Paszczodźwięki. Mały poradnik dla wielkich mówców

Mirosław Oczkoś

Copyright © 2013 Wydawnictwo RM

All rights reserved

Wydawnictwo RM, 03–808 Warszawa, ul. Mińska 25

rm@rm.com.pl, www.rm.com.pl

Żadna część tej pracy nie może być powielana i rozpowszechniana, w jakiejkolwiek formie i w jakikolwiek sposób (elektroniczny, mechaniczny) włącznie z fotokopiowaniem, nagrywaniem na taśmy lub przy użyciu innych systemów, bez pisemnej zgody wydawcy. Wszystkie nazwy handlowe i towarów występujące w niniejszej publikacji są znakami towarowymi zastrzeżonymi lub nazwami zastrzeżonymi odpowiednich firm odnośnych właścicieli. Wydawnictwo RM dołożyło wszelkich starań, aby zapewnić najwyższą jakość tej książce, jednakże nikomu nie udziela żadnej rękojmi ani gwarancji. Wydawnictwo RM nie jest w żadnym przypadku odpowiedzialne za jakąkolwiek szkodę będącą następstwem korzystania z informacji zawartych w niniejszej publikacji, nawet jeśli Wydawnictwo RM zostało zawiadomione o możliwości wystąpienia szkód.

ISBN 978–83–7243–851–5

ISBN 978-83-7773-103-1 (ePub)

ISBN 978-83-7773-104-8 (mobi)

ISBN 978-83-7773-105-5 (PDF)

Redaktor prowadzący: Justyna Mrowiec

Redakcja: Joanna Niczyj

Nadzór graficzny: Grażyna Jędrzejec

Projekt graficzny książki i okładki: Grażyna Jędrzejec

Zdjęcie na IV stronie okładki: Paulina Mirosz

Przygotowanie wersji elektronicznej: Marcin Fabijański

Redaktor techniczny: Anna Nieporęcka

Skład: Wojciech Ochocki

W razie trudności z zakupem tej książki prosimy o kontakt z wydawnictwem: rm@rm.com.pl

„Wszyscy wielcy mówcy byli najpierw złymi mówcami”

Ralph Waldo Emerson

Napisałem kiedyś tekst piosenki. Na papierze wyglądało nieźle. Gorzej było, kiedy po raz pierwszy próbowałem to zaśpiewać:

Pamiętał, że miał braci dwóch,

Że jeden mieszkał w Soczi, drugi w Lourdes (czyt. Lurd)

Ten młodszy miał na imię Zdzich,

Starszemu na cześć dziadka dali Kurt.

Nie mogłem przebrnąć przez „Zdzich Star”, leżałem przy „cześć dziadka”.

Gdybym wtedy miał taki poradnik, to albo bym czegoś takiego nie napisał, albo wiedziałbym, jak sobie z tym poradzić.

Nie ukrywam, że troszkę się speszyłem, kiedy zobaczyłem, że jeden z moich tekstów został tutaj wykorzystany do ćwiczenia. Speszenie szybko przeszło w dumę. Wymienię tylko kilka nazwisk cytowanych w podręczniku koleżanek i kolegów poetów, mówców, naukowców: Chotomska, Osiecka, Grechuta, Tuwim, Boy, Młynarski, Przybora, Waligórski, Dalajlama, Sokrates (albo Platon), Wałęsa, Obama, Churchill, Schopenhauer… I wśród nich ja. Nie ma żartów, trzeba zacząć się szanować i odnosić do siebie z większym niż dotychczas szacunkiem. Życzę miłej lektury i wyraźnych postępów.

/Artur Andrus (Członek Grupy Literackiej „Cytowani”)/

Książka Mirka Oczkosia pokazuje, jak ważna jest mowa, sposób mówienia w życiu każdego człowieka. Ale pokazuje coś jeszcze. Pokazuje, że człowiek dorosły, który nigdy nie miał okazji ćwiczyć się w przemawianiu, mówieniu, zabieraniu głosu publicznie, może się tego nauczyć przez zabawę! Autor w lekki sposób omawia poszczególne głoski, proponuje ćwiczenia o różnym stopniu trudności, ale też zamieszcza teksty, które sprawiają, że ćwiczący śmieje się w głos.

Jeśli zamierzasz dobrze wypaść na prezentacji w pracy, na egzaminie w szkole, na spotkaniu z wyborcami, ta książka jest dla Ciebie. Jeśli chcesz oczarować ukochaną osobę, być mistrzem wygłaszania toastów i opowiadania dowcipów, ta książka Ci pomoże. Jeśli chcesz zostać aktorem, dziennikarzem, politykiem lub mistrzem mowy polskiej, sięgnij po tę publikacje. Trzymam kciuki za sukcesy ćwiczących.

Gorąco polecam.

/Iwona Schymalla TVP (Mistrz Mowy Polskiej)/

Kocham nasz język. Lubię się nim bawić, czasem nawet wymyślam nowe słowa. Ale najważniejsze jest, żeby używać go poprawnie. Irytuje mnie poznańskie wypowiadanie „piosenki”. Drażnią Kasja i Joasja… Nic na to nie mogę poradzić. Znaczy mogę! Wszyscy, którym zależy na pięknie naszego języka, powinni przeczytać tę książkę. Sięgać do niej, kiedy nie są pewni, co i jak. Ja będę sięgał na pewno!

/Marek Niedźwiecki – Trójka/

Powiedzieć wszystko, co pomyśli głowa! Od dziś każdy może zostać mistrzem mowy polskiej. To dobra wiadomość. Zła jest taka, że trzeba nad tym popracować. Ale z tym podręcznikiem, to przyjemność i świetna zabawa. To wymarzony „osobisty trener” do ćwiczenia dykcji. Giętkość języka wszak jest nie mniej ważna niż giętkie ciało, że o giętkim umyśle nie wspomnę.

