ADAM MICKIEWICZ

PAN TADEUSZ

CZYLI

OSTATNI ZAJAZD NA LITWIE

HISTORIA SZLACHECKA
Z ROKU 1811 I 1812

WE DWUNASTU KSIĘGACH WIERSZEM

WYDANIE TRZYNASTE ZMIENIONE

OPRACOWAŁ

STANISŁAW PIGOŃ

ANEKS OPRACOWAŁ

JULIAN MAŚLANKA

ZAKŁAD NARODOWY IM. OSSOLIŃSKICH
WROCŁAW 2015

BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

ADAM MICKIEWICZ
Litografia autorstwa Maksymiliana Fajansa

Spis treści

WSTĘP.
Napisał Stanisław Pigoń

I. Droga do epopei

II. Narodziny poematu

III. Rozrost wątku dawności

IV. Dawność osądzona

V. Istota odrodzenia narodu

VI. Kompozycja poematu, jej rodowód literacki

VII. Centrum polszczyzny

VIII. Ozdoby kraju lat dziecinnych

IX. Osoby poematu

X. Pryzmat spojrzenia

XI. Nawrót burzy

XII. Uroki kształtu poetyckiego

XIII. Recepcja poematu

XIV. Wśród obcych

XV. Tekst

BIBLIOGRAFIA WAŻNIEJSZYCH WYDAŃ I OPRACOWAŃ

ANEKS. Problemy tekstologiczne.
Napisał Julian Maślanka

UZUPEŁNIENIE BIBLIOGRAFICZNE (WYBÓR).
Sporządził Julian Maślanka

PAN TADEUSZ

Księga I. Gospodarstwo

Księga II. Zamek

Księga III. Umizgi

Księga IV. Dyplomatyka i łowy

Księga V. Kłótnia

Księga VI. Zaścianek

Księga VII. Rada

Księga VIII. Zajazd

Księga IX. Bitwa

Księga X. Emigracja. Jacek

Księga XI. Rok 1812

Księga XII. Kochajmy się

Objaśnienia

Epilog

Wykazy osób

Osoby poematu

Wykaz osób historycznych wspomnianych w poemacie

Spis ilustracji

Przypisy

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem
Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Redaktor Biblioteki Narodowej: STANISŁAW BEREŚ
Zastępca Redaktora Biblioteki Narodowej: PAWEŁ PLUTA

Redakcja techniczna: STANISŁAWA TRELA

Skład: Edycja

Copyright © 2015 by Zakład Narodowy im. Ossolińskich

Wydanie XIII, zmienione, Wrocław 2015

Poprzednie wydania (I–IX) Pana Tadeusza ukazały się w Bibliotece Narodowej w latach 1925, 1929, 1958, 1967, 1971, 1972, 1980, 1982 w tym samym opracowaniu. Wydanie X z roku 1994 uzupełnia Aneks w opracowaniu Juliana Maślanki, wydanie XI ukazało się w 1996 roku, XII natomiast w roku 2012.

ISBN 978-83-61056-84-3

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
ul. Szewska 37, 50–139 Wrocław
e-mail: bn@znio.pl
www.ossolineum.pl

Konwersja: eLitera s.c.

WSTĘP

I. DROGA DO EPOPEI

W powstaniu Pana Tadeusza zachodzi okoliczność szczególna, a dzisiaj niedostatecznie już się uprzytomniająca. Nie dość wyraźnie zdajemy sobie sprawę, do jakiego stopnia poemat ten był zjawiskiem niespodzianym, dziwnym, zaskakującym. Kto wówczas mógł czegoś podobnego oczekiwać?

Bo rzeczywiście. Przyjechał Mickiewicz do Francji, złączył z dobrej woli los swój z tułactwem popowstaniowym, wiedziony już to kornym entuzjazmem dla bohaterstwa i męczeństwa wychodźców, już też pragnieniem ekspiacji za swą chwilową w potrzebie narodowej rezerwę i opieszałość. Przyjechał, by wejść w szeregi walczących. „Żyję nadzieją – pisał – że bezczynnie ręki w trumnie nie złożę”.

Jakoż przyniósł dar nad dary, utwór wart niejednej wygranej bitwy, Dziadów część III. Ten niebywały wybuch ekstazy i gniewu, rozrzewnienia i sarkazmu, buntu i olśnień proroczych, uwielbienie narodu i przygwożdżenie imion jego prześladowców na zawsze do słupa szubienicy – słusznie możemy poczytać za osiągnięcie jedno z najznaczniejszych w wiekowych zmaganiach się narodu o wolność. Dziełem tym zdobył Mickiewicz autorytet moralny jeden z najwyższych na emigracji. Nikogo nie zdziwiło, że pierwsze tygodnie pobytu w Paryżu wypełnił tworzeniem Ksiąg pielgrzymstwa, mających się stać jakby ewangelią narodową, jakby namaszczeniem i przewodnikiem dla apostołów nowego porządku świata. Autor ich żył – zdało się – cały w emigracji i emigracją.

