Bartłomiej Piotr Grabowski

Parafia pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus

Rys historyczny kruszwickiego kościoła

© Bartłomiej Piotr Grabowski, 2023

Autor oddaje do rąk czytelników książkę o kruszwickiej parafii. Zebrane materiały w czasie ostatnich kilku lat badań nad historią kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus, pozwoliły na przedstawienie chronologicznie wydarzeń związanych z budową świątyni aż do czasów współczesnych. Publikacja zawiera również sylwetki ludzi związanych z życiem parafii.

ISBN 978-83-8351-348-5

Książka powstała w inteligentnym systemie wydawniczym Ridero

Spis treści

1. Parafia pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus

2. Wstęp

3. Święta Teresa od Dzieciątka Jezus — patron kruszwickiego kościoła

4. Położenie kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus

5. Długosz o Diecezji Kruszwickiej

6. Rola i funkcje parafii

7. Kościół pw. św. Klemensa w Kruszwicy

8. Rys historyczny kościoła pw. św. Teresy w Kruszwicy

1. Parafia dziś — małe kalendarium

9. Wspomnienia o budowie kościoła św. Teresy od Dzieciątka Jezus, Jubileusz 60-lecia — Mowa Seniora Rady Parafialnej Edwarda Skowrona

10. Konsekracja Kościoła pw. św. Teresy w Kruszwicy — 2018 rok

11. Architektura

12. Historia organów kościelnych w świątyni pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy

13. Komitet Budowlany Kościoła w Kruszwicy

14. Przedwojenni księża kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy

15. Cmentarzysko

16. Wizyta Matki Bożej w kopii Cudownego Obrazu w Kruszwicy 1978 rok

17. Program Nawiedzenia Obrazu Matki Bożej w Parafii pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy 2022 rok

1. Matka Boża w dekanacie kruszwickim

18. Krzyż Jana Pawła II w Kruszwicy

19. Obrazy i tabliczki w kościele św. Teresy

20. Dzieje Akcji Katolickiej przed II wojną światową

21. Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży w Kruszwicy

22. Bibliografia

Wstęp

Do rąk czytelników oddaje książkę o świątyni znajdującej się w centrum Kruszwicy, Parafii pw. Św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Rys historyczny zawiera informację o kościele i ludziach związanych z parafią. Sam obiekt liczy już prawie 100 lat, jego projekt opracował Stefan Cybichowski, a budowę nadzorował Michał Kopański. Obie postaci są bardzo dobrze znane na Kujawach z wielu wspaniałych projektów.

Książkę otwieram rozdziałem o patronce kościoła — Św. Teresie od Dzieciątka Jezus. W następnym rozdziale opisuje położenie kościoła. Kolejne dwa rozdziały to słowo Jana Długosza o diecezji, a także wyjaśniam jaką rolę i funkcję spełniała filia, a później parafia. W następnej części opisuje rys historyczny parafii. Na podstawie kronik, które otrzymałem z parafii od księdza proboszcza Wojciecha Daneckiego, stworzył kalendarium, w którym chronologicznie zamieściłem ciekawsze wydarzenia związane z życiem Kościoła.

W kolejnej części nie zabrakło informacji o budowie kościoła, Jubileuszu 60-lecia, konsekracji, historii organów, przedwojennych księżach, cmentarzysku, wizycie Matki Bożej w kopii obrazu, a także Krzyżu Jana Pawła II. Zamieściłem także opis tabliczek i obrazów kościelnych, opisałem także działania KSM-u kruszwickiego i Akcji Katolickiej przed II wojną światową. Książkę zamykam bibliografią. Całe opracowanie zdobione jest fotografiami z kronik parafialnych, archiwum parafialnego, a także ze strony parafialnej. Fotografię kościoła wykonały: Weronika Rokita, Zofia Grabowska, część jest także mojego autorstwa.

Prócz kronik parafialnych znakomitym źródłem danych o kościele okazał się Dziennik Kujawski. Korzystałem także z materiałów dotyczących prac archeologicznych Dzieduszyckich, akt miasta Kruszwica, kroniki Jana Długosza, a także wielu innych źródeł, które opisałem w bibliografii na końcu opracowania, a także w przypisach.

