Norman Lebrecht

Pieśń imion

Fragment

Z angielskiego przełożyła
Maciejka Mazan

Dla Beatrice, Myriam i Pauline

1
Czas na wycieczkę

Ubrany w dwurzędowy garnitur płynę pod prąd poniedziałkowej porannej fali przypływu, czując się jak dwustuprocentowy wyrzutek. Cały pracujący świat sunie do miasta, gdy tymczasem ja bez ważnej przyczyny zmierzam w przeciwnym kierunku. Co więcej, jestem chyba jedynym mężczyzną w przyzwoitym garniturze. Czasy się zmieniły, do pracy wkłada się chinosy.

Czy też do tego, co nazywają pracą. Siedzenie przed migającym ekranem, szukanie i gromadzenie danych wydaje mi się nędznym substytutem emocjonującego pościgu, radości zabijania, pieszczoty współzawodnictwa. W tym tak zwanym cyfrowym świecie nie ma romantyzmu, walki na śmierć i życie. To wirtualny pościg bez prawdziwych występków i cnót. Natomiast mój zawód jest związany z ludźmi, a zatem niemal zupełnie zanikł.

Nierozsądnie byłoby wypytywać zbyt natrętnie o cel mojej podróży. „Czy twoja podróż jest naprawdę konieczna?” – grzmiały plakaty z czasów wojny. Nie, nie tak, żeby przekonać audytorów, którzy odmówią mi zwrotu kosztów podróży z powodu jej wątpliwej wartości. Nie tak, żeby zadowolić Myrtle, która uniesie pytająco brew i odnotuje debet na koncie małżeństwa. Szczerze mówiąc, ta wyprawa nie przyniesie mi bogactwa ani nawet zarobku, jaki mógłbym uzyskać z niedzielnej wyprzedaży garażowej, choć oczywiście nie powiem tego księgowym („nie mogę tracić kontaktu z trendami rynku konsumenckiego”) ani Myrtle („kiedy brakuje pieniędzy, widok znajomej twarzy może wszystko zmienić”). Tak naprawdę ja jestem tu najważniejszy. Tylko ja wiem, dlaczego wyjeżdżam, i nie muszę się przed sobą usprawiedliwiać. To dzięki ucieczce, czy też jej złudzeniu, pozostałem żywy i mniej więcej wypłacalny.

Wspomagany przez instynkt samozachowawczy, przedzieram się przez tłumy na Euston Station w stronę objętego rezerwacją wagonu pierwszej klasy ekspresu Intercity 903. Serce łomocze mi z wysiłku, do którego nie przywykło, i z absurdalnej ekscytacji podróżą. Absurdalnej, bo poprzednie ekspedycje dowiodły ponad wszelką wątpliwość, że jakiekolwiek nadzieje na przygodę dusi w zarodku moja wrodzona rezerwa i nieskazitelna poprawność – atrybuty, które z całą pewnością zostaną wymienione w niezbyt odległej mowie na moim pogrzebie, wraz z ogromną wiedzą z dziedziny muzyki, zjadliwym dowcipem i dyskretną filantropią Drogiego Zmarłego.

W każdym razie przygoda jest przeciwna mojej naturze i niewskazana przy moim stanie zdrowia. Zatkane tętnice i perspektywa bajpasów narzucają pewne wymagania. Ograniczyłem się do sześciu długości basenu i kilometra na stacjonarnej bieżni, unikam emocji, do obowiązków małżeńskich przystępuję rzadko i z ostrożnością jeża. „Uważaj na siebie” – powiedziała na do widzenia Myrtle, więc staram się ze względu na nią. Z braku małżeńskiego zapału mogę się zdobyć choć na tyle.

A jednak czar podróży potrafi skłonić to stare, skołatane, choć jeszcze nieulepszone bajpasem serce do szybszego bicia. Wsiadając do pociągu, czuję, jak puls przyspiesza z fałszywego podniecenia. Spoglądam przed siebie bez tchu, z krzepiącym poczuciem déjà vu. Całkiem jakbym oglądał sobotnią powtórkę meczu, znając już jego wynik. Nagranie może ukazać pewne subtelne detale przebiegu akcji i strzałów, ale znajomość finału sprawia, że napięcie znika.

Oglądanie przeterminowanego meczu z objęć cennego fotela w stylu art déco to szczyt dozwolonych mi emocji – smutny koniec dla kogoś, kto został wychowany do działania. Smutne, że z rozgrywającego stałem się widzem, z kulis wielkich scen trafiłem na wielki fotel. Ale są i plusy tej sytuacji. Trzymając się z dala od głównego nurtu spraw, zyskałem aurę, która w kołach drobnego biznesu uchodzi za ponadczasową mądrość.

Powściągliwość całego życia zaowocowała. Mój miejski dom ma podgrzewany kryty basen, na wakacje w zimie i lecie jeżdżę do kosztownych szwajcarskich kurortów, a mój plan emerytalny wystarczyłby mi na trzy dostatnie życia. „Pocieszcie, pocieszcie mój lud” – powiedział prorok Izajasz, więc pocieszanie się uczyniliśmy plemienną tradycją. Co lepiej pociesza człowieka niż cichy szelest akcji i obligacji?

W Rotary i B’nai B’rith nie odróżnilibyście mnie od reszty braci i właśnie o to mi chodzi. Nikt z Loży nie został obdarzony geniuszem ani ukarany jego odebraniem. Wybaczcie, że o tym wspomniałem; niewiele osób miało o tym wiedzieć. „Nie będę jojczyć” – mawiał ojciec, kiedy pytano go o zdrowie. Podzielam jego zdanie. Normalność to moja nirwana. Ale głęboko, głęboko w duszy, w otchłani nieodwracalnej straty czuję potrzebę wybrania się w niepotrzebną podróż, dzięki której uniknę przykrych rozmyślań nad sobą i tempem rozwoju odziedziczonej miażdżycy.

Nie zdziwiłbym się, gdyby w pociągach podróżowali wyłącznie tacy ludzie jak ja, pokręceni wariaci w nieustającej ucieczce przed tym czymś, czego im brakuje. Już widzę jakiegoś dyrektora finansowego wychodzącego z inicjatywą na zebraniu rady. „Może wprowadzimy poranny poniedziałkowy kurs na jakimś zadupiu? Tysiące obiboków, leserów i piątych kół u wozu nie może się doczekać, żeby prysnąć na wieś”.

Sadowiąc się przy oknie, biorę dwie pigułki, chemiczny środek uspokajający i homeopatyczny środek przeciwbólowy, po czym zamykam oczy na dziesięć minut medytacji. Mój konsultant z Harley Street (kardiolog, nie lekarz medycyny naturalnej) zaleca codzienne ćwiczenia i unikanie stresu. Jako osoba rozsądna odżywiam się świadomie i noszę przy sobie kartę dawcy nerek. Na widok ładnej dziewczyny albo policyjnego pościgu odwracam wzrok. W restauracjach z przewodnika Michelina zamawiam rybę na parze. Mam wiele przyjaciółek, ale żadnych kochanek, zainteresowania, ale nie namiętności.

Moja żona Myrtle ma własne życie. Grubokoścista, obdarzona zdrowym apetytem, od czasu do czasu bierze udział w imprezach dobroczynnych i gra w brydża na rzecz swojego okręgu. Brydżem zainteresowała się po trzydziestce i urodzeniu dzieci, odkrywając w tej rozrywce ujście dla swojej wspaniałej pamięci i wrodzonych instynktów. Myrtle pamięta usadowienie gości przy stole na każdym weselu, na którym byliśmy, kolejność obrządków podczas koronacji królowej, układ okresowy pierwiastków i nazwiska wszystkich piłkarzy z węgierskiej drużyny, za której sprawą drużyna angielska poniosła pierwszą porażkę na własnym stadionie – 3:6 – w czasie wspomnianego roku koronacji, który jest także rokiem naszego ślubu. Wiele razy namawiałem ją, żeby poświęciła swoje wybitne zdolności sprawom ważniejszym niż talia kart, ale jej cierpliwość do pań, które posilają się w imieniu głodujących i bezdomnych, ma swoje granice.