/Krystyna Czubówna (Mistrz Mowy Polskiej)/

Oczkoś, z racji nazwiska, powinien zająć się ewentualnie ortografią, a nie gramatyką czy fonetyką. Optyk byłby idealnym dla niego zawodem, jak dla tego górala co to był optykiem, bo dachy optykał. Do tego, co inni mówią, idealny byłby Uszoś. Jednak w kraju, gdzie wziąść zastępuje wziąć, a członka do komisji się włancza, a nie włącza, Oczkoś da radę. Jest wporzo kolesiem.

/Tomasz Sianecki, „Szkło kontaktowe”/

Mówimy nie tyle po to, by nas słuchano, ile po to, by nas słyszano. Od sposobu wymawiania zdań, słów i głosek zależy, jak nas słyszą. A ćwiczenie się w sprawnym i wyrazistym mówieniu jest nie tylko niezmiernie ważne – może być też, jak to pokazuje książka Mirosława Oczkosia, po prostu przyjemne i wesołe. Polecam.

/Jerzy Bralczyk/

SPIS TREŚCI

Wstęp

ALFABET DYKCYJNY

A

B

C

D

E

F

G

H

I

J

K

L

Ł

M

N

O

P

R

S

T

U

W

Y

ĆWICZENIA ARTYKULACYJNE

ŁAMAŃCE JĘZYKOWE

POEZJA DYKCYJNA

TYLKO DLA BARDZO DOROSŁYCH

MOWY I PRZEMÓWIENIA WARTE WSPOMNIENIA

ĆWICZENIE HYDE PARK

LITERATURA

OŚWIADCZENIE

Bardzo przepraszam głoski ą, ę, ć, dź, ń, ó, ś, z, ź, ż

za niedostateczne zainteresowanie nimi lub całkowite ich pominięcie i obiecuję, że w następnej publikacji to się zmieni.

Z poważaniem

Mirosław Oczkoś

WSTĘP

Co sprawia, że niektórych ludzi słuchamy z przyjemnością, innych z zainteresowaniem, a są tacy, których po prostu nie da się słuchać?

Jeśli spojrzymy na stary Mehrabianowski schemat przedstawiający wpływ poszczególnych kanałów komunikacyjnych na ogólną interpretację przekazywanej informacji, to łatwo zauważymy, że kanał wokalny, czyli sposób mówienia, akcentowania, artykułowania itp., zajmuje ok. 38% naszej uwagi lub też, inaczej mówiąc, wpływa na nasze postrzeganie innych w 38% w stosunku do całości odbioru.

Oczywiście, ktoś może powiedzieć, że człowieka nie da się aż tak dokładnie zmierzyć, zważyć i opomiarować, bo dlaczego nie 37,5 albo 38,9%? Zgadzam się i dlatego za A. Mehrabianem podkreślam: około 38%. Co nie zmienia faktu, że jest to bardzo dużo i ma znaczący wpływ na relacje międzyludzkie.

Niestety, współcześnie do pięknego czy poprawnego mówienia nie przykładamy zbyt wielkiej wagi. Wychodzimy z założenia, że jeśli mówimy, a ktoś nas słyszy, to jakość komunikatu jest nieważna i... „o so hozi”, czyli o co chodzi?

O co właściwie chodzi w mówieniu?

Większość ludzi na pytanie, co to jest mowa, odpowiada, że jest to wypowiadanie słów i że to ona między innymi odróżnia nas od zwierząt. To oczywiście prawda, ale zanim powstało słowo, my, homo sapiens, nie byliśmy niemowami. Komunikowaliśmy się za pomocą dźwięków nieartykułowanych. Jeśli ktoś oglądał film „Walka o ogień”, to zapewne pamięta, że poza wymachiwaniem różnymi częściami ciała, takimi jak ręce, nogi, poza mimiką twarzy, przewracaniem oczami itp., czyli mową ciała, ludzie pierwotni wydawali również dźwięki. I chociaż nie były to pełne zdania, czy nawet pojedyncze wyrazy, człowiek stopniowo wyodrębniał je i nadawał im konkretny sens. Tak właśnie kształtowała się mowa, która wyróżnia nasz gatunek ze świata zwierząt.

Niestety, cywilizacja zatoczyła koło i obecnie niekiedy powraca do pisma obrazkowego oraz dźwięków nieartykułowanych. Wystarczy obejrzeć np. program dla młodzieży na kanale MTV czy obrady komisji śledczej. Nie poddawajmy się, walczmy o kulturę słowa, o piękno mowy!

Jest kilka definicji mowy podawanych przez różnych autorów. Zainteresowanych szerzej tym tematem zachęcam do przeczytania kilku pozycji zawartych w bibliografii.

Jak kształtuje się mowa?

Jeśli ktoś miał możliwość obserwacji rozwoju dziecka, to na pewno zauważył, że zanim powie ono pierwsze słowo typu „mama”, „tata”, „kasa”, „komputer”, „w tym zakresie”, „poproszę o kaszkę”, to najpierw gaworzy, gulgocze, płacze, nieporadnie układa usta do artykulacji, mówi „swoim językiem”, czyli przechodzi przyspieszoną drogę naszych przodków od nieartykulacji do artykulacji. Zamiast kilku tysięcy lat – kilka miesięcy. Co ciekawe, dziewczynkom przychodzi to szybciej niż chłopcom. Parytet w tej sprawie nie obowiązuje.

Dzieci uczą się ze słuchu. Pamiętajmy: do dziecka należy mówić wyraźnie, zrozumiale i nie za szybko. Dobrze jest czytać na głos i odtwarzać piosenki z melodią i wyraźnym tekstem zawierającym więcej niż jeden wyraz typu ujeeeujeee.

