Strony tytułowe zaprojektowała

Anna Angerman

Redaktor

Krystyna Mostowik

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2010 r., (wyd. I)

Warszawa 2019

ISBN 978-83-01-20701-4

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 69 54 321, faks 22 69 54 288

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl

www.pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwa Naukowego PWN: mobisfera.pl

„Piękno polega na właściwej proporcji...”

Tomasz z Akwinu (XIII w.)

„Piękno zawiera zawsze odrobinę dziwaczności, która sprawia, że jest szczególnie piękne.”

Charles Baudelaire (XIX w.)

Spis treści

1. Wstęp

2. Kanony piękna

Kanony piękna ciała na przestrzeni dziejów

3. Atrybuty piękna ciała

Cechy budowy ciała wyróżniające atrakcyjnych ludzi

Uroda kobiecego ciała

Uroda męskiego ciała

4. Co sygnalizuje piękno ciała

Co sygnalizuje piękne ciało kobiet?

Co sygnalizuje piękne ciało mężczyzny?

5. Piękne ciało – sprawne ciało

6. Skład ciała a jego forma i piękno

7. „Boska proporcja” i piękno ciała

Starożytna zasada złotego podziału a współczesny wzorzec atrakcyjności ludzkiego ciała

Dlaczego podobają się nam ludzie z długimi nogami?

8. Biologiczna teoria piękna ciała człowieka

Rodzimy się z „detektorem piękna”

Jak dobór płciowy w czasie ewolucji kształtował wzorce piękna ciała?

Dlaczego kobiety różnią się od mężczyzn w strategiach wyboru partnera?

Uniwersalne wzorce piękna: symetria bilateralna oraz niskie WHR

Przeciwstawne koncepcje źródeł wzorców piękna ciała

9. Piękno ciała i życie codzienne

10. Typy budowy ciała

11. Dymorfizm płciowy

12. Zagrożenia związane z pogonią za medialnym wzorcem urody

Anoreksja u kobiet (głodzenie)

Bigoreksja u mężczyzn (sterydy anaboliczne)

Mężczyźni równie często jak kobiety ryzykują utratę zdrowia w celu poprawy atrakcyjności budowy własnego ciała

13. Dlaczego ludzie różnią się w ocenie atrakcyjności budowy ciała?

Historyczne zmiany wzorca piękna ciała człowieka

Różnice kulturowe oceny piękna ciała

Różnice oceny piękna ciała wewnątrz społeczności

Czemu wzorce piękna ciała różnią się?

Rola społeczna kobiet i różnice oceny atrakcyjności ciała

Indywidualne różnice oceny piękna ciała

Jak cechy psychologiczne mogą wpływać na ocenę atrakcyjności?

14. Zmiany inwolucyjne kształtu ciała

Jak będzie wyglądało ciało człowieka w przyszłości?

Bibliografia

Aneks. Wskaźniki proporcji

Autorzy i źródła ilustracji

1

Wstęp

Żyjemy w erze ciała, czy tego chcemy czy nie. Ciało jest obiektem, którym się zachwycamy, ubieramy go, rozbieramy itd… Czasami staje się ono naszą obsesją, powodem do dumy i samozadowolenia, a niekiedy wstydu i niepewności. Rzadko kiedy jesteśmy w stosunku do niego obojętni, częściej sami siebie zmuszamy do zaakceptowania go takim, jakim ono jest.

Być może prawdą jest to, że nie istnieje idealnie piękne ciało, z pewnością jednak istnieje ideał jego piękna. Ten ideał istniał od zawsze, we wszystkich epokach i kulturach, z tym że modyfikował się zgodnie z gustem i panującą modą. Nie zmieniała się tylko wieczna potrzeba człowieka bycia pięknym. Ta potrzeba istniała we wszystkich okresach cywilizacji ludzkiej, a dziś jest wyraźniejsza niż kiedykolwiek wcześniej.

Jest prawdą, że piękno człowieka nie zależy jedynie od atrakcyjności jego ciała. Piękno to harmonia duszy i ciała, która odzwierciedla się w wyrazie twarzy, wdzięku, poziomie kultury osobistej, wykształceniu… Obejmuje ono cały fizyczny, mentalny i psychiczny habitus człowieka (łac. habitus – właściwość, usposobienie; biol. – ogół charakterystycznych właściwości osobnika, składających się na jego wygląd zewnętrzny, postawę, zachowanie; Słownik wyrazów obcych PWN 1995). Jednak, w tym wszystkim piękno ciała ma swoje szczególne miejsce. Ładne ciało jest synonimem młodzieńczego, fizycznie sprawnego ciała, pozbawionego nadmiaru tkanki tłuszczowej – synonimem zdrowia. I to nie bez powodu. Ładnym ciałem może być tylko ciało zdrowe, zaś zdrowe ciało jest sprawnym ciałem, a poczucie jego siły i sprawności prowadzi do mentalnej i psychofizycznej równowagi, do pewności siebie. Bardzo trafnie odzwierciedla to łacińska sentencja: „W zdrowym ciele, zdrowy duch” (Mens sana in corpore sano).