Nasi dwaj synowie – duma prywatnych szkół – dorośli i wyjechali. Jeden, ginekolog z Kensington, ma efektowną żonę, drugi, prawnik, bardziej tradycyjną połowicę. Przy kolacji wolę grubiańskie plotki prawnika niż wymuskaną świętoszkowatość specjalisty od aborcji. Ale nie czuję rodzicielskiej dumy, gdy w piątkowe wieczory udajemy szczęśliwą rodzinę, siedząc wokół stołu uginającego się pod ciężarem wielonasyconych kwasów tłuszczowych. Skubię wstrzemięźliwie tę bombę kaloryczną bezrozumnie przygotowaną przez moją żonę i w chwili, gdy podają kawę w salonie, wycofuję się na spoczynek z herbatką na trawienie i „Spectatorem”, do którego od lat mam słabość. Moje przeprosiny spotykają się ze sceptycznymi grymasami. Niektórzy moi bliscy prawdopodobnie przypisują te dolegliwości chronicznej hipochondrii.

W pociągu, który staje i rusza przy kolejnych semaforach, a potem śmiga przez przedmieścia jak spłoszony koń, osiągnięcie przyzwoitego stanu medytacji jest trudne. Gdy pęd ustępuje miejsca rytmicznemu kołysaniu, z głośnika rozlega się niezrozumiały komunikat o tym, gdzie znajduje się wagon restauracyjny i że kelner zjawi się w pierwszej klasie, dziękuję za uwagę.

Rezygnuję z poszukiwania wewnętrznego spokoju i nierozpraszany przez osrebrzony lutowy krajobraz zajmuję się interesami, które tego nie wymagają. Firma, którą kieruję, stanowi blade odbicie tej założonej przez mojego ojca w 1919 roku „w celu szerzenia zamiłowań muzycznych wśród osób o skromnych możliwościach finansowych”. W dniach świetności marka Simmonds widniała w domach w całym kraju, obok filiżanek Wedgwooda, zabawek Hornby’ego i doniczkowych paprotek. Fortepianowe wersje arcydzieł orkiestrowych firmy Simmonds (Partytury Symfonii i Koncertów) w szlachetnych fioletowych okładkach, wszystkie w cenie sześciu pensów. Wydawaliśmy także popularne biografie wielkich kompozytorów, albumy pieśni ludowych i nowości mało znanych żyjących kompozytorów. Ale sercem Simmondsa był dział koncertowy, organizujący wieczorki w filharmonii dla całej rodziny, od babci po oseska, i zniżkowe ceny wynoszące mniej niż bilet do kina.

W biurze firmy, przytulonej do starego Queen’s Hall na Regent Street, przez siedem dni w tygodniu roiło się od niedochodowych projektów, artystycznych pomysłów i uwięzionych os. Nigdy nie otwierano tu okien, żeby nie rozwiać mgły natchnienia. Pianiści z łatami na łokciach, upominający się o niezapłacone honoraria, mijali się ze studentami i robotnikami czekającymi na ostatnie bilety za grosze. Po kątach dziennikarze w fedorach robili wywiady z dyrygentami – raz nawet w lewej kabinie damskiej ubikacji, gdzie z rezerwuaru kapało tak rytmicznie, że ktoś porównał tempo V Symfonii Czajkowskiego do właściwości wadliwej hydrauliki Simmondsa.

Mój ojciec, zgarbiony za piramidą nieprzeczytanych umów i niesprawdzonych odbitek korektorskich, nie opuszczał swojego muzycznego imperium, rzadko wychodząc z niego przed północą. „Nie mogę pozwolić, żeby redakcja stała pusta – mawiał. – Kto wie, kiedy pojawi się następny Kreisler?”. Na pół wieku przed nastaniem otwartych przestrzeni biurowych wyjął z zawiasów drzwi swojego gabinetu, żeby lepiej widzieć, co się dzieje w firmie. Nigdy nie przegapił pojawienia się żadnego artysty. Sterty korespondencji rosły, sekretarki odchodziły z płaczem, a on z wirtuozerią żonglował trzema słuchawkami jednocześnie, nawet nie podnosząc głosu.

Mortimer (Mordechaj) Simmonds miał maniery dżentelmena i umysł naukowca, choć nie był żadnym z nich. W wieku trzynastu lat poszedł do pracy w drukarni, żeby wspomóc owdowiałą matkę i cztery siostry mieszkające w Bethnal Green. W śmierdzącej farbą drukarni poznał od podszewki najniższe stopnie dziennikarskiego wtajemniczenia, po czym wspiął się po kolejnych szczeblach drabiny przez pozycję korektora aż do funkcji adiustatora w dodatku literackim, co stanowiło bilet wstępu na salony Hampstead. Potem, w trakcie wojny poznał i zgodził się poślubić moją matkę – posażną i nieładną córę dynastii anglo-sefardyjskiej Medolów, która mogła go ustawić w dowolnym zawodzie. Miłość do książek kusiła, zwłaszcza po dwóch latach nad Sommą, ale nie udało mu się znaleźć takich książek, które dałyby mu satysfakcję pod względem estetycznym, a przy okazji pozwoliły zarobić. Jego kariera stała w martwym punkcie, gdy 4 maja 1921 roku przyjaciel dał mu bilet do Queen’s Hall. Tę datę miał uroczyście obchodzić co roku do końca życia. Solistą był Fritz Kreisler, który powrócił tu po ośmiu latach. Jego wykonanie koncertu Viottiego wstrząsnęło ojcem bardziej niż wszystkie słowa, jakie do tej pory przeczytał. Kreisler, z sumiastymi wąsami i błyszczącymi oczami, przebiegał oszałamiające kadencje jak dziecinne ćwiczenie, trzymając widzów w kleszczach przejrzystego spojrzenia. „Uwiódł mnie – wspominał ojciec. – Zupełnie jakby grał tylko dla mnie. Od pierwszej chwili, gdy nasze spojrzenia się spotkały, zrozumiałem, że moim przeznaczeniem jest muzyka”.

Ojciec, który nie potrafił czytać nut ani zagrać choćby gamy, wynajął nauczyciela. Miał on go nauczyć odróżniać ćwierćnuty od ósemek, a także wyjaśnić znaczenie zależności dźwiękowych w koncertach. Ojciec zaczął chodzić na studenckie recitale w Trinity College of Music za sklepem Selfridge’a, instynktownie wynajdując młode talenty. Jednego skrzypka zgarnął wprost z chodnika, gdzie grał dla przechodniów. Z garstką obiecujących artystów zorganizował kameralne recitale w podobnym do kościelnego wnętrza Aeolian Hall na Regent Street, a z nowo powstałą Birmingham Orchestra, przywiezioną autobusem na jeden wieczór, zorganizował pierwszy ze swoich familijnych koncertów w marmurowym Royal Albert Hall na południowym krańcu Hyde Parku.

Na owe koncerty nie zapraszano krytyków, ale sala zawsze była pełna, a cena biletów dostępna dla każdego. Oburzone środowisko muzyczne skrytykowało Simmondsa za obniżanie poziomu. Ojciec tylko się roześmiał i obciął o połowę cenę najdroższych biletów. Nie zjawiał się na posiedzeniach, na których dyskutowano o kosztach jednostkowych, liniach kredytowych i blokowaniu dostępu zagranicznym wykonawcom. Nie zamierzał w żaden sposób ograniczać muzyków, dawców radości i blasku. Szanował ich niemal bezgranicznie.

Nigdy w życiu nie namawiałby żadnego bałkańskiego pianisty z trzema „z” w nazwisku, by przybrał pseudonim dla wygody angielskiego widza. Nigdy nie zmuszałby grubej śpiewaczki do zrzucenia nadwagi. Dawał drugą szansę stremowanym debiutantom, a kiedy koncert zrobił klapę, obwiniał o to tylko siebie. Nie miał czasu na snobistyczne foldery, prawa autorskie i podatki od widowisk rozrywkowych, nie miał go też dla żony i syna. Widywał ich za dnia tylko na niedzielnych obiadach, na które często się spóźniał lub na których siedział nieobecny duchem.