Święta Teresa od Dzieciątka Jezus — patron kruszwickiego kościoła

Patronką kościoła parafialnego w Kruszwicy, przy Rynku, jest św. Teresa od Dzieciątka Jezus i Najświętszego Oblicza, zwana również Małą Tereską albo Teresą z Lisieux. Jest patronką tych, którzy pokornie szukali Boga, a kiedy Go znajdą są zatroskani o wieczne zbawienie innych ludzi. To właśnie dlatego misjonarze obrali sobie św. Teresę za opiekuna. Siostra przed śmiercią przyrzekła, że będzie z nieba „spuszczać deszcz róż”, dlatego widząc ikonografię przedstawiającą Świętą, zazwyczaj towarzyszą jej kwiaty róż, które symbolizują łaski, jakie za jej wstawiennictwem ludzie otrzymują. To za sprawą właśnie tych niezwykłych łask, święta Teresa stała się tak popularna na świecie, oraz tak szybko została wzniesiona do chwały ołtarzy. Dnia 29 kwietnia 1923, papież Pius XI ogłosił ją błogosławioną, a już dwa lata później wpisał ją uroczyście do katalogu świętych (kanonizacja 17 maja 1925 rok). Jej atrybuty to Dziecię Jezus, księga, pęk róż oraz pióro pisarskie. W roku 1944 papież Pius XII ogłosił św. Teresę drugą, obok Joanny d’Arc, patronką Francji. W roku 1947, w 50-lecie śmierci św. Teresy odbyła się we Francji wielka peregrynacja relikwii Świętej. W 1997 roku, w 100.rocznicę śmierci św. Teresy, papież św. Jan Paweł II ogłosił ją Doktorem Kościoła — razem z Teresą z Avili i Katarzyną ze Sieny. Święta Teresa z Lisieux jest patronką zakonów: karmelitanek, teresek, terezjanek; a także archidiecezji łódzkiej i chorych na ADIS.

Teresa Martin, późniejsza święta, w wieku 3 lat — źródło fot. Kronika parafii pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy.

Mała Tereska na świat przyszła w Alencon (Normandia, dziś tereny północnej Francji) w nocy z 2 na 3 stycznia 1873 roku. Była dziewiątym dzieckiem zegarmistrza Ludwika Martin i Zelii Martin (zd. Guerin), zajmującej się biznesem koronkarskim. Rodzice Teresy byli beatyfikowani w roku 2009 przez Benedykta XVI. Ludwik i Zelia poznali się w 1858 roku, ślub wzięli trzy miesiące później. W rodzinnym domu otrzymała staranną edukację. W wieku 4 lat św. Teresa straciła matkę (zmarła na raka piersi w 1877 roku). Opieką zajął się ojciec, którego nazywała „swoim królem”, darzyła Go wielką miłością. Brała udział w licznych pielgrzymkach, w jednej z nich wraz z ojcem i siostrami dotarli do Rzymu. W roku 1877 ojciec wraz z córkami przenieśli się do Lisieux. Do zakonu w Karmelu przystąpiły jej dwie starsze siostry. Mając szesnaście lat stało się i jej pragnieniem oddać się w służbę Bogu. W latach 1881—1886 ojciec oddał młodą Tereskę do internatu sióstr benedyktynek, które w swoim opactwie miały także szkołę z internatem dla dziewcząt. Dnia 25 marca 1883 rok. Teresa zapadła na ciężką chorobę, z której wyjść pomogła jej Matka Boska — jak wyznawała — za sprawą modlitwy. Po tych ciężkich chwilach, za każdym razem, kiedy przystąpiła do Komunii św. powtarzała słowa: „Już nie żyję ja, ale żyje we mnie Jezus”. Do Karmelu w Lisieux (Normandia) została przyjęta 9 kwietnia 1888 roku. Śluby zakonne złożyła Teresa 8 września 1890 rok. Ojciec zmarł 29 lipca 1894 roku, w wyniku walki z chorobą (udar mózgu).[1]

Siostra Teresa w otoczeniu rodzinnych sióstr i przełożonej zakonu — źródło fot. Kronika parafii pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy.

W zakonnym życiu zadziwiała jej dojrzałość duchowna. Starała się doskonale spełniać wszystkie, nawet najmniejsze obowiązki. W Karmelu powierzono jej odpowiedzialną funkcję mistrzyni nowicjatu, którą spełniała z wielkim oddaniem, wprowadzając młode siostry w tajemnice życia kontemplacyjnego. Najchętniej brała do rąk ewangelię, która — zwłaszcza w okresie wyczerpującej choroby, gruźlicy — była dla niej źródłem największej nadziei. W 1927 roku jej święto zostało ustanowione na 3 października.[2]

Święta Teresa opisała swoje przemyślenia na temat życia duchownego i cierpienia w księdze Dzieje duszy.[3] Rękopis składa się z kilku części. Pierwszy tzw. „Rękopis A”, napisała za namową siostry Pauliny, przeoryszy Karmelu, drugi powstał za namową siostry Marii, która prosiła o dokładniejsze wyjaśnienie „doktryny małej drogi”, trzeci „C” został opublikowany po śmierci autorki, zawierał opis życia zakonnego i autobiografię św. Teresy. Swoją przygodę pisarską rozpoczęła w wieku młodzieńczym, prowadziła pamiętniki i pisała wiersze. Miała dobre pióro, z czasem zaczęła spisywać również swoje przeżycia mistyczne. Lubiła teatr, sama brała udział w przedstawieniach, w jednej ze sztuk wcieliła się Joannę D’Arc, którą podziwiała za heroizm. Prostym językiem siostra Teresa dzieli się swoimi przemyśleniami: „im bardziej jest się słabym, bez pragnień i bez cnót, tym lepszym jest się obiektem dla działania Bożej miłości, pochłaniającej i przemieniającej”. Refleksje Świętej zostały przetłumaczone na ponad 60 języków, jest to do dziś bestseller literatury religijnej.

