z pierwszą inicjatywą kontaktu w tej sprawie wyszła strona sowiecka[154]. 9 sierpnia 1924 roku członek kolegium LKSZ, Kopp, w rozmowie z chargé d’affaires polskiego poselstwa w Moskwie Kazimierzem Wyszyńskim zwrócił się z propozycją „zlikwidowania przykrych incydentów i przejścia do omawiania poważnych spraw”, wskazując „na celowość zasadniczej narady politycznej” w trakcie „spotkania przedstawicieli czynników decydujących w polityce zagranicznej”[155]. Odpowiedzią na impuls Koppa był list polskiego ministra spraw zagranicznych Aleksandra Skrzyńskiego do sowieckiego komisarza Gieorgija Cziczerina z 22 sierpnia. Jakkolwiek jego głównym tematem była prośba o wyjaśnienie wątpliwości w sprawie agrément dla nowego połpreda w Warszawie Piotra Wojkowa, to w jego ostatnim akapicie Skrzyński zapewnił, że myśl o ewentualnym spotkaniu z Cziczerinem spotkała się z jego „bardzo gorącem przyjęciem” i wyraził nadzieję, że do ich osobistego spotkania dojdzie późną jesienią[156].

Sowieci potraktowali list Skrzyńskiego poważnie. Biuro Polityczne na posiedzeniu 28 sierpnia 1924 roku poleciło LKSZ przygotować notatkę na temat stosunków polsko-sowieckich, w której znalazłby się program maksimum i program minimum na rozmowy z Polską[157]. Podczas kolejnego spotkania Politbiura 4 września zatwierdzono projekt odpowiedzi Cziczerina na list Skrzyńskiego wraz z poprawkami Stalina i Kamieniewa[158]. Z tego zaś jednoznacznie wynika, że już wtedy Stalin wraz ze swoimi najbliższymi współpracownikami wyznaczał strategię i kontrolował proces rozmów z Polską.

W liście z 4 września 1924 roku Cziczerin zapewnił Skrzyńskiego, że spotkanie na szczycie uważa za nadzwyczaj celowe, a ze względu na jego rangę powinno ono mieć miejsce w Moskwie lub w Warszawie, a nie w jakimś drugorzędnym mieście czy za granicą. Zaproponował, ażeby poprzedzić je rozmowami przygotowawczymi. W dalszej części listu obszernie wyjaśnił zagadnienia związane z powołaniem Wojkowa na stanowisko połpreda w Warszawie[159]. Skrzyński 23 września 1924 roku przekazał Cziczerinowi ustną odpowiedź na jego list poprzez Wyszyńskiego, który w imieniu ministra zadeklarował, że polski minister podziela punkt widzenia komisarza i że zamierza rozpocząć wstępną dyskusję nad agendą wspólnych rozmów z nowym sowieckim połpredem Piotrem Wojkowem. Ten ostatni przybył do Warszawy 2 listopada 1924 roku, ale według sowieckiego memorandum przekazanego stronie polskiej w lutym 1925 roku – Skrzyński mimo kilku spotkań nie rozpoczął z nim rozmów na temat agendy przyszłego spotkania z ludowym komisarzem spraw zagranicznych. Dyplomacja sowiecka kilka miesięcy później winą za fiasko tej inicjatywy obarczyła stronę polską[160].

Moskwa starała się jednak wykonywać drobne gesty, mające świadczyć o jej dobrej woli. Cziczerin w wystąpieniu na sesji Centralnego Komitetu Wykonawczego ZSRR, wygłoszonym 18 października 1924 roku w Moskwie, odniósł się również do spraw polskich. Uznał, że poprawa relacji pomiędzy Moskwą a Warszawą zależy od tej ostatniej. Jednak w dalszej części zauważył, że można oczekiwać poprawy stosunków dwustronnych. Dodał, że kwestie sporne będą rozstrzygane w rozmowach połpreda Wojkowa w Warszawie. Zauważył również, że w przypadku osiągnięcia porozumienia rząd polski wiele zyska w dziedzinie handlowej, a sowiecki – w politycznej[161]. Z tego przemówienia można wnosić, że obie strony zmodyfikowały nieco koncepcję rozmów i ustaliły, że na razie kwestie sporne omawiać będzie w Warszawie Wojkow.

Mijał czas, a Polacy i Sowieci nie przystępowali do konkretnych rozmów na tak zwane tematy trudne, a zamiast tego nadal wzajemnie sondowali swoje zamierzenia. Przykładem może być rozmowa Henryka Tenenbauma, dyrektora departamentu w Ministerstwie Przemysłu i Handlu RP ze Stefanem Rajewskim, przedstawiającym się jako attaché prasowy sowieckiego przedstawicielstwa w Niemczech, która odbyła się w Berlinie 12 grudnia 1924 roku. W rzeczywistości Rajewski był zastępcą szefa Oddziału Informacji Dyplomatycznej LKSZ w Berlinie, specjalnej komórki funkcjonującej na pograniczu dyplomacji i wywiadu. Jej zadaniem było monitorowanie rozwoju sytuacji w Polsce poprzez analizę prasy polskiej i niemieckiej, działalność własnej siatki wywiadowczej i prowadzenie misji o charakterze politycznym[162].

Tenenbaum przyjechał do Berlina z polecenia ministra Skrzyńskiego i poinformował, jak zapisał w swojej notatce Rajewski, że „powstała na Zachodzie tendencja, mająca na celu stworzenie bloku antysowieckiego, zmusi w najbliższej przyszłości Polskę, aby jasno określiła swoją politykę w stosunku do Rosji. Polska stoi przed alternatywą albo przyłączyć się do bloku antysowieckiego, albo porozumieć się z nami [z ZSRR] i tym samym ustrzec się przed koniecznością wspierania polityki tworzącego się bloku”. Następnie Tenenbaum zapewnił Rajewskiego, że wszystkie polskie ugrupowania polityczne, z Grabskim i Skrzyńskim na czele, uważają za najbardziej korzystne zawarcie umowy ze Związkiem Sowieckim, albowiem pozwoli ona na normalny rozwój ekonomiczny.

Wysłannik polskiego ministra spraw zagranicznych zaproponował, aby taka „zasadnicza umowa” gwarantowała „wzajemne uznanie istniejących terytoriów państwowych, obowiązek rzeczywistego niemieszania się [w sprawy drugiej strony], nieuczestniczenie w jakichkolwiek blokach, a także unikanie jakichkolwiek działań skierowanych przeciwko jednej z układających się stron”. Zaproponował także zawarcie kilku umów gospodarczych, a w pierwszej kolejności dotyczącej współpracy na kolejach. Poprosił również o przekazanie sowieckiego punktu widzenia na treść polsko-sowieckiego porozumienia. Rajewski w komentarzu załączonym do relacji z tego spotkania ocenił, że ogólnie rzecz biorąc, propozycja przedstawiona przez Tenenbauma „w pełni poważnie i prawidłowo oddaje nastroje panujące w Polsce”. Zwrócił uwagę, żeby centrala w Moskwie dokładnie wyjaśniła, „jakie korzyści przyniesie wykorzystanie inicjatywy Polaków”[163]. Kopp odpowiedział na ten szyfrogram 19 grudnia, informując w imieniu LKSZ, że „zgadzamy się na zaproponowane przez rząd polski rozmowy na szerokiej bazie politycznej”. Dodał, że jeśli Polacy formalnie wystąpią o spotkanie Skrzyńskiego z Cziczerinem, to otrzymają pozytywną odpowiedź strony sowieckiej[164]. Natomiast w liście do Wojkowa z 19 stycznia 1925 roku Kopp zauważył, że rozmowa Tenenbauma z Rajewskim przekonała go, że Polacy „ujawnili życzenie, aby poważnie porozmawiać z nami na tematy polityczne i uregulować kwestie podstawowe, a nie podrzędne”[165].

A zatem można założyć, że o ile ogólna inicjatywa rozmów wyszła od strony sowieckiej, to propozycja zawarcia dwustronnego porozumienia politycznego – od strony polskiej[166]. Warto przy tej okazji zauważyć, że dokładnie w tym samym czasie Sowieci rozmawiali z Niemcami na temat „wtłoczenia Polski w etnograficzne granice” i w obu przypadkach jednym z głównych rozgrywających był Wiktor Kopp. Nie świadczy to jednak o tym, że Moskwa chciała wykorzystać rozmowy z Warszawą jedynie w celu wywierania wpływu na Berlin, a więc że traktowała je w sposób całkowicie instrumentalny. Na tym bowiem etapie Sowieci wspominali Niemcom o ogólnym i niezobowiązującym sondażu i zastrzegali, że nie doszło do żadnych rozmów, a kartę polską wyciągnęli, jak pokazuje niemiecka korespondencja dyplomatyczna, dopiero w czerwcu 1925 roku[167]. A zatem dyplomacja sowiecka na przełomie roku 1924 i 1925 grała jednocześnie na dwóch fortepianach, polskim i niemieckim, chcąc utrzymać jak najlepsze stosunki z każdym z dwóch partnerów. Obawiała się bowiem, że Niemcy zdecydują się na reorientację swojej polityki zagranicznej, a wtedy z braku laku pozostanie im przynajmniej porozumienie z Warszawą, które z punktu widzenia bezpieczeństwa ZSRR miałoby znaczenie fundamentalne, bo neutralna Polska odgrywałaby rolę przedmurza odgradzającego ZSRR od ewentualnej wrogiej koalicji Niemiec z mocarstwami zachodnimi.

Bliższe decyzje na temat wytycznych do rozmów z Polską Biuro Polityczne uchwaliło 18 grudnia 1924 roku, postanawiając:

„a) Polecić LKSZ odpowiedzieć Polsce zgodą na prowadzenie rozmów i wysłanie do Polski w tym celu przedstawiciela LKSZ, nie wykluczając możliwości wyjazdu towarzysza Cziczerina.

b) Zwrócić się do LKSZ z wnioskiem o wniesienie pod obrady Politbiura bardziej konkretnej propozycji tematyki rozmów.

c) W trakcie rozmów nie rezygnować z zasady poprawienia [przebiegu] granic pomiędzy ZSRR a Polską”[168].

Na szczególną uwagę zwraca ostatni punkt uchwały Politbiura, ponieważ wynika z niego, że sowieckie kierownictwo nie wykluczało rozmów z Polską na temat granic. Prawdopodobnie chodziło o wyartykułowane w sierpniu 1924 roku przez Christiana Rakowskiego w Londynie pretensje ZSRR do Galicji Wschodniej. Należy zauważyć, że kwestia graniczna nie była potem poruszana w rozmowach dwustronnych, bo Sowieci zdawali sobie sprawę, że postawienie jej doprowadziłoby do natychmiastowego fiaska rozmów z Polakami.

LKSZ zgodnie z decyzjami Biura Politycznego skonkretyzował swoje stanowisko i postanowił zaproponować Polsce zawarcie paktu o nieagresji. Wojkow 12 stycznia 1925 roku spotkał się z ministrem Skrzyńskim i w imieniu swojego rządu przedstawił propozycję zawarcia porozumienia dwustronnego, zobowiązującego oba państwa do nieagresji i niewstępowania do jakichkolwiek ugrupowań wrogich wobec drugiej strony. Zapowiedział, że propozycję tę można uznać za rozwiązanie kwestii wzajemnych stosunków. Sowiecki połpred, starając się uszczegółowić swoją ofertę, powiedział: „umowa ta nie miałaby formy deklaracji, a formę opracowania ogólnej zasady w odniesieniu do wszystkich kwestii koniecznych dla podjęcia praktycznych decyzji”. Minister Skrzyński wyraził jednak wątpliwość, czy nie byłoby wygodniej rozpocząć od rozwiązania konkretnych spraw, na przykład handlowych, a nie zaczynać od „ogólnej zasady”. Dodał jednak, że ma pełną świadomość znaczenia tej propozycji, ale chciałby ją wszechstronnie przemyśleć i dopiero wtedy wrócić do rozmowy z połpredem[169].

Strona sowiecka w ten sposób odpowiedziała pozytywnie na propozycje Skrzyńskiego przedstawione w grudniu za pośrednictwem Tenenbauma, polegające na ofercie zawarcia „zasadniczej umowy” pomiędzy obydwoma państwami. Uszczegółowiła jednak swoje stanowisko i zaproponowała, aby jednym z jej elementów była klauzula o nieagresji[170].

W Warszawie kilkumiesięczną odwilż w relacjach z Moskwą zaczęto traktować jako swego rodzaju przesilenie. W notatce Oddziału II Sztabu Generalnego przygotowanej na początku 1925 roku stwierdzono nawet, że „obecną chwilę uważać należy za przełomową w stosunkach polsko-sowieckich”. Świadczyć o tym miały artykuły ukazujące się w sowieckiej prasie, których myślą przewodnią było wezwanie, aby oba państwa połączyły „jak najbardziej trwałe, bliskie i przyjacielskie relacje”. W dokumencie tym zauważono, że jeszcze przed pół rokiem niepodobna było myśleć o artykułach o takiej treści[171].