I uwaga do wszystkich aktualnych i przyszłych rodziców: odradzam robienie z siebie idiotów i mówienie do dzieci jak do istot niespełna rozumu! Dziecko też człowiek i swoje wie. Wystarczy obejrzeć film „I kto to mówi”.

Dzieci, podczas procesu kształtowania się aparatu mowy, jak to się ładnie i naukowo mówi, niektóre trudniejsze głoski mogą artykułować niepoprawnie bądź zastępować je innymi, łatwiejszymi. Np. często nie wymawiają R, zamieniając je na J, wtedy rower zostaje jowejem, ryba ijybą, a rebus... wiadomo czym. W przypadku głoski K następuje zamiana na T, czyli zamiast koń dziecko wymawia toń, a zamiast kusza pojawia się tusza. Do czwartego roku życia dziecka nie należy się zbytnio przejmować tą sytuacją. Jeśli jednak nie ulega ona poprawie, wskazana jest wizyta u logopedy. W większości przypadków takie wady wymowy można skorygować.

Pogarszanie się wymowy i inne kłopoty z nią związane zaczynają się, gdy dziecko trafia do zerówki bądź pierwszej klasy, czyli w otoczenie rówieśników. Wielu rodziców ze zdziwieniem obserwuje wtedy uwstecznianie się procesu mowy u swojej pociechy, która do tej pory mówiła w miarę starannie np. „Mamo poproszę kanapkę”. Po kilku tygodniach/miesiącach codziennego przebywania z kolegami to samo zdanie brzmi mniej więcej jak „amo aj napie”, wymawiane z dużą nosowością. Kto z dorosłych rozumie swoje starsze dzieci, które np. skracają wszystko i mówią „nara”, „siema”, „zara” itp.? Obyśmy tylko nie znaleźli się w sytuacji pewnego katechety, który przed swoją pierwszą lekcją religii w pewnym gimnazjum nasłuchał się tych skrótów na korytarzu szkolnym, i pod wpływem impulsu i chęci trafienia do młodzieży ich językiem rozpoczął lekcję słowami „pochwa” z równoczesnym znakiem krzyża. Oczywiście miał na myśli „niech będzie pochwalony...”.

Żarty żartami, ale w czasie kiedy piszę te słowa, mam świadomość, że już na pewno obowiązuje inny język młodzieżowy, a w czasie, kiedy to czytacie – znowu inny. Ale to akurat nic nowego – każde pokolenie ma własny kod dostępu. Przypomnijcie sobie, jak się mówiło „za waszych czasów”! Kiedyś szczytem ekstrawagancji i znakiem, że jest się na topie, było stwierdzenie „rzuć wapno na druty”, co w młodzieżowym slangu znaczyło ni mniej ni więcej „poproś rodziców do telefonu”. Oczywiście w czasach telefonów komórkowych, Facebooka czy komunikatorów typu Skype i Gadu-Gadu taki „slang” jedynie rozśmiesza współczesnych nastolatków. Ale pamiętajcie, ten się śmieje, kto się śmieje ostatni. Was też to czeka za parę/paręnaście lat, wasze dzieci dadzą wam szkołę.

Co jest pocieszające? Że mimo zmieniających się możliwości komunikowania się, cały czas mówimy jednak o mowie. Bo mowa, w tej czy innej formie, przetrwa, przynajmniej mam taką nadzieję.

Kto myśli, że mowę zniekształcają i kaleczą jedynie nastolatki, ten się myli.

Później jest jeszcze gorzej, bo starsze dzieci w końcu dorastają. A dorosły nauczyciel, lekarz, kierowca, dziennikarz, polityk i – o, zgrozo – coraz częściej aktor, fafluni, bełkocze, zacina się, mamrocze i robi jeszcze wiele straszliwszych rzeczy, o których tu przez grzeczność nie wspomnę. I są przypadki, proszę pani, a w zasadzie „som przypdki pre paniom”, że jeden z wyżej wymienionych nie wie, dlaczego jego wypowiedź jest niezrozumiała, nieatrakcyjna, nudna i, co najważniejsze, nieskuteczna. A wszystko zaczyna się od tego, by być zrozumiałym, słyszalnym oraz mówić we właściwym, zmiennym rytmie. Do tego potrzebny jest sprawny aparat artykulacyjny. Zacytuję naszego wieszcza Juliusza Słowackiego, „chodzi o to, aby język giętki powiedział wszystko, co pomyśli głowa”.

Bo w mówieniu chodzi o to, by być zrozumiałym, interesującym i umieć przekonać ludzi do swoich racji, odwodzić od błędnych decyzji, a często po prostu bawić. Oczywiście czasem trafi się zburzenie Bastylii, ale nie liczyłbym na to w każdy weekend.

Słowem i mową można porwać tłumy, obalać rządy, wygrać wybory, mową można zmienić bieg historii. Świadczą o tym wielkie postaci w historii świata i ich wielkie mowy: od Sokratesa poprzez rzymskich cesarzy, Winstona Churchilla, Jana Pawła II do Baracka Obamy. Widać, jak wielkim orężem, jak olbrzymią siłą jest słowo. Jednocześnie widać też, że słowo, aby było skuteczne, musi być WYPOWIEDZIANE, i to w odpowiedni sposób. I ta książka może ci w tym pomóc. Zapraszam do świata artykulacji i zabawy słowem.