Dlatego gdy pewnej zimowej niedzieli, kiedy pieczeń wołowa powoli przypalała się w piekarniku, a matka mamrotała coś nad robótką, zadzwonił telefon i dowiedzieliśmy się, że ojciec umarł za biurkiem, nie zareagowałem na tę wieść. Mój ojciec należał do firmy Simmonds (Partytury Symfonii i Koncertów), nie do mnie. Zmarł na posterunku, wśród stert nieotwartych listów. Miał sześćdziesiąt jeden lat, tyle, ile ja teraz. Na pogrzebie rabin mówił o jego miłości do sztuki, skromności i samokrytycyzmie. Aż pożałowałem, że nie jestem do niego bardziej podobny.

Wyrwany z Cambridge, gdzie zdawałem egzaminy końcowe z historii, objąłem kierownictwo firmy i sprawnie zabezpieczyłem jej przyszłość. W miejsce nadaktywnego chaosu zaprowadziłem finansowy rygor. Tłum niedochodowych anonimowych kompozytorów, przeważnie uciekinierów z hitlerowskich Niemiec i stalinowskiej Rosji, przekazałem wiedeńskiemu wydawcy muzyki współczesnej, który zatrzymał trzech, a resztę bez litości wyrzucił. Zrezygnowałem z familijnych koncertów, a solistów oddałem konkurencyjnym agencjom. Dwaj stali się sławni, resztę pochłonęły małżeństwa, nauczanie muzyki albo harówka w orkiestrze. Z żalem żegnałem się z artystami, bo ich zapał się udzielał, a egocentryzm zawsze mnie bawił. Niektórzy dorośli wraz ze mną, innych trudne zadanie zawiązania sobie butów przerastało do tego stopnia, że nie chciałem myśleć, co się z nimi stanie bez naszej ochrony – ale co innego mogłem zrobić w tych okolicznościach? Miałem palącą potrzebę, by zerwać nasze związki z talentami, potrzebę, której usilnie staram się – za radą lekarza i prawnika – nie analizować ani nie opisywać.

Za siedzibę redakcji dostałem niezłą sumkę od holenderskiego banku handlowego. Zachowałem dla siebie narożny gabinet, sekretarkę Ernę Winter oraz pracownika do zadań dorywczych. Dochód z tych szybkich sprzedaży zapewnił utrzymanie matce, która po śmierci ojca przestała się odzywać i okresowo wymagała opieki w prywatnym szpitalu psychiatrycznym. Podczas remisji pomogła zaaranżować moje spotkanie z Myrtle, kościstą córką kuzynów z Hiszpanii, i ponuro pobłogosławiła nasze poważne zaręczyny, po czym przedawkowała antydepresanty – umyślnie lub przypadkowo. Nigdy się tego nie dowiedziałem, a zresztą niewiele mnie to obchodziło.

Kiedy zakończyłem proces restrukturyzacji, z firmy został tylko dział wydawniczy wypuszczający na rynek tanie nuty w fioletowych okładkach dla amatorów i profesjonalistów. W niespełna rok zrobiłem z firmy Simmonds (Partytury Symfonii i Koncertów) przedsiębiorstwo dochodowe i pewne, ograniczając jego działalność, żeby nie żądało ode mnie ofiary, jaką tak chętnie złożył ojciec.

Z czasem wyszły na jaw moje błędy, choć nie na tyle znaczące, żeby nadwerężyć moją reputację mędrca. Jako dwudziestojednolatek nie wiedziałem, że eliminacja ryzyka szkodzi interesom. Trzeba ryzykować, żeby zwyciężać. Jednak ja, nie znając życia, byłem posłuszny zakurzonym teoriom ekonomistów z Cambridge i gwałtownym reakcjom umysłu, który przeżył szok.

Wkrótce jeden z kompozytorów, którego się pozbyłem, napisał wart milion dolarów temat do hollywoodzkiego filmu. Inny stworzył operę, którą wystawiono w piętnastu miastach w Niemczech. Ulubieniec mojego ojca Władimir Kuzniecow powiesił się na kinkiecie w pokoju hotelowym w Dalston. Jego „siostrzeniec” i współlokator, straganiarz Steve, zapewnił mnie, że śmierć biedaka nie miała nic wspólnego z utratą wydawcy, lecz była zbyt daleko posuniętym autoerotycznym eksperymentem. Przygnieciony wyrzutami sumienia, ufundowałem Nagrodę Kuzniecowa na cześć nieszczęśnika.

Rodzinne koncerty Simmondsa trwały z powodzeniem pod innym kierownictwem. Dzięki nim zwykli ludzie mogli posłuchać ulubionych utworów, a nowi muzycy wypróbować swoje siły, zanim staną przed wyrafinowanymi słuchaczami i krytykami. Moje wycofanie się nabiło kabzę konkurencji.

Co do wydawnictwa, podstaw naszej firmy, nie przewidziałem załamania popytu na nuty. Radio i nagrania, dostępne w każdej chwili jak woda w kranie, zabiły domowe muzykowanie i spowodowały muzyczny analfabetyzm na tak ogromną skalę, że teraz ludzie mówiący o „zagraniu czegoś” mają na myśli wciśnięcie kasety do odtwarzacza w desce rozdzielczej samochodu. Niewiele osób opanowało mozolną grę na flecie i jeszcze mniej spogląda w podręczną partyturę podczas koncertu. W szkołach nie uczy się już dzieci gry na niczym z wyjątkiem gwizdków i pokryw od kubłów na śmieci. Sformułowanie „popularne nuty” stało się oksymoronem.

Popyt na nuty utrzymuje się tylko tam, gdzie nadal przestrzega się wiktoriańskich wartości. W kościołach z chórami śpiewającymi na niedzielnych nabożeństwach, w domach kultury, gdzie w środowe wieczory spotykają się orkiestry dęte, wierne tradycji z czasów industrialnych, w miastach i wioskach, gdzie maluchy grają, zanim nauczą się pisać, a nastolatki odkrywają seks w przerwach prób chóru. Często są to najbardziej zacofane i skłonne do przemocy zakątki królestwa: uliczki Ulsteru, gdzie muzyka rozbrzmiewa wśród huku bomb, walijskie osady, w których kontrapunkt i picie do lustra idą ręka w rękę, porty rybackie nad Humberem, gdzie nie łowi się już dorszy, lecz nadal śpiewa szanty.

To ostatnia deska ratunku Simmondsa, relikty przeszłości, o które będę dbać do emerytury lub śmierci. To w takie właśnie rejony zmierzam – na północ Anglii, gdzie wśród zapomnianych zamkniętych kopalń i nieczynnych stoczni chóry przygotowują przez cały rok Mesjasza na Gwiazdkę, kopalniane orkiestry spotykają się dwa razy w tygodniu, a najtwardsi rugbiści potrafią zagrać w pubie proste ballady na pianinie, obiema rękami i dość czysto. Za poczerniałymi od węglowego pyłu fasadami jednakowych domków i zniszczonych betonowych bloków rodzice sadzają dzieci do gam, zanim pozwolą im zjeść podwieczorek. Za zamykanymi elektronicznie bramami posiadłości prezesów muzyka stanowi pierwszą linię frontu walki klas. „Jeśli ten smarkacz Kayleigh, dziecko samotnej matki, mógł dostać w trzeciej klasie wyróżnienie z fortepianu i skrzypiec, to nasza Charlotte musi pokazać, co potrafi, na wielkanocnym koncercie na rzecz zapobiegania AIDS”. Muzyka otrzymała cios, kiedy Margaret Thatcher zamknęła kopalnie, ale mężczyźni skazani na dożywotni los bezrobotnych nadal zasypują mnie pilnymi prośbami o koncerty barokowe czy śpiewniki, a niezamożne samotne matki, którym z trudem starcza na wyżywienie rodziny, jakimś cudem oszczędzają dość pieniędzy na tandetne, wyprodukowane w Chinach skrzypce, które mam dodatkowo w ofercie.