Pan Bóg wezwał ją w wieku zaledwie dwudziestu czterech lat, zmarła 30 września 1897 roku. w miejscowości Lisieux, gdzie została pochowana na miejskim cmentarzu. Teksty Świętej uczą zarówno ludzi prostych jak i wykształconych. W zwyczajnej formie rytmu rzymskiego wspomnienie po świętej Teresie obchodzi się 1 października, dzień po rocznicy śmierci świętej. Kilka lat temu jej relikwie wystawione były w Polsce (2005 rok), później pielgrzymowały w Wielkiej Brytanii.

Obok klasztoru Karmelitek w Lisieux wybudowano bazylikę ku czci św. Teresy. Nad wejściem do bazyliki widnieje duży napis: „Kto się wywyższa, będzie poniżony, kto się poniża, będzie wywyższony” (Łk 14.11). W bazylice Święta leży w brązowym habicie, z białą peleryną, w czarnym welonie i z wiankiem róż na głowie. W prawej ręce trzyma róże, a w lewej krzyż. Wokół kryształowej trumny mnóstwo róż, jak też zapalonych świec. Dookoła trumny napis: „Chcę osiągnąć niebo, czyniąc dobrze na ziemi”.

[1] Listy, Święta Teresa od Dzieciątka Jezus, Karmelitanki Bose, 2015.

[2] Calendarium Romanum (Libreria Editrice Vaticana, 1969), p. 104.

[3] Dzieje duszy św. Teresy od Dzieciatka Jezus, tłumaczenie w oprac. Ottona Filka, Siostry Karmelitanki Bose, 2013.

Położenie kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus

Kościół pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus położony jest w województwie kujawsko-pomorskim — powiat inowrocławski, gmina Kruszwica — miasto, ul. Rynek 7. Należy do archidiecezji gnieźnieńskiej — dekanat kruszwicki. W granicach parafii leżą: Aleja Dworcowa, Droga Młyńska, Goplańska, Kasprowicza, Kraszewskiego, Lipowa, Mickiewicza, Niepodległości, Osiedle Robotnicze, Piasta, Podgórna, Podzamcze, Popiela, Portowa, Powstańców Wielkopolskich, Poznańska, Przybyszewskiego, Rybacka, Rynek, Stary Rynek, Sportowa, Wodna, Zamkowa, Ziemowita, Żeglarska. Miejscowości należące do parafii: Łagiewniki, Rzepowo, Rzepiszyn.[1]

Przy parafii działały następujące ruchy katolickie i stowarzyszenia: — Wspólnota pieszej pielgrzymki promienistej z Kruszwicy na Jasną Górę (od 28 lipca do 9 sierpnia) — Ruch Katolicki „Domowy Kościół” — Wspólnota Matek Różańcowych — Przyparafialny zespół wolontariatu CARITAS — „Przyparafialny zespół muzyczny Peregrinus” — utworzony z dawnej grupy muzycznej pielgrzymki pieszej, z grupy kruszwickiej — Stowarzyszenie Wspierania Powołań Kapłańskich — Wspólnota Ojca Pio — Krąg biblijny — Liturgiczna Służba Ołtarza i Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży.[2]

Rynek i kościół przed rewitalizacją, fot. ze zbiorów parafii.

Kościół erygowany 1 października 1982, obsadzony 1 lipca 1984 roku. Zbudowany w 1928 roku. Obecnie parafią opiekuje się ksiądz proboszcz Wojciech Danecki. Święto patronki obchodzi kościół pierwszego października. Kaplica pw. NSPJ w domu Sióstr Elżbietanek, znajdowała się pod opieką parafii.[3]

[1] http://www.archidiecezja.pl/pl/informacje/parafie/dekanat_kruszwicki

[2] http://www.tereska.eu

[3] Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej, 2005.

Długosz o Diecezji Kruszwickiej

Jak podaje J. Długosz diecezja kruszwicka powstała już około 966 roku, lub około 1015 roku. Podlegała metropolii gnieźnieńskiej. Z relacji Długosza wynika, że diecezja została utworzona przez Mieszka I w roku 966 i pierwszymi biskupami byli tu Lucidus oraz Wawrzyniec. Prawdopodobnie funkcję katedry pełniła kolegiata pod wezwaniem św. Piotra.[1]

Pierwsze źródła pisane pochodzą z 1098 i 1133 roku. Pierwsze opowiada o uposażeniu jakie darowała Judyta, żona Władysława Hermana dla biskupa kruszwickiego. Drugie zaś wymienia dwie diecezję: kruszwicką i włocławską w dokumencie wystawionym przez papieża Innocentego II.[2]

W źródłach pojawia się również świątynia św. Wita, badacze uważają, że to właśnie ten kościół był pierwszą katedrą kruszwicką. Tradycja głosi, że katedrę ufundował Mieszko I na miejsca dawnej świątyni pogańskiej. Również z tradycji dowiemy się, że biskupów w Kruszwicy, przed powstaniem diecezji włocławskiej (1157—1160) było ośmiu. Z czego czterech zostało pochowanych w kolegiacie kruszwickiej.[3]

[1] W. Dzieduszycki, Kruszwica, Słownik Starożytności Słowiańskiej, t. 8, pod red. A. Gąsiorowski, G. Labuda i A. Wędzkiego, Wrocław-Warszawa-Kraków 1996, s. 377.

