Mojej Babci Wandzie

Wprowadzenie

Rączki do pracy

Dzieci bez dzieciństwa

W fabryce mebli w Orzawie, pow. Klewań, zdarzył się grozą przejmujący wypadek. Oto sześć lat licząca Olga Rafałówna, niezauważona przez nikogo z pracujących – podeszła do pieca i manipulując z ogniem, spowodowała zapalenie się na niej sukienki. Nieszczęsne dziecko momentalnie stanęło całe w płomieniu, niby żywa pochodnia. Z powodu odniesionego poparzenia na całem ciele – dziecko zmarło niebawem wśród strasznych męczarni[1*].

„Głos Polski”, 17 lutego 1928 roku

Dziś trudno nam pojąć sens tej suchej prasowej notki. Jak to możliwe? Jak sześciolatka mogła sama podejść do przemysłowego pieca? I co w ogóle robiła w fabryce? Odpowiedź jest szokująco prosta – to samo, co miliony jej koleżanek i kolegów w całym uprzemysłowionym świecie: pracowała, „pomagała” rodzicom albo włóczyła się bez opieki, czekając, aż ojciec lub matka skończy dniówkę – przy okazji wdrażając się do zawodu, który mógł czekać ją już wkrótce.

W 1833 roku w Wielkiej Brytanii uchwalono kolejną z serii ustaw określanych zbiorczo mianem Factory Acts. Ich celem była regulacja i poprawa warunków pracy najmłodszych robotników fabryk. Pierwsze ograniczenia wprowadzono już 31 lat wcześniej, ale pozostawały one nieskuteczne. Teraz zakazano – z pewnymi wyjątkami – zatrudniania w fabrykach i przędzalniach dzieci poniżej dziewiątego roku życia, zaś pracę tych w wieku od dziewięciu do dwunastu lat ograniczono do dziewięciu godzin dziennie. Było to prawo niezwykle postępowe w porównaniu z regulacjami obowiązującymi w innych krajach Europy i świata – a w przypadku wielu z nich z brakiem jakichkolwiek regulacji. Uważano, że ta ustawa wreszcie dobrze spełnia swoją funkcję – do czasu, gdy 4 lipca 1838 roku z kopalni węgla Huskar Pit w Yorkshire, zalanej w wyniku burzy, wyciągnięto ciała 26 dzieci.

Mniej postępowe w tym względzie okazały się Stany Zjednoczone. Przeszło pół wieku od ogłoszenia wspomnianego Factory Act w przemyśle pracowało tam przynajmniej półtora miliona dzieci poniżej piętnastego roku życia, a w miarę postępów industrializacji kraju tylko ich przybywało[1]. Dzieci te pozostawały niewidzialne, a zysk z ich pracy skutecznie hamował ewentualne wyrzuty sumienia i ludzkie odruchy przedsiębiorców. W związku z tym National Child Labor Committee – prywatna organizacja działająca na rzecz walki z wyzyskiem dzieci – zatrudniła w 1908 roku fotografa Lewisa Hine’a, by uwiecznił ten straszliwy proceder i stworzył obrazy, od których nie będzie można odwrócić wzroku.

Hine był z wykształcenia socjologiem; w ciągu kilkunastu lat pracy zgromadził dokumentację składającą się z tysięcy zdjęć biedy, wyzysku i bezradności. Jego fotografie do dziś budzą emocje – i najczęściej niedowierzanie. Bo czy to możliwe, żeby ośmiolatka obsługiwała maszynę przędzalniczą długą na całą halę i kilka razy wyższą od niej?

Huta szkła – wnętrze hali, robotnicy przy pracy, prawdopodobnie okres międzywojenny
Archiwum Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego, Narodowe Archiwum Cyfrowe

W Polsce – a właściwie na ziemiach polskich, bo książka ta dotyczy XIX wieku i dwudziestolecia międzywojennego, czyli czasów zaborów oraz istnienia Drugiej Rzeczpospolitej – nie mieliśmy swojego Hine’a. Działaczom na rzecz obrony praw dzieci niełatwo było więc naświetlić opinii publicznej ów problem. Dziś natomiast trudno podać szczegółowe i wiarygodne dane dotyczące liczby małoletnich pracujących w fabrykach i warsztatach rzemieślniczych. Początkowo w ogóle ich nie rejestrowano. Dopiero z czasem, wraz z wprowadzaniem kolejnych regulacji, pojawiały się spisy i dokumenty. Dzieci nie spisywały też wspomnień – bo większość pisać nie potrafiła. Niektóre z nich dopiero jako osoby dorosłe pokusiły się o uwiecznienie swoich przeżyć z młodości i wysłanie takiej relacji na jeden z konkursów pamiętnikarskich, jakie ogłaszano w okresie międzywojennym i już po drugiej wojnie światowej. Rzadko jednak rozpisują się o pierwszych latach życia. Dziecięce początki kariery zawodowej kwitują tak, jak jedna z łódzkich tkaczek: „Później matka mnie dała na służbę [...]. Nie będę już opisywać męki, jaką tam przechodziłam”[2].