Podczas tych składanych raz w kwartale wizyt nieodmiennie spotykam się z prośbami o przesłuchanie kandydatów na studentów, którzy ubiegają się o miejsce w którejś sławnej uczelni muzycznej Londynu. Zawsze radzę im zastanowić się nad inną drogą życiową, taką, która zaprowadzi ich dalej niż do ostatniego pulpitu w podupadającej prowincjonalnej orkiestrze. „Nieważne – odpowiadają zdecydowanie matki. – Przynajmniej nie będzie robił na dole jak jego ojciec”. Ten frazes w końcu stracił moc, gdy kopalnie zostały zamknięte, stocznie zmieniły się w przystanie, a ojcowie przeszli na bezrobocie lub do sektora usług jako kelnerzy czy telemarketerzy. W tej okolicy miało już nigdy nie być pracy dla prawdziwych mężczyzn.

Sprawni fizycznie i inteligentni szybko stamtąd uciekli – ci pierwsi do sportu zawodowego, ci drudzy – w pościg za marzeniami o zespołach rockowych i klasycznych konserwatoriach. Mój najbliższy cel wędrówki, który musi pozostać bezimienny, nie wydał żadnej gwiazdy, ale wyszło z niego wielu szeregowców muzycznej armii: chłopcy dmący w waltornie w operowych orkiestrach, kobiety, które widywano przy altówkach aż w Sydney i Singapurze, nie wspominając o keyboardzistach w niezliczonych zespołach. Czasem wyłania się z niego dyrygent, a raz na jakiś czas kontralt występujący w religijnych oratoriach. Krzepcy i odpowiedzialni wykonawcy, dusza i mięśnie przemysłu muzycznego – tryumf sumienności nad błyskotliwością. Podziwiam ich odwagę, tak jak dodo mógłby oddawać cześć dinozaurowi, dwa anachroniczne stworzenia, brnące pod prąd mody ku nieuchronnemu wymarciu.

Otrząsam się z tych ckliwych rozmyślań i słyszę przez trzeszczący głośnik nazwę mojej stacji, przeczytaną, raczej wymamrotaną, przez pendżabskiego konduktora, nieprzywykłego do angielskiej intonacji. Precyzyjne zgłoski konduktorów w sztywnych mundurach znikają w wielokulturowej mgle za sprawą prywatyzowanej właśnie spółki kolejowej, która zaczyna nazywać pasażerów „klientami” i traktuje ich jak bydło. Nie tylko mój fach należy do ginących we współczesnej Wielkiej Brytanii. Cały ten apatyczny kraj robi się niechlujny. Moglibyśmy się czegoś nauczyć od tych cholernych Niemców.

Gryząc homeopatyczny środek uspokajający, biorę walizkę i wydostaję się z pociągu prosto w jazgot orkiestry dętej grającej – jakby w jakimś makabrycznym żarcie – Świt nad Dnieprem W. Kuzniecowa. Na środku peronu stoi burmistrz w pełnym rynsztunku, w todze i z łańcuchem na piersi. Znam tego jegomościa. Nazywa się Charlie Froggatt i kiedyś obaj przebiliśmy się z dwoma kierownikami szkoły i przebywającym w mieście z wizytą właścicielem zakładu pogrzebowego przez kwintet Mozarta, zaimprowizowany i wspomagany alkoholem występ w nudne sierpniowe święto bankowe. Froggatt, z zawodu sklepikarz, genialnie gra na instrumentach dętych.

– Ależ to ten skurczybyk Simmonds, co nie? Witaj w Tawburn! – ryczy Froggatt, choć nie tak nazywa się to miasteczko. Pora na zmyślone nazwy. Nie mogę pisać „X” i „Y”, to za bardzo w stylu Conan Doyle’a. Nazwijmy tę okolicę Tawside, a jej miasta Tawburn i Oldbridge. Coś bardziej charakterystycznego mogłoby doprowadzić do ponownego otwarcia policyjnych akt, a to ostatnia rzecz, jakiej mi potrzeba. Zatem stoję na stacji w Tawburn, wśród typowych stert pustych opakowań po chipsach i styropianowych kubków.

– Wasza dostojność – zwracam się do Froggatta z ironiczną ceremonialnością. – Jakie to miłe, że się pan pofatygował osobiście i to w uroczystych szatach.

– Daj se spokój – warczy Froggatt. – To nie dla ciebie. Jest ten skurkowany Dzień Muzyki i staramy się krzewić miłość do muzyki. Orkiestra ćwiczyła tę nowoczesną pobudkę od wielu tygodni i ciągle nie trafiają w wysokie E. Tak naprawdę niebo mi cię zesłało. Wskakuj do samochodu, podwiozę cię do ratusza.

Nie istnieje uprzejmy sposób wykręcenia się z takiej sytuacji. Froggatt chwyta mnie za łokieć i uroczyście prowadzi do czarnego daimlera, a orkiestra przerzuca się na bezpieczniejsze dźwięki Powitania zwycięskiego bohatera z Judy Machabeusza Händla. Moją walizkę zabiera bagażowy, któremu wskazuję hotel Royal Tawburn po drugiej stronie placu. Zamiast w zajazdach z siłowniami, których wiele powstało wokół przystani, wolę ponury hotel dworcowy, gdzie zastarzałego zapachu podawanego na śniadanie wędzonego śledzia nie stłumi żaden odświeżacz powietrza.

– Nie przejmuj się tak – mówi Froggatt, nalewając nam dwa piwa z barku w samochodzie – to za darmo. Chcę od ciebie małej przysługi. Kolacja, elegancja i tak dalej.

Nie przychodzą mi do głowy żadne wykręty. Wieczory w Tawside mam przeważnie wolne, odkąd nauczyłem się wykręcać od wieczorków amatorskich, gdzie muzyka jest równie niestrawna, jak nie całkiem rozmrożone kanapki. Zwykle spędzam ten czas samotnie w hotelowym barze, przy dawce alkoholu dwukrotnie przekraczającej zalecenia Ministerstwa Zdrowia. Bar jest wykładany dębową boazerią i nie ma do niego wstępu telewizja satelitarna ani automaty do gry. Dlatego świeci pustkami, a ja mogę w spokoju rozwiązać krzyżówkę z „Daily Telegraph”. Gdybym zapragnął rozmowy, barman dysponuje rozległą wiedzą o futbolu i numizmatyce, może się też trafić towarzystwo innego, bardziej rozrywkowego rodzaju. Jednej nocy dawno temu, zanim jeszcze moje serce dało o sobie znać, pewna blondynka, która wpadła do hotelu po paczkę papierosów, przewróciła moją podwójną whisky, oblewając nią gazetę i moje spodnie. Ten incydent doprowadził do spełnienia paru toastów, a następnie udania się na piętro, rzekomo po to, by sprać plamę, gdzie doszło do spontanicznego zbliżenia. Był to incydent bez konsekwencji – coś takiego, co przydarza się komiwojażerowi, jeśli uśmiechnie się do niego szczęście. Zawodowy bonus, owoc znudzenia i okazji. Jak umowa, o której się zapomina od razu po podpisaniu. Niewarta wzmianki.

Akcent Froggatta przypomina mi o dzisiejszej przykrości – uroczystym przyjęciu u burmistrza. Wysiadywanie w sztywnym kołnierzyku przy stole, w otoczeniu małomiasteczkowych handlarzy, odbiega od moich wyobrażeń o dobrej imprezie. Nie mogę się zasiedzieć do późna, skoro jutro mam robić interesy. A jeśli będą się spodziewać, że wygłoszę mowę? Publiczne przemowy sprawiają, że się jąkam, przypadłość jeszcze z czasów dzieciństwa.