Podręcznik ten przeznaczony jest dla już dorosłych i dla tych, którzy dorosłymi zamierzają się stać w przyszłości. Jest zbiorem ćwiczeń artykulacyjnych, czyli takich, które poprawiają mowę na co dzień i od święta. Jest książką pierwszej pomocy i pakietem ratunkowym. Jeśli w najbliższym czasie masz prezentację, wystąpienie publiczne, rozmowę kwalifikacyjną czy pierwszą randkę, ta publikacja zwiększy twoje szanse na sukces.

Jeśli chciałbyś bardziej zgłębić temat i poćwiczyć inne elementy poprawnego mówienia, np. swój aparat mowy – język, podniebienie, żuchwę, wargi itd., sięgnij po inne publikacje dostępne na rynku. Ich lista znajduje się na końcu książki.

Jak to z tą mową jest?

Człowiek ze swoją mową zrośnięty jest ciaśniej

Niż drzewo z ziemią. Jakże więc nie słuchać baśni

Twego dzieciństwa, mowo, nad której kołyską

Szumiały wieki księgą lasów świętokrzyską.

Gdzie słowa formowały się, dźwięczały głoski,

Rdzeń wyrazów odrastał w zielone odrostki,

I ten język szlachecki, mieszczański i chłopski

Twardą korą okrywał się, oblekał w dzieje –

I długo pracowali prości kołodzieje

I stroiciele luteń w gwarze gospodarstwa

Słowotwórczego, zanim dźwięk, sztuka drukarska

Przełożyła na znaki odciśniętych liter.

Tak rósł potoczny język Rzeczpospolitej,

Tak ustalał akcenty, znaczeniami błyskał,

W aktach grodzkich, duchownych, w sądowych zapiskach.

M. Jastrun

ALFABET DYKCYJNY

P

Spółgłoska bezdźwięczna, ustna, dwuwargowa, zwarta, twarda

Kiedy wymawiamy spółgłoskę p, wykonujemy następujące ruchy artykulacyjne: zaciskamy wargi, sprężamy powietrze w jamie ustnej, następnie zwalniamy napięcie mięśni zaciskających. Sprężone powietrze rozwiera wargi i wybucha przez otwarte usta. Powstający wtedy szmer wybuchowy decyduje o wartości akustycznej głoski p.

Dzięki tym samym ruchom artykulacyjnym oraz napięciu i drganiom wiązadeł głosowych powstaje głoska b, dźwięczny odpowiednik bezdźwięcznej głoski p.

Błędy w artykulacji tych głosek występują rzadko. Można pamiętać jedynie o tym, aby przy rozwarciu warg sprężone w jamie ustnej powietrze nie naciskało na policzki, ponieważ nadymanie policzków przy eksplozji wargowej może powodować powstawanie dodatkowych dźwięków i nieciekawy widok (trochę śmieszny, trochę straszny). Jeżeli zdarzy nam się występować przed mikrofonem, czy to w radio, czy też na estradzie, pamiętajmy o tym, że p ma tendencje do tzw. „wybuchania”, co fachowcy nazywają pykaniem i co bardzo psuje odbiór. Jak tego unikać? Przede wszystkim nie należy „atakować” zbyt mocno wyrazów zaczynających się od p, starajmy się mówić je lżej. Można też odsunąć się od mikrofonu (wtedy mówimy trochę głośniej, ale pęd powietrza z naszych ust nie uderza bezpośrednio w sitko mikrofonu), dobre efekty daje też mówienie lekko obok mikrofonu.

P jak POEZJA DYKCYJNA – wiersze, wierszyki, fraszki, epitafia, krótkie formy literackie, które pozwalają, dzięki nagromadzeniu trudnych słów i zbitek językowych, ćwiczyć i utrwalać poprawną artykulację. Autorzy, czasami bardzo znani, a czasami nieznani zupełnie, często nawet nie zdają sobie sprawy z tego, ile zawdzięczają im ćwiczący w pocie czoła wymowę. Dlatego autor tej książki chciałby w tym miejscu serdecznie im podziękować. Dziękuję Wam za talent, wenę, pracowitość, ale przede wszystkim dziękuję za to, że ludzie, którzy ćwiczą na waszych tekstach, znakomicie się bawią. Dotyczy to zarówno dzieci, jak i dorosłych.

P jak PAUZA – przerwa. Zadziwiające jest to, że podczas naszych szkolnych lat uwielbialiśmy przerwy, a teraz, w dorosłym życiu, podczas mówienia, nic – klapa, koszmar, żadnej pauzy, przerwy, choćby najmniejszej! Ludzie, róbcie pauzy w mówieniu, unikniecie pomidora na ramieniu (rym słaby, ale sens oddaje).

„Gdyby wszystkie słowa były połączone, nie miałyby sensu, a zrozumienie fraz byłoby niemal niemożliwe. Niezbędne są przerwy.” (Paulo Coelho, Czarownica z Portobello)

P jak PULS – podczas mówienia do innych ludzi jest najczęściej przyspieszony. To jeden z objawów stresu. Co może niektórych zaskoczyć, lekki stres jest potrzebny do wystąpień publicznych, ponieważ pomaga w mobilizacji. Jeśli jest za duży, powoduje szczękościsk, suchość w gardle, drżenie różnych części ciała, drżenie głosu, interesujące z perspektywy widza tiki nerwowe i wiele podobnych rzeczy. Stres można opanować poprzez ćwiczenia oddechowe oraz za pomocą wizualizacji, np. powtarzając sobie: „Jutro będę mówił do większej grupy ludzi i na pewno się uda. Już to widzę – wchodzę, mówię, las rąk w górze, słuchacze słuchają oczarowani, a z ich gardeł wydobywa się głos: brawo Mirek, super mówisz, było świetnie itd.” Oczywiście nie wolno przesadzać, ale pozytywne nastawienie to podstawa sukcesu. Pamiętajmy, po drugiej stronie też są ludzie, im również zdarza się odczuwać stres i też mają przyspieszony puls, kiedy występują.