W tych warunkach z poezji swojej wydobył on nowy ton, ale prawdziwie nie był to ton epicki. W poprzedniej twórczości zasłynął on jako śpiewak uczuć osobistych: w pierwszych Dziadach i w Sonetach uczuć przede wszystkim miłosnych, w Grażynie i Wallenrodzie – podziwu dla dawnych „wielkich ojców bezdzietnych”. A nie ton epicki uderzał tam współczesnych. To tylko Puszkin słuchał z zachwytem ustępów „powieści litewskiej”, to tylko Słowacki w Powieści Wajdeloty dosłyszał ton „godzien Homera”. Dla ogółu czytelników Konrad Wallenrod był przedśpiewem Belwederu. A więc nade wszystko pieśnią buntu. Tak się młody poeta zapisał w sercu i w pamięci swego pokolenia. Dziadów cz. III częściowo jedynie zmieniła to szacowanie. Jej autor był w dalszym ciągu Tyrteuszem walki.

Aż raptem Pan Tadeusz, poemat taki niepodobny do wszystkiego, co się zwykło uważać za styl Mickiewicza, i tak na pozór niestosowny dla czasu i ludzi. Było czemu się dziwić i nie kryć zdumienia.

Jednakowoż dla nas dziś, po tylu latach, zdumienie owoczesne nie musi wydać się całkowicie uzasadnione. Kiedy obyci ze źródłami zważymy zjawisko to jako ogniwo w rozwoju polskiego życia literackiego czy jako wyraz immanentnych sił twórczych Mickiewicza, Pan Tadeusz nie wyda się ani w dziejach poezji polskiej czymś nieoczekiwanym, ani w twórczości autora czymś przypadkowym. Tak dziwnie wytrysłe źródło poezji epickiej wzbierało w Mickiewiczu długo i długo było umyślnie podsycane.

Podsycane przede wszystkim atmosferą czasu. Pamiętać należy, że młodość Mickiewicza przypada na początek wieku XIX, czyli że jego geniusz poetycki ukształcał się, dochodził do pierwszej samowiedzy w okresie, w którym u nas w Polsce, jak i gdzie indziej zresztą, szczególniej silnie i powszechnie panował jakby głód epopei. Nie zaspokajają go, z tego samego płynące źródła, ówczesne właśnie tłumaczenia Iliady i Eneidy. Trzeba było ten gatunek literacki przemieścić całkowicie na własny grunt, pozwolić mu wyrastać z polskiej gleby, z me] czerpać miazgę historyczną i przydzielić mu przynależne odrębne zadanie w strukturze duchowej narodu. Taka też nostryfikacja epopei staje się zjawiskiem coraz częstszym. Raz po razu zrywają się więc poeci, by mu zadośćuczynić od siebie. W ślad za Krasickim, autorem Wojny chocimskiej, występują inni. To Woronicz, usiłujący ująć w cykl epicki dziejowe zarania Słowiańszczyzny i Polski tudzież planujący Jagiellonidę, zanim ją Tomaszewski utworzył, to Muśnicki, poniekąd zaś Niemcewicz, Wężyk, Brodziński, Zaborowski wytrwale zakładający zręby wielkiego poematu o Chrobrym, nie licząc innych. Z tego samego posiewu później mozolnie wyrastać będzie ziarno na opoczystym gruncie K. Koźmiana w poemat bohaterski o Stefanie Czarnieckim.

Pomijamy objawy pomniejsze. Za długo i nie na miejscu byłoby tłumaczyć, czym się uzasadnia ta szeroko odczuwana potrzeba wielkiego oddechu epickiego; dość, że na owe właśnie czasy była ona faktem. Jedno rzec można: nie byle jaką rolę odegrała tam konieczność psychicznego odprostowania się i podźwignięcia spod rumowisk haniebnie i tragicznie zwalonej państwowości. Brutalnie wiekiem trumny przygniatany naród musiał dać znak pamięci przeszłego i woli przyszłego życia.

Otóż w atmosferze tak uzasadniającego się niedosytu epickiego wzrastał Mickiewicz; co więcej, sam go żywo odczuwał. Przecież młodocianej muzie jego przyświecało słońce Homera i Tassa tudzież księżyce Woltera-epika i Trembeckiego; toć na Wolterze, tłumacząc go i przerabiając, wprawiał swe pióro poetyckie. Interesowała go nawet epika Odymaiskiego czy piewców wyprawy wiedeńskiej; wielkim tchnieniem Iliady i Gofreda karmił swą Grażynę. Równocześnie zaś, i to bardzo usilnie, pracował nad zdobyciem i ugruntowaniem w sobie zasad teoretycznych, kanonów estetycznych epopei. Sowite owoce tej pracy złożył w rozprawie o Jagiellonidzie i we wstępie do Zofiówki. Poeta od razu, od pierwszych kroków literackich, stawiał sobie ·sprawę wyraźnie, zaświadczał, że poezja opisowa, epicka, obchodzi go żywo, że zajmie poczesne miejsce W jego programie poetyckim. Na taki grunt padło wnet potem słońce odrodzenia poezji epickiej przez Byrona.