Piękne ciało ma swoje przywileje. Już mieszkańcy starożytnego Lacjum (łac. Latium) (kraina historyczna w antycznej Italii znajdująca się w środkowej części Półwyspu Apenińskiego nad Tybrem) mówili: „Milsza jest cnota przychodząca z pięknego ciała (Gratior pulchro veniens e corpore virtus), oraz „Piękna twarz to najlepsza rekomendacja” (Formosa facies muta commendatio est).

Swego czasu jeden z dziennikarzy spytał Arnolda Schwarzeneggera, znanego kulturystę, aktora, senatora, a obecnie Gubernatora Kalifornii, jak się czuje z takim doskonałym ciałem. Odpowiedział: „Czuję się jak bym siedział w mocnym, sportowym samochodzie, który reaguje na wszystkie moje potrzeby i może mnie wyciągnąć z każdej trudnej sytuacji, a oprócz tego również dobrze wygląda”. Jest sporo prawdy w tych słowach. Kształty ciała zapewnia w największym stopniu muskulatura (obejmuje ona około 1/3 masy ciała). Dlatego też pomiędzy wyglądem ciała człowieka a jego fizyczną sprawnością istnieje silny, nierozerwalny związek. Mięśnie dają plastyczność ciału, ale są i „akumulatorem energii organizmu i aktywatorem funkcji krążenia, oddychania oraz funkcji nerwowych” (I. Pawłow).

Mało osób miało to szczęście, że odziedziczyło predyspozycje genetyczne do tego, by mieć piękne ciało. Jednakże brakiem dbałości o nie można ten „boski testament dziedziczny” zaprzepaścić. Sokrates, rozmawiając ze swoim przyjacielem Epigenesem, powiedział: „Wstydem jest zestarzeć się przed czasem z powodu lenistwa i nieuwagi. Ludzkim jest poznać siebie w swojej piękności i sile, którą to ciało może osiągnąć. Ale ani siła, ani piękno nigdy nie przychodzą same, tylko związek woli i ciała może je stworzyć”. Również Demokryt stwierdza, że „więcej ludzi nabywa uroku dzięki ćwiczeniom niż dzięki cechom urodzenia”.

Ludzie od zawsze mieli swoje ideały piękna ciała i od zawsze dążyli do tego, żeby to eteryczne i w pewnym sensie subiektywne odczucie zmierzyć i określić w jakiś racjonalny sposób. Przedstawić go w postaci cyfrowej lub dać mu określony geometryczny wyraz (Witruwiusz np. uważał, że morfologiczne struktury człowieka odpowiadają liczbie 4, a ta znowu kwadratowi – stąd i pojęcie homo quadratus). Platon również stwierdza, że poznawalność natury, a tym samym i ciała człowieka można przedstawić w postaci wzorów matematycznych i układów geometrycznych i że piękno („kalos”, jak określa piękno) jest tym, co „tłum uważa za najbardziej pożądany…podniecający kształt ludzkiego ciała”. Dla Platona piękne jest to, co jest dobre, harmonijne i proporcjonalne, to co cechuje się porządkiem i właściwą proporcją poszczególnych części. Arystoteles, podobnie jak Platon, pojęcie piękna znajduje w ludzkiej potrzebie czerpania radości z rzeczy zmysłowych i w pewnym sensie daje temu pojęciu atrybut erotyczny (dużo później Baudelaire na podobny sposób odkrywa piękno w zmysłowej postaci kobiety – femme fatale).

Hippiasz Większy do piękna podchodzi hedonistycznie i twierdzi, że jest ono tym, co sprawia nam przyjemność. Sofiści uważali, że pojęcie i kryteria piękna są czymś subiektywnym, że mają charakter lokalny i wykazują zmienność czasową. Również Sokrates neguje pojęcie piękna jako stałej kategorii, twierdząc, że mogłoby ono nią być tylko wtedy, gdyby wydawała się taką „zawsze i każdemu”.

Takie podejście do piękna odpowiada słynnej tezie Protagorasa, że człowiek jest miarą wszystkich rzeczy (teza o homo mensura). Ten subiektywizm w ocenie piękna dostrzegają Kant i Hume. Kant twierdzi, że do piękna nie można podejść czysto intelektualnie, jakimś logicznym sądem, a raczej przy pomocy subiektywności i wyobraźni. Hume, w podobny sposób, stwierdza, że piękno istnieje w duchu tego, który to piękno ogląda. Zarazem jednak Hume uważa, że istnieją pewne wspólne kryteria oceny piękna („standard of taste”).

2

Kanony piękna

Kanony piękna ciała na przestrzeni dziejów

Już w starożytnym Egipcie kapłani bandażowali głowy niemowląt z rodziny faraona w celu uzyskania jej wydłużonej formy (tzw. lepten typ), która była uznawana za piękną. Interesujące jest, że wydłużona forma głowy była preferowana jako ideał piękna również w innych cywilizacjach. Próby wydłużania głów niemowląt spotykamy praktycznie we wszystkich krajach średniowiecznej Europy, takie praktyki przetrwały nawet do pierwszej połowy XX w. (Mołdawia, Słowacja, itd.).