Ćwiczenia usprawniające wymowę spółgłoski

Ćwiczenie 1

Wymawiamy w coraz szybszym tempie samogłoskę p:

ppppppppppppppp

Ćwiczenie 2

Ćwiczymy wymowę głoski p. Czytamy sylaby od lewej do prawej – wierszami.

pa

po

pe

pu

pi

py

apa

opo

epe

upu

ipi

ypy

apa

apo

ape

apu

api

apy

opa

opo

ope

opu

opi

opy

epa

epo

epe

epu

epi

epy

upa

upo

upe

upu

upi

upy

ipa

ipo

ipe

ipu

ipi

ipy

ypa

ypo

ype

ypu

ypi

ypy

ap

op

ep

up

ip

yp

Ćwiczenie 3

Czytamy sylaby od lewej do prawej, wierszami, a następnie z góry na dół, kolumnami.

pap

pop

pep

pup

pip

pyp

papa

popo

pepe

pupu

pipi

pypy

ap-pa

op-po

ep-pe

up-pu

ip-pi

yp–py

appa

oppo

eppe

uppu

ippi

yppy

Ćwiczenie 4

Wymawiamy dokładnie następujące słowa:

pluskwa, pisklę, przechrzta, postrzyżyny, prztyczek,

pszczoła, pupil, partactwo, paszkwil, pieprzniczka,

przemarznąć, Pszczyna, pstrąg

Ćwiczenie 5

Czytamy tekst starannie, przesadnie artykułując.

Przez piaski pyle,

Posępne puszcze,

Przez pola pasiaste,

Porty, pagórki, parowy

Pośpiech, pośpiech…

Pędzi pociąg,

Prycha, piszczy, pogwizduje,

Parska parą, pluje pyłem

Pośpiech, pośpiech…

Pan Pisarz przewozi papugę

Patrycję – poliglotkę.

Pakunek pana Poety

Pełen pstrych poematów.

Pan Polityk pełną paczkę

Pilnych pism, petycji, prasy

Pędzą, pędzą…

Ponad ptaki przelatują…

H. Tomaszewska, Z. Olkiewicz

R

Spółgłoska ustna, dźwięczna, przedniojęzykowo--dziąsłowa, półotwarta, twarda, drżąca

Głoska r jest drugą najsłynniejszą spółgłoską w języku polskim, zaraz po s, ze względu na dobrze słyszalną wadę artykulacyjną. Wadliwa wymowa r występuje bardzo często, o czym doskonale wiedzą dzieci. Głoska r jest trudna do wymówienia, ponieważ w jej artykulacji występuje wibracja koniuszka języka. Na pewno nie pomaga w tym fakt, że język składa się z wielu części, które mogą układać się w wielu położeniach. Czas też nie jest tu sprzymierzeńcem. Spółgłoska r ma najkrótszy ze wszystkich głosek polskich czas trwania (iloczas). Artykulacja spółgłoski r polega na szybkim dotknięciu czubka języka do wałka dziąsłowego przy równoczesnym drganiu wiązadeł głosowych. Czas przywarcia języka do dziąseł jest bardzo krótki – trwa ok. 0,02 sekundy. Boki języka lekko przylegają do górnych zębów i dziąseł. Wargi są uchylone. Podniebienie miękkie podczas wymowy r niezbyt silnie przylega do tylnej ściany jamy gardłowej.

Jest kilka przyczyn wadliwej wymowy spółgłoski r, od napięć emocjonalnych zaczynając, na krótkim wędzidełku podjęzykowym kończąc. Często jedynym sposobem na pokonanie tej wady jest podcięcie wędzidełka! Bardzo zachęcam wszystkich, którzy są zainteresowani pogłębieniem wiedzy na temat wymowy r, do sięgnięcia po publikacje specjalistyczne. A osoby, które chcą poprawić swoją wymowę tej głoski, proszę o udanie się do logopedy, to naprawdę nie boli, a może pomóc. Dla tych, którzy chcą „rozćwiczyć” r, polecam kilka ćwiczeń poniżej.

R jak RYTM mówienia – element odpowiedzialny za organizację czasu w wypowiedziach, a co często za tym idzie, za ich atrakcyjność. Cechą rytmu jest zróżnicowanie dźwięków pod względem długości wyrazów, sylab czy nawet pojedynczych głosek. Jeśli wyobrazimy sobie mowę jako wykres, to ciekawe, atrakcyjne mówienie przypomina sinusoidę.

Wyobraźmy sobie, że jesteśmy widzami na zawodach tanecznych w tańcach latynoamerykańskich. Przygasa światło, a na parkiecie pojawiają się tancerze. Rozpoczyna się taniec, ognista rumba lub paso doble. Tancerki przeginają się na lewo i prawo, rytmicznie poruszając biodrami, tancerze wyprostowani prowadzą partnerki, często zmieniając kierunek. Ruchy głową, rękami, stopami, to wszystko żyje i wciąga widzów w piękny, czasami wzruszający spektakl. Widzicie to? I tak właśnie macie mówić.