Tych czynników: wzmożenia witalizmu narodowego po klęsce tudzież zewnętrznej podniety z atmosfery literackiej, nie wystarczyłoby wszelako na tak wielki rozpęd epicki, jaki wykazać możemy w twórczości Mickiewicza. Tylko na urodzajnym gruncie skłonności przyrodzonych poety i przy szczególniej korzystnym uposażeniu jego organizacji artystycznej posiew ów mógł wydać owoc tak wspaniały: Pana Tadeusza, epos o Polsce.

Wśród przysposobień przyrodzonych postawić musimy na miejscu naczelnym osobliwie znamienną jakość patriotyzmu Mickiewicza, jego stosunek do ziemi rodzinnej i do ojczyzny w ogóle. Miłość poety musiała mieć tutaj jakąś wyjątkową głębię i natężenie, rdzenną jakąś żywiołową potęgę; również lada jakiego uczucia nie starczyłoby na taką pieśń. Jeżeli słusznie można mówić o zamierającym z wiekami i z postępem kultury zmyśle epickości, jeżeli trafnie stwierdza się kierunek ewolucyjny poezji od eposu ku liryce, to między naczelnymi przyczynami tego zjawiska należałoby postawić ten chyba fakt, że w miarę wzrostu, a – co ważniejsza – w miarę urbanizacji kultury ściera się z dusz zdolność żywiołowego zachwytu, wyhodowana przez ciągłe i bezpośrednie obcowanie człowieka z przyrodą. Zróżnicowana indywidualizmem, rozszczepiona w sobie problematyzmem, omroczona wreszcie upiornym cieniem historyzmu i relatywizmu, obu zaprawionych w gruncie cierpkim smakiem sceptyki, dusza współczesna coraz bardziej wyzbywa się naiwnego stosunku do zewnętrzności, zwłaszcza zaś traci zdolność zdziwienia przejmującego do głębi, przenikającego całą istotę. A właśnie ta zdolność zdumienia, którą Arystoteles uznał za kamień węgielny wszelkiego poznania, jest także naczelną cechą, stanowi istotę epickiego spojrzenia na świat. Poeta-epik skojarzyć musi w sobie duszę mędrca z oczyma i temperamentem dziecka; w tym znaczeniu można mówić o nim jako o człowieku pierwotnym.

Otóż błogosławionym składem rzeczy miał Mickiewicz w sobie wiele takiej właśnie pierwotności: na kraj lat dziecinnych patrzył przez zdumione oczy dziecka, powiązał się z nim bezpośrednio, dogłębnie, uczuciowością dziecięcego serca. Stosunek jego do ojczyzny, która jest właściwym bohaterem epickim Pana Tadeusza, ułożył się i trwał nie przez refleksję ani przez wyrafinowanie uczuciowe, ale przez pierwotną, bezpośrednią żywiołowość związku. Był to związek pokrewieństwa, związek rodzinny w najistotniejszym znaczeniu słowa i w całej świeżości odczuwania. Chcąc go określić, poeta sam raz po raz sięga po porównania w świat doznań synowskich czy rodzicielskich:

Patrzę na ojczyznę biedną

Jak syn na ojca wplecionego w koło;

Czuję całego cierpienia narodu.

Jak matka czuje w łonie bole swego płodu.

Obrazy te jak najszczelniej przystają do zaświadczanego tu zjawiska uczuciowego. Stosunek poety do ojczyzny ma w sobie dużo ze stosunku wrażliwego dziecka do rodziców dotkniętych nieszczęściem. Wiele się złożyło na ukształtowanie takiego właśnie żywiołowego patriotyzmu Mickiewicza.

Przede wszystkim samo pochodzenie i ramy młodości poety. Wychował się Mickiewicz niby to w mieście; ale ani rozległość, ani typ zabudowania nie nadawały Nowogródkowi zaiste charakteru wielkomiejskiego. Niewiele odbiegał on od wsi; nic w nim nie zasłaniało widnokręgu niebios; o kilkaset kroków, w którą bądź spojrzeć stronę – szczere pola, łąki, niwy, lasy. Bezpośredni synowski stosunek do ziemi zadzierzga się tu od razu i gruntuje się bez jakiejkolwiek przeszkody. Gościny młodego chłopca u krewnych, sąsiadów, w dworkach i świronkach zaścianków, zacieśniały jeszcze tę bezpośredniość. Wyszedł zaś Mickiewicz z nizin owoczesnego społeczeństwa. Jużcić rodzice wznieśli się byli nieco w hierarchii społecznej, ale ród szedł z drobnej, bardzo drobnej szlachty zagonowej, trwał wśród niej, tej właśnie, co od chłopa różniła się nie majątkiem, Zajęciem i trybem życia, ale jedynie krojem stroju i fantazją. Ilekroć poeta później wspominać będzie swe dzieciństwo, to ujmie je zawsze w rysy sielskie, w ramy wsi i jej spraw; w gruncie rzeczy nigdy się nie uważał za mieszczanina.