[2] Jana Długosza kanonika krakowskiego Dziejów polskich ksiąg dwanaście, W Krakowie, 1867, t. 1, ks. 1 -12.

[3] K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., zarys monograficzny, pod red. J. Grześkowiaka, Toruń 1965, s. 195.

Rola i funkcje parafii

Najmniejszą jednostką podziału terytorialnego kościoła katolickiego jest parafia, uczeni toczą spory na temat początków parafii, ich roli czy pełnej definicji. Kodeks kanoniczny z 1983 roku uznaje, iż Parafia jest określoną wspólnotą wiernych, utworzoną na sposób stały w Kościele partykularnym, nad którą pasterską pieczę, pod władzą biskupa diecezjalnego, powierza się proboszczowi jako jej własnemu pasterzowi.[1]

Ołtarz w kościele św. Teresy, współcześnie, fot. Weronika Rokita.

W Encyklopedii Katolickiej wydanej w 2010 roku podano następującą definicję parafii: określona wspólnota wiernych w Kościele partykularnym, ustanowiona w sposób stały, w której sprawowanie troski duszpasterskiej pod władzą biskupa powierzono proboszczowi jako własnemu pasterzowi. Przypomina również, iż Sobór Watykański II uważa parafię, za wspólnotę wiernych, będącą podstawową komórką diecezji, zorganizowaną pod przewodnictwem proboszcza, zastępującego biskupa, przedstawiającą w pewien sposób Kościół ustanowiony na całej ziemi. Podobnie parafię definiują inne encyklopedie wydane w Polsce, jak i zagranicą.

Parafia była najniższym szczeblem administracyjnego podziału Kościoła od początku istnienia, ale również podstawową komórką organizacji społeczeństw. Należy zaznaczyć, iż funkcje parafii od średniowiecza do obecnych czasów ulegały licznym przeobrażeniom.[2]

[1] Z Dziejów Pogranicza kujawsko-pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy.

[2] Joannis Długosz senioris canonici Cracoviensis Opera omnia, A. Przezdziecki, t. 2–14, Kraków 1878–1887 (t. 2–6 z tyt. „Dzieła wszystkie” zawierają: Dziejów polskich ksiąg dwanaście w przekł. K. Mecherzyńskiego.

Kościół pw. św. Klemensa w Kruszwicy

Drewniany kościół pod wezwaniem św. Klemensa znajdował się w okolicy dzisiejszego rynku w Kruszwicy. Świątynie otaczał cmentarz, na którym chowano wiernych do około XVI wieku.[1]

Źródła podają, że kościół został postawiony w drugiej połowie XIII wieku, co potwierdzają archeolodzy — p. Dzieduszyccy w swoich badaniach. Był to kościół parafialny, który utrzymywał się między innymi z pobieranych dziesięcin, z pobliskich wsi. Jak podaje Karol Górski mniej więcej co sto lat kościół był odbudowywany praktycznie od fundamentów. Powodem takiego zabiegu był oczywiście nietrwały budulec, z którego wybudowano świątynie. Na mapach z połowy XIX wieku, ukazujących Kruszwicę, wytrawne oko znajdzie jeszcze Kościół pod wezwaniem św. Klemensa.

Kościół pw. św. Klemensa w Lgocie Wielkiej, fot. M. Borowiecki — Starostwo Powiatowe w Radomsku.

Na miejscu dawnej świątyni wybudowano nowy kościół, patronem którego jest do dziś św. Teresa od Dzieciątka Jezus.[2]

Drewniany kościół p.w. Św. Klemensa w Kruszwicy mógł być zbliżony budową do świątyni radomskiej, która powstała w 1767 r. Jest to budowla jednonawowa, z węższym prezbiterium zamkniętym wielobocznie, z zakrystią pochodzącą z 1869 r. od strony południowej. Przy nawie od strony zachodniej znajduje się kruchta z 1871 r. Świątynia przykryta jest lekko załamanymi dachami dwuspadowymi.

[1] K. Górski, Dzieje Kruszwicy do końca VIII w., K. Górski, Topografia wczesnośredniowieczna Kruszwicy, s. 43.

[2] B. Dzieduszycka, W. Dzieduszycki, Z Dziejów Pogranicza Kujawsko-Pomorskiego III, Strzelno-Kruszwica 2015, D. Kurzawa, Patrocina średniowiecznych kościołów w Kruszwicy, s. 34—35.

Rys historyczny kościoła pw. św. Teresy w Kruszwicy[1]

W połowie lat 20. i na początku lat 30. XX wieku powstało na terenie Kujaw, Wielkopolski i Pomorza kilka ciekawych kościołów o uproszczonej, zwartej bryle, jasnych elementach, nakrytych kopułami. Stefan Cybichowski — architekt, chętnie sięgał po ten wzór w wznoszonych przez siebie kościołach, w tym w świątyni w Kruszwicy. Pokrewne architektonicznie obiekty sakralne autorstwa tego poznańskiego architekta to: Ryczywół (1924—1925), Strzałkowo (1933) i Gołańcza (1931—1934).