– Nie ma obawy – mówi Froggatt, przewidując moje obiekcje – zapakujemy cię do łóżka przed jedenastą i nie będziesz musiał przemawiać. Zasiądziesz jako przewodniczący naszej komisji i wręczysz nagrodę przed kamerami w porze wieczornego dziennika.

– Jakiej komisji?

– Konkursu młodych muzyków – wyjaśnia burmistrz, wzdychając. – Co, nie słyszałeś? Wcale się nie dziwię. Nie mamy prawie żadnych funduszy i nie mogę sobie pozwolić na reklamę. Nie zdołaliśmy namówić telewizji, żeby nakręciła półfinały. Możemy liczyć najwyżej na dziesięć sekund na koniec wiadomości regionalnych. Ale przynajmniej będzie widać, jak się tu przejmujemy muzyką i że z naszego miasta pochodzi paru najlepszych muzyków świata. Mamy kilku zdolnych młodziaków. To nasz jedyny towar eksportowy.

– A ja jestem najlepszym przewodniczącym, jakiego można znaleźć?

– Nie pochlebiaj sobie. Zaprosiłem sir Johna Pritcharda, tego dyrygenta. W naszym mieście mieszka jego kuzyn. Ale wczoraj zadzwonił, że „czuje się niezdrowy”, a takiej sławy nie można skombinować z dnia na dzień. Mało nie wykorkowałem, aż zobaczyłem, jak wysiadasz z pociągu, i pomyślałem: „Ten wystarczy”. Simmonds to w tych okolicach sławne nazwisko. Wszyscy widzą je na nutach. Pan Simmonds od Simmondsa jako przewodniczący jury? Bardzo pięknie brzmi. I nie przyjmuję odmowy.

– Ale ja nie mam żadnych kwalifikacji – protestuję. – Ocenianie muzyków wymaga profesjonalizmu. Trochę gram na skrzypcach i fortepianie, ale przecież mnie znasz, jestem komiwojażerem sprzedającym nuty, małym trybikiem w muzycznej machinie.

– Tylko bez takich – odpowiada burmistrz, a w jego głosie brzmi metaliczny ton. – Bez fałszywej skromności. Twoja rodzina pracowała z Kreislerem i Heifetzem, jesteś prawie tak sławny jak oni. Odróżnisz dobrego skrzypka od oszusta, talent od prymusa. Zresztą nie musisz oceniać techniki. Wezwaliśmy dwoje profesorów z Manchesteru. Będziesz miał też dwóch doradców, naszego dyrektora szkoły muzycznej i dyrektora domu kultury, żeby rozszerzyć perspektywę. Ty musisz tylko prezydować i wkroczyć, jeśli dostojnicy i zawodowcy nie będą mogli się zdecydować, kogo wybrać. Usłyszysz sześciu najlepszych w Anglii muzyków poniżej osiemnastego roku życia. Wybierz jednego, ogłoś wyniki przed wpół do dziesiątej, a ja odwalę wszystkie przemowy. Jakiś problem?

Zatrzymaliśmy się przed ratuszem. W środku czekają na mnie dyrektorzy wydziałów edukacji i bibliotek, którzy – mam nadzieję – podpiszą zamówienia na uzupełnienie zgubionych lub zniszczonych nut; pokryją one moje koszta stałe do końca roku podatkowego. Bardzo potrzebuję tych zamówień. Wiedząc, że mogę obrazić burmistrza odmową i że miałoby to szkodliwy wpływ na moje interesy, szybko wyrażam zgodę.

– Równy z ciebie gość – mówi Froggatt, pędząc po stromych schodach z trzepotem oficjalnych szat. – Mój samochód przyjedzie po ciebie o szóstej. Bądź gotów.

Co za ulga – móc się przerzucić na sigla i ISBN-y, mowę zawodowych bibliotekarzy, tajny szyfr naukowej komercji. Dzień przemija w miłym wirze pratekstów, cen katalogowych, ploteczek ze świata księgarzy i muzycznych ciekawostek. Zanim przywożą herbatę, zapewniłem sobie najpoważniejsze zamówienia i mógłbym wrócić do domu, misja wykonana. Ale wyraziłem zgodę na to wieczorne przyjęcie i już się nastawiłem, że resztę tygodnia poświęcę na małą podróż, która usprawiedliwi moją nieobecność w oczach Myrtle i urzędu skarbowego. Małe sklepiki, drobne transakcje. Dzięki temu mam poczucie, że wygospodarowałem sobie czas tylko dla siebie, czas, z którym mogę robić, co mi się podoba.

To właśnie straciłem z odejściem geniusza – panowanie nad czasem. Ta strata jest nieodwracalna jak śmierć, dziura w środku wszystkiego. Wracam do hotelu w siekącym deszczu, szkliście błyszczącym chodnikiem, w którym odbijają się światła sklepów. Zajmuje mi to dwie minuty, za mało, żebym mógł się zastanowić nad czekającym mnie wieczorem. Cios zawsze spada niespodziewanie. Nic w tym ostatnim dniu normalności nie odbiegało od normy, nic mnie nie ostrzegło, że monotonia mojej wegetacji dobiega końca, że stanę twarzą w twarz z tym, czego najbardziej się boję i pragnę – ze skarbem, który zabrano z mojego obecnie pustego życia.

2
O czasie

Zawsze pakuję czarny krawat i frak, na wszelki wypadek. A także zapasowy trzyczęściowy garnitur i wełniany szalik, chroniący przed zimnymi podmuchami wiatru znad ujścia zanieczyszczonej rzeki Taw. „Uważaj na siebie” – poleciła mi Myrtle, więc robię, co w mojej mocy.

Dzień był w sumie nudnawy, odmierzany nadawanymi co godzinę komunikatami z wojny w Zatoce Perskiej – konfliktu niewymagającego od kraju wielkiego aktu poświęcenia, lecz obnażającego przykre podziały narodowe.

– Wysłali pięć armii, żeby odbiły pola naftowe jakiegoś kuwejckiego szejka, ale palcem nie kiwną, żeby ocalić górnictwo – burczy dyrektor wydziału edukacji, flegmatyczny erudyta z dyplomem szkoły wieczorowej.

Mamroczę coś niekonkretnego, a on podpisuje zamówienie w trzech egzemplarzach.

– Co za farsa – zauważa dyrektor biblioteki, którego dziurawe dżinsy świadczą o modnych lewicowych sympatiach. – Najpierw sprzedajemy broń Irakowi, potem go bombardujemy, potem sprzedajemy mu więcej broni. – Niedługo podpisze petycję z żądaniem, aby Zachód pomógł zrujnowanemu Irakowi.

Zagryzam wargę i obłudnie kiwam głową, dopóki podpisane zamówienie nie znajdzie się w mojej lekko drżącej dłoni.

– Dzień był udany? – pyta George, barman z hotelu, nalewając mi jednego.

Chyba niezły. Cztery tysiące funtów zarobione w czarnej nocy recesji to nie byle co.

– Zasłużyłem na drinka – odpowiadam. – Może się przyłączysz?

W przytulnej sali, do której nie wpadł podmuch świeżego powietrza od czasu kampanii Lloyda George’a, rzucam szybko okiem na drobny druk programu dzisiejszego konkursu:

...dla chłopców i dziewcząt urodzonych do 1 grudnia 1978 roku w rejonie administracyjnym Tawside lub zamieszkałych tu od 1 stycznia 1985 roku...

Sześciu zwycięzców eliminacji zostanie dopuszczonych do Wielkiego Finału, w którym muszą wykonać utwór solowy Jana Sebastiana Bacha na fortepian lub skrzypce, a także dowolny utwór solo lub z akompaniamentem.