Otóż ta „sielskość” dzieciństwa Mickiewicza sprawiła, że dusza jego zrosła się nierozerwalnie z przyrodą, i to nie przyrodą cudzą, poznaną to tu, to ówdzie, na jakichś dalekich wojażach, ale z najbardziej własną, konkretną i jedyną, ściśle zindywidualizowaną, z ziemią, powietrzem, zapachem i kolorytem stron rodzinnych. W ziemię tę, w wąski nadniemeński zakątek, w pas kraju między Mołczadzią i Serweczą, w chude, drobną brzózką porosłe zbocza góry Żarnowej wrósł był poeta uczuciowo, miłością, jak chciwym korzeniem, ogarnął był podglebie tej ziemi obyczajowe, tradycyjne, zachwytem, jak koroną rozrosłą, kołysał się w jej charakterystycznym klimacie, wśród olśnień niewysłowionym, najdroższym, bo powszednim jej pięknem. Mickiewicz dostarcza jednego z naj doskonalszych przykładów tego, co nazywamy patriotyzmem rdzennym. Jego miłość ojczyzny, przestronna i pełna, skupiona jest przecież i rośnie od rdzenia, z miłości dla kraju lat dziecinnych. Z tej podstawy dopiero ogarnia pełnię i głębię narodu we wszystkich trzech wymiarach: terytorialną, stanową i dziejową. Nie zaciążyło nad nim na szczęście fatum ani pańskiego mieszczaństwa, jak nad Słowackim, ani znudzonego wojażerstwa, jak nad Krasińskim, ani poniewierki bezrobotnego oficjalisty, jak nad Goszczyńskim. Był on poetą prawdziwie „przypisanym do ziemi”, „synem ziemi”. Można też powiedzieć: słyszał głos matki. W napięciu ducha, w którym – jak wierzyli starożytni – słychać harmonię sfer, on słyszał ziemię, „gadał z ziemią”, która, głucha dla mieszczan, mnóstwem głosów szepce mu do ucha”. Szepty te zebrał i oddał w tonacji epickiej.

Ponadto ten szczególny, wrodzony partykularyzm, tę osobliwego nabożeństwa parafiańskość patriotyzmu Mickiewicza spotęgowało rozłączenie, poniewolna tułaczka. Wygnanie jeszcze silniej, wprost aż do bolesności, napięło tę właśnie strunę rdzennego patriotyzmu. Tęsknota, jak ogień zażegnięty we wnętrzu dębu, trawiła sam rdzeń jego duszy: owo uczuciowe zaprzepaszczenie się w kraju lat dziecinnych. Im dalej od Nowogródka wyznawał w jednym z listów – tym ciężej mu żyć; najpiękniejsze widoki alpejskie nasuwały mu wspomnienie stron rodzinnych, a z zestawienia tego bynajmniej nie Alpy wychodziły zwycięsko. Toteż liryzm żalu, bolesnej tęsknoty za krajem własnym, co był „jak zdrowie”, za „ojczyzną myśli”, stanowi jeden z dominujących motywów poetyckiej twórczości. Na określenie jego wartości używał poeta słów o najwyższym uczuciowym ładunku, a wreszcie ujął w wiersze niedościgłe chyba co do zwartości i potęgi wyrazu:

Kraj lat dziecinnych! On zawsze zostanie

Święty i czysty jak pierwsze kochanie,

Nie zaburzony błędów przypomnieniem,

Nie podkopany nadziei złudzeniem

Ani zmieniony wypadków strumieniem.

Otóż tedy ta rdzenność i biologiczna potęga patriotyzmu, to miłosne powiązanie uczuciowe z niedużym skrawkiem ziemi, z krajem pagórków leśnych i łąk zielonych, oto co szczególniej predysponowało Mickiewicza na poetę Pana Tadeusza. Tą bowiem drogą stało się, że współbytując w niej czasu młodości, chłonął był w siebie jako dobro macierzyste cały urok tej ziemi wraz z jej bogactwem krajobrazu, dusz i obyczaju, wpatrywał się w każdy jej szczegół z żywym zawsze zdumieniem, szeroko otwartymi oczyma zdziwionego, kochającego dziecka. W ten sposób poeta, przy fenomenalnej swej pamięci plastycznej, zebrał był wcześnie tak ogromne bogactwo wrażeń i wzruszeń, tak posiadł był w sobie całą różnorodną istotę swej ściślejszej ojczyzny, że gdy później rozpalona tęsknota poety-pielgrzyma sięgnęła do tego zasobu po tworzywo poetyckie, to starczyło jej go na ogromny rapsod epicki.