Starożytne malowidła w Indiach, Ameryce Południowej i krajach Bliskiego Wschodu, jak i egipska rzeźba późnych dynastii fascynują pięknem ludzkich form ciała (ryc. 1).

Ryc. 1. Nefretete, Nefer(e)titi Egipt, Ägyptisches Museum, Berlin

W antycznej Grecji i Rzymie idealizacja formy ciała człowieka osiąga szczyt dzięki precyzyjnej proporcji poszczególnych jego części. Nastaje kanon piękna (greckie słowo „kanon” pierwotnie oznaczało jednostki długości, używane przez cieśli, a później – ogólne pojęcie miary, prawa) stworzony przez Polikleta, Mirona, Lizypa, Praksytelesa… Rzeźbiarze ci przedstawiali idealną formę ciała w postaci młodych, zdrowych, proporcjonalnie i raczej atletycznie zbudowanych osób. Jednak, ich ideały piękna ludzkiego ciała charakteryzują się indywidualną formą anatomiczną. Jest sporo różnic w budowie ciała Wenus z Milo i Afrodyty z Knidos, a także Doryforosa, Apolla Belwederskiego lub Herkulesa, a jednak wszystkie te rzeźby są piękne. O każdej z nich można powiedzieć, że odzwierciedla ideał piękna. Dürer miał chyba rację, kiedy powiedział, że piękno ma wiele odmian i przyczyn.

Jeden z pierwszych kanonów ideału budowy męskiego ciała przedstawia Poliklet (V w. p.n.e.) w swoim Doryforosie i Diadumenosie (ryc. 2).

Ryc. 2. Diadumenos, Poliklet, 430–420 p.n.e. Narodowe Muzeum Archeologiczne, Ateny

Ciało przedstawione w tych rzeźbach zostało podzielone na 7 identycznych modułów (moduł – jednostka miary). Przez wieki kanon ten był uznawany za wzór piękna ciała męskiego. Można zauważyć, że obie postacie charakteryzuje atletyczna, mezomorficzna budowa ciała, z wyraźnie wyeksponowaną muskulaturą. Kanonowi Polikleta swój ideał piękna przeciwstawia Lizyp (IV w. p.n.e.). Stwarza on dwa kanony: „normalną” figurę męską przedstawioną w rzeźbie – Apoksiomena (Apoksymenosa), którą charakteryzuje nieco delikatniejsza figura i mniejsza głowa w stosunku do reszty ciała, oraz potężną, nadzwyczaj atletyczną postać Heraklesa Farnese, z hipertroficzną muskulaturą i wymiarami (ryc. 3, 4).

Ryc. 3. Apoksymenos, Lizyp (IV w. p.n.e.)

Ryc. 4. Herakles Farnese, Lizyp (IV w. p.n.e.), Museo Nazionale, Neapol

Mniej więcej w tym samym czasie Praksyteles (375–330 p.n.e.), jeden z najwybitniejszych rzeźbiarzy starożytnej Grecji, przedstawia kanon idealnej budowy ciała kobiety w swojej rzeźbie Afrodyty z Knidos. Afrodyta (ryc. 5), jak i jej męski pierwowzór Doryforos, charakteryzuje się atletyczną budową ciała.

Ryc. 5. Afrodyta, sztuka starożytnej Grecji

Prawdopodobnie pod wpływem wzorca Praksytelesa w antycznym Rzymie ideał budowy kobiecego ciała często jest przedstawiony w postaci Wenus (ryc. 6). Później, w renesansie i baroku ideał ten był wielokrotnie powtarzany.

Ryc. 6. Narodziny Wenus, fragment, ok. 1485, Sandro Botticelli, Galeria degli Uffizi, Florencja

O ile ideał męskiego ciała w różnych kulturach i czasach, od starożytności do dziś, odzwierciedla siłę i atletyzm, o tyle ideał piękna ciała kobiecego miał różne oblicza: od wyraźnie zaokrąglonego (endomorficzne, pykniczne; gr. pyknós – gruby), przez atletyczną do prawie wychudzonej, astenicznej (gr. astenikós – astenik, typ wysmukłej, wątłej budowy ciała) formy. Pojęcie „boskich proporcji”, jako uniwersalnego kanonu piękna, pojawia się już w V w. p.n.e. Hippasus, który pierwszy wyrysował złoty podział (łac. sectio aurea), uważał, że ideał budowy ludzkiego ciała tkwi w podstawowej „złotej proporcji”, tj. pępek człowieka z idealnymi proporcjami dzieli wysokość jego ciała na dwie części i całość jego wzrostu ma się do jego większej części tak jak ta większa część do mniejszej. Stosunek ten można przedstawić w postaci „złotej liczby”, tj. jako nieskończony ciąg cyfr: 1,61803398874989… Fidiasz był jednym z pierwszych, który w praktyce zastosował zasadę złotego podziału. Po nim, przez wieki, zasadę tę wykorzystywano w różnych dziedzinach (matematyce, astronomii, architekturze, rzeźbie, drukarstwie…). Stosując tą zasadę np. Michał Anioł wyrzeźbił swojego Dawida (ryc. 7).

Ryc. 7. Dawid (David), Michał Anioł