Nie mamy zatem zbyt wielu źródeł, które uzmysłowiłyby nam skalę zjawiska. Śledztwo w tej sprawie będzie poszlakowe. Warto je jednak przeprowadzić. Może i polskiej gospodarki nie zbudowały dzieci – ale czy fakt, że w fabrykach zamiast milionów, jak w Stanach Zjednoczonych, pracowało ich kilkadziesiąt tysięcy[3], jest powodem, by o nich zapomnieć? Traktować jak duchy? By nie poszukiwać przyczyn i skutków takiego stanu rzeczy, nie próbować uczyć się na błędach przeszłości? Te dzieci to odebrane marzenia, wyniszczone ciała, wspomnienia, do których wolałoby się nie wracać. To dorośli stłamszeni w zarodku. Tutaj wreszcie się pojawią i zabiorą głos – zasługują na to, by ich wysłuchać i poznać.

Jak jednak odnaleźć te dzieci?

Są nieliczne spisy pracowników fabryk i akta zakładów, są notatki i strzępki informacji. Niektóre pochodzą jeszcze z XIX wieku, większość – już z międzywojnia, szczególnie z lat trzydziestych, gdy coraz skrupulatniej stosowano się do przepisów i sporządzano zakładowe archiwa. Ale nawet gdyby przejrzeć każdy z tych dokumentów i spisać oraz zliczyć pojawiających się w nich małoletnich, obraz i tak nie będzie pełen. Nie znajdziemy w nich bowiem dzieci „pomagających” rodzicom, ukrywanych przed inspekcją fabryczną, a potem przed inspektorami pracy. Czasem zresztą nie będzie w nich ani słowa nie tylko o dzieciach, ale o robotnikach w ogóle. Jeszcze w początkach XX wieku wiele umów o pracę polegało na ustnym uzgodnieniu wzajemnych zobowiązań. W przypadku małoletnich ustalali je najczęściej rodzice lub opiekunowie.

Jednak już w XIX wieku pojawiają się publikacje: odczyty, artykuły i sprawozdania, które poruszają problem pracy dzieci i podają dane – często dziś już nieweryfikowalne. Oczywiście w niektórych przypadkach mamy powody podejrzewać, że pewne liczby zawyżono lub zaniżono, że dla poparcia swoich tez naciągnięto fakty. Jeśli jednak nałoży się te teksty na siebie – niczym diapozytywy – okaże się, że niektóre elementy i informacje powtarzają się często i można je uznać za wiarygodne.

Są wreszcie źródła najbardziej osobiste, a przez to najtrudniejsze do odnalezienia: fragmenty wspomnień. Szczęśliwie dla współczesnych badaczy zarówno w międzywojniu, jak i po drugiej wojnie światowej, rozwijał się prężnie ruch pamiętnikarski. Ogłaszano konkursy na wspomnienia robotników i chłopów, którzy pozostawali dotąd milczącymi grupami społecznymi. Wcześniej pamiętnikarstwo stanowiło domenę mężów stanu, dam, szlachty i arystokracji. W pierwszej połowie XX wieku pojawił się natomiast pamiętnik masowy[4]. Pewną przeszkodę w tworzeniu takich dokumentów stanowił fakt, że jeszcze na początku lat dwudziestych XX wieku prawie jedna trzecia ludności Drugiej Rzeczpospolitej nie potrafiła pisać ani czytać. Ale braki te nadrabiano. A gdy ludzie zyskali możliwość wyrażenia siebie na piśmie, opowiedzenia o swoim życiu, a czasem także szerzenia w ten sposób idei politycznych, zaczęli garnąć się do konkursów pamiętnikarskich. Zaczęto organizować je w latach dwudziestych i trzydziestych; powrócono do nich po wojnie, a swego rodzaju apogeum zjawisko to osiągnęło w latach sześćdziesiątych[5]. Pamiętnikarstwo robotniczo-chłopskie było oczywiście formą propagandy, ale nie zawsze oznaczało to, że relacje traciły na realizmie – szczególnie, jeśli dana osoba zdecydowała się opowiedzieć bardziej szczegółowo o swoim dzieciństwie. Niestety, ten wczesny okres życia rzadko jest głównym tematem i zwykle stanowi tylko preludium do późniejszych losów. Chcąc odnaleźć te skrawki dziecięcych wspomnień, zagłębiłam się więc w pamiętniki i zapiski dorosłych.