W tym skrzętnym gospodarstwie poetyckim, w gromadzeniu tworzywa epickiego, wspierały wspaniale ową miłość prarodzicielską pewne, już to przyrodzone, już też zdobyte uposażenia, cechujące organizację psychiczną Mickiewicza. O jednym z nich, o zjawiskowej wprost pamięci plastycznej poety, dopiero co się wspomniało; chłonność, pojemność jej i żywość, wyjawione i udokumentowane w samym tylko Panu Tadeuszu, wprawiają w najwyższe zdumienie. Jak przestronny spichlerz gromadziła ona spostrzeżenia nieba i ziemi ojczystej, szczegółów krajobrazu, domostw, sprzętów itd.: to jakieś dopróchniewające po polach i osadach krzyże na bezimiennych mogiłkach (niewątpliwie pozostałych z r. 1812), to wiszary zielska i kwiecia, barwiste ogony szczyru i dziewanny na zmurszałej strzesze, to wybłyskujące podczas wichury srebrne podbicia liści topolowych, to jakieś przy drzwiach dworków zaszczepki z kołkiem itp.; albo znowu szczegóły stroju, obyczaju, tematów i kolorytu gawęd zaściankowych, itd. Wszystko to poeta zebrał, nanizał na pamięć i schował w sercu jak dobry gospodarz. Cały ten spichlerz otworzył się z nagła w pełni bogactwa pod zaklęciem pierwszych słów poematu, poczętych w dalekiej ziemi obcej.

A było tam więcej jeszcze. Usłużna pamięć wspomnień nasuwała poecie nie tylko kształty, ale i najsubtelniejszą grę światłocienia, kolorytu tamtych rzeczy i ludzi. Pamięć kolorystyczna Mickiewicza wzbudziła podziw Witkiewicza, malarza, który zdolność tę wrodzoną kształcił jeszcze w sobie i wysubtelniał długim zawodowym ćwiczeniem. Toż samo powiedzieć musiałby muzyk, który by zechciał rozpatrzyć walory melodyjności Pana Tadeusza. Z drobiazgową wiernością odtworzył tam poeta tak np. charakterystyczną dla jego stron rodzinnych monotonną, przewlekłą melodię słoty, kiedy „głos w mgłę wsiąka”, to znów wzbierającą od hałaśliwej radości życia muzykę pogodnego ranka w polu, to przelewający się w wieczność poszum lasu, to nagłą burzę, to dokuczliwe siąpienie słoty, wieczorną grę chórów żabich po stawach, nawet ów przez czujne ucho Zosi z kręgów powietrznych dosłyszany „akord muszek i półton fałszywy komarów”, i wiele, wiele innych zjawisk dźwiękowych, aż do najsubtelniejszych, do cichej harmonii światów, ledwie dosłyszalnej w późnym mroku polskiego wieczoru letniego.

Tak pojemny i szczelny spichrz pamięci musiał mieć jednak swego pracownika, co by go napełniał. Pamięć przytrzymuje i chowa wrażenia, trzeba je tam jednakże podsunąć, zebrać. Tutaj szło w pomoc poecie dalsze uposażenie, zapewne równie dane z przyrodzenia, ale też usprawnione i spotęgowane celową pracą. Rozporządzał Mickiewicz szczególniej sprawnym zmysłem obserwacyjnym, właśnie ową zawsze żywą, nie tępiejącą świeżością zdumienia. Zmysł ten wśród pokolenia rówieśnego poecie wyciągnął był spod skorupy konwenansu pseudoklasycznego sam już romantyzm; wprost programowo nastawiał on uwagę poetycką na rzeczywistość, zwłaszcza na przyrodę, kształt piękna chwytać kazał przez własne, nie przez cudze oczy. Była to arcyszczęśliwa atmosfera epoki.

Samej tej podniety zewnętrznej byłoby jednakże nie wystarczyło Mickiewiczowi na zgromadzenie tworzywa epickiego, jak nie wystarczyło dla tylu innych rówieśnych, grzęznących coraz bardziej w stylistyczny – cóż stąd, że nowy? – konwenans. Dość jej było wszelako Mickiewiczowi, by przyrodzone jego uposażenie w zdolność obserwacyjną podsunąć pod światło świadomości, wprząc je w celowy wysiłek ćwiczenia i użytkowania. Programowe wprost znaczenie· zmysłu obserwacyjnego, czujnej uwagi poetyckiej, podkreślał sam Mickiewicz wyraźnie i niejeden raz.

Bliskie otaczające – mówił raz w młodości Majewskiemu – trudno ocenić i to jest niemały znak talentu, kiedy widać, że kto sam postrzegał i czuł w chwili, kiedy postrzegał. Są poezje, w których nie widać, czy autor postrzegł sam choć to, co w stancji około niego było.

W taką to uświadomioną zdolność zbrojny, chodził młody Mickiewicz po kraju lat dziecinnych, szczegóły jego charakteru i jego krasy chwytał i podawał niezawodnej, łapczywej pamięci.