Skrzyński kontynuował rozmowę z Wojkowem na temat paktu o nieagresji 28 stycznia 1925 roku i zaproponował, by rozmawiać na temat „porozumienia o nieagresji nie z jedną Polską, a z kilkoma krajami jednocześnie”, wyjaśniając, że chodzi mu o państwa, które brały udział w konferencji moskiewskiej w grudniu 1922 roku. Potem dodał, że dobrze byłoby dołączyć do tych państw również Rumunię. Wojkow odpowiedział, że nie ma pełnomocnictw do rozmów na temat paktu wielostronnego. Skrzyński zastrzegł jednak, że to tylko jego propozycja, której nie należy traktować jako warunku dla prowadzenia dalszych rozmów, lecz jedynie jako jedną z pojawiających się możliwości[172].

A zatem już w styczniu 1925 roku polski rząd stopniowo wycofywał się ze stanowiska, jakie w grudniu 1924 roku w Berlinie Tenenbaum przedstawił Rajewskiemu. Najpierw pod znakiem zapytania postawił ideę ogólnego porozumienia politycznego, a potem rozmów dwustronnych, wysuwając zamiast tego postulat zawarcia paktu wielostronnego. Sytuację tę można interpretować tylko w jeden sposób, a mianowicie taki, że Warszawa nie chciała w owym czasie układać się z Moskwą. Prawdopodobnie oczekiwała na efekty rozmów na temat paktu bezpieczeństwa pomiędzy Niemcami a mocarstwami zachodnimi, a jako główny cel stawiała sobie wzięcie udziału na równych prawach w przyszłej konferencji poświęconej negocjacji tej umowy. Zbyt szybkie porozumienie z Moskwą mogłoby osłabić pozycję Warszawy w stosunku do Paryża i Londynu, co z pewnością spowodowałoby, że polski rząd nie byłby w stanie bronić swoich interesów w trakcie konferencji.

Sowieci kontestowali jednak pomysł paktu wielostronnego, ponieważ od lat robili wszystko, ażeby Polska nie zajęła uprzywilejowanej pozycji w regionie bałtyckim. Zarzucali Warszawie – z charakterystyczną dla siebie przesadą – dążenia hegemoniczne w stosunku do państw bałtyckich. Dlatego Kopp w styczniu 1925 roku przesłał Wojkowowi następującą instrukcję:

„Nie zaostrzając nadmiernie sytuacji powinniście wyjaśnić Polakom, że z całą szczerością gotowi jesteśmy wyjść naprzeciw ich życzeniu uregulowania naszych stosunków wzajemnych i stworzenia możliwie trwałego modus vivendi z Polską, ale tylko pod warunkiem, że porozumienie będzie mieć charakter dwustronny, że uwzględnione zostaną interesy obu stron, a ustępstwa będą wzajemne. […] Rozmowy powinny być rozpoczęte możliwie szybko, by ewentualnie móc je spowolnić, abyśmy wcześniej mogli porozumieć się z Niemcami na bazie podobnego dwustronnego sondażu. Po zawarciu przez nas porozumienia z Polską Niemcy stracą jakikolwiek bodziec dla przyjęcia naszych propozycji”[173].

Instrukcja ta ujawnia strategię sowieckiej polityki traktatowej realizowanej w najbliższych latach. Moskwa dążyła do zawarcia porozumienia politycznego zarówno z Berlinem, jak i z Warszawą. Miała jednak świadomość, że niemożliwe jest jednoczesne sfinalizowanie umów z obydwoma stolicami, więc z oczywistych względów dała pierwszeństwo traktatowi z Niemcami. Dopiero po jego zawarciu mogła zacząć na serio prowadzić rozmowy z Polakami.

Cziczerin, w trakcie spotkania z polskim posłem w Moskwie Stanisławem Kętrzyńskim 1 lutego 1925 roku, odniósł się do rozmów Skrzyńskiego z Wojkowem. Powiedział, że z niecierpliwością czeka na raporty połpreda z Warszawy, „aby dowiedzieć się, czego właściwie chce Skrzyński; nie jest dla mnie jasne, co oznacza pakt o nieagresji, gdyż najbardziej pokojowy traktat pomiędzy nami oznacza, że wzajemnie zobowiązujemy się nie napadać na siebie. Całkiem logiczna byłaby propozycja porozumienia o nieuczestniczeniu w kombinacjach skierowanych przeciwko drugiej stronie lub o neutralności w przypadku wojny z trzecią stroną. Jest to logiczne i zrozumiałe, ale nie rozumiem, jak można podpisać traktat, który składa się tylko z tego, że nie chcemy się wzajemnie atakować. Przecież to jest proste powtórzenie tego, co było już [zapisane] w traktacie pokojowym. […] my cały czas liczymy się z perspektywą tego wielkiego porozumienia we wszystkich kwestiach, o którym na jesieni pisał do mnie Skrzyński”[174]. Kętrzyński odpowiedział na to, że trzeba rozpocząć od spraw mniejszych i iść krok po kroku do przodu.

Sowiecka dyplomacja na początku lutego 1925 roku wysłała do Warszawy jasny sygnał, że porozumienie pomiędzy obydwoma państwami musi mieć charakter dwustronny i całościowy. Jak wynika z wypowiedzi Cziczerina, nie powinno ograniczać się do samej klauzuli o nieagresji. Dlatego Kopp w wysłanej 6 lutego instrukcji dla Wojkowa polecił przekazać stronie polskiej, że rząd sowiecki uważa za konieczne „kontynuować rozmowy na bazie wyznaczonej w korespondencji Skrzyński–Cziczerin i w rozmowach Tenenbaum–Rajewski” i „oczekuje ze strony polskiego rządu propozycji w duchu programu, który rozwijał Tenenbaum”[175].

LKSZ zniecierpliwiony brakiem konkretnej odpowiedzi strony polskiej przekazał 11 lutego 1925 roku posłowi Kętrzyńskiemu obszerne memorandum, w którym streszczono dotychczasowy przebieg pertraktacji na temat umowy politycznej i handlowej. Rozmowy na tematy polityczne podzielono na dwa etapy. Pierwszy dotyczył propozycji Skrzyńskiego, podjętej wskutek impulsu Koppa, polegającej na organizacji konferencji na szczycie z Cziczerinem (sierpień–grudzień 1924 roku), a drugi – zapoczątkowanych w grudniu przez Tenenbauma konsultacji na temat „zasadniczej umowy”. LKSZ stanął na stanowisku, że, jakkolwiek polski MSZ nie spieszy się z konkretyzacją rozmów, to propozycje Tenenbauma, złożone 12 grudnia w Berlinie, „mogą stać się poważną podstawą dla porozumienia pomiędzy obydwoma stronami”[176].

Skrzyński spotkał się z Wojkowem 13 lutego 1925 roku i tym razem przedstawił bardziej koncyliacyjne stanowisko[177]. Stwierdził, że chce nawiązania z ZSRR takich stosunków, które, jeśli nie byłyby przyjaznymi, to co najmniej normalnymi w każdej dziedzinie. Zadeklarował, że nie widzi niczego, co nie byłoby do przyjęcia w tym, co zaproponował komisarz Cziczerin w rozmowie z posłem Kętrzyńskim. Nie dostrzegł także przeszkód, aby dwustronne porozumienie, zawierające klauzule o nieagresji i o neutralności, zapisać na papierze. Dodał przy tym, że mogłoby ono zostać rozszerzone na kraje bałtyckie i na Rumunię. Powiedział, że może wziąć na siebie sformułowanie na piśmie omawianych unormowań. Na koniec spotkania polski minister, ściskając rękę połpreda, miał go solennie zapewnić: „Moje zamiary wcale nie zmieniły się od mojego listu do Cziczerina. Dopóki jestem odpowiedzialny [za sprawy zagraniczne] i sprawuję swoją funkcję, Polska nie będzie narzędziem ataku w niczyich rękach”[178].

Wojkow, relacjonując tę rozmowę, stwierdził, że Skrzyński „starał się zamanifestować, że na poważnie i w najbardziej konkretny sposób życzy sobie ogólnego porozumienia”[179]. Nie ulega wątpliwości, że polski minister podczas tej rozmowy wyraźnie zmodyfikował swoje stanowisko, uznając za możliwe podpisanie ogólnego porozumienia politycznego, zawierającego klauzule o nieagresji i o neutralności. Nie upierał się przy tym, aby uzależnić jego zawarcie od rozszerzenia go na państwa bałtyckie i Rumunię, jakkolwiek nie wykluczył takiej możliwości.

Sowiecki dyplomata tak tłumaczył to nagłe złagodzenie polskiego stanowiska: „Skrzyński chce oczywiście uczepić się nas i dojść do porozumienia z nami, jeśli wykluczona zostanie jakakolwiek możliwość dogadania się z Anglią i Francją na temat gwarancji zachodnich granic”[180]. Wojkow tego samego dnia, prawdopodobnie przed rozmową ze Skrzyńskim, wysłał do Moskwy krótki szyfrogram[181] na temat intensywnych konsultacji polskiego MSZ z Londynem i Paryżem. Informował, że polski minister czyni nadzwyczajne wysiłki, by zmusić Wielką Brytanię, aby włączyła kwestię zachodniej granicy Polski do porozumienia gwarancyjnego mocarstw zachodnich z Niemcami. Zauważył, że Skrzyński jest bardzo zdenerwowany, bo uważa tę sprawę za prawie przegraną.

Diagnoza Wojkowa zdaje się dobrze oddawać intencje i motywacje polskiej dyplomacji, ponieważ jej zainteresowanie porozumieniem z Moskwą niewątpliwie było skutkiem postępującego zbliżenia mocarstw zachodnich z Berlinem. I dokładnie w tym punkcie oba państwa, Polska i Związek Sowiecki, podobnie postrzegały swój własny interes. Rozmowy na temat paktu bezpieczeństwa z jednej strony osłabiały sojusz polsko-francuski, a z drugiej niemiecko-sowiecką współpracę strategiczną, a zatem w naturalny sposób popychały ku sobie oba kraje. W najbliższych latach będzie można dostrzec swoistą zależność: im bliżej Londyn i Paryż współpracować będą z Berlinem, tym lepsze będą stosunki pomiędzy Moskwą a Warszawą. Tę konstelację zmieni dopiero polsko-niemiecka deklaracja o niestosowaniu przemocy z 26 stycznia 1934 roku.

Polski MSZ 20 lutego 1925 roku odpowiedział na memorandum LKSZ z 11 lutego[182]. Odnotował pewną zbieżność poglądów z Sowietami w odniesieniu do początku rozmów pomiędzy obydwoma państwami. Przyznawał, że rozpoczęły się one z inicjatywy Koppa, który zasugerował zorganizowanie konferencji polskiego ministra z sowieckim komisarzem, poświęconej uregulowaniu kwestii spornych. Wskazał na różnicę zdań, powstałą w trakcie pierwszych kontaktów sondażowych, dotyczącą sposobu przygotowania spotkania na szczycie. Sowieci proponowali organizację konferencji przygotowawczej, natomiast Polacy uważali, że warunki tego spotkania mogą zostać omówione w Warszawie przez połpreda i w Moskwie przez posła. Polskie stanowisko w tej sprawie zostało przedstawione komisarzowi Cziczerinowi 23 września 1924 roku przez Wyszyńskiego i nie zostało przez niego odrzucone. Obecnie rozmowy prowadzone są w obu stolicach i – jak głosiło polskie memorandum – „posuwają się naprzód”. Polski MSZ zwrócił uwagę na fakt, że „osiągnięcie projektowanego porozumienia politycznego, mającego za swój cel utrwalenie pokoju w Europie Wschodniej, z natury rzeczy nie może być łatwem, wobec różnicy ustroju obu zainteresowanych Państw oraz istnienia całego kompleksu związanych z niem interesów, w tej liczbie i rozbieżnych”[183]. Z tego powodu nie powinno się przedwcześnie stwierdzać, że rokowania zostały doprowadzone do logicznego końca i przerwane.

W memorandum podkreślono również, że rozmowa Tenenbauma z Rajewskim, mimo iż była przeprowadzona za wiedzą i pozwoleniem Skrzyńskiego, miała jednak „charakter prywatny” i nie może być wiążąca dla polskiego rządu. Pomimo to MSZ uważa ją „za pożyteczną” i zgadza się zasadniczo z poglądem wyrażonym w sowieckim memorandum, że „najbardziej pożądane porozumienie pomiędzy obu stronami powinno obejmować z jednej strony umowę polityczną, skierowaną ku utrwaleniu pokoju, polegającą na poszanowaniu i zagwarantowaniu interesów i bezpieczeństwa obu państw, z drugiej zaś strony układ ekonomiczny, mający na celu uregulowanie współżycia gospodarczego obu krajów”[184].