Ćwiczenia usprawniające wymowę spółgłoski

Ćwiczenie 1

Wymawiamy dźwiękonaśladowczo r z innymi głoskami:

pr pr pr pr

prrr

br br br br

brrr

tr tr tr tr

trrr

dr dr dr dr

drrr

kr kr kr kr

krrr

gr gr gr gr

grrr

chr chr chr

chrrr

mr mr mr mr

mrrr

fr fr fr fr

frrr

wr wr wr wr

wrrr

sr sr sr sr

srrr

zr zr zr zr

zrrr

szr szr szr szr

szrrr

żr żr żr żr

żrrr

Ćwiczenie 2

Ćwiczymy wymowę głoski r z samogłoskami:

ra

ro

re

ru

ri

ry

rą

rę

ar

or

er

ur

ir

yr

ara

oro

ere

uru

iri

yry

orą

erę

ar-ra

or-ro

er-re

ur-ru

ir-ri

yr-ry

or-rą

er-rę

Ćwiczenie 3

Ćwiczymy wymowę głoski r; od lewej do prawej i z góry na dół.

ra

ro

re

ru

ri

ry

ara

oro

ere

uru

iri

yry

ara

aro

are

aru

ari

ary

ora

oro

ore

oru

ori

ory

era

ero

ere

eru

eri

ery

ura

uro

ure

uru

uri

ury

ira

iro

ire

iru

iri

iry

yra

yro

yre

yru

yri

yry

ar

or

er

ur

ir

yr

Ćwiczenie 4

Wymawiamy dokładnie następujące słowa:

rumsztyk, rozmarzły, rejestr, rozkrzyżować, rotmistrz, rżnąć, raszpla, roztrzepaniec, rumsztyk, rozdźwięk, Rembrandt, ryngraf

Ćwiczenie 5

Czytamy tekst starannie, przesadnie artykułując.

Wzgardliwa aria głoski R

Gdy czubek języka nieskoRy,

Rodzą się inne potwoRy,

KtóRe zastąpić chcą mnie:

Żałosne, niezdaRne Łe

PsiakRRRRRew, już dosyć! WaRRRRknę tu,

Gdyż na ten skandal bRRRak mi słów!

I dRRRRgam, wibRRRRuję, wściekła, zła

LiteRRRRa canina, liteRRRRa canina, liteRRRa psia!

B. Toczyska

S

Spółgłoska ustna, bezdźwięczna, przedniojęzykowo-zębowa, szczelinowa, twarda

W czasie artykulacji s wargi są lekko rozchylone, a ich kąciki nieco cofnięte. Szczęki są do siebie zbliżone tak, że górne siekacze nieznacznie zachodzą na dolne. Czubek języka znajduje się w pobliżu dolnych zębów. Boki języka są wzniesione do góry i przylegają do wewnętrznej strony górnych zębów, tworząc w środkowej części języka „rynienkę”. I właśnie tą rynienką przepływa strumień wydychanego powietrza, które wydostaje się na zewnątrz przez szczelinę między przednią częścią brzegu języka a górnymi siekaczami, co powoduje ostry szum, jak w przypadku głoski r. Osobom szerzej zainteresowanym tym tematem proponuję zajrzeć do literatury specjalistycznej (patrz Literatura). Osoby z wadą wymowy głoski s powinny udać się do logopedy, gdyż artykulację tej spółgłoski trudno jest poprawić bez fachowych konsultacji, a bez odpowiedniej pomocy wada może się pogłębić. Oczywiście poniżej zamieszczam ćwiczenia pozwalające usprawnić artykulację głoski s. Spróbujcie poćwiczyć wymowę s z samogłoskami i łamańce.

S jak SŁOWO – element sprawczy w historii ludzkości. Przypomnijmy sobie, w jaki sposób w raju wąż skusił Ewę do zerwania jabłka – oczywiście słowami. Ostatecznie można się zgodzić, że wysyczał jej to do ucha.

Tak, słowo to potężny oręż. Joseph Conrad powiedział kiedyś: „Daj mi właściwe słowo i odpowiedni akcent, a poruszę świat”. Zbigniew Herbert z kolei pisał, że „Zasypiamy na słowach, budzimy się w słowach”. Słowem można wyrządzić komuś krzywdę albo sprawić wielką radość. Jako ludzkość jesteśmy bardzo przywiązani do słowa i nie odwróciliśmy się od niego, czy to pisanego, czy mówionego, nawet mimo incydentu z wieżą Babel. Nie jesteśmy na słowo obojętni, jeśli jest dobrze wypowiedziane. Ciekawie, interesująco, głośno lub cicho, ale zrozumiale, z odpowiednim akcentem, kropką, oddechem, pauzą, ciekawą intonacją i raczej niższą niż wyższą barwą.

Przypomina mi się przypowiastka o sile słów, którą opisał Anthony de Mello w „Przebudzeniu”:

„Pewien guru usiłował wyjaśnić jakiemuś audytorium, że ludzie silniej niż na rzeczywistość reagują na słowa. Żyją wręcz słowami, żywią się nimi. Jakiś mężczyzna wstał i zaprotestował: – Nie zgadzam się z tym, że słowa wywierają na nas aż taki wielki wpływ.

Na co guru odparł: – Siadaj, skurwysynie! – zsiniały ze złości mężczyzna wykrzyknął: – I to pan nazywa siebie osobą oświeconą, guru, mistrzem, powinien pan się wstydzić!

Na co guru odparł: – Proszę mi wybaczyć, sir. Poniosło mnie. Naprawdę, proszę o wybaczenie. To nie było zamierzone. Przepraszam. – mężczyzna w końcu się uspokoił. Wówczas guru powiedział: – Wystarczyły dwa słowa, aby wywołać w panu burzę i kilka słów, by pana uspokoić. Prawda?”

Nie lekceważcie potęgi słowa.

S jak SEPLENIENIE – inaczej sygmatyzm, najczęściej spotykane zaburzenie artykulacji. Niestety w języku polskim seplenienie może oznaczać wadliwą artykulację aż dwunastu spółgłosek. Kurcze, na każdy miesiąc jedna. Dramat. Mało tego, są różne rodzaje seplenienia: seplenienie przyzębowe, świszczące i jakby tego było mało, w wielu przypadkach występuje kilka typów seplenienia równocześnie (patrz str. 28). Jedna rzecz jest pocieszająca: jeśli seplenisz, bo się tak przyzwyczaiłeś, wyjdziesz z tego. Ćwicz! Jeśli sprawa jest poważniejsza i są to wady (boję się napisać jest to wada), to natychmiast ssssssp...aj, przepraszam, idź po pomoc do logopedy.