Ponadto jeszcze zaznaczyć trzeba, że ten czujny, wrażliwy obiektyw uwagi młodego Mickiewicza kierowany bywał na świat ojczysty przez pewne czynniki zewnętrzne, nastawiany pod pewnymi osobliwymi kątami i na wybrane zwłaszcza szczegóły. O dwu takich czynnikach wspomnieć wypada koniecznie.

Jeden szedł z programu filareckiego. W programie tym był punkt o zachowaniu i rozpoznaniu narodowości, była dążność do zorientowania się w układzie demo- i etnograficznym ściślejszej ojczyzny, i to pod względem zarówno materialnym, jak duchowym, obyczajowym. Filareci celowo, systematycznie przeprowadzali takie obserwacje. Jednym z postulatów ich programu wychowawczego było: wiedzieć jak najwięcej o kraju ojczystym, wiedzieć z autopsji. Programową tę dążność regulował później osobny, drukowany kwestionariusz, Opis jeograficzny (1821). Otóż ta zbiorowa dążność, spajająca grono kolegów, nastawić musiała miłościwą i bystrą uwagę także Mickiewicza, poddała obserwacjom poety linię kierunkową.

Za tą podnietą obchodziła go szczególniej polskość ziemi rodzinnej, zwłaszcza polskość trwająca, żywa jeszcze w dawnym, tradycyjnym kształcie – zatem w pierwszym rzędzie ludzie i rzeczy bezpośrednio powiązani z zanikającą już epoką niepodległości. Było jeszcze tej epoki dużo przy życiu, „był to jeszcze czas tak niedawny od zaboru kraju [...], tak wiele jeszcze po Litwie kontuszów, żupanów i słuckich pasów chodziło”[1]. Te oczywiście mogły się rzucać w oczy, ale nie zasłaniały ileż liczniejszych, choć sierakowych tylko, czamarek i taratatek. Otóż ta właśnie Polska dawna, „ostatnie egzemplarze” obyczaju i charakteru, te szczegóły etnograficzne ściągały uwagę poety-filomaty; zbierał on i szkicował w pamięci zabytki dawności polskiej, charaktery starego, zanikającego pokolenia, właśnie to – jak sam się wyraził w liście – „mnóstwo oryginałów z szczególniejszymi, a coraz innymi charakterami”.

Przy takim nastawieniu uwagi współdziałał inny jeszcze czynnik: podnieta literacka. Dopatrujemy się jej we wpływie lektury, zwłaszcza zaś powieści W. Scotta. Że je czytał Mickiewicz już w młodych latach, nie ulega najmniejszej wątpliwości. Otóż wiemy, że powieści te nastawiły uwagę Mickiewicza w sposób osobliwy. Z całego świata charakterów, jaki w powieściach, swych zaklął ów epik ginącej, dawnej Szkocji, uderzały Mickiewicza najbardziej właśnie typy starych, zanikających oryginałów, resztek dawnego pokolenia; typy te co prawda i W. Scott malował może najbardziej con amore. Później nieco zapisał Odyniec:

Zauważyłem szczególniej, że Adamowi [z tej lektury] tkwią zwłaszcza w pamięci postaci oryginałów, jak np. Dominus Sampson, Antykwariusz, stary Lee itp.[2]

Chociaż świadectwo Odyńca pochodzi dopiero z r. 1829, można przyjąć, że zaobserwowana przezeń predylekcja Mickiewicza istniała już dawniej, że więc już na Litwie kierowała jego uwagę na takież postaci w otaczającym go społeczeństwie. Zgodzić się ponadto należy, że niesłychanie szeroki naówczas, silny wpływ i urok W. Scotta w ogóle sprawił, iż pokolenie współczesne Mickiewiczowi zwróciło uwagę na piękno mierzchnącej przeszłości, starało się ją pochwycić w potoku powszedniości, w drobiazgach obyczaju, stroju, w szczegółach antykwarycznych, zapragnęło uratować dla pamięci wszelkie jej zabytki i okazy. W tym kierunku pójdzie ławą powieściopisarstwo polskie z Niemcewiczem, Bernatowiczem, Skarbkiem, Rzewuskim, Grabowskim i innymi na czele; z tegoż rozpędu zainteresowań wyrosną zbieraniny K. Wł. Wójcickiego, cztery tomy dzieł Gołembiowskiego o dawnym obyczaju polskim. Cały ten wielki prąd nie przeszedł oczywiście mimo Mickiewicza niepostrzeżenie.

Jak więc widzimy, zespół różnych czynników, odśrodkowych i dośrodkowych, przyrodzonych i postronnych, składał się długo i zgodnie na to, by wezbrało w poecie podziemne źródło epopei. Zasób myślowy i uczuciowy, pamięć i wyobraźnia poety mimochodem jakby, a przecież ciągle wzbogacały się w tym kierunku i do tego stopnia, że kiedy w jakąś błogosławioną chwilę błyśnie mu pomysł poematu osnutego na kanwie stron rodzinnych, to pomysł ten, sycony niespodzianym bogactwem tamtych ukrytych zasobów pamięci i serca, z potęgą wprost żywiołową zacznie przybierać kształt, a co ważniejsza, rozrastać się pocznie szeroko ponad pierwotny zakrój, na miarę ogromnego poematu epickiego.