Występ ma trwać nie dłużej niż piętnaście minut, chyba że przewodniczący komisji zdecyduje inaczej... Przewodniczący będzie głosować tylko w przypadku niezgody jurorów... Decyzja komisji jest ostateczna i nieodwołalna. Komisja będzie się kierować zasadami Międzynarodowego Konkursu Muzycznego imienia królowej Elżbiety Belgijskiej (kopia dostępna na żądanie u dyrektora wydziału kultury i sztuki). Jurorzy są zobowiązani do zachowania szczegółów obrad w tajemnicy i powstrzymania się od jakiegokolwiek kontaktu z przedstawicielami mediów w czasie trwania konkursu oraz przez siedem dni po jego zakończeniu, o ile nie będą mieli pisemnego zezwolenia przewodniczącego rady gminy Tawside.

Standard. Konkurs imienia królowej Elżbiety to najstarszy i najlepiej zorganizowany konkurs muzyczny świata, zainicjowany przez kochającą muzykę władczynię Belgów, która sama także znośnie grała na skrzypcach. Bardzo to rozsądne, że Tawside przyjęło jej sprawiedliwe i bezstronne zasady, tak jak reguły markiza Queensberry w boksie.

Daimler burmistrza zjawia się z pomrukiem o wyznaczonej godzinie i odwozi mnie do ratusza, gdzie recepcjonista o kamiennym spojrzeniu kiwa niechętnie głową w stronę sali Wordswortha. Jestem ostatnim z zaproszonych. Dwoje profesorów z Manchesteru, mężczyzna i niekobieca kobieta, rzucają się w oczy jak wystrzępione mankiety żałobnego garnituru. Zajęli miejsca po obu stronach kominka, pod olejnym portretem poety z Krainy Jezior, napuszeni jak zwykle prowincjonalni akademicy, chroniący swoją godność przed intruzami z realnego świata. Witają mnie chłodno, z kieliszkami wina w dłoniach, jakbym był nowym trupem w kostnicy.

Dyrektor wydziału muzyki jest o wiele bardziej przyjazny. Fred Burrows, organista z katedry w Taburn i dyrygent młodzieżowej orkiestry Tawside, rozpromienia się na mój widok i sunie w moją stronę. To duży, leniwy stary kawaler, lubiący dzieci i niezagrażający kobietom.

– Przyniosę panu drinka – huczy, ale nagle z flanki zachodzi go jakiś przysadzisty, brodaty jegomość. Nasz czwarty juror, w poliestrowym żółtym krawacie w zielone pięciolinie z fioletowym napisem „Grać, żeby wygrać”, przedstawia się jako Oliver Adams „Mów mi Olly”, dyrektor wydziału kultury i sztuki.

Twarz czterdziestoparoletniego Olly’ego lśni delikatnie jak głowa noworodka. Nie brakuje nawet pokrzywki. Olly podaje mi kieliszek chardonnay z supermarketu, rozpływającą się kanapkę i opakowany krawat, taki sam jak jego. Wszystko to dyskretnie odkładam na kominek.

– Miło mi pana powitać! – mówi donośnie. – Dobrze mieć przewodniczącego znającego się na nutach, w odróżnieniu od takich, którzy potrafią tylko liczyć fałsze. Szukamy tu prawdziwego zwycięzcy, kogoś, kto potrafi sprzedać siebie, a przy okazji nasz region. Grać, żeby wygrać. Sam wymyśliłem ten slogan. Podoba się panu?

Olly jest nowy w wydziale kulturalno-sportowym. „W zeszłym roku przeniosłem się z marketingu”, wyznaje. Jeszcze się nauczy. Pół kroku za nim stoi ładna, jasnowłosa kobieta w jedwabnej sukience we wzorek, całkiem stylowej. Wygląda na asystentkę albo pomocnicę.

– Moja żona Sandra – oznajmia Olly, a ja niemal omdlewam, rozpoznając w niej – a może nie? – moją dawną jednonocną kochankę z hotelowego baru.

Przecież nic w tym dziwnego, że mężczyzna w moim wieku i o moich skłonnościach wpadnie czasem na kogoś, z kim pozbył się ubrania i zahamowań, z kim wymienił się płynami fizjologicznymi, ale nie numerami telefonów. Jeśli istnieje jakiś kodeks zachowań w takich sytuacjach, to na razie go nie znam. Ktoś powinien napisać poradnik dla starzejących się swawolników. Co się mówi do byłej podrywki – która może jednak nią nie być? Nie ma sensu bełkotać: „Eee, czy my się znamy?”. Bo jeśli się spotkaliście, ona nigdy nie uwierzy, że mogłeś o niej zapomnieć. A jeśli się nie spotkaliście, ona dostrzeże błysk w twoim oku i uzna cię za starego śliniącego się zboka, jeśli wręcz nie narobi krzyku, że się ją molestuje i nie wezwie ochrony.

Co robić? Mogłem się pomylić. Czas zmienia dawne obłapianki w wielkie namiętności, odtrącenie w łagodną zgodę, a porażkę w fantastyczny sukces. Ponieważ pragnę się upewnić, postanawiam zachować neutralność w nadziei, że kobieta powie albo zrobi coś, co odświeży mi pamięć. Pomarzyć zawsze można.

Sandra, jeśli tak ma na imię, budzi we mnie jakieś mgliste wspomnienia, ale w tej mgle może się ukrywać wszystko. Może spotkałem ją na jakiejś imprezie albo zobaczyłem za ladą sklepu muzycznego w Tawburn. Usiłuję sobie wyobrazić, jak musiała wyglądać dziesięć lat temu, zanim małżeństwo z Panem Marketingiem dodało jej ogłady, a liczne porody powiększyły jej pupę do rubensowskich rozmiarów. Staram się ją zobaczyć jako rozchichotaną, gotową na wszystko sekretareczkę, która, trochę wkurzona, a trochę dla draki, poszła z eleganckim komiwojażerem w podobnym stanie ducha, żeby pofiglować z nim na skrzypiącym łóżku i twardo zasnąć. A potem – w przesiewającym się przez zasłony świetle poranka, doskonałe ciało, zaspane oczy, wspólny prysznic, suszarka – błyszczyk, muszę pędzić, nie mam czasu na kawę, do zobaczenia, akurat.

– Sandra zgodziła się wystąpić w roli sekretarza komisji – mówi Olly. – Prowadziła sprawy finansowe orkiestry pana Burrowsa, więc jest obeznana z terminologią muzyczną i takimi tam. Jeśli będzie pan czegoś potrzebował, proszę się zwrócić do Sandi, a ona z radością spełni wszystkie pańskie żądania.

Spoglądam w wyraziste zielone oczy Sandry, szukając w nich owej radości, ale widzę tylko uprzejmy uśmiech.

– Postaramy się nie wykorzystać za bardzo pani Adams – odważam się na żarcik, czekając na ironiczną reakcję. Nic, nawet cienia w szmaragdowych tęczówkach.

To może znaczyć jedną z czterech rzeczy: pani Adams mnie nie poznaje, nie chce mnie poznać, czeka na okazję, żeby zamienić ze mną słówko na osobności, albo to w ogóle nie była ona. A jeśli nie ona – to jak wygląda tamta dziewczyna i jak się nazywała? Tylko uśmiech szczęścia i własna inteligencja pomogą mi wybrnąć z tej sytuacji i nie zrobić z siebie palanta.

Zapomnijmy zresztą o próżności. Mogę wybaczyć, że flama sprzed dziesięciu lat mnie nie rozpoznała. Choć sylwetka mi się nie zmieniła, straciłem prawie wszystkie włosy, trzy zęby z tyłu i tę energię dobrotliwego wieku średniego, która sprawia, że trzydziestopięciolatek jest nieodróżnialny od sześćdziesięciolatka. Nigdy nie przypominałem Apolla, ale miałem względną pogodę ducha, która wraz z życzliwością była na tyle pociągająca dla kobiet, że czułem się atrakcyjny seksualnie, choć zasadniczo nieaktywny poza małżeńskim łożem (a czasem i w nim). Teraz przypominam kogoś na skraju emerytury, wysuszonego i nie do odratowania. Moja skóra straciła blask, oczy – iskrę. Zmieniłem się do tego stopnia, że moja oddana sekretarka Erna Winter, obecnie na emeryturze, ostatnio minęła mnie na Regent Street bez zwykłego powitania: „Dzień dobry panu, wczorajszy koncert się udał?”. Jakże mi brakuje wszystkowiedzącej panny Winter...