Wymiana memorandów potwierdziła wolę obu rządów dalszego prowadzenia rozmów na temat porozumienia politycznego. Jednak nie sposób nie zauważyć, że to strona sowiecka bardziej naciskała na realizację tego przedsięwzięcia aniżeli polska. Wydaje się jednak, że na tym etapie zarówno Warszawa, jak i Moskwa chciały przede wszystkim osiągnąć pewne cele taktyczne związane z relacjami z mocarstwami i nie były gotowe do zawarcia „zasadniczego” porozumienia.

Moskwa, chcąc zachować inicjatywę, nadal wykorzystywała Berlin jako kanał sondażowy z Warszawą. W połowie lutego attaché prasowy przedstawicielstwa ZSRR Stefan Rajewski poprosił o spotkanie radcę polskiego poselstwa Mieczysława Sokołowskiego. Sowiecki dyplomata ocenił, że propozycje ministra Skrzyńskiego dotyczące zawarcia paktu wielostronnego oznaczają całkowite odrzucenie propozycji Moskwy i stwierdził: „ten zwrot w polityce polskiej nastąpił zupełnie niespodziewanie i nie możemy zrozumieć, czemu to należy przypisywać”[185].

Skrzyński ustalił z Wojkowem, że kolejny krok w uzgodnieniach dotyczących porozumienia powinien zostać dokonany podczas najbliższego spotkania posła Kętrzyńskiego z komisarzem Cziczerinem, które odbyło się 23 lutego 1925 roku[186]. Dzień wcześniej Wojkow wysłał do LKSZ szyfrogram, w którym poinformował, że Skrzyński nie przekazał mu obiecanego projektu porozumienia[187]. Cziczerin i Kętrzyński najpierw dokładnie omówili treść polskiego memorandum, a następnie polski poseł przedstawił „pozytywne” propozycje polskiego rządu. Stwierdził, że prowadzi on politykę pokojową i w jej ramach proponuje rządowi sowieckiemu „zagwarantowanie terytorialnego status quo w Europie Wschodniej […] mówiąc dokładniej […] gwarancje w odniesieniu do granicy z Polską i państwami bałtyckimi”[188]. Przekonywał przy tym, że wielkie mocarstwa starają się nastawiać kraje bałtyckie przeciwko ZSRR. Cziczerin odpowiedział na to wątpliwościami, zapytując, czy skoro tak trudno jest porozumieć się Polsce i ZSRR, to należy rozszerzać rozmowy na inne strony. Dał też wyraźnie do zrozumienia, że Moskwa nie potrzebuje pośredników w kontaktach z państwami bałtyckimi. Na koniec zaś jednoznacznie zadeklarował, że sowiecki rząd nie widzi możliwości prowadzenia rozmów z Polską na temat państw bałtyckich.

Jak widać z tej rozmowy, polski MSZ kolejny raz zmienił swoje stanowisko. Jeszcze dziesięć dni temu Skrzyński w rozmowie z Wojkowem wydawał się wyrażać zgodę na zawarcie dwustronnego „zasadniczego” porozumienia, zawierającego zarówno klauzulę o nieagresji, jak również o neutralności. Tymczasem teraz Kętrzyński proponował układ, w którym Sowieci daliby gwarancje odnośnie do granic Polski i państw bałtyckich. To z oczywistych względów było nie do przyjęcia dla Moskwy, ponieważ traktatowe potwierdzenie przez ZSRR porządku terytorialnego w Europie Wschodniej doprowadziłoby do natychmiastowego zerwania z Berlinem. Ta kwestia była zresztą bardzo wyraźnie podnoszona przez stronę niemiecką w rozmowach z Sowietami (patrz wyżej).

Motywy swoistego lawirowania Skrzyńskiego w rozmowach z Moskwą w pewnej mierze tłumaczy jego instrukcja na temat stanu stosunków polsko-sowieckich z początku marca 1925 roku[189]. Minister przypomniał w niej, że zasadniczym celem polityki Warszawy jest zachowanie pokoju, a przede wszystkim zagwarantowanie obecnego status quo na całej zachodniej granicy ZSRR. Jednakowoż w polityce Moskwy Skrzyński odnotował dwie sprzeczne tendencje:

„Głównym celem postępowania Rządu Sowieckiego w osobie jego czynników bardziej aktywnych, w tej liczbie sfer, związanych z Międzynarodówką komunistyczną, lewicy partyjnej i wojskowości, jest w stosunku do Polski i pozostałych państw granicznych, dążenie do obalenia systemu terytorialnego, na którego zachowaniu Polsce zależy, dla motywów bądź to międzynarodowo-rewolucyjnych, jako dalszy krok w rozszerzaniu międzynarodowego Związku Republik Sowieckich, bądź to skrycie lub otwarcie nacjonalistycznych, jako zbieranie ziem rosyjskich lub białoruskich i ukraińskich. Jednak niemniej liczne czynniki bardziej państwowe niż partyjne, w tej liczbie sfery gospodarcze oraz dyplomacja sowiecka dążą do jednoczesnego zachowania dzisiejszego układu sił wzdłuż zachodniej granicy w jego dotychczasowym nie dość skonsolidowanym systemie, jako pewnego minimum gwarantującego Rządowi Sowieckiemu spokój od Zachodu i możność skoncentrowania sił do pracy wewnątrz kraju; słowem w przeciwieństwie do sił, budujących pewien system aktywny i zaczepny sfery gospodarcze i dyplomacja sowiecka starają się podtrzymać pozycje obronne”[190].

Powyższe dwie tendencje można – według ministra – odnaleźć również w polityce Sowietów w stosunku do Polski. Z jednej strony prowadzą oni działania wywrotowe wśród mas robotniczych i chłopskich, a także mniejszości narodowych zamieszkałych na Kresach. Z drugiej jednak zależy im na tym, ażeby Polska nie brała udziału w jakichkolwiek przedsięwzięciach mocarstw zachodnich wymierzonych przeciwko ZSRR. Skrzyński był przekonany, że próby zrewolucjonizowania Polski okażą się nieskuteczne, a obawy Sowietów przed wrogimi działaniami Zachodu stanowić będą pretekst do wypracowania porozumienia pomiędzy Warszawą a Moskwą. Wskazał przy tym na znaczenie kwestii niemieckiej: „Niebezpieczeństwa, grożące w bliskiej i dalekiej przyszłości Państwu Polskiemu z Zachodu na skutek rozrostu Niemiec, i konieczność skoncentrowania niemal całej energii Państwa dla ich uchylenia, stwarzają dla takiego modus vivendi realną wartość polityczną, nawet przy zachowaniu zupełnej świadomości tymczasowości jego podstaw”[191].

Skrzyński pozytywnie ocenił ostatnie pół roku w relacjach polsko-sowieckich, ponieważ obydwie strony doszły do wniosku że „porozumienie polityczne między niemi jest pożądane i możliwe do osiągnięcia”. Jednak na jego drodze stoi różnica poglądów dotycząca jego formy. Sowiety chciałyby bowiem zawrzeć pakty gwarancyjne z każdym z państw graniczących z nimi na zachodzie z osobna. Dla Polski natomiast dwustronny pakt „nie przedstawia wartości, ponieważ jest za mało prawdopodobne, aby Rząd Sowiecki uznał za możliwe naruszenie systemu terytorialnego swej granicy zachodniej w drodze bezpośredniego pogwałcenia granicy polsko-związkowej. Natomiast stronie polskiej zależy na wzmocnieniu zabezpieczenia granicy fińskiej, estońskiej, łotewskiej i rumuńskiej, gdyż stamtąd właśnie może przyjść najłatwiej atak sowiecki”[192]. Ta zasadnicza rozbieżność utrudnia i oddala możliwość kompromisu, ale zdaniem ministra nie czyni go całkowicie niemożliwym, gdyż u jego podstaw są pewne wspólne interesy. Minister podkreślił również, że w ciągu ostatniego półrocza udało się wyeliminować przyczyny wielu incydentów, które do tej pory były chlebem powszednim w stosunkach dwustronnych.

Instrukcja ta w dużej mierze wyjaśnia niekonsekwentną na pierwszy rzut oka politykę Skrzyńskiego wobec Moskwy i pozwala zrozumieć jej zmienność. Polski minister z jednej strony dążył do normalizacji stosunków z ZSRR, gdyż była ona konieczna ze względu na coraz bardziej wrogie relacje z Niemcami. Z drugiej strony jednak nie godził się na podpisanie dwustronnego paktu gwarancyjnego, ponieważ był przekonany, że jeśli Sowiety zechcą zmienić terytorialne status quo, to dokonają tego nie na granicy z Polską, lecz z państwami bałtyckimi. Dlatego wartość dla niego miało tylko porozumienie wielostronne.

Odprężenie w stosunkach dwustronnych napotykało jednak na poważne przeszkody, związane z samą naturą sowieckiej polityki zagranicznej. W notatce[193] powstałej w MSZ na początku marca 1925 roku stwierdzono, że „stosunki polsko-sowieckie układają się na ogół mniej pomyślnie, niżby się tego należało spodziewać”. Winą za to obarczono przede wszystkim Moskwę, która nie wykonywała zapisów traktatu ryskiego i nadal prowadziła działalność wywrotową przeciwko Polsce. Skalę i skutki tej ostatniej dokument MSZ opisywał tymi słowy:

„Wejście w stosunki z Rosją Sowiecką pozwoliło Polsce na uniknięcie poważniejszych konfliktów z tem państwem, ułatwiło jednak Sowietom, pod pozorem akcji oficjalnej, finansowanie i popieranie akcji rewolucyjnej w Polsce. Wszelkiego rodzaju misje sowieckie, obok pracy, do której są powołane, niewątpliwie prowadzą akcję podminowującą istnienie demokracji, wykorzystując w tym celu nietykalność swoich lokalów i komunikacji. Jest to sytuacja nie tylko Polski, ale i szeregu innych krajów.

Mimo świadomości tej podwójnej roli dyplomacji sowieckiej, będącej na usługach i rządu i Międzynarodówki, Rząd Polski celowo nie zwraca uwagi i pomija milczeniem popieranie przez nią akcji destrukcyjnej, a to w celu stworzenia podstawy dla porozumienia się między społeczeństwami sowieckim i polskim. Taktyka ta dała już pewien, zresztą skromny, rezultat. Niemniej przeto legalne kroki Rządu przeciw akcji destrukcyjnej, nawet bez związku z popieraniem jej przez czynniki sowieckie, utrudniają przebieg stosunków z Sowietami”[194].

Nie powinno więc dziwić, że pomimo pewnej zbieżności interesów[195] obie strony nie były w stanie uzgodnić wstępnych preliminariów porozumienia politycznego. Jakkolwiek Warszawa i Moskwa nie uznały rozmów za zakończone, to powstała sytuacja patowa, która trwała przez kilka następnych miesięcy. Sowieci próbowali ją przełamać w lipcu 1925 roku[196], wykorzystując kontakty półoficjalne. Wracający z Paryża do Warszawy Tenenbaum zatrzymał się 12 lipca w Berlinie, a Rajewski, który dowiedział się o tym, najwyraźniej przypadkowo od Sokołowskiego, poprosił o spotkanie z Karolem Radkiem, który w owym czasie należał do kierownictwa Kominternu. Radek zjadł z Tenenbaumem kolację w towarzystwie Rajewskiego i Sokołowskiego, a następnego dnia obiad[197]. W trakcie tych spotkań sowiecki rewolucjonista, zastrzegając, że występuje jako osoba prywatna, przedstawił swoją analizę położenia międzynarodowego:

„Niemcy nie miały zamiaru zawarcia takiego paktu [paktu bezpieczeństwa z mocarstwami zachodnimi – przyp. K.R.]; propozycja niemiecka była wywołana chęcią poróżnienia Anglii i Francji, czyli miała pierwotnie charakter czysto taktyczny. Z chwilą gdy wydawało się prawdopodobnym, iż Anglia i Francja dojdą do porozumienia w sprawie zawarcia paktu jednostronnego (bez udziału Niemiec), co byłoby równoznaczne z anglo-francuskim sojuszem przeciwko Niemcom, Rzesza musiała uczynić coś, co by takiemu sojuszowi przeszkodziło. Dlatego rząd niemiecki chętnie przyjął sugestię angielską i złożył propozycję zawarcia paktu dwustronnego, sądząc, że Francja nigdy się na to nie zgodzi i że jedynym skutkiem będzie poróżnienie aliantów.