I wreszcie fotografia. W Polsce nikt nie podjął – jak Hine – tematu pracy dzieci w sposób systematyczny. Dokumentujące ten proceder zdjęcia powstawały najczęściej przy okazji, niejako przez przypadek. Były jednak wyjątki. W 1936 roku w Miejskim Muzeum Przemysłu Artystycznego we Lwowie otwarto wystawę 122 fotografii, których bohaterami byli robotnicy, w tym dzieci. I tak kadr zatytułowany Ulica naszym domem przedstawiał grupę bezdomnej młodzieży w Kielcach, a Dożywianie – dziecko włóczęgę, jedzące kukurydzę. Niestety, fotografie te w większości się nie zachowały; z katalogu wystawy wynika jednak, że zaprezentowano i biedaszyby z Zagłębia Dąbrowskiego, i portrety robotników, zdjęcia przy pracy i z osiedli robotniczych[6].

Innym przykładem niezachowanego – i to wcale nie ze względu na zniszczenia wojenne – dziedzictwa jest album Dola i niedola dzieci naszych, wydany w 1938 roku w nakładzie 60 tysięcy egzemplarzy. Była to właściwie broszura; zawierała zdjęcia dzieci – warszawskiej biedoty. Obraz nędzy, jaki się z nich wyłaniał, okazał się dla władz nie do zaakceptowania. Premier Felicjan Sławoj Składkowski nakazał konfiskatę i zniszczenie publikacji[7].

Pastuszek, Białogon koło Kielc, 1937 rok
Z albumu Henryka Kadery, Muzeum Historii Kielc

Przetrwały za to zdjęcia wykonywane dla czasopism, zwłaszcza „Kuriera Codziennego”, a także powstałe w innych ciekawych okolicznościach. Na przykład na zlecenie księdza, który chciał udokumentować dzieje swojej wsi, albo stworzone przez amatora, który zamiast atelier, wolał plener i człowieka przy pracy. Mamy wreszcie obszerny zbiór pochodzący z konkursu „Fotografia robotnicza”, ogłoszonego w 1985 roku przez redakcje tygodników „Przekrój” i „Polityka” oraz kwartalnika „Fotografia”, przechowywany obecnie w archiwum Instytutu Etnologii i Antropologii Kulturowej Uniwersytetu Łódzkiego.

Na podstawie wszystkich tych skrawków i okruchów – statystyk i wspomnień, raportów i fotografii, powieści i odczytów – kreślę obraz zapomnianego, a powszechnego jeszcze nie tak dawno zjawiska: codziennej harówki milionów dzieci i nastolatków. Naszych babć i prababć, dziadków i pradziadków, pracujących w oborach i warsztatach szewskich, tkalniach i odlewniach, hutach i tartakach, w polu i pod ziemią, na służbie i w lupanarach. Choć dziś trudno w to uwierzyć, jeszcze sto lat temu trudno byłoby wskazać branże, w których nie zatrudniano by małoletnich.

Książka ta nie pretenduje do bycia kompleksową monografią zjawiska. To opowieść o Jasiach, Stasiach i Janinkach – zarys historii, ale i obraz szczegółu. Kolejne rozdziały są efektem wędrówki szlakiem losów małych dorosłych. Dzieci pozbawionych dzieciństwa.

Serdecznie dziękuję wszystkim Muzealnikom i Pracownikom Archiwów, którzy pomogli mi w gromadzeniu materiałów do tej opowieści. Za wielką życzliwość i pomoc w kwerendzie dziękuję szczególnie Annie Deredas z Etnograficznego Archiwum im. Bronisławy Kopczyńskiej-Jaworskiej oraz Marcinowi Kolasie z Muzeum Historii Kielc.

Przypisy

Wprowadzenie

[1] Teaching With Documents: Photographs of Lewis Hine: Documentation of Child Labor, The National Archives and Records Administration, https://www.archives.gov/education/lessons/hine-photos [dostęp: 28 III 2025].