A co z panią Adamsową? Czy jest – lub była – tą, za którą ją uważam? Dziewczyna z baru nie przyjrzała mi się za dobrze w świetle czterdziestowatowej żarówki, a ja mogłem jej z nawyku podać fałszywe imię. „Nie dąsaj się, misiu”, roześmiała się, wycierając mi zmoczoną drinkiem nogawkę. „Mocniej, misiu, mocniej!” – krzyczała w zasadniczym momencie, przypomina mi się nagle. „Trzymaj mnie mocniej”. Zabawne, jak pamięć przechowuje strzępki wspomnień, ale gubi ich najważniejsze elementy. Nie zapamiętałem twarzy ani imienia tamtej dziewczyny. Wiem tylko, że miała fioła na punkcie misiów.

Może stanowiłem tylko jedną z wielu osób w paradzie kandydatów na misia idealnego, którego wcieleniem stał się kosmaty na twarzy Olly z obwisłą skórą. Jej przelotne spotkanie ze mną (jeśli w ogóle miało miejsce) było tylko uwerturą do opery z happy endem, w której główną rolę gra Olly. Jeśli to jedna z tych impulsywnych młodych kobiet, o których czytuję w „Daily Mail”, to miała dziesiątki romansów, zanim wybrała sobie partnera życiowego. W aktywnym życiu seksualnym typowej współczesnej kobiety skok w bok z nieznajomym prawie się nie liczy. To tylko mnie, wiernemu archaicznym wyobrażeniom o niewierności, to spotkanie wydaje się w ogóle godne wspomnienia. Mój szczyt moralności był dla niej podwórkiem. A skoro mowa o pieprznych wspomnieniach, podstępna pamięć podsuwa mi widok malutkiego brązowego pieprzyka, który odkryłem, pieszcząc jej brodę. Czy to zmarszczka, Sandro, czy blizna po skalpelu chirurga plastyka? Przestań się gapić, idioto, kobieta czuje się przez ciebie nieswojo.

Upuszczam sobie trochę pary, gawędząc z kolegami z jury na obojętne konkursowe tematy. Czy ta Czeszka na The Proms nie była fantastyczna? Dlaczego ten, jak mu tam, odszedł z Covent Garden? Przez wódę czy chłopców? Pani Adamsowa snuje się z miłym uśmiechem nieopodal. Unika mnie? I co właściwie mnie niepokoi: że mogłaby mnie poznać i zażądać kolejnego bzykanka, czy że kobieta, która niegdyś reagowała na mój wprawny dotyk, nie dostrzega już zgasłej iskry w moim strupieszałym ciele? W każdym razie niepokój ściska zarówno moje dotknięte wieńcówką serce, jak i żołądek. Pani Adamsowo kochana, nie moglibyśmy tego wyjaśniać, zanim umrę na zawał? Oho, idzie.

– Słówko na osobności, zanim wejdziemy, panie przewodniczący?

Od jej oddechu na moje zimne ucho występują kropelki potu. Pani Adams opisuje mi moje obowiązki. Zerkam na nią i nie dostrzegam niczego oprócz oficjalnej obowiązkowości. Więc jednak łudziłem się, wyobrażając sobie nie wiadomo co. Żałosne.

I nagle, kiedy wchodzimy do Clement Attlee Hall, sali utrzymanej w stylu Tudorów, czuję na plecach, tuż nad kością ogonową, rękę pani Adams i ogarnia mnie podniecenie i zgroza. Dajmy temu spokój, mówię w duchu, czeka nas praca.

W sali panuje tłok, a ci w pierwszych rzędach nieźle sobie popili. Burmistrz Froggatt bełkocze parę słów powitania, po czym chwiejnie wraca na miejsce, zadowolony z siebie. Jego goście mają czerwone policzki i z każdą chwilą są weselsi. Na stole po lewej stronie sceny stoją trzy dzbanki wody i sześć szklanek dla jurorów. Na każdym miejscu czeka skserowana ulotka z krótkimi życiorysami sześciu uczestników konkursu. Otwieramy nasze akta i przygotowujemy się do sędziowania. To nie pełen emocji moskiewski Konkurs Czajkowskiego ani nawet miejscowy konkurs pianistyczny w Leeds. Nie ma tu kanału z orkiestrą ani kipiących za kulisami intryg. Nie ma nawet porządnego arkusza do wpisywania ocen uczestnikom konkursu, tylko papier sygnowany herbem miasta, który dzielę na cztery części pionowymi kreskami. Rozdaję kartki pozostałym sędziom, dając im znak, że mają zrobić tak samo. Będziemy oceniać osobno technikę, interpretację i muzykalność – do jakiego stopnia poprawnie, nowatorsko i porywająco grają na fortepianie Steinwaya, który najlepsze dni ma już za sobą, czy też na biednych skrzypkach, na które mogli sobie pozwolić znękani rodzice. Dodać wszystkie oceny, podzielić przez trzy, najwyższa średnia oznacza zwycięzcę.

Robiłem to już wcześniej i nigdy z lekkim sumieniem. Stałych bywalców konkursów ocenia się nie tyle za umiejętności i wizję, ile raczej rytmiczną precyzję. Osobowość i artystyczne nowatorstwo bywają uznane przez profesorów za błąd techniczny, a przez resztę – za irytujące dziwactwa. Nie istnieje sprawiedliwy sposób oceny zdolnego dziesięciolatka i pryszczatego studenta, w dodatku grających na różnych instrumentach. Niesprawiedliwość jest wpisana w tę sytuację, ale publiczność domaga się zwycięzcy i musimy go dostarczyć. Wszyscy wiedzą, że system jest przegniły, ale wszyscy bierzemy udział w tym przekręcie, żeby wcisnąć się na parę sekund w najlepszym czasie oglądalności i przypomnieć widzom, że istnieją w życiu rzeczy wznioślejsze niż polityka, sport i królestwo gwiazd popu.

Ten przekręt nikogo nie krzywdzi. Uczestnicy konkursu nie mają nic do stracenia – przynajmniej tak sobie mówimy. Dla nich to szansa wyrwania się z bloków czy szeregowców w Tawside i sięgnięcia po lepsze życie. Muzyka to dla nich bilet do wolności – tak, jak dla mieszkańców sztetli w rosyjskiej strefie osiedlenia, spomiędzy których wyszli Heifetz i Horowitz, David Ojstrach, Isaac Stern, Nathan Milstein i Mischa Elman. Tawburn to nie Odessa, ale jego dzieci także mają marzenia, a my nie krzywdzimy ich, podsycając te eskapistyczne fantazje.

Nasi pierwsi finaliści wyglądają na gotowych na wszystko, byle tylko uciec. Ashutosh al-Haq ma trzynaście lat, jak czytam w biografii, i pochodzi z wioski w Bengalu, z której jego rodzice uciekli w 1971 roku podczas wojny Indii z Pakistanem. Przypuszczam, że wychował się nad szwalnią, w wieku sześciu czy siedmiu lat został skazany na pracę w niej, a potem uratowany – do pewnego stopnia – przez staroświecką angielską nauczycielkę w spłowiałej sukni balowej, która nauczyła go grać na fortepianie. Ashutosh gra ze sportową krzepą i dość precyzyjnie, mechanicznie przebija się przez fugę Bacha, a po niej gra chorał w transkrypcji Busoniego. Brakuje mu zacięcia i barwy. Może z czasem ich nabędzie, ale na tym etapie chłopiec nie reprezentuje poziomu, jakiego się spodziewałem. Daję mu sześć punktów na dziesięć za technikę, cztery za interpretację i znak zapytania za charakter – bądź wspaniałomyślny, daj pięć... Sandra Adams zagląda mi przez ramię. Część sali ryczy „Zindabad”, jakby Bangladesz właśnie wygrał puchar w światowych mistrzostwach krykieta. Tłumię w sobie liberalne zapędy i chęć, żeby poprosić dzieciaka o bis, niewątpliwie dla jego dobra.