Decyzję o budowie nowego kościoła w Kruszwicy podjęto w 1920 roku. Potrzebę wzniesienia nowej świątyni motywowano trudnym dojściem do kruszwickiej kolegiaty, szczególnie w okresie wiosny i jesieni (brak utwardzonej drogi). W 1922 roku poznański architekt Stefan Cybichowski przygotował projekt kościoła. Stanął on na miejscu nieistniejącej drewnianej świątyni pw. św. Klemensa (rozebranej w 1828 roku). Zachowany z niej dzwon zawisł w nowym kościele. Obiekt zaprojektowano tak, żeby możliwa była jego późniejsza rozbudowa. Budowę rozpoczęto w 1926 roku, a prowadził ją budowniczy Michał Kopański z Kruszwicy. Prace malarskie wykonał Józef Jańczak. Uroczysta konsekracja kościoła odbyła się 11 sierpnia 1929 roku. Poświęcenia świątyni dokonali ksiądz Kardynał Prymas August Hlond i ksiądz Biskup Antoni Laubitz.

Front kościoła, stan z 21 maja 2023 roku, fot. B. Grabowski.

„Dwuletnie zmagania się z finansowymi trudnościami zostały jednak, dzięki dobrej woli i rzadkiej ofiarności parafian kruszwickich, uwieńczone pomyślnym wynikiem. Stanęła bowiem przy rynku świątynia Boża, nowy przybytek modlitwy, bogaty w piękno i nadzwyczajnie miły w swym architektonicznym wyrazie dom, poświęcony na służbę Bogu a ku wygodzie i pożytkowi wiernych naszego katolickiego kościoła. Prawda, że małych jest rozmiarów, że kościołkiem tylko zwaćby go można, lecz mimo tego panuje miastu Kruszwicy swą okazałą kopułą siejąc wokół siebie nieprzeparty urok artystycznego piękna, jako wcale udatne dzieło w dziedzinie polskiego budownictwa.

To też z niekłamaną radością przygotowano się do jego poświęcenia. A zresztą jak tu nie przygotować się godnie, kiedy przecież udział w tej wielkiej uroczystości zapowiedzieli również aż dwaj książęta Kościoła, przy tym sam Jego Eminencja Ks. Kardynał Prymas.

Wystroiła się przeto Kruszwica w niezapomniana niedzielę dnia 11 sierpnia 1929 roku jak najodświętniej, rzędami barwnych chorągwi narodowych przyozdobiła ulice, triumfalnemi bramami poznaczyła jezdnię, łańcuchy okazałych girland porozwieszała na domach, nawet płoty umajone były chorągiewkami o barwach papieskich i narodowych. Wszystko zaś po to, by okazać serdeczne wylanie swych szczerych polskich dusz najwyższemu Dostojnikowi Kościoła rzymsko-katolickiego w Polsce, by takim chociaż sposobem wypowiedzieć swój hymn powitalny na Jego cześć i potem jeszcze gromki okrzyk wznieść w czas Jego wyjazdu Ks. Kardynał-Prymas niech żyje, niech żyje!” — Tak o uroczystości związanej z konsekracja kościoła św. Teresy w Kruszwicy 11 sierpnia 1929 roku pisał Dziennik Kujawski z dnia 14 sierpnia 1929 rok, nr 186, Rok 37.

Arcypasterz do prastarego grodu kruszwickiego przybył przed godzina dziesiątą. Powitany został na szosie przy Kobylnikach przez starostę Baranowskiego ze Strzelna i ks. dziekana Schwartza ze Sławska Wielkiego. Potem wozem zaprzęgniętym w cztery konie, dostarczona przez dr. Edwarda Trzcińskiego z Gocanówka, przy asyście straży obywatelskiej zajechał na rynek. Powitany został serdecznymi okrzykami. Przemowę powitalną wygłosił burmistrz Borowiak, a później Kruszwiczanie wysłuchali jeszcze wiersza p. Zyturówny.

Tył kościoła, stan z 21 maja 2023 roku, fot. B. Grabowski.

Na uroczystość konsekracji zjechało wielu dostojników kościoła: ks. biskup Laubitz, który udzielił św. Sakramentu Bierzmowania; ks. kanonicy Spychałowicz z Chełmna i Pielińskiz Kcyni, ks. dziekan Schwartiz ze Sławska, proboszczowie z kruszwickiego dekanatu. Nie zabrakło także przedstawicieli władzy i działaczy, obecni byli: radca Czechowski ze Strzelna, starosta Baranowski, dr. Trzciński z Ostrowa nad Gopłem, dr. Grabski z Leszcz, architekt Cybichowski z Poznania, budowniczy Michał Kopański z Kruszwicy, burmistrz S. Borowiak i przedstawiciele Rady Miejskiej.

Ważnym momentem w uroczystości z sierpnia 1929 roku, szczególnie z historycznego punktu widzenia, było przywiezienie przez ks. Kardynała-prymasa pisma papieskiego, które powołuje do nowego życia kapitułę Kolegiaty kujawskiej w Kruszwicy. O przywiezieniu tego pisma zawiadomił wszystkich ks. Prymas w czasie kazania.