PAN TADEUSZ

KSIĘGA PIERWSZA

GOSPODARSTWO

TREŚĆ:

Powrót panicza – Spotkanie się najpierwsze w pokoiku, drugie u stołu – Ważna Sędziego nauka o grzeczności Podkomorzego uwagi polityczne nad modąmi Początek sporu o Kusego i Sokoła – Żale Wojskiego – Ostatni Woźny Trybunału – Rzut oka na ówczesny stan polityczny Litwy i Europy.

Litwo! Ojczyzno moja![1] ty jesteś jak zdrowie.[1]

Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,

Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.[4]

Panno Święta, co jasnej bronisz Częstochowy

I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy

Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem![5–7]

Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem[8]

(Gdy od płaczącej matki pod Twoję opiekę

10

Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę

I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu

Iść za wrócone życie podziękować Bogu),

Tak nas[13] powrócisz cudem na Ojczyzny łono.

Tymczasem przenoś maję duszę utęsknioną

Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,

Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;

Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,

Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;

Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,[19]

20

Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina[20] pała,

A wszystko przepasane, jakby wstęgą, miedzą

Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą.[22]

Śród takich pól przed laty, nad brzegiem ruczaju,[23]

Na pagórku niewielkim, we brzozowym gaju,

Stał dwór szlachecki, z drzewa, lecz podmurowany;[25]

Świeciły się z daleka pobielane ściany,

Tem bielsze, że odbite od ciemnej zieleni

Topoli, co go bronią od wiatrów jesieni.

Dóm[29] mieszkalny niewielki, lecz zewsząd chędogi,

30

I stodołę miał wielką, i przy mej trzy stogi

Użątku,[31] co pod strzechą zmieścić się nie może;

Widać, że okolica obfita we zboże,

I widać z liczby kopic, co wzdłuż i wszerz smugów[33]

Świecą gęsto jak gwiazdy, widać z liczby pługów

Orzących wcześnie łany ogromne ugoru,[35]

Czarnoziemne, zapewne należne do dworu,

Uprawne dobrze na kształt ogrodowych grządek:

Że w tym domu dostatek mieszka i porządek.

Brama na wciąż[39] otwarta przechodniom ogłasza,

40

Że gościnna i wszystkich w gościnę zaprasza.

Właśnie dwókonną bryką wjechał młody panek

I obiegłszy dziedziniec zawrócił przed ganek,[42]

Wysiadł z powozu; konie porzucone same,[43]

Szczypiąc trawę[44] ciągnęły powoli pod bramę.

We dworze pusto, bo drzwi od ganku zamknięto

Zaszczepkami[46] i kołkiem zaszczepki przetknięto.

Podróżny do folwarku nie biegł sług zapytać;

Odemknął, wbiegł do domu, pragnął go powitać.

Dawno domu nie widział, bo w dalekiem mieście[49]

50

Kończył nauki, końca doczekał nareszcie.[50]

Wbiega i okiem chciwie ściany starodawne

Ogląda czule, jako swe znajome dawne.

Też same widzi sprzęty, też same obicia,

Z któremi się zabawiać lubił od powicia;[54]

Lecz mniej wielkie, mniej piękne, niż się dawniej zdały.

I też same portrety na ścianach wisiały.

Tu Kościuszko w czamarce[57] krakowskiej, z oczyma

Podniesionymi w niebo, miecz oburącz trzyma:

Takim był, gdy przysięgał na stopniach ołtarzów,[59]

60

Że tym mieczem wypędzi z Polski trzech mocarzów

Albo sam na nim padnie.[61] Dalej w polskiej szacie

Siedzi Rejtan[62] żałośny po wolności stracie,

W ręku trzyma nóż, ostrzem zwrócony do łona,

A przed nim leży Fedon[64] i żywot Katona.

Dalej Jasiński,[65] młodzian piękny i posępny,

Obok Korsak,[66] towarzysz jego nieodstępny,

Stoją na szańcach Pragi,[67] na stosach Moskali,

Siekąc wrogów, a Praga już się wkoło pali.

Nawet stary stojący zegar kurantowy[69]

70

W drewnianej szafie poznał u wniścia alkowy[70]

I z dziecinną radością pociągnął za sznurek,

By stary Dąbrowskiego usłyszyć mazurek.[72]

Biegał po całym domu i szukał komnaty,[73]

Gdzie mieszkał, dzieckiem będąc, przed dziesięciu laty.[74]

Wchodzi, cofnął się, toczył zdumione źrenice[75]

Po ścianach: w tej komnacie mieszkanie kobiéce?[76]

Któż by tu mieszkał? Stary stryj nie był żonaty,

A ciotka w Petersburgu mieszkała przed laty.[78]

To nie był ochmistrzyni[79] pokój! Fortepiano?