Rząd niemiecki zupełnie nie miał przy tym zamiaru poruszać w jakiejkolwiek bądź formie sprawy swoich granic wschodnich; stało się to wyłącznie na skutek inicjatywy Londynu, który przez ową placówkę berlińską poruszył sprawę granicy polsko-niemieckiej. Celem Anglii jest wzmocnienie Niemiec i wciągnięcie ich w orbitę swych wpływów dla zaszachowania Rosji Sowieckiej; po zabezpieczeniu Francji przy pomocy paktu będzie Anglia dążyła do uzbrojenia Niemiec przeciwko Rosji; Polskę Anglia gotowa jest poświęcić. […]

Kwestia paktu przestała być dla Niemiec sprawą czysto taktyczną na skutek niezmiernie zręcznej, zdaniem pana R. [Radka], noty Brianda. Nota ta umożliwia dalsze rokowania i wciąga Niemcy mimo ich woli w realną pracę nad paktem. Szanse, iż pakt rzeczywiście dojdzie do skutku, niezawodnie istnieją. Pan R. rozmawiał z p. Schubertem i pytał się tego ostatniego, czego Niemcy się spodziewają po pakcie. Schubert odrzekł, iż chodzi mu o ewakuację Nadrenii, a to nie ze względu na »cierpienia ludności«, lecz odwrotnie – z obawy, aby ludności tej pod panowaniem alianckim nie było za dobrze. Nadrenia posiada stare sympatie do Francji i gdyby okupacja się przedłużyła, istniałoby niebezpieczeństwo całkowitego rozluźnienia więzów między tą prowincją a resztą Rzeszy. Poza tym zawarcie paktu gwarancyjnego umożliwi przypływ nowych pieniędzy z Ameryki; uzyskanie nowych kredytów amerykańskich oraz konsolidacja starych jest nie tylko koniecznością gospodarczą dla Niemiec, wzrost zainteresowania kół finansowych amerykańskich w dobrobycie Rzeszy ma również wybitne znaczenie polityczne.

Stosunek Rosji Sowieckiej do paktu niemiecko-alianckiego jest całkiem jednolity (wbrew pogłoskom) bezwzględnie negatywny. Rozumie ona, iż chodzi tu o odciągnięcie Niemiec od Rosji i włączenie ich w grupę mocarstw antysowieckich pod kierownictwem Anglii. Radek i Litwinow oświadczyli rządowi niemieckiemu, że podpisanie paktu przez Niemcy stoi w sprzeczności z duchem Rapallo i faktycznie unieważnia tę ostatnią umowę”[198].

Radek omówił również stosunki sowiecko-niemieckie, wyjawiając przy tym kilka najbardziej skrywanych do tej pory tajemnic:

„Bezpośrednie graniczenie z Niemcami nie leży bynajmniej w interesie Rosji, gdyż Niemcy mogą się stać narzędziem bloku kapitalistycznego. W tutejszym Auswärtiges Amt próbowano rozmawiać z przedstawicielami Rosji na temat rozbioru Polski, jednakowoż przedstawiciele sowieccy zajmowali wobec tych rozmów stanowisko odmowne, co Auswärtiges Amt tłomaczyło sobie jako nieufność Rosji względem Niemiec oraz w ogóle jako niechęć do wejścia na drogę szczerych rozmów.

»Times« zamieścił przed niedawnym czasem artykuł wskazujący na to, iż uzbrojenie Niemiec jest koniecznością. Uzbrojenie to jest potrzebne dla Anglii z jednej strony w tym celu, aby mieć możność zagrożenia Rosji zbrojnym wystąpieniem Niemiec, zaś z drugiej strony w tym celu, aby mieć możność szachować Francję”[199].

Równie szczery był uczestniczący w tych rozmowach Rajewski, który twierdził, że traktat z Rapallo jest „świstkiem papieru” i nie zawiera żadnych zobowiązań dotyczących wspólnej polityki Niemiec i ZSRR w stosunku do Ligi Narodów. Wyjawił, że Moskwa i Berlin ustaliły, iż nie zawrą z Warszawą układów handlowych, zanim nie powstanie traktat sowiecko-niemiecki.

Radek zaznaczył również, że w reakcji na rozmowy Berlina z Londynem i Paryżem „[…] Rosja oświadczyła Niemcom, że przystąpienie Niemiec do paktu bezpieczeństwa musi zmienić stosunek Rosji do Niemiec i że konsekwencją będzie zbliżenie rosyjsko-polskie”[200]. Na podstawie tych rozważań doszedł do kluczowego wniosku dotyczącego stosunków polsko-sowieckich: „Polska jest potrzebna Rosji jako wał ochronny”[201]. Poddał także myśl porozumienia polsko-sowieckiego, które składałoby się z trzech punktów: po pierwsze, rezygnacji przez Polskę ze świadczeń pieniężnych ze strony ZSRR, wynikających z traktatu ryskiego, po drugie, polsko-sowieckiego paktu o nieagresji, który „by pozwolił Rosji przesunąć swoje wojska na wschód, zaś umożliwił Polsce skoncentrowanie swych sił w kierunku zachodu”[202] oraz po trzecie, legalizacji partii komunistycznej w Polsce.

Tenenbaum, odnosząc się do tych trzech punktów, stwierdził, zaznaczając naturalnie, iż jest osobą prywatną, że traktat ryski winien pozostać nienaruszalny, a Polska co najwyżej może zgodzić się na ułatwienie spłaty wynikających zeń zobowiązań, na przykład przez rozłożenie ich na wieloletnie nieoprocentowane raty. Legalizację partii komunistycznej uznał za rzecz mało ważną i w ogóle się do niej nie odniósł. W kluczowej sprawie porozumienia politycznego zaproponował zawarcie dwóch układów. Po pierwsze, „paktu o nieinterwencji” na wypadek zorganizowania się antysowieckiego bloku państw kapitalistycznych, a po drugie, paktu o nieagresji, do którego przystąpiłyby Rumunia i państwa bałtyckie. Podkreślił, że zawarcie tej drugiej umowy warunkowałoby pierwszą.

Radek uznał, że Tenenbaum postawił sprawę „rozumnie” i zapewnił, że „rozumie obawę Polski, iż Rosja może się załatwić z Rumunią i państwami nadbałtyckimi, aby się potem wziąć do Polski, i że na tej podstawie można mówić, że za parę dni jedzie on do Moskwy i sprawę tę w tym sensie przedstawi. Zaznaczył, że w interesie Rosji leży utrzymanie państw nadbałtyckich, dlatego że w razie zatargu z Anglią [ta] by nie mogła blokować portów łotewskich i estońskich […]. Co się tyczy Rumunii, Radek powiedział, że dotychczas Rosji odpowiadał stan ani pokoju, ani wojny. Obecnie jednak Rosja jest tak zaangażowana w Azji, że uregulowanie tej sprawy dojrzewa. Jednak Rosja nie chciałaby sprzedawać Besarabii za tanio. Zrobił dowcip, że jeżeli ktoś daje duże napiwki, wywołuje posądzenie, że albo pieniądze ukradł, albo że jest w jakiejś opresji i przynaglony kłopotami chce pozyskać przychylność służby. Otóż Rosja nie jest w takiej sytuacji wobec Rumunii. Rosja obawia się również, aby Anglicy nie zrobili z Rumunii bazy morskiej na Morzu Czarnym i przeciwko temu musieliby się zabezpieczyć”[203].

Radek przedstawił warunki przyszłych rozmów polsko-sowieckich. Zaproponował, aby ze strony Polski prowadził je Stanisław Grabski, a z sowieckiej – Litwinow. Przedstawicielstwa w Warszawie i w Moskwie powinny ustalić ich program, który jednak nie powinien zawierać zbyt wielu punktów, bo przeszkodzi to osiągnięciu porozumienia. Rozmowy winny się zacząć dopiero za kilka miesięcy, gdy ostatecznie wyjaśni się sprawa pomiędzy Niemcami a Francją i Wielką Brytanią. Samo zaś zawarcie paktu powinno dojść do skutku po ostatecznych decyzjach w sprawie paktu zachodniego. Radek dodał również, że przed rozpoczęciem oficjalnych rozmów należy przygotować prasę i opinię publiczną obu krajów. Jakkolwiek w Sowietach nie istnieje opinia publiczna w takim samym sensie jak w krajach kapitalistycznych, to konieczne jest uzyskanie dla porozumienia aprobaty aparatu bolszewickiego.

W zaprezentowanej przez Radka ocenie sytuacji międzynarodowej z pewnością można dostrzec wiele celnych spostrzeżeń, jakkolwiek często jednostronnych i przesadzonych. Niemiecka inicjatywa zawarcia paktu bezpieczeństwa służyła nie tyle poróżnieniu Londynu z Paryżem, ile raczej wykorzystania tego pierwszego do wsparcia niemieckich interesów. Z drugiej strony Niemcy winny dążyć do porozumienia z Francją po to, aby zakończyć okupację Zagłębia Ruhry i rozpocząć ewakuację poszczególnych stref Nadrenii. Aby to przeprowadzić, musiały grać na specyficzną równowagę w trójkącie Londyn–Paryż–Berlin, a nie na konflikty pomiędzy mocarstwami zachodnimi. Nie ulegało oczywiście wątpliwości, że w tej konstelacji relacje pomiędzy Brytyjczykami i Niemcami były bliższe niż pomiędzy Francuzami i Niemcami, albowiem to Londyn był inicjatorem całej tej gry. Z jego bowiem perspektywy było oczywiste, że nie da się przywrócić równowagi na kontynencie bez włączenia Berlina do koncertu mocarstw europejskich. Przesadą jednak była opinia Radka, zgodnie z którą Brytyjczykom chodziło o tworzenie w oparciu o Niemcy sojuszu antysowieckiego. Intencją Londynu było raczej osłabienie ducha Rapallo i przeorientowanie polityki Berlina na bardziej prozachodnią. Zbyt alarmistyczne były również ostrzeżenia Radka, sugerujące, że Brytyjczycy chcieli „poświęcić” Polskę. Jednak generalnie rzecz biorąc, analiza Radka była racjonalna. Pakt bezpieczeństwa, prowadząc do zbliżenia Niemiec z Francją i Wielką Brytanią, rzeczywiście groził interesom ZSRR i Polski w Europie Wschodniej. Stąd właściwą odpowiedzią nań winno być zbliżenie pomię-dzy Polską i ZSRR. Dla Polski szczególnie interesujące było stwierdzenie Radka, że poprawa stosunków polsko-sowieckich będzie związana z odejściem od ducha Rapallo.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

1. W tej książce będę stosował nazewnictwo zgodnie z uzusem obowiązującym w Polsce w okresie międzywojennym. Konsekwentnie będę posiłkował się przymiotnikiem „sowiecki”, a nie „radziecki” i korzystał z wyrażenia potocznego „Związek Sowiecki”. Jedynym wyjątkiem będzie użycie skrótowca ZSRR, bo tak państwo sowieckie było wówczas nazywane oficjalnie; np. w polsko-sowieckim pakcie o nieagresji mówi się o „Związku Socjalistycznych Republik Rad” (zob. Dz.U., nr 115, poz. 951). Idę zatem śladami Stanisława Gregorowicza i Micha-ła Jerzego Zachariasa (zob. S. Gregorowicz, M.J. Zacharias, Polska–Związek Sowiecki. Stosunki polityczne 1925–1939, Warszawa 1995, s. 9). [wróć]

2. Zob. Grzegorz Łukomski, Niemiecki „Zły sąsiad” z perspektywy historycznej. Relacje niemiecko-rosyjskie a Polska 1914–1941, Łomianki 2019. [wróć]

3. Zob. Кантор Юлия, Волос Мариуш, Треугольник Москва-Варшава-Берлин. Очерки истории советско-польско-германских отношений в 1918‒1939 гг, Санкт-Петербург 2011. [wróć]

4. Zob. Leon Grosfeld, Polskie aspekty stosunków niemiecko-sowieckich w okresie międzywojennym, Warszawa 1988. [wróć]

5. Zob. Олег Кен, Москва и пакт ненападения с Польшей (1930–1932), Санкт-Петербург 2003. [wróć]

6. Dla tematyki niniejszej książki szczególne znacznie mają trzy artykuły Olega Kena: „Alarm wojenny” wiosną 1930 roku a stosunki sowiecko-polskie, „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XXXV, Warszawa 2000, s. 41–74; Stalin, Antonow-Owsiejenko i inni: sowiecka propozycja w sprawie paktu o nieagresji w 1930 roku, „Studia z dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej”, t. XXXVIII, Warszawa 2003, s. 25–51; Карл Радек и Бюро международной информации ЦК ВКП(б), 1932–1934 гг., „Cahiers du monde russe, soviétique and post-soviétique”, t. 44 (2003), nr 1, s. 135–177. [wróć]

7. Zob. Оксана Бабенко, Польско-советские отношения в 1924–1928 гг. От противостояния к сотрудничеству, Москва 2007. [wróć]

8. Zob. Marian Leczyk, Polityka II Rzeczypospolitej wobec ZSRR w latach 1925–1934. Studium z historii dyplomacji, Warszawa 1976. [wróć]