[2] Pamiętnik nr 27 [w:] Pamiętniki bezrobotnych. Nr 1–57, oprac. L. Krzywicki, Warszawa 1933, s. 272.

[3] Dane dotyczące udziału młodocianych w górnictwie, hutnictwie i przemyśle przetwórczym w 1931 r. za: T. Czajkowski, Kobiety i młodociani w wielkim i średnim przemyśle, „Statystyka Pracy” 1933, r. 12, z. 2, s. 108–109.

[4] K. Kosiński, Pamiętnikarstwo konkursowe jako źródło historyczne, „Polska 1944/45–1989. Studia i materiały” 2004, t. 6, s. 134 i dalsze.

[5] P. Rodak, Fenomen pisania o własnym życiu. Konkursy pamiętnikarskie w Polsce XX w., „Kultura i Społeczeństwo” 2022, t. 66, nr 2, s. 9 i dalsze.

[6] Robotnicy. II wystawa fotografii robotniczej, Warszawa 1989, s. 7.

[7] A. Mazur, Historie fotografii w Polsce 1839–2009, Kraków 2009, s. 178.

[1*] We wszystkich cytatach zachowano oryginalną pisownię oraz interpunkcję – przyp. red.

Spis treści

Dedykacja

Wprowadzenie. Rączki do pracy.
Dzieci bez dzieciństwa

Rozdział I. Massy niedorostków.
Jak dzieci trafiły do fabryk?

Twarzyczki szare, żółte...

Czy to my ich gwałtem brali?

Jak człowiek coś umie, to się z nim liczą

Rozdział II. Mali dorośli.
Dziecko w rodzinie

Dzieci, to dla ojca...

Co on ma być lepszy?

Będzie heca!

Rozdział III. Brud, wilgoć, kurz czarny.
Jak mieszka dziecko?

Przez drzwi otwarte szedł mróz

Rozdział IV. Przedwieczny porządek stały.
Dziecko na wsi

Najedzone po same dzióbki

Nie potrafiłam w butach chodzić

Głupi śledź

Przez chwilę naprawdę być dzieckiem

Rozdział V. Wyzysk przyszłości.
Gdzie pracuje dziecko?

Dziecko z formularza

W daninie składają swoje zdrowie

Rozdział VI. Stosunki jakby średniowieczne.
Dziecko przyuczane do zawodu

Zasmolony, drżący przed majstrem chłopczyna

Wytrych do wyzysku

Rozdział VII. Widziałem ja pary, co kolikami targają.
Dzieci-robotnicy

Jak para napędzająca maszyny

Głód nie rozróżnia wieku

W objęciach fabryki

Praca kopalniana nie wywiera żadnego ujemnego wpływu

Wskutek winy i nieuwagi pracownicy

Rozdział VIII. Ktoś w rodzaju niewolnika.
Dziecko na służbie

Lepiej umrzeć, niż na nich pracować

Na targu niewolników

Rozdział IX. Ojciec poszedł na nocną szychtę.
Dzieci-sieroty

Jest już prawie dorosły

Najzręczniejsi i najładniejsi

Rozdział X. Nie są uśmiechem ziemi, ale jej smutkiem.
Dzieci ulicy

Trzeba jakoś żyć, proszę pani

Wzgardzisz sierotą, wypchniesz Jezusa

Po kapelusik

Rozdział XI. Co ty, chłopczyno, chcesz?
Dziecięce marzenia

Przy księżycu albo przy drzazdze

Król tkalni

Magiczna fasola i modlitwa o deszcz

Bibliografia

Przypisy

Karta redakcyjna

Projekt graficzny okładki
Karolina Żelazińska-Sobiech

Fotografia na okładce
Wykopki, 1931 r.
Archiwum Koncernu Ilustrowanego Kuriera Codziennego,
Narodowe Archiwum Cyfrowe

Redakcja i prowadzenie
Bartłomiej Kaftan

Korekta
Małgorzata Koniarska,
Anna Burger

Copyright © by Magdalena Kopeć, 2025
Copyright © by Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2025

Wydawnictwo dołożyło wszelkich starań, aby dotrzeć do właścicieli praw do zdjęć zamieszczonych w niniejszej publikacji, jednak w niektórych przypadkach bezskutecznie. Prosimy ewentualnych właścicieli praw o kontakt z wydawnictwem w celu uregulowania kwestii prawnych.

ISBN 978-83-8360-148-9

Wielka Litera Sp. z o.o.
ul. Wiertnicza 36
02-952 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.