80

Na niem noty[80] i książki; wszystko porzucano

Niedbale i bezładnie; nieporządek miły![81]

Niestare były rączki, co je tak rzuciły.

Tuż i sukienka biała, świeżo z kołka zdjęta

Do ubrania, na krzesła poręczu[84] rozpięta.

A na oknach donice z pachnącemi ziołki,

Geranium, lewkonija, astry i fijołki.[86]

Podróżny stanął w jednem z okien – nowe dziwo:

W sadzie, na brzegu niegdyś zarosłym pokrzywą,

Był maleńki ogródek, ścieżkami porznięty,[89]

90

Pełen bukietów trawy angielskiej[90] i mięty.

Drewniany, drobny, w cyfrę[91] powiązany płotek

Połyskał się wstążkami jaskrawych stokrotek.[92]

Grządki widać, że były świeżo polewane;

Tuż stało wody pełne naczynie blaszane,

Ale nigdzie nie widać było ogrodniczki;

Tylko co wyszła; jeszcze kołyszą się drzwiczki

Świeżo trącone; blisko drzwi ślad widać nóżki

Na piasku: bez trzewika była i pończoszki;

Na piasku drobnym, suchym, białym na kształt śniegu,

100

Ślad wyraźny, lecz lekki; odgadniesz, że w biegu

Chybkim był zostawiony nożkami drobnemi

Od kogoś,[102] co zaledwie dotykał się ziemi.

Podróżny długo w oknie stał patrząc, dumając,

Wonnemi powiewami kwiatów oddychając,

Oblicze aż na krzaki fijołkowe skłonił,

Oczyma ciekawemi po drożynach gonił

I znowu je na drobnych śladach zatrzymywał,

Myślał o nich i, czyje były, odgadywał.

Przypadkiem oczy podniósł, i tuż na parkanie[109]

110

Stała młoda dziewczyna. – Białe jej ubranie

Wysmukłą postać tylko aż[111] do piersi kryje,

Odsłaniając ramiona i łabędzią szyję.

W takiem Litwinka tylko chodzić zwykła z rana,

W takiem nigdy nie bywa od mężczyzn widziana:

Więc choć świadka nie miała, założyła ręce

Na piersiach, przydawając zasłony sukience.

Włos w pukle nie rozwity, lecz w węzełki małe

Pokręcony, schowany w drobne strączki białe,[118]

Dziwnie ozdabiał głowę, bo od słońca blasku

120

Świecił się jak korona na świętych obrazku.

Twarzy nie było widać. Zwrócona na pole

Szukała kogoś[122] okiem, daleko, na dole;

Ujrzała, zaśmiała się i klasnęła w dłonie,

Jak biały ptak zleciała z parkanu na błonie

I wionęła ogrodem przez płotki, przez kwiaty,

I po desce opartej o ścianę komnaty,

Nim spostrzegł się, wleciała przez okno, świecąca,[126–127]

Nagła, cicha i lekka jak światłość miesiąca.

Nócąc chwyciła suknie,[129] biegła do zwierciadła;

130

Wtem ujrzała młodzieńca i z rąk jej wypadła

Suknia, a twarz od strachu i dziwu pobladła.

Twarz podróżnego barwą spłonęła rumianą

Jak obłok, gdy z jutrzenką napotka się ranną;[133]

Skromny młodzieniec oczy zmrużył i przysłonił,

Chciał coś mówić, przepraszać, tylko się ukłonił

I cofnął się; dziewica krzyknęła boleśnie,

Niewyraźnie, jak dziecko przestraszone we śnie;

Podróżny zląkł się, spójrzał, lecz już jej nie było.

Wyszedł zmieszany i czuł, że serce mu biło

140

Głośno, i sam nie wiedział, czy go miało śmieszyć

To dziwaczne spotkanie, czy wstydzić, czy cieszyć.

Tymczasem na folwarku[142] nie uszło baczności,

Że przed ganek zajechał któryś z nowych gości.

Już konie w stajnię wzięto, już im hojnie dano,

Jako w porządnym domu, i obrok, i siano;

Bo Sędzia[146] nigdy nie chciał, według nowej mody,

Odsyłać konie gości[147] Żydom do gospody.

Słudzy nie wyszli witać, ale nie myśl wcale,

Aby w domu Sędziego służono niedbale;

150

Słudzy czekają, nim się pan Wojski[150] ubierze,

Który teraz za domem[151] urządzał wieczerzę.

On pana zastępuje i on w niebytności

Pana zwykł sam przyjmować i zabawiać gości.

(Daleki krewny pański i przyjaciel domu).[154]

Widząc gościa, na folwark dążył po kryjomu

(Bo nie mógł wyjść spotykać w tkackim[156] pudermanie);

Wdział więc, jak mógł naj prędzej , niedzielne ubranie

Nagotowane z