Ponieważ istniejąca przez cały czas dawniejszej Rzeczypospolitej Polskiej kapituła kolegiaty kruszwickiej przestała istnieć z upadkiem Polski, zmuszona do rozwiązania się przez rząd pruski, wobec czego papież Pius XI za staraniem J. E. Ks. Kardynała powołał ją ponownie na stanowisko. Składać się miała z prałata jako przewodniczącego kapituły i 4 względnie 6 kanoników.

Podczas II wojny światowej zamieniono na magazyn i zniszczono wieńczącą kopułę wieżyczkę, odtworzoną dopiero w 2003 roku, a zamontowano w 2004 roku. przywracając świątyni wygląd przed 1939 roku. W sierpniu 1941 roku Katedra kruszwicka została przez Niemców zmieniona na magazyn zboża, a kościół rzymsko-katolicki na „Feierhalle” dla partii. Z kościołów okupant zrabował szaty, naczynia liturgiczne i inne kosztowności. Na przełomie 1939/1940 roku z rozkazu władz niemieckich, zburzono także bożnicę żydowską.

Dom mieszkalno-katechetyczny pw. św. Klemensa, kamień węgielny wmurował Ks. kardynał Józef Glemp — Prymas Polski, dnia 30 czerwca 1988 roku.

Dnia 1 lipca 1984 roku decyzją ks. Prymasa Kardynała Józefa Glempa rozpoczęła funkcjonowanie nowa parafia przy kościele filialnym pod wezwaniem św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy. Na pierwszego proboszcza oraz wicedziekana został powołany ks. Jan Stręciwilk (proboszcz parafii Wszembórz). Uroczystego wprowadzenia dokonał Dziekan Dekanatu kruszwickiego ks. prałat Stanisław Pohl. Proboszcza witał pierwszy wikariusz prefekt ks. Zygmunt Zaborowski wraz z dziećmi i młodzieżą z Kruszwicy. Ks. Jan Stręciwilk wyraził nadzieję, że wzajemna życzliwość i współpraca przyniesie oczekiwane przez Boga owoce, po czym odprawił Mszę św. w intencji parafian.

Dnia 8 lipca odbył się wyjazd autokarami na „Festiwal Piosenki Religijnej” do Górki Klasztornej. Kierownikiem wycieczki był ks. Zygmunt Zaborowski. Pod koniec lipca w Kruszwicy zatrzymała się na swój pierwszy odpoczynek 130 osobowa grupa pieszych pielgrzymów na Jasną Górę z Janikowa tzw. „Promienista”. Z Kruszwicy, dnia 2 sierpnia 1984 roku, na pielgrzymkę do Częstochowy wyruszyła grupa 60 osobowa. W listopadzie na pielgrzymkę wyruszyła grupa 80 osobowa na Jasna Grupę. Pielgrzymki stały się tradycją dla kruszwickiej parafii.

Piesza pielgrzymka 1984 r., fot. ze zbiorów parafii.

Na prośbę parafian, 11 listopada 1984 roku, odbyła się Msza św. za śp. ks. Jerzego Popiełuszko i inne zamordowane ofiary oraz za pokój w Ojczyźnie. W tym roku dochodziło do wielu ciekawych inicjatyw kościoła. Dnia 23 grudnia 130 dzieci otrzymało nagrody za nie opuszczanie dni rorat, w Boże Narodzenie ks. Zaborowski spotkał się przy opłatku ze studentami.

Dekretem ks. Prymasa z dnia 1 lipca 1985 roku ks. Prefekt mgr. Zygmunt Zaborowski został przeniesiony do Gniezna, do parafii św. Michała. W parafii kruszwickiej kapłan służył od 10 lat. Na miejsce ks. Zaborowskiego został powołany ks. Paweł Kowalski (dekret ks. Prymasa z 1 lipca 1985 roku). W listopadzie tego roku ksiądz Kowalski zorganizował spotkanie dla młodzieży w związku z „Międzynarodowym Rokiem Młodzieży”.

W lutym 1986 roku wichura zerwała blachę kopuły kościoła oraz w dwóch miejscach z boku wyłamała również okno nad bocznymi drzwiami.

Dnia 24 maja 1986 roku ks. proboszcz obchodził 25 rocznicę swoich święceń. Podczas uroczystości proboszcz dziękował za dar kapłaństwa. Ks. prałat Stanisław Pohl udzielił jubiluszowego błogosławieństwa i nałożył jubilatowi srebrny wieniec. Odbył się także występ dzieci z piosenką i recytacjami.

W grudniu 1986 roku zakończone zostały prace przy kopule na kościele. Planowane były dachy dolne, gzymsy i rynny.

Remont kopuły dachu kościoła 1986 r., fot. ze zbiorów parafii.

Dnia 23 maja 1987 roku ks. biskup Jan Czerniak poświęcił przed kościołem nowo postawiony krzyż misyjny oraz udzielił Sakramentu Bierzmowania ośmioklasistą.