Ćwiczenia usprawniające wymowę spółgłoski

Ćwiczenie 1

Wymawiamy z najwyższą starannością, nie dociskając s:

sa

so

se

su

si

sy

są

sę

as

os

es

us

is

ys

sas

sos

ses

sus

sys

sąs

sęs

as-sa

os-so

es-se

us-su

ys-sy

ąs-są

ęs-sę

Ćwiczenie 2

Wymawiamy:

iiiiiisssssss iiiiiissssss iiiiiisssssss.

Pilnujemy, aby wargi cały czas układały się jak do artykulacji samogłoski i.

Ćwiczenie 3

Wymawiamy głoskę s, poprzedzając ją głoskami ch i k:

chsa

chso

chse

chsu

chsi

chsy

chsą

chsę

ksa

kso

kse

ksu

ksi

ksy

ksą

ksę

kos

kos

kos

kos

kos

kos

kos

kos

kes

kes

kes

kes

kes

kes

kes

kes

kus

kus

kus

kus

kus

kus

kus

kus

kis

kis

kis

kis

kis

kis

kis

kis

kys

kys

kys

kys

kys

kys

kys

kys

chas

chas

chas

chas

chas

chas

chas

chas

chos

chos

chos

chos

chos

chos

chos

chos

ches

ches

ches

ches

ches

ches

ches

ches

chus

chus

chus

chus

chus

chus

chus

chus

chis

chis

chis

chis

chis

chis

chis

chis

chys

chys

chys

chys

chys

chys

chys

chys

Ćwiczenie 4

Wymawiamy dokładnie następujące słowa:

Siedlce, skrzela, skrypt, sprzączka, sprzeczka, stratosfera, skwar, schlebiać, sfiksować, skonstatować, sprężysty, stangret, strucla

Ćwiczenie 5

Czytamy tekst starannie, przesadnie artykułując.

Błagalna aria głoski S

Gdzie moja uroda, gdzie mój Szyk,

W co Się zmienia mój równiutki Syk!

Klucha w uStach, świSty, przeświStów Szum –

Ja brzmię jak przetartych opon tłum,

Jak przeżarta rdzą, co nie przerżnie już

Piła, bo ją tartak zużył – cóż

Ja temu winna, że języki złe

ZamiaSt Syczeć: SS – Seplenią mnie!

Ach, SuS i paSSuS, wSkoS, i wSpak,

NoS, koS, włoS, koSmoS, trzoS, i SSak…

ZaSSSyczmy jak kóbr głodnych SSStoSSS…

PoSSSuwiście z uSSSt SSSSpłyniemy wproSSSt –

Język w wąSki wąwóz zmienił Się,

Tym wąwozem wydech rowkiem mknie

Ku pąkowi uSt, gdzie CO2

W długim, równym Syku kreS Swój ma!

Przez koronek, protez, moStków Szyk

Płynie tryumfalny, czySty Syk!

eS w wyrazach: Smok, SaSanka,

w aSeSorach, traSach, Sankach,

eS w Suwałkach, eS na poStrach,

W aStrach, luStrach, monStrach, olStrach –

ES na Spodzie, wSpak na wyroSt,

ES na Słońcu, w Słoju, przez moSt,

W SeSjach SaSów, w SoSen laSach,

W SuSła SuSach, eS w golaSach!

Wokaliza: SaSa-SeSe-SySy-SooSSoSSSS…

B. Toczyska

T

Spółgłoska ustna, bezdźwięczna, przedniojęzykowo-zębowa, zwarta, twarda

Artykulacja spółgłoski t polega na zwarciu czubka języka z wewnętrzną powierzchnią górnych zębów. W momencie gwałtownego oderwania języka od zębów strumień powietrza wydostaje się z jamy ustnej, dając w efekcie spółgłoskę t. Głoska t jest również głoską chwilową (nie możemy przedłużyć jej trwania).

Wymowa tej głoski na ogół nie sprawia trudności. Czasami spotyka się wymowę zębową t, głównie przy seplenieniu międzyzębowym lub przy zapowiedzi takiego seplenienia (wadliwego wymawiania głoski s).

T jak TON – sposób intonacji głosek (patrz hasło: INTONACJA). Może być uprzejmy lub też uprzejmy inaczej, ale wtedy możemy usłyszeć „nie tym tonem, proszę”.

Relacje starsi–młodsi często kończą się stwierdzeniem starszych „jakim tonem ty się do mnie zwracasz?!”, na co młodsi odpowiadają „ale o co ci chodzi”, przeważnie na wysokim tonie. Niestety trzeba podkreślić, że coraz częściej nie jest w dobrym tonie mówić poprawną i zrozumiałą polszczyzną. A mowa polska tonie!

T jak TEATR – miejsce, do którego możemy się udać, najczęściej wieczorem, by się rozerwać tj. pośmiać się, popłakać, zadumać nad życiem itd. Co komu potrzeba. Polecam.

Ale co równie ważne, w teatrze można posłuchać prawidłowej wymowy. Osobnicy tam występujący powinni, podkreślam, POWINNI mieć prawidłową dykcję. Cóż, niestety czasy są takie, że różnie bywa (z naciskiem na różnie).

Apeluję do koleżanek i kolegów aktorów, reżyserów, inscenizatorów, słowami wybitnego twórcy teatru Jana Kreczmara: „teatr nie może (...) tolerować na scenach wymowy spaczonej, nieczystej i brzydkiej”. Litości!