Następny wykonawca, prosto z podstawówki, wygląda na za małego do swoich skrzypiec. Peter Burbridge z wioski Oxleyheath gra Sarabandę z Partity d-moll Bacha, fałszując prawie bez przerwy, i jest niemal zbyt stremowany, żeby zacząć utwór dowolny, Liebeslied Kreislera, do którego akompaniuje mu jego siwowłosa, rozczochrana matka. Zapamiętuję, żeby powiedzieć coś miłego w przemówieniu podczas wręczania nagród, i daję nieszczęsnemu smykowi trzy, cztery i dwa punkty.

Wraz z trzecią uczestniczką zyskujemy zwyciężczynię. Maria Olszewska, szesnastolatka urodzona i wychowana w Tawburn – jej ojciec jest emigrantem, polskim inżynierem, matka specjalizuje się w biologii Morza Północnego. Dziewczyna bez wysiłku przebiega Preludium i fugę C-dur Bacha, jak dla rozgrzewki. Beznamiętna jak nektony jej mamy, odgrywa dwa preludia Chopina, a kiedy publiczność zmusza ją owacjami do powrotu, serwuje jej oszałamiającą improwizację na temat przeboju Beatlesów Ticket to Ride. Dziewczyna podbija serca wszystkich.

Daję jej same dziewiątki. Jak się okazuje, gdy podczas przerwy porównujemy nasze notatki, wszyscy jesteśmy zgodni co do niej. Fred Burrows szaleje na jej punkcie, a profesorowie – Brenda Murch i Arthur Brind – aż się palą, żeby dostać ją w swoje ręce.

– Możemy ją posłać do Akademii, choć już zamknęli listę studentów na ten rok – zachłystują się.

Zapamiętuję, żeby poradzić rodzicom dziewczyny, by zabrali ją do Joachima Malkiela w Londynie. Potrzeba jej tylko ostatecznego szlifu, zabójczej sukni i jest gotowa na Carnegie Hall.

Nasz promienny humor psuje Olly Adams.

– Czy nikt nie zauważył tego małego Azjaty? – marudzi. – Dałem mu maksymalną liczbę punktów.

Widzę nerwowy tik w oku Sandry i zastanawiam się, czy w rodzinie Adamsów wszystko układa się dobrze.

– A ty, Fred? – nalega Olly, zwracając się do dyrektora wydziału muzyki. – Nie sądzisz, że chłopak jest wyjątkowy jak na swój wiek i... hm, pochodzenie?

Burrows jest w trudnym położeniu: jego budżet kontroluje wydział kultury i sztuki, a to znaczy, że nie może sobie pozwolić na zwadę z dyrektorem. Lubi swoją pracę, nie ma poza nią niczego. Przyglądam się, jak marszczy czoło, szukając dyplomatycznej odpowiedzi.

– O, jest bardzo dobry – mówi przymilnie. – Weźmie udział w naszych koncertach młodzieży. Ale nie ma wątpliwości, że ta Maria przewyższa go o klasę. Mogłaby reprezentować Wielką Brytanię w następnym konkursie królowej Elżbiety.

– Przecież nie możemy dać mu nagrody pocieszenia, pokazać jego rodakom, że nie doceniamy jego wysiłku – upiera się Adams.

– A co pan sądzi, panie przewodniczący? – przerywa Sandra Adams.

Podziwiam jej wyczucie. Pozwoliła mężowi powiedzieć, co chciał, ale uratowała go przed palnięciem dalszych głupstw.

– Moim zdaniem – zaczynam po chwili udawanego namysłu – nie powinniśmy rozmieniać nagrody na drobne. Burmistrz chce, żebyśmy wyznaczyli bezwzględnie wysoki poziom. Polecił nam wybrać zwycięzcę i to właśnie musimy zrobić. Jednak, zważywszy na reakcję publiczności, słusznie będzie ogłosić, że w świetle wyjątkowych zdolności uczestników konkursu władze przyznają jutro stypendia dla zdobywców drugiego i trzeciego miejsca. W ten sposób zyskacie kolejny dzień, w którym będzie o was głośno, i pochlebicie bardziej, hm... hałaśliwym widzom.

– Niektórzy z nich mocno się nakręcili – przyznaje Olly. – Ale to bardzo pomocna sugestia i na pewno znajdziemy na to środki w budżecie. Sandi, zajmiesz się tym?

Gdy wracamy do Clement Attlee Hall, Sandra Adams rzuca mi krzywy uśmiech współspiskowca. Rozumiem, co chce mi powiedzieć. Podczas małżeńskiej kłótni Myrtle niesprawiedliwie oskarżyła mnie kiedyś o manipulację osobami mniej inteligentnymi ode mnie. Podejrzewam, że Sandi robi instynktownie to samo, kierując swoim kosmatym małżonkiem jak marionetką. Biedny Olly.

Dwaj następni uczestnicy konkursu nie zabierają nam wiele czasu. Oboje to dzieci z przedmieścia, które atakują skrzypce jak wroga. Amanda Garvey i Russel Thornton to produkty orientalnej metody nauczania, w której zmienia się czteroletnie brzdące w muzykalne roboty. Oboje realizują materiał nuta po nucie, z idealną intonacją, pięć punktów każde. Już zwijam moją kartkę i myślę z ulgą o spokojnym wieczorze, kiedy ostatni finalista, piętnastolatek z Oldbridge Peter Stemp, wchodzi na scenę, stroi skrzypce i zaczyna pierwszą część Sonaty g-moll Bacha, jedną z wielkich medytacji muzyki klasycznej.

Chłopiec jest zbyt spięty, żeby zdobyć się na wielką ekspresję, zbyt niedojrzały, żeby zafundować nam olśnienie. Intonację ma dobrą, dwudźwięki opanowane, zdany egzamin w klasie ósmej.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

3
Poza czasem

Dostępne w wersji pełnej

4
Złodziej czasu

Dostępne w wersji pełnej

5
Nasz najlepszy czas

Dostępne w wersji pełnej

6
Po czasie

Dostępne w wersji pełnej

7
Wciąż żyje

Dostępne w wersji pełnej

8
Czas na wyznanie

Dostępne w wersji pełnej

9
Czas odpłaty

Dostępne w wersji pełnej

10
Czas działania

Dostępne w wersji pełnej

11
Czas się kończy

Dostępne w wersji pełnej

12
W swoim czasie

Dostępne w wersji pełnej

Pieśń imion

Spis treści

Karta tytułowa
* * *
1 Czas na wycieczkę
2 O czasie
3 Poza czasem
4 Złodziej czasu
5 Nasz najlepszy czas
6 Po czasie
7 Wciąż żyje
8 Czas na wyznanie
9 Czas odpłaty
10 Czas działania
11 Czas się kończy
12 W swoim czasie
Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

THE SONG OF NAMES

Redaktor prowadzący: Monika Koch

Redakcja: Krystyna Mazurek

Konsultacja: Regina Gromacka

Redakcja techniczna: Małgorzata Juźwik

Korekta: Anna Sidorek, Joanna Popiołek

Wszystkie postaci w tej książce są fikcyjne. Jakiekolwiek podobieństwo do osób rzeczywistych – żyjących czy zmarłych – jest całkowicie przypadkowe.

Copyright © 2002 Norman Lebrecht

All rights reserved

Copyright © for the Polish translation by Maciejka Mazan, 2012

Copyright © for the e-book edition by Weltbild Polska Sp. z o.o., Warszawa 2012

Świat Książki

Warszawa 2012

Weltbild Polska Sp. z o.o.

ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa

Księgarnia internetowa: Weltbild.pl

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

ISBN 978-83-7799-957-8

Nr 90452343

Plik ePub opracowany przez firmę eLib.pl

al. Szucha 8, 00-582 Warszawa

e-mail: kontakt@elib.pl

www.eLib.pl