Po wielu staraniach w lipcu 1987 roku Parafia otrzymała pozwolenie na budowę domu mieszkalno-katechetycznego. Prace rozpoczęto 18 lipca, które ze względu na intensywne opady posuwały się powoli. Przyczepy z ziemią musiały być ciągnięte dwoma traktorami. Z pomocą w wywożeniu przybyli parafianie z Rzepowa.

W sierpniu 1987 roku firma balcharska z Bydgoszczy podjęła drugi etap prac na dachu kościoła św. Teresy. Budowlańcy zakończyli remont dachu 24 października. Za szczęśliwe zakończenie prac przy kopule i dachu, bez wypadków i niebezpiecznych sytuacji, wykonawcy ufundowali wotum dla patronki kościoła św. Teresy, które zostało zawieszone pod obrazem.

W listopadzie 1987 roku rozpoczęło się nawiedzenie rodzin przez kopię Cudownego Obrazu Matki Bożej Częstochowskiej, poświęconego na Jasnej Górze i przywiezionego przez delegację parafialną z okazji „Roku Maryjnego”.

Dnia 5 kwietnia 1988 roku wznowiono prace przy budowie domu katechetyczno-mieszkalnym pw. św. Klemensa papieża.

Cegiełka na budowę domu katechetycznego z 1988 r., ze zbiorów parafii.

Ważną wizytację przyjęła parafia 30 czerwca 1988 roku, w 60-rocznicę budowy kościoła. Wizytował ks. kardynał Józef Glemp Prymas Polski. Prymasa przywitały dzieci na placu przed kościołem św. Teresy. Szczególnie miłym akcentem w powitaniu był występ Nadgoplańskiego Zespołu Regionalnego. Wspominano prace z budowy, 60-lat istnienia kościoła, ksiądz proboszcz streścił sprawozdanie duszpasterskie. Nastąpiło poświęcenie i wmurowanie kamienia węgielnego i aktu erekcyjnego w nowo powstającym budynku katechetyczno-mieszkalnym. Później ks. kardynał odprawił Mszę św., a na zakończenie odśpiewano Apel Jasnogórski. Następnego dnia, rano o godzinie dziewiątej ks. prymas odprawił Msze św. dla chorych i osób starszych, następnie wizytował Dom Sióstr Elżbietanek, gdzie spotkał się z ks. kanonikiem Czesławem Dzikowskim. Pierwszego lipca Prymas Polski udzielił Błogosławieństwa niemowlętom i małym dzieciom, wizytował biuro parafialne. Ks. Prymas nawiedził także cmentarz przed pożegnaniem.

Dnia 3 lipca 1988 roku wolą ks. Prymasa, ks. Paweł Kowalski został powołany do pracy duszpasterskiej w Wągrowcu. Na jego miejsce skierowany został neoprezbitera ks. Grzegorz Montrzeja. W tym też roku, w związku z budową katechetyczno-mieszkaniowego Rada Parafialna uchwaliła cegiełki na budowę, które zostały rozprowadzone przez jej członków. W październiku zbrojarze zakończyli zbrojenie stropu nad parterem i nastąpiło zalanie betonem.

W kwietniu 1989 roku firma p. F. Żaka wykonała instalację odwadniającą dookoła powstającego budynku parafialnego wraz z podłączeniem wody spływającej z rynien kościoła. Wykonane także inne prace, do ważniejszych należała instalacja odprowadzająca ścieki aż do sieci miejskiej wraz z koniecznymi studzienkami.

W sierpniu 1993 roku wymalowano i pozłocono kościół. 12 listopada 1994 roku kościół nawiedza trumienka z relikwiami św. Wojciecha.

W roku 1990 ks. prefekt wraz z młodzieżą przygotował inscenizację — „Kolęda nocka” Ernesta Bryla. W tym też roku siostra Elżbietanka pracująca od ponad czterech lat w biurze parafialnym, decyzją przełożonych została przeniesiona do Wschowy, gdzie objęła stanowisko kierowniczki Domu Opieki Społecznej dla dzieci. Zakończyły się również w kwietniu prace remontowe między kościołem a plebanią. Do studzienek ściekowych została podłączona woda spływająca z rynien Kościoła. Podłączono również ślepą studzienkę zbierającą wodę z frontu kościoła. Doprowadzono też wodę od bramy przy zakrystii do wnętrza budynku. Ukończono instalacje podłącza elektrycznego, a także prace przy rynnach. — połączono rury spustowe ze studzienkami i posmarowano dach. W lipcu 1990 roku w nowo budującym się budynku parafialnym przystąpiono do zakładania instalacji centralnego ogrzewania.

Figurka Matki Bożej przed świątynią, fot. B. Grabowski.

[1] Kroniki Kościoła pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy, T. I — VII do 2018 r.

[1] Ibidem.

[2]
Dziennik Kujawski z 17 sierpnia 1929.

[1] Folder okolicznościowy wydany przez parafię, 2018.

[2] J. Grabowska, Wyjątkową uroczystość przeżywali mieszkańcy parafii św. Teresy od Dzieciątka Jezus w Kruszwicy, publikacja z 2018 r., w: https://historiakujawska.blogspot.com

[3] Ibidem.