T jak TEKST – zestawienie słów w ciągu, który czasami coś znaczy, ma sens (często nie dotyczy to polityków).

Tekst może być mówiony albo pisany. Jeśli mówimy tekstem pisanym, to jest to czytanie.

Kiedy występujemy publicznie, starajmy się nie czytać, tylko mówić z głowy, czyli z niczego. Nawet jeśli coś pójdzie nie tak, zdarzy nam się zająknąć lub pogubić, to i tak wypadniemy lepiej, niż gdybyśmy czytali.

Jeśli chcemy zapisać tekst mówiony, to nagle okazuje się, że jest to zupełnie inny tekst, niż słyszeliśmy. Bo inaczej się mówi, a inaczej pisze. Papier jest cierpliwy, człowiek mniej.

Ćwiczenia usprawniające wymowę spółgłoski

Ćwiczenie 1

Wymawiaj w szybkim tempie głoskę t od szeptu do pełnego głosu:

tttttttttt...

Ćwiczenie 2

Ćwiczymy wymowę głoski t, najpierw od lewej do prawej, a potem kolumnami góra–dół.

ta

to

te

tu

ti

ty

ata

oto

ete

utu

ity

yty

ata

ato

ate

atu

aty

atą

atę

ota

oto

ote

otu

oty

otą

otę

eta

eto

ete

etu

ety

etą

etę

uta

uto

ute

utu

uty

utą

utę

ita

ito

ite

itu

ity

itą

itę

yta

yto

yte

ytu

yty

ytą

ytę

at

ot

et

ut

it

yt

Ćwiczenie 3

Ćwiczymy wymowę głoski t od lewej do prawej, wierszami.

tat

tot

tet

tut

tyt

tata

toto

tete

tutu

tyty

at-ta

ot-to

et-te

ut-tu

yt-ty

Ćwiczenie 4

Wymawiamy dokładnie następujące słowa:

trzpiot, transfuzja, tkliwy, transcendentalny, tembr, tatrzański, translokacja, trwoga, trzcina, tajemnica, telewizja, tasak, ton

Ćwiczenie 5

Czytamy tekst starannie, przesadnie go artykułując.

Tak

Tu i tam, i tam, i tam, i tu

Tam i tu, i tu i tu i tam

Tam i jeszcze tam, i jeszcze tu

Tu i jeszcze tu, i jeszcze tam

Tu i jeszcze tam

Tam i jeszcze tu

Tu i jeszcze, jeszcze, jeszcze tam

E. Stachura

ĆWICZENIA ARTYKULACYJNE

ŁAMAŃCE JĘZYKOWE

POEZJA DYKCYJNA

TYLKO DLA BARDZO DOROSŁYCH

MOWY I PRZEMÓWIENIA WARTE WSPOMNIENIA

ĆWICZENIE HYDE PARK

LITERATURA

Andrus A. (2007), Popisuchy, Łodź: PIĄTEK TRZYNASTEGO

Bralczyk J. (2003), O języku polskiej polityki lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych, Warszawa: TRIO

Bralczyk J. (2004), Język na sprzedaż, Gdańsk: GWP

Bralczyk J. (2004), Leksykon zdań polskich, Warszawa: ŚWIAT KSIĄŻKI

Fras J. (2005), Komunikacja polityczna. Wybrane zagadnienia gatunków i języka wypowiedzi, Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego

Gawęda K., Łazewski J. (1995), Uczymy się poprawnej wymowy, Warszawa: ALFA

Gross R. (2003), Myśleć jak Sokrates, Warszawa: KDC

Marcinik M. (2009), Mówimy uprzejmie, Warszawa: PWN

Oczkoś M. (2007), Sztuka poprawnej wymowy, czyli o bełkotaniu i faflunieniu, Warszawa: RM

Pod Redakcją – Gumowski M., Zawadzki T. (2006), Wielkie mowy historii, Warszawa: Polityka Spółdzielnia Pracy

Schopenhauer A. (2000), Erystyka, czyli sztuka prowadzenia sporów, Warszawa: ALMA-PRES

Skorek E. M. (2009), 100 tekstów do ćwiczeń logopedycznych, Gdańsk: HARMONIA

Styczek I. (1983), Logopedia, Warszawa: PWN

Tarasiewicz B. (2006), Mówię i śpiewam świadomie, Kraków: TAiWPN UNIVERSITAS

Toczyska B. (2007), Głośno i wyraźnie. 9 lekcji dobrego mówienia, Gdańsk: GWP

Tokarczyk R. (2009), Antologia anegdoty akademickiej, Warszawa: WOLTERS KLUWER POLSKA

Turner J. C. (1977), Voice and speech In the Theatre, London: A&C BLACK LTD

Tuwim J. (1958), Dzieła tom III. Jarmark rymów, Warszawa: CZYTELNIK

Walczak -Deleżyńska M. (2004), Aby język giętki… – wybór ćwiczeń artykulacyjnych od J. Tennera do B. Toczyskiej, Wrocław: PWST Kraków, wydział zamiejscowy we Wrocławiu

Wasilewski J., Skibiński A. (2008), Prowadzeni słowami, Warszawa: DIFIN

Wojcieszke B. (2009), Nie rób drugiemu, co tobie niemiłe, Gdańsk: GWP

Table of Contents

WSTĘP

ALFABET DYKCYJNY

P

R

S

T

ĆWICZENIA ARTYKULACYJNE

ŁAMAŃCE JĘZYKOWE

POEZJA DYKCYJNA

TYLKO DLA BARDZO DOROSŁYCH

MOWY I PRZEMÓWIENIA WARTE WSPOMNIENIA

ĆWICZENIE HYDE PARK

LITERATURA