9. Zob. Wojciech Materski, Polska a ZSRR 1923–1924. Stosunki wzajemne na tle sytuacji politycznej w Europie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1981. [wróć]

10. Zob. Stanisław Gregorowicz, Polsko-radzieckie stosunki polityczne w latach 1932–1935, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1982. [wróć]

11. Zob. Andrzej Skrzypek, Kronika koegzystencji: zarys stosunków polsko-radzieckich w latach 1921–1939, Warszawa 1982. [wróć]

12. Zob. Stanisław Gregorowicz, Michał Jerzy Zacharias, Polska–Związek Sowiecki. Stosunki polityczne 1925–1939, Warszawa 1995. [wróć]

13. Zob. Wojciech Materski, Na widecie. II Rzeczpospolita wobec Sowietów 1918–1943, Warszawa 2005. [wróć]

14. Zob. Mariusz Wołos, O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Kraków 2013. [wróć]

15. Zob. Marian Wojciechowski, Stosunki polsko-niemieckie 1933–1938, Poznań 1965. [wróć]

16. Zob. Ralph Schattkowsky, Deutschland und Polen von 1918/19 bis 1925. Deutsch-polnische Beziehungen zwischen Versailles und Locarno, Frankfurt/M. 1994. [wróć]

17. Zob. Karlheinz Niclauss, Die Sowjetunion und Hitlers Machtergreifung. Eine Studie über die deutsch-russische Beziehungen der Jahre 1929 bis 1935, Bonn 1966. [wróć]

18. Zob. Martin Walsdorff, Westorientierung und Ostpolitik. Stresemanns Ruβlandpolitik in der Locarno-Ära, Bremen 1971. [wróć]

19. Zob. Thomas Weingartner, Stalin und der Aufstieg Hitlers. Die Deutschlandpolitik der Sowjetunion und der Kommunistischen Internationale 1929–1934, Berlin 1970. [wróć]

20. Zob. Ernst Nolte, Der europäische Bürgerkrieg 1917–1945. Nationalsozialismus und Bolschewismus, Frankfurt/Main-Berlin 1989. [wróć]

21. Zob. Bogdan Musial, Kampfplatz Deutschland. Stalins Kriegspläne gegen den Westen, Berlin 2008. [wróć]

22. Zob. tenże, Na Zachód po trupie Polski, Warszawa 2009. [wróć]

23. Zob. Юлия Кантор, Заклятая дружба. Секретное сотрудничество СССР и Германии 20–30-х годов, Москва 2014. [wróć]

24. Zob. Сергей Случ, Германо-советские отношения в 1918–1941 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений (1), „Славяноведение” 1995, nr 6, s. 14–23; tenże, Германо-советские отношения в 1918–1941 годах: мотивы и последствия внешнеполитических решений (2) „Славяноведение” 1996, nr 3, s. 101–113 oraz tenże, Советско-германские отношения в 20-е – начале 30-х годов: внутри- и внешнеполитические детерминанты, „Studia Slavica–Polonica” (К 90-летию И.И. Костюшко), Москва 2009, s. 152–176. [wróć]

25. Zob. Andrzej Skrzypek, Nie spełniony sojusz? Stosunki sowiecko-niemieckie 1917–1941, Warszawa 1992. [wróć]

26. Zob. Mirosław Kłusek, Polityka Gustawa Stresemanna wobec ZSRR w latach 1923–1929, Toruń 2007. [wróć]

27. Na szczególną uwagę zasługują następujące zbiory dokumentów: Лубянка. Сталин и ВЧК-ГПУ-ОГПУ-НКВД. Январь 1922 – декабрь 1936, А.Н. Яковлев (ред.), В.Н. Хаустов, В.П. Наумов, Н.С. Плотникова (сост.), Москва 2003; Материалы „Особой папки” Политбюро ЦК РКП(б) – ВКП(б) по вопросу советско-польских отношений 1923–1944 гг., И.И. Костюшко (ред.), Москва 1997; На приеме у Сталина. Тетради (журналы) записей лиц, принятых И.В. Сталиным (1924–1953 гг.), A.A. Чернобаев (научный редактор), Москва 2008; Политбюро ЦК РКП(б)–ВКП(б) и Европа. Решения „особой папки”. 1923––1939, Г. Адибеков, А.Д. Бьяджо, Ф. Гори, Е. Дундович, К. Конти, Л. Кошелева, М. Наринский, С. Понс, Ли Роговая, А. Филитов, О. Хлевнюк (сост.), Москва 2001; Политбюро ЦК РКП(б)–ВКП(б) и Коминтерн: 1919–1943 гг., Г.М. Адибеков, Ж.Г. Адибекова, Л.А. Роговая, К.К. Шириня (сост.), Москва 2004; Письма И.В. Сталинак В.М. Молотову. 1925–1936 гг., Сборник документов, Кошелева Л., Лельчук В., Наумов В., Наумов О., Роговая Л., Хлевнюк О. (сост.), Москва 1996; Советское руководство. Переписка. 1928–1941 гг., А.В. Квашонкин, Л.П. Кошелева, Л.А. Роговая, О.В. Хлевнюк (сост.), Москва 1999; Сталинское Политбюро в 30-е годы. Сборник документов, О.В. Хлевнюк, А.В. Квашонкин, Л.П. Кошелева, Л.А Роговая (сост.), Москва 1995. [wróć]

28. Zob. Москва-Берлин: политика и дипломатия Кремля, 1920–1941, Г.Н. Севостьянов (отв. ред.), Москва 2011. [wróć]

29. Zob. Советско-польские отношения в 1918–1945 гг. Сборник документов в 4-х томах, М.М. Наринский, А.В. Мальгин (общ. ред.), Москва 2017. [wróć]

30. Zob. Deutschland und die Sowjetunion 1933–1941. Dokumente aus russischen und deutschen Archiven, Slutsch Sergej, Tischler Carola (hrsg.), Bd. 1: 30. Januar 1933–31. Dezember 1934. Teilband 1: Januar 1933 – Oktober 1933, München 2014 oraz Deutschland und die Sowjetunion 1933–1941. Dokumente aus russischen und deutschen Archiven, Slutsch Sergej, Tischler Carola (hrsg.), Bd. 1: 30. Januar 1933 – 31. Dezember 1934. Teilband 2: November 1933 – Dezember 1934, München 2014. [wróć]

31. Zob. СССР–Германия. 1932–1941, С. В. Кудряшов (главный редактор), Москва 2019. [wróć]

32. Zob. Глазами разведки. СССР и Европа. 1919–1938 годы. Сборник документов из российских архивов, М. Уль, В. Хаустов, В. Захаров (ред.), Москва 2015. [wróć]

33. Zob. Przewrót majowy 1926 roku w oczach Kremla, Bogdan Musiał (red.), Jan Szumski (współpr.), Warszawa 2009. [wróć]

34. Zob. Geneza paktu Hitler-Stalin. Fakty i propaganda, Bogdan Musiał, Jan Szumski (red.), Warszawa 2012. [wróć]

35. Zob. Stanisław Patek. Raporty i korespondencja z Moskwy (1927–1932), Gmurczyk-Wrońska Małgorzata (wyd.), Warszawa 2010. [wróć]

36. Zob. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945, redaktor serii Mariusz Wołos (maszynopis); t. 1 1918–1926, Jan Jacek Bruski, Mariusz Wołos (redaktorzy tomu); t. 2 1926–1932, Piotr Głuszkowski (redaktor tomu); t. 3 1932–1939, Marek Kornat (redaktor tomu). [wróć]

37. Zob. Źródła do historii powszechnej okresu międzywojennego. Tom pierwszy: 1917–1926, Stanisław Sierpowski (wyd.), Poznań 1989, s. 252–253. [wróć]

38. Traktat z Rapallo nie cieszył się wielkim zainteresowaniem historyków, wskutek czego okoliczności jego zawarcia nie są do końca wyjaśnione. Jedną z przyczyn usprawiedliwiających ten stan rzeczy jest brak pełnej bazy źródłowej spowodowany świadomym niszczeniem dokumentów przez stronę niemiecką lub ograniczeniami dostępu do archiwów rosyjskich. W Niemczech powstała jedna licząca się monografia na ten temat autorstwa Horsta Günthera Linke (zob. H.G. Linke, Deutsch-sowjetische Beziehungen bis Rapallo, Köln 1970). Na podstawie niemieckich źródeł opisał on okres od zawarcia traktatu brzeskiego (marzec 1918) do traktatu z Rapallo (kwiecień 1922), który w jego ujęciu stał się jedynie kresem narracji, niezasługującym na miano wydarzenia epokowego, które nadało sens następującej po nim fazie współpracy niemiecko-sowieckiej. W tej sytuacji swoją wartość nadal zachowuje napisana w połowie lat 50. rozprawa Theodora Schiedera (zob. T. Schieder, Die Probleme des Rapallo-Vertrags. Eine Studie über die deutsch-russischen Beziehungen 1922–1926, Wiesbaden 1956), która, co oczywiste, zwraca uwagę nie ze względu na źródła, ale interpretację relacji niemiecko-sowieckich, doceniającą kwestię wpływu ideologii na politykę zagraniczną obu państw. Jeśli idzie o niemiecko-sowiecką współpracę wojskową, to na wyróżnienie zasługuje monografia Manfreda Zeidlera (zob. M. Zeidler, Reichswehr und Rote Armee 1920–1933. Wege und Stationen einer ungewöhlichen Zusammenarbeit, München 1994). Z ostatnich prac na ten temat trzeba odnotować obszerny artykuł Ewy Fleischhauer (zob. E.I. Fleischhauer, Rathenau in Rapallo. Eine notwendige Korrektur des Forschungsstandes, „Vierteljahrshefte für Zeitgeschichte” 3/2006, s. 365–415). W języku polskim nie doczekaliśmy się monografii, która podjęłaby temat Rapallo. Jest to zrozumiałe, jeśli weźmiemy pod uwagę, że w okresie PRL kwestie współpracy sowiecko-niemieckiej w okresie międzywojennym miały raczej niecenzuralny charakter. Jerzy Krasuski w swojej monografii nt. stosunków polsko-niemieckich potraktował ów traktat bardzo pobieżnie (zob. J. Krasuski, Stosunki polsko-niemieckie 1919–1932, Poznań 1975, s. 16), jakkolwiek wcześniej poświęcił mu cały artykuł (zob. J. Krasuski, Wpływ traktatu w Rapallo na stosunki polsko-niemieckie, „Przegląd Zachodni”, nr 3, 1961, s. 53–65). Sergiusz Mikulicz w ostatnim rozdziale swojej nadal wartościowej książki dosyć szczegółowo opisał kontekst oraz przebieg negocjacji w Genui i Rapallo opierając się na różnorodnych źródłach (głównie wspomnieniowych), nie wchodząc oczywiście w rozważania dotyczące współpracy niemiecko-sowieckiej skierowanej przeciwko Polsce (zob. Sergiusz Mikulicz, Od Genui do Rapallo, Warszawa 1966, s. 260-323). Temat ten nie był także specjalnie poruszany w okresie III RP. Wrócił do niego wspomniany wcześniej Jerzy Krasuski w podrozdziale swojej monografii dotyczącej polityki zagranicznej II RP (zob. J. Krasuski, Tragiczna niepodległość Polski 1918–1947, Toruń 2007, s. 74–76). Rapallo stosunkowo obszernie opisał Wojciech Materski w swojej pracy o stosunkach polsko-sowieckich, aczkolwiek za nierozstrzygniętą uznał kwestię rzekomych tajnych załączników (protokołów) dołączonych do tego traktatu (zob. W. Materski, Na widecie…, wyd. cyt., s. 157–168). W tej sytuacji nadal można polecić artykuł Jerzego Kumanieckiego, znawcy pierwszej fazy stosunków polsko-sowieckich (zob. J. Kumaniecki, Polski aspekt stosunków radziecko-niemieckich w 1922 r., „Przegląd Historyczny”, t. LXXXI, 1990, zesz. 1–2, s. 139–150). Na uwagę zasługuje także artykuł Krzysztofa Fudaleja (zob. K. Fudalej, Współpraca Reichswehry i Armii Czerwonej przed 1933 rokiem – fakty a mity polskiej historiografii, „Dzieje Najnowsze”, R. 49, z. 1[2017], s. 55–76), w którym autor niezwykle krytycznie ocenia dotychczasowe próby polskich historyków, mające na celu opisanie niemiecko-rosyjskiej współpracy wojskowej przed rokiem 1933. Główne zarzuty dotyczą wykorzystywania wyłącznie źródeł i opracowań w języku polskim, co prowadzi do „powtarzania i utrwalania błędnych informacji”. Fudalej w szczególności dowodził, że traktat z Rapallo „wbrew wciąż powtarzanym w polskiej historiografii opiniom, nie zawierał żadnych tajnych klauzul wojskowych”. [wróć]