[1] K. Hewner, Kolegiata śś. Piotra i Pawła w Kruszwicy, Świadek dziewięciu stuleci, Kruszwica 1998.

[2] Wielkopolski słownik biograficzny, pod red. A. Gąsiorowski, J. Topolski, wyd. 2, PWN, Warszawa-Poznań 1983, s. 120; „Zeszyt Architektury Polskiej. Dwumiesięcznik”, nr 4—5 (17—18), 1986 r. Rutkowska, E. Serwański, Losy polskich środowisk artystycznych w latach 1939—1945. Poznań 1987; Z. Dworecki, poznań i poznaniacy w latach RP 1918—1939, Poznań 1994; H. Kondziela, Cybichowski Stefan, Polski słownik biograficzny, z. 1, Poznań 2000.

[3] H. Kondziela, Cybichowski Stefan, Polski słownik biograficzny, z. 1, Poznań 2000.

[4] Ibidem,

[5] Ibidem,

[6] Ibidem,

[7] Ibidem.

[8] Akta Starostwa Strzelińskiego sygn. 8 k. 72 Wybory do Rady Miejskiej w Kruszwicy.; Akta Miasta Kruszwicy sygn. 113 Magistrat do Wojewody z 16.VI.1830 r., Manifestacja narodowa w Kruszwicy. W: Dziennik Kujawski nr 95 z 25.IV.1931 r., Śp. Michał Kopański. W: Gazeta Mogileńska nr 80 z 6.IV.1933 r., Nad Świeżą mogiłą zasłużonego obywatela. W: Dziennik Kujawski nr 82 z 8.IV.1933 r., H. Łada, Wybitniejsi działacze organizacji rolniczych na Kujawach 1864—1939, Inowrocław 1984.

[9] Ibidem,

[10] Ibidem,

[11] Ibidem,

[12] Ibidem.

[1] Opis instrumentu na stronie: musicamsacram.pl

[1] B. Grabowski, Stanisław Borowiak (1892—1962), publikacja na stronie: https://historiakujawska.blogspot.com

[2] Biuletyn Informacyjny Urzędu Miasta Kruszwica z 2009 r. w sprawie opieki nad mogiłami.

[3] Ibidem,

[4] Ibidem.

[5] Akta Starostwa Strzelińskiego sygn. 77 k. 9—16 Spis Związków i Towarzystw na terenie miasta Kruszwicy z 28.II.1924 r., Akta Miasta Kruszwicy sygn. 597 Burmistrz do Wojewody z 1929 r., Akta Starostwa Strzelińskiego sygn. 80 k. 279 Magistrat do Starostwa z 4.V.1921 r., Śp. Roman Marcinkowski. W: Dziennik Kujawski nr 166 z 21.VII.1929 r., Wacław Sołtysiak. Przyczynek do historii powstania wielkopolskiego 1918/1919 w Kruszwicy. Września 1936 r. (maszynopis) s. 2 i 3.

[6] Ibidem,

[7] Ibidem,

[8] Ibidem.

[9] Kronika Koła Pszczelarzy w Kruszwicy, autorstwa Zbigniewa Kilińskiego, sekretarza KP w Kruszwicy.

[10] H. Łada, Wybitniejsi działacze organizacji rolniczych na Kujawach 1864—1939, Inowrocław 1984.

[1] O. Albert Z. Urbański „Duchowni w Dachau wspomnienia z przeżyć około dwóch tysięcy księży w hitlerowskim obozie koncentracyjnym” Kraków 1945; „Inowrocławski słownik biograficzny”, K-PTK 1991; http://www.wtg-gniazdo.org Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej; K. Hewner, Kolegiata śś. Piotra i Pawła w Kruszwicy, Krusziwca 1998; „Katolik” nr 14 — 1.02.1919r. w artykuł „Okrucieństwa Grentzchutzu“; D. Dąbrowska, Ks. Antoni Ludwiczak 1878—1942, Poznań 1988.

[2] Ibidem,

[3] Ibidem.

[1] K. Hewner, Kolegiata śś. Piotra i Pawła w Kruszwicy, Krusziwca 1998.

[2] Rocznik Archidiecezji Gnieźnieńskiej, 2005.

[1] K. Halicki: Gregorianum (1931—1939). Miesięcznik Gimnazjum w Świeciu nad Wisłą, [w]: „Acta Cassubiana” 2007, Tom IX, s. 93—117].

[2] Ibidem.

[3] K. Halicki: Katolickie Stowarzyszenia Młodzieży w diecezji chełmińskiej w dwudziestoleciu międzywojennym, [w:] Organizacje Młodzieżowe w XX wieku. Struktury, ideologia, działalność, pod red. P. Tomaszewskiego i M. Wołosa, Toruń 2008, s, 50—72].

[4] Ibidem,

[5] Ibidem.

[1] www.facebook.com/KSMKruszwica

[2] Ibidem,

[3] Ibidem.

Koniec darmowego fragmentu książki.

Zachęcamy do zakupu pełnej wersji.