39. Zob. Henryk Korczyk, Przyjęcie Niemiec i Polski do Rady Ligi Narodów w 1926 roku, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1986, s. 5–27 oraz P. Krüger, Die Aussenpolitik der Republik…, s. 259–264. [wróć]

40. Sowieci po rewolucji nie uznawali burżuazyjnych rang i stanowisk dyplomatycznych, dlatego szefów placówek nazywali „pełnomocnymi przedstawicielami”, czyli w skrócie „połpredami”. [wróć]

41. Документы внешней политики СССР. Том 7. 1 января – 31 декабря 1924 г.,Москва 1963, dok. nr 104, s. 198. [wróć]

42. Zob. tamże, dok. nr 201, s. 415–427. [wróć]

43. Zob. Москва–Берлин: политика и дипломатия Кремля, 1920–1941, Г.Н. Севостьянов (отв. ред.), Москва 2011, t. 1, dok. nr 178, s. 357–359. [wróć]

44. Tamże, dok. nr 180, s. 362–366. [wróć]

45. Zob. Akten zur deutschen Auswärtigen Politik (dalej cytowane jako ADAP), A, Bd. XI, dok. nr 91, s. 216–217. [wróć]

46. Zob. tamże, dok. nr 93, s. 219–220. [wróć]

47. Niemieckie ministerstwo spraw zagranicznych oficjalnie nosiło i po dziś dzień nosi nazwę Urzędu Spraw Zagranicznych (Auswärtiges Amt), stąd „AA” oznacza jego skrótową nazwę. [wróć]

48. Zob. ADAP, A, Bd. XI, dok. nr 95, s. 222–225. [wróć]

49. Zob. tamże, dok. nr 117, s. 289–290. [wróć]

50. Zob. tamże, dok. nr 144, s. 353–355. [wróć]

51. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 185, s. 368. [wróć]

52. Tamże, dok. nr 187, s. 369–373. [wróć]

53. Tamże, s. 370–371. [wróć]

54. Tamże, s. 373. [wróć]

55. Zob. ADAP, A, Bd. XI, dok. nr 212, s. 517–520. [wróć]

56. Zob. tamże, dok. nr 230, s. 577. [wróć]

57. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 213, s. 454–460 oraz ADAP, A, Bd. XI, dok. nr 258, przyp. nr 2, s. 641. [wróć]

58. Zob. ADAP, A, Bd. XI, dok. nr 258, s. 641–642. [wróć]

59. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 215, s. 461–462. [wróć]

60. Zob. Политбюро ЦК РКП(б-ВКП(б) и Европа. Решения »особой папки«. 1923–1939, Г. Адибеков, А. Ди Бьяджо, Ф. Гори, Е. Дундович, К. Конти, Л. Кошелева, М. Наринский, С. Понс, Л. Роговая, А. Филитов, О. Хлевнюк (сост.), Москва 2001, dok. nr 22, s. 56–58. [wróć]

61. Zob. ADAP, A, Bd. XI, dok. nr 261, s. 646–650. [wróć]

62. Tamże, s. 649. [wróć]

63. Tamże. [wróć]

64. Tamże. [wróć]

65. Cziczerin zapisał propozycje przedstawione Brockdorff-Rantzauowi w następujący sposób: „ZSRR i Niemcy zobowiązują się nie wstępować ani do bloków politycznych, ani ekonomicznych, ani [nie zawierać] traktatów, porozumień lub kombinacji z państwami trzecimi przeciwko jednej z umawiających się stron. ZSRR i Niemcy zobowiązują się w przyszłości koordynować swoje działania w kwestii wejścia do Ligi Narodów lub wysłania obserwatora do Ligi Narodów”. Zob. Советско-германские отношения 1922–1925 гг. Документы и материалы. В двух томах, Дёрнберг Сидр. (ред. коллегия), Москва 1977, t. 1, dok. nr 251, s. 389. [wróć]

66. Niestety, dysponujemy tylko fragmentami notatki Cziczerina z tego spotkania, opublikowanymi w jednym z przypisów do sowieckich dokumentów dyplomatycznych roku 1925. Można z nich wyczytać, że niemiecki ambasador, starając się wyjaśnić sens sowieckich propozycji, zauważył, że przypominają mu one Bismarckowski traktat z Rosją o tzw. zabezpieczeniu tyłów (zapewne chodziło mu o tzw. traktat reasekuracyjny z 1887 r.). Cziczerin nie do końca zgodził się z tym porównaniem, zauważając, że w tym historycznym przypadku rzeczywiście można mówić o zabezpieczeniu tyłów przy jednoczesnym sojuszu Niemiec z Austrią, natomiast w obecnym przypadku „chodzi o zabezpieczenie od frontu lub, wyrażając to innymi słowami, o gwarancje albo zobowiązanie do niewikłania się we wrogie kombinacje”. Wyjaśnił dalej, że sowiecko-niemieckie porozumienie będzie polegać na tym, że w przypadku, jeśli Anglia stworzy jednolity front przeciwko ZSRR, to Niemcy nie wejdą do takiej koalicji, a z drugiej strony ZSRR nie wejdzie do koalicji Francji i Belgii przeciwko Niemcom. Z notatki komisarza wynika również, że przy okazji omawiania problemu nieagresji miał on zadeklarować, że „jesteśmy zawsze gotowi do zawarcia paktu o nieagresji z każdym państwem i że logicznie rzecz biorąc uważamy za w pełni możliwe mieć pakt o nieagresji równocześnie z Niemcami i Polską oraz z każdym innym państwem”. W notatce niemieckiego ambasadora nie ma żadnego odniesienia do gotowości Sowietów do zawarcia paktu o nieagresji z Polską. Niestety, na podstawie opublikowanych fragmentów notatki Cziczerina nie sposób wskazać kontekstu, w jakim padło to stwierdzenie. Zastanawiać może, że Cziczerin, rozmawiając z Brockdorff-Rantzauem o warunkach rozbioru Polski, wspomina o zawarciu z nią traktatu o nieagresji. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 8. 1 января – 31 декабря 1924 г., Москва 1963, przyp. 69, s. 785–786. [wróć]

67. Zob. ADAP, A, Bd. XI, dok. nr 261, s. 647. [wróć]

68. Tamże. [wróć]

69. Zob. tamże, dok. nr 147, s. 364–368. [wróć]

70. Tamże, s. 367. [wróć]

71. Tamże. [wróć]

72. Zob. tamże, dok. nr 239, s. 601–612. [wróć]

73. Poglądy Wallrotha nie spotkały się z jednoznacznym przyjęciem w AA. Ambasador Brockdorff-Rantzau, zasadniczo godząc się z opisem zawartym w jego memoriale, podał w wątpliwość niektóre wnioski z niego płynące. Stwierdził, że nie jest on tymczasowym bilansem, lecz raczej „druzgocącym ostatecznym rozrachunkiem” (zob. tamże, przyp. nr 15, s. 612). [wróć]

74. Zob. ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 1, s. 3–5. [wróć]

75. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 212, s. 447–454. [wróć]

76. Zob. ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 10, s. 22–23. [wróć]

77. Tamże, dok. nr 64, s. 157. [wróć]

78. Zob. tamże, dok. nr 67, s. 163–168. [wróć]

79. Zob. tamże, dok. nr 90, s. 218–220. [wróć]

80. Zob. tamże, dok. nr 112, s. 270–274. [wróć]

81. Zob. tamże, dok. nr 115, s. 280–282. [wróć]

82. Tamże, s. 282. [wróć]

83. Zob. tamże, dok. nr 143, s. 351–355. [wróć]

84. Tamże, s. 353. [wróć]

85. Tamże, s. 355. [wróć]

86. Zob. ADAP, B, Bd. II/2, dok. nr 41, s. 98–99. [wróć]

87. Zob. ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 139, s. 343–345. [wróć]

88. Zob. tamże, dok. nr 143, s. 352. [wróć]

89. Sowieci zgodnie z rewolucyjnym duchem czasu zrezygnowali z nazywania szefów swoich placówek dyplomatycznych „ambasadorami” lub „posłami”, a tytułowali ich mianem „pełnomocnych przedstawicieli” (w skrócie „połpredów”). [wróć]

90. Zob. tamże, dok. nr 150, s. 373–374. [wróć]

91. Zob. tamże, dok. nr 153, s. 380–381. [wróć]

92. Zob. tamże, dok. nr 182, s. 456–465. [wróć]

93. Tamże, s. 458. [wróć]

94. Tamże, s. 460. [wróć]

95. Tamże, s. 460–461. [wróć]

96. Tamże, s. 464. [wróć]

97. Tamże. [wróć]

98. Zob. tamże, dok. nr 208, s. 530–532. [wróć]

99. Zob. tamże, dok. nr 224, s. 579–581. [wróć]

100. Zob. tamże, dok. nr 229, s. 591–593. [wróć]

101. Por. notatkę z tego spotkania Brockdorff-Rantzaua w: ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 241, s. 618–621 oraz Litwinowa w: Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 231, s. 487–505 (do tej notatki załączono rosyjskie tłumaczenie memorandum Stresemanna z 19 marca 1925 roku i ekspertyzy AA na temat znaczenia dla Niemiec art. 16. paktu Ligi Narodów z 7 kwietnia 1925 roku). [wróć]

102. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 231, s. 487–488. [wróć]

103. Zob. ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 241, s. 619–620. [wróć]

104. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 231, s. 491. [wróć]

105. Zob. ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 241, s. 619. [wróć]

106. Zob. Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 231, s. 488. [wróć]

107. Zob. ADAP, A, Bd. XII, dok. nr 241, przyp. 6, s. 620. [wróć]

108. Zob. tamże, dok. nr 253, s. 656. [wróć]

109. Zob. tamże, dok. nr 258, s. 671–674. [wróć]

110. Zob. tamże, dok. nr 268, s. 705–709. [wróć]

111. Zob. tamże, dok. nr 271, s. 714–719. [wróć]

112. Zob. tamże, dok. nr 272, s. 719–723. [wróć]

113. Razwieduprem potocznie nazywa się IV Zarząd Sztabu Armii Czerwonej, czyli sowiecki wywiad wojskowy. [wróć]

114. Zob. Глазами разведки. СССР и Европа…, wyd. cyt., dok. nr 57, s. 179–186. [wróć]

115. Tamże, s. 181. [wróć]

116. Zob. Советско-германские отношения 1922–1925 гг. Документы и материалы. В двух томах, Дёрнберг С. и др. (ред. коллегия), Москва 1977, t. 2, dok. nr 294, s. 101. [wróć]

117. Zob. tamże, dok. nr 296, s. 103–104. [wróć]

118. Zob. ADAP, A, Bd. XIII, dok. nr 54, s. 142–144. [wróć]

119. Zob. tamże, dok. nr 71, s. 181–184. [wróć]

120. Tamże, s. 181. [wróć]

121. Zob. Советско-германские отношения 1922–1925…, t. 2, dok. nr 301, s. 112–116. [wróć]

122. Zob. ADAP, A, Bd. XIII, dok. nr 79, s. 198–206. [wróć]

123. Zob. tamże, dok. nr 99, s. 268–270. [wróć]

124. Zob. tamże, dok. nr 118, s. 319–324. [wróć]

125. Tamże, s. 320. [wróć]

126. Karol Radek pod koniec maja 1924 roku został usunięty ze składu Komitetu Centralnego WKP(b) wskutek walk frakcyjnych (był wówczas stronnikiem Trockiego); za pretekst posłużyło uczynienie go jednym ze współodpowiedzial-nych za klęskę nieudanego powstania komunistycznego w Niemczech na jesieni 1923 roku. Zob. Wolf-Dietrich Gutjahr, Revolution muss sein. Karl Radek – die Biographie, Köln–Weimar–Wien 2012, s. 618–627. [wróć]

127. Zob. ADAP, A, Bd. XIII, dok. nr 120, s. 327. [wróć]

128. Tamże, dok. nr 139, s. 367. [wróć]

129. Zob. tamże, dok. nr 165, s. 436–437. [wróć]

130. Zob. tamże, przypis 5, s. 437. [wróć]

131. Zob. tamże, dok. nr 139, s. 369, nr 146, s. 388–390, nr 156, s. 414–415, nr 157, s. 415–420. [wróć]

132. Por. notatkę z tego spotkania Brockdorff-Rantzaua w: ADAP, A, Bd. XIII, dok. nr 186, s. 517–519 oraz Cziczerina w: Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 263, s. 556–560. [wróć]

133. Zob. Советско-германские отношения 1922–1925…, t. 2, dok. nr 320, s. 150–151. [wróć]

134. Zob. ADAP, A, Bd. XIII, dok. nr 186, s. 517–519. [wróć]

135. Zob. tamże, dok. nr 205, s. 564–566. [wróć]

136. Szerzej na ten temat zob. w: Martin Walsdorff, wyd. cyt., s. 108–123. [wróć]

137. Zob. ADAP, A, Bd. XIII, dok. nr 218, s. 600–602, oraz nr 264, s. 714–716. [wróć]

138. Zob. ADAP, A, Bd. XIV, dok. nr 2, s. 5–7. [wróć]

139. Por. notatki z tych rozmów Stresemanna w: ADAP, A, Bd. XIV, dok. nr 109 i 110, s. 284–296 oraz Cziczerina w: Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 301, 302 i 303, s. 636–642. [wróć]

140. Zob. ADAP, A, Bd. XIV, dok. nr 109, s. 284–291. [wróć]

141. Zob. tamże, s. 287–289. Cziczerin przedstawił ten wątek rozmowy w liście do Litwinowa z 2 października 1925 roku, którego kopię otrzymali również członkowie Politbiura, w tym Stalin, w następujący sposób: „Zreferowałem mu przebieg naszych rozmów z Niemcami. Przyznał mi całkowicie rację, że po złożeniu rzekomej propozycji Niemiec w sprawie porozumienia o redukcji rozmiarów Polski nagłe zniknięcie tej propozycji powinno wprowadzić nas w zdziwienie; ale dla samego Stresemanna była to nowość – ktoś się pomylił” (Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 301, s. 636–637). W kolejnym liście z 4 października do tych samych adresatów ludowy komisarz spraw zagranicznych raz jeszcze wrócił do tej sprawy: „O grudniowych propozycjach niemieckiego rządu dotyczących Polski mówiłem po to, by zilustrować zmianę kierunku niemieckiej polityki. W reakcji na moje słowa Stresemann wyraził największe zdziwienie i powiedział, że rząd niemiecki nie składał takich propozycji, i jeśli miałbym rację, to on w pełni zrozumiałby moje podejrzenia” (Москва–Берлин: политика…, t. 1, dok. nr 302, s. 637–641). [wróć]

142. Zob. tamże, dok. nr 110, s. 292–296. [wróć]

143. Zob. M. Walsdorff, wyd. cyt., s. 129. [wróć]

144. Raport posła K. Olszowskiego dla ministra A. Skrzyńskiego z 7 października 1925 roku, AAN, Delegacja RP przy Lidze Narodów w Genewie, sygn. 122. [wróć]

145. „Przegląd polityczny. Czasopismo poświęcone zagadnieniom polityki zagranicznej”, Załącznik do zeszytu 4 tomu III, październik 1925 r., s. 39–40. [wróć]

146. Tamże, s. 48. [wróć]

147. Tamże. [wróć]

148. Zob. ADAP, A, Bd. XIV, dok. nr 167, s. 439–442. [wróć]

149. Zob. ADAP, B, Bd. II/1, dok. nr 15, s. 51–56. [wróć]

150. Zob. Sprawozdanie kierownika Referatu „Wschód” Sztabu Generalnego W. Jędrzejewicza z obrad Konferencji Rozbrojeniowej w Moskwie w dniach 2–12.12. 1922 r.; w: Dokumenty z dziejów polskiej polityki zagranicznej 1918–1939, t. I 1918–1932, Tadeusz Jędruszczak, Maria Nowak-Kiełbikowa (red.), Warszawa 1989, s. 229–234. [wróć]

151. Taki wniosek można wyprowadzić z następującego fragmentu tez przygotowanych w październiku 1924 roku dla ministra Mariana Seydy do rozmów z członkiem kolegium LKSZ Wiktorem Koppem:
„Sprawa stosunku Polski do państw bałtyckich nie powinna być poruszana przez stronę polską, a w razie poruszenie jej przez Koppa powinna być z góry uchylona, podobnie, jak Polska nie ma zamiaru zapytywać Rosji o stosunki jej z Turcją lub z Niemcami. W razie jednak konieczności sprecyzowania tego stosunku niemożliwe jest deklarowanie désintéressement Polski w stosunku do ewentualnego pogwałcenia niepodległości Łotwy lub Estonii, niewskazana jest również drażniąca odpowiedź, że pogwałcenie granic tych państw Polska uważać będzie za casus belli. Jedyną odpowiedzią może być, że Polska nie deklaruje swego désintéressement w sprawie istnienia republik bałtyckich i nietykalności ich granic. Istnienie tych państw nie jest warunkiem sine qua non istnienia Polski, ale jest jedną z istotnych gwarancji tego istnienia.
[…] W razie prób rozmów co do podziału Bałtyku na sfery wpływów (gdyby Kopp kontynuował sugestie Litwinowa i Cziczerina w stosunku do Skirmunta i Narutowicza), usiłowania te powinny być a limine odrzucone, gdyż taki podział wprawdzie mógłby zapewnić Rosji posiadanie Łotwy i Estonii, ale nie zapewniłby Polsce posiadania ani Litwy, ani Prus Wschodnich, bo opór Łotwy i Estonii w stosunku do komunistycznej Rosji byłby minimalny, a opór Litwy lub Prus Wschodnich w stosunku do Polski mógłby przekraczać pojemność naszych sił. Nadto podział Bałtyku na sfery wpływów jest diametralnie przeciwny tendencjom polityki angielskiej” (Tezy do rozmów ministra spraw zagranicznych RP M. Seydy z członkiem Kolegium Ludowego Komisariatu Spraw Zagranicznych ZSRR W. Koppem, Warszawa, 23 października 1923 roku; w: Dokumenty z dziejów…, t. I, dok. nr 52, s. 245). [wróć]

152. Knoll tak oto przedstawił treść złożonej mu oferty:
„[…] Radek w sposób niezobowiązujący oświadcza gotowość omawiania z polskimi czynnikami rządowymi spraw niemieckich na następujących podstawach:
1. Na wypadek rewolucji w Niemczech Rosja godziłaby się na oderwanie całokształtu Prus Wschodnich od Niemiec i na takie czy inne połączenie ich z Polską.
2. Polska nie przejawiałaby zakusów na żadne inne terytoria niemieckie.
3. Polska dałaby, niezależnie od wszelkich umów handlowych czy specjalnie tranzytowych, natychmiastowy tranzyt dla zboża z Rosji do Niemiec.
4. Polska podjęłaby się poczynienia przedstawień Francji, aby ta ostatnia zachowała się w stosunku do walczących ze sobą stron w Niemczech neutralnie” (Raport posła RP w Moskwie R. Knolla do Ministra Spraw Zagranicznych RP M. Seydy na temat stosunków radziecko-niemieckich. Moskwa, 20 sierpnia 1923 roku; w: Dokumenty z dziejów…, t. I., dok. 50, s. 239–240).
W tezach do rozmowy ministra Seydy z Koppem, która odbyła się 28 października 1923 roku, urzędnicy polskiego MSZ proponowali, aby minister w razie nawiązania przez swojego rozmówcę do propozycji Radka odpowiedział w następujący sposób: „Rozmowy na temat stosunku Polski do zagadnienia Gdańska i Prus Wschodnich, które w nieoficjalnej formie były prowadzone przez Radka z posłem Knollem, nie powinny znaleźć żadnego oddźwięku w rozmowach oficjalnych z Koppem, gdyż zawsze zachodziłaby możliwość, że Sowiety zużyją te rozmowy w charakterze argumentu skierowanego przeciw Polsce (Tezy do rozmów…, s. 245–246) [wróć]

153. Zob. О.В. Бабенко, Польско-советские отношения в 1924–1928 гг. От противостояния к сотрудничеству, Москва 2007, s. 77 (korzystam z elektronicznej wersji tej książki, otrzymanej od autorki). [wróć]

154. Przedstawienie genezy polsko-sowieckiego paktu o nieagresji jest niezwykle utrudnione przede wszystkim z powodu braku polskich dokumentów dyplomatycznych na ten temat. Jednym z wyjątków jest wyżej wzmiankowany list ministra Skrzyńskiego z 22 sierpnia 1924 roku do Cziczerina, opublikowany w zbiorze sowieckich dokumentów dyplomatycznych. Dlatego rekonstrukcja początków polsko-sowieckich rozmów na temat ogólnego porozumienia politycznego musi opierać się przede wszystkim na opublikowanych w latach 60. sowieckich zbiorach dokumentów, co do których kompletności można mieć poważne wątpliwości. Niestety, w wydanym ostatnio w Moskwie czterotomowym zbiorze Советско-польские отношения в 1918–1945 гг. nie opublikowano w ogóle żadnych dokumentów z lat 1924–1925, co może być związane z tym, że w tym okresie Niemcy i Sowieci rozmawiali na temat rozbioru Polski. Notabene w zbiorze Советско-германские отношения 1922–1925 гг. Документы и материалы, wydanym w Moskwie w roku 1977, nie ma żadnego dokumentu odnoszącego się do sowiecko-niemieckich rozmów na temat kwestii polskiej z tego okresu, a w najnowszym zbiorze dokumentów dotyczącym stosunków sowiecko-niemieckich pt.: Москва–Берлин: политика и дипломатия Кремля, 1920–1941 jest ich jedynie kilka [zob. np. Москва–Берлин: политика и дипломатия Кремля, 1920–1941, Г.Н. Севостьянов (отв. ред.), Москва 2011, t. 1, dok. nr 213, s. 454–460]. To wszystko powoduje, że przedstawiona tutaj geneza może być niekompletna i w wielu miejscach może mieć hipotetyczny charakter. [wróć]

155. Zob. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945, Mariusz Wołos (redaktor serii), t. 1 1918–1926, Jan Jacek Bruski, Mariusz Wołos (redaktorzy tomu), telegram szyfrowy chargé d’affaires w Moskwie do MSZ w sprawie wznowienia negocjacji polsko-sowieckich i kandydatury nowego posła w ZSRS, Moskwa, 9 sierpnia 1924 r. Ponieważ dzięki uprzejmości redaktorów tego wydawnictwa korzystam z jego wersji maszynopisowej, to nie mogę podać ani numeru, ani strony omawianego dokumentu. Dlatego cytując go, wskazuję tylko na numer tomu, dokładną nazwę dokumentu i datę dzienną jego powstania. [wróć]

156. Zob. tamże, list ministra spraw zagranicznych do komisarza ludowego spraw zagranicznych ZSRS o nominacji pełnomocnego przedstawiciela Związku Sowieckiego w Warszawie, Warszawa, 22 sierpnia 1924. [wróć]

157. Zob. Политбюро ЦК РКП(б)—ВКП(б) и Европа…, dok. nr 15, s. 50. [wróć]

158. Zob. tamże, dok. nr 15, przyp. 1, s. 50. [wróć]

159. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 7. 1 января – 31 декабря 1924 г, Москва 1963, dok. nr 210, s. 438–441. [wróć]

160. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 8. 1 января – 31 декабря 1925 г, Москва 1963, dok. nr 62, s. 132. [wróć]

161. Zob. Dokumenty i materiały do historii stosunków polsko-radzieckich, Deruga Aleksy i in. (red.), t. IV (kwiecień 1921 – maj 1926), Warszawa 1965, dok. nr 238, s. 358–359. [wróć]

162. Zob. Mariusz Wołos, O Piłsudskim, Dmowskim i zamachu majowym. Dyplomacja sowiecka wobec Polski w okresie kryzysu politycznego 1925–1926, Kraków 2013, s. 29–32. [wróć]

163. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 7…, dok. nr 284, s. 573–574. [wróć]

164. Zob. Dokumenty i materiały…, t. IV, dok. nr 247, przyp. 1, s. 370. [wróć]

165. Cytuję za О.В. Бабенко, Польско-советские отношения…, s. 80. [wróć]

166. Rosyjska badaczka Oksana Babienko postawiła tezę, że za misją Tenenbauma stały „handlowo-przemysłowe kręgi w Polsce”. Zob. О.В. Бабенко, Польско-советские отношения…, s. 81. [wróć]

167. Oksana Babienko pisała, że sowiecka dyplomacja informowała niemiecką o przebiegu polsko-sowieckich rozmów na temat porozumienia politycznego na przełomie 1924 i 1925 roku, by w ten sposób wpłynąć na prowadzone równolegle negocjacje z Niemcami. Nie wynika to jednak ani z dokumentów niemieckich, ani z sowieckich. W rzeczywistości Sowieci kilkakrotnie wspomnieli Niemcom w bardzo ogólny sposób o możliwości porozumienia z Polską, jednak za każdym razem zaprzeczali faktowi konkretnych rozmów na ten temat. Krótko mówiąc, nie ulega najmniejszej wątpliwości, że w owym czasie skrzętnie ukrywali przed Niemcami fakt prowadzenia negocjacji na temat porozumienia politycznego z Polską. Zob. О.В. Бабенко, Польско-советские отношения…, s. 99. [wróć]

168. Политбюро ЦК РКП(б)–ВКП(б) и Европа…, dok. nr 15, przyp. nr 1, s. 50–51. [wróć]

169. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 8…, przyp. 35, s. 771–772. [wróć]

170. Wojciech Materski i Małgorzata Gmurczyk-Wrońska stwierdzili, że Wojkow złożył propozycję paktu o nieagresji wcześniej, a mianowicie już w listopadzie 1924 roku. Niestety, nie przedstawiają dowodów na poparcie tej tezy. Gmurczyk-Wrońska wskazuje na źródło, które jej nie potwierdza (zob. M. Gmurczyk-Wrońska, Negocjacje polsko-sowieckie o pakt o nieagresji w roku 1927 i w latach 1931–1932, „Dzieje Najnowsze”, Rocznik XLIV, 2012/3, s. 21), natomiast Materski albo w ogóle nie odwołuje się do żadnego dokumentu źródłowego (zob. W. Materski, Na widecie…, wyd. cyt., s. 275), albo wskazuje na źródło, które nie potwierdza jego stwierdzeń (zob. W. Materski, Polska a ZSRR 1923–1924. Stosunki wzajemne na tle sytuacji politycznej w Europie, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk–Łódź 1981, s. 330). Podobnego zdania był również Wiesław Balcerak, który napisał, że Sowieci wyszli z propozycją paktu o nieagresji „na jesieni” 1924 roku, jednak i on odnosi się do dokumentu, który nie potwierdza jego tezy (zob. W. Balcerak, Polityka zagraniczna Polski w dobie Locarna, Wrocław–Warszawa–Kraków 1967, s. 64). Wydaje się jednak, że Sowieci nie mogli przedstawić tej propozycji w listopadzie, gdyż dopiero w grudniu Biuro Polityczne wydało LKSZ polecenie, aby uszczegółowiło stanowisko sowieckie w stosunku do Polski (patrz wyżej). [wróć]

171. Zob. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945…, t. 1, wyd. cyt., komunikat informacyjny Oddziału II Sztabu Generalnego na temat stosunków polsko-sowieckich, 1 stycznia 1925. [wróć]

172. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 8…, dok. nr 47, s. 104–106. [wróć]

173. Cytuję za О.В. Бабенко, Польско-советские отношения…, s. 85. [wróć]

174. Документы внешней политики СССР. Том 8…, dok. nr 49, s. 112. [wróć]

175. Zob. tamże, przyp. nr 45, s. 774. [wróć]

176. Zob. tamże, dok. nr 62, s. 128–134. [wróć]

177. Zob. tamże, dok. nr 68, s. 150–155. [wróć]

178. Tamże, s. 155. [wróć]

179. Tamże, s. 152. [wróć]

180. Tamże, s. 150. [wróć]

181. Zob. tamże, dok. nr 67, s. 149. [wróć]

182. Zob. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945…, t. 1, wyd. cyt., memorandum MSZ dla Komisariatu Ludowego Spraw Zagranicznych na temat stosunków polsko-sowieckich w ostatnim roku, Warszawa, 20 lutego 1925 r. [wróć]

183. Tamże. [wróć]

184. Tamże. [wróć]

185. Zob. Przed Lokarnem. Archiwalne dokumenty z historii stosunków polsko-radzieckich w okresie Lokarno, Łopatniuk Stanisław; w: „Z dziejów stosunków polsko-radzieckich. Studia i materiały”, t. VI, Warszawa 1970, s. 249. [wróć]

186. Zob. Документы внешней политики СССР. Том 8…, dok. nr 73, 158–162. [wróć]

187. Zob. tamże, dok. nr 72, s. 158. [wróć]

188. Tamże, dok. nr 73, s. 160. [wróć]

189. Zob. Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945…, t. 1, wyd. cyt., instrukcja ministra spraw zagranicznych dla placówek dyplomatycznych na temat stanu stosunków polsko-sowieckich w ostatnim półroczu, Warszawa, 3 marca 1925 r. [wróć]

190. Tamże. [wróć]

191. Tamże. [wróć]

192. Tamże. [wróć]

193. Tamże, notatka (Wydziału Wschodniego MSZ?) podsumowująca rozwój stosunków polsko-sowieckich, 4 maja 1925 r. [wróć]

194. Tamże. [wróć]

195. Polska dyplomacja dostrzegała zagrożenia związane z ewentualnym sojuszem sowiecko-niemieckim, ale zakładała, że można je będzie odsunąć, o ile Moskwa kierować się będzie własnymi interesami, a Warszawa wskutek porozumień z innymi państwami europejskimi mieć będzie nad nią wyraźną przewagę militarną. Myśl ta znalazła się w aide-mémoire z 28 marca 1925 roku przygotowanym w polskim MSZ:
„Jeżeli chodzi zatem o przeciwdziałanie akcji niemieckiej, mającej na celu skłonienie Rosji do wywołania konfliktu z Polską w interesie niemieckim, to można bez zbytniego optymizmu twierdzić, że są widoki na skuteczność tego rodzaju zabiegów.
Moment bowiem bezpośredniej grozy, moment, w którym Polska musiałaby wybierać pomiędzy wojną na dwa fronty a utratą części zachodnich województw lub też moment, w którym izolowana Polska nie mogłaby przeciwstawiać dyplomatycznej presji nawet ze strony zaprzyjaźnionych państw i przyjąć jakiś niedogodny dla siebie arbitraż, nie wydaje się aktualny, a przynajmniej nie byłby nim, gdyby można było mieć pewność, że polityka Rosji Sowieckiej będzie kierowana wyłącznie interesem imperialnym rosyjskim lub też interesami komunizmu.
Należy jednak podkreślić, że liczenie na współdziałanie z nami interesu rosyjskiego stanowi najsłabszy choć bez wątpienia realny punkt w naszym rachunku, bo polityką grup, państw i narodów kieruje i kierować będzie obok momentu rozumowego, a nawet ponad nim moment uczuciowy i podświadomy. Polskę i Rosję łączą rzeczywiście interesy, interesy tak realne i tak doniosłe, że nie potrzeba ich istnienia specjalnie udowadniać, więcej nawet można powiedzieć, że uzgodnienie w imię wspólnych interesów polityki polskiej z rosyjską, uczciwie pojęty i dotrzymany układ oddałby Słowianom bez wysiłku, bez wytoczenia kropli krwi panowanie nad światem europejskim i azjatyckim; z konstelacją polsko-rosyjską mogłyby się równać na kuli ziemskiej tylko imperium brytyjskie i Stany Zjednoczone Ameryki Północnej. Ale Polskę i Rosję łączy, niestety, tylko interes, dzieli je zaś to wszystko, co stanowi treść duszy człowieka i społeczeństwa. Dzieli je religia, kultura, ustrój społeczny, a nade wszystko historia, czynniki potężne i rozstrzygające zawsze, więcej zaś niż kiedykolwiek w epoce demokratycznej, która świadomie lub naiwnie gotowa się z nimi nie liczyć. Przeszłości swej żaden naród jeszcze nie potrafił się wyrzec i na nowo bieg swych dziejów rozpocząć. Historia ciąży brzemieniem na barkach ludzkości i prowadzi ją torami wytkniętymi przez wymarłe pokolenia. Rewolucje są dla niej tylko epizodami, wysiłek jednego pokolenia w oczach dziejów przedstawia ułamek wysiłków ogółu pokoleń poprzednich, ułamek, którego licznik przedstawia się jako jedynka, mianownik zaś jako suma pokoleń minionych, które żyły już życiem historycznym.
Polityka Iwanów i Piotrów, polityka Mikołajów i Katarzyn będzie zawsze współczynnikiem polityki rosyjskiej nawet Rosji Sowieckiej, będzie dyktować pociągnięcie Cziczerinym, w jeszcze wyższej mierze wszystkim dyplomatom i politykom rosyjskim nierosyjskiego pochodzenia, którzy w decydujących chwilach właśnie przez kurczowe trzymanie się różnych testamentów, różnych carów będą mogli obmyć i rozgrzeszyć plamę swej nierosyjskiej krwi.
Otóż tezą przewodnią rosyjskiej polityki już od końca XV stulecia jest, że na płaszczyźnie sarmackiej jest miejsce tylko na jedno państwo, że słońcem tego państwa musi być Moskwa, że Rosja musi mieć wyjście na oba morza i przegrodą w dostępie do nich jest właśnie Polska, że wreszcie każda silna Polska uniemożliwia Rosji zajęcie należnego jej miejsca wśród państw europejskich, że wszelka unia i porozumienie z Polską oznacza równocześnie oddanie Polsce supremacji w świecie słowiańskim, skazując Rosję na rolę państwa azjatyckiego. Dlatego też polityka Polski wobec Rosji nie może być nigdy dość ostrożna, ani obserwacja dość czujna. Do ugody i porozumienia z Polską może skłonić Rosję obok zrozumienia interesów własnych, które należy z naszej strony odpowiednio propagować, przede wszystkim świadomość polskiej siły, bezwzględnej polskiej przewagi militarnej i jej oparcie o solidarną w niechęci do komunizmu Europę” [Zob. Marek Kornat, Memorandum programowe polskiego MSZ z 1925 r. (w związku z rokowaniami lokarneńskimi), „Zeszyty Historyczne” nr 168, Paryż 2009, s. 210–211]. [wróć]

196. Na początku lipca 1925 roku Feliks Dzierżyński, przewodniczący OGPU i Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej ZSRR, przygotował dla Politbiura wytyczne służące wspieraniu pojawiającej się w Polsce tendencji ku zbliżeniu z ZSRR. Zauważył, że w ostatnim czasie w Polsce doszło do reorientacji polityki w stosunku do Sowietów, ponieważ Warszawa zrozumiała, że „jej najbardziej niebezpiecznym i najważniejszym wrogiem nie jest ZSRS, lecz Niemcy”. Przeszkodą w realizacji nowego kursu są – zdaniem Dzierżyńskiego – „stare tendencje patriotyczne” i „strach przed niebezpieczeństwem bolszewickim”. Z tego powodu szef OGPU zaproponował realizację następujących przedsięwzięć, aby wesprzeć w Polsce tendencję ku zbliżeniu: „1. Koniecznym jest podjęcie w Polsce intensywnej i szeroko zakrojonej pracy na rzecz pogłębienia oraz popularyzacji idei zbliżenie gospodarczego między ZSRS i Polską. 2. Należy inspirować polską opinię publiczną w kwestiach politycznych w pożądanym dla nas kierunku. 3. W odpowiedni sposób urabiać i wpływać na polską radykalną inteligencję, chłopstwo oraz nurty lewicowe. 4. Prowadzić robotę na rzecz dezorganizacji prowojennej kliki (Piłsudski) poprzez jej wewnętrzny rozkład. 5. Wykorzystać będące w naszym posiadaniu materiały na temat działalności prowojennej kliki zmierzającej do prowokacyjnego zerwania pojawiającego się zbliżenia między ZSRS i Polską. 6. Powołać towarzystwo zbliżenia kulturalnego między ZSRS i Polską. 7. Zbliżenie gospodarcze uczynić w sposób praktyczny bardziej trwałym. W tym kierunku Komisariat Ludowy Handlu Zagranicznego powinien określić konkretną linię. 8. Powołać lub też nabyć w Polsce organ prasowy dla realizacji przyjętej linii”. (Dokumenty do historii stosunków polsko-sowieckich 1918–1945…, t. 1, wyd. cyt., pismo przewodniczącego Najwyższej Rady Gospodarki Narodowej i Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego do Biura Politycznego CK RKP(b) zawierające wytyczne na temat polityki wobec Polski, Moskwa, 4 lipca 1925 r.) [wróć]

197. Zachowały się cztery relacje z rozmów H. Tenenbauma z K. Radkiem w dniach 12 i 13 lipca 1925 roku w Berlinie: pierwszą jest raport posła RP w Berlinie K. Olszowskiego dla ministra A. Skrzyńskiego z 13 lipca 1925 roku, drugą – raport H. Tenenbauma dla premiera Wł. Grabskiego z 15 lipca 1925 roku, trzecią – notatka radcy poselstwa RP w Berlinie M. Sokołowskiego dla ministra A. Skrzyńskiego z 16 lipca 1925 roku, a czwartą – pismo posła RP w Berlinie K. Olszowskiego do ambasadora RP w Paryżu A. Chłapowskiego z 20 lipca 1925 roku. Relacjonując te rozmowy starałem się wybrać najważniejsze elementy stanowiska przedstawionego przez Radka. Notatki te zostały opublikowane przez Stanisława Łopatniuka w: S. Łopatniuk, Przed Lokarnem. Archiwalne dokumenty z historii stosunków polsko-radzieckich w okresie Lokarno; w: „Z dziejów stosunków polsko-radzieckich. Studia i materiały”, t. VI. Warszawa 1970, s. 250–258. [wróć]

198. Zob. Przed Lokarnem…, s. 256. [wróć]

199. Tamże, s. 250. [wróć]

200. Tamże, s. 253. [wróć]

201. Tamże, s. 253. [wróć]

202. Tamże, s. 250. [wróć]

203. Tamże, s. 254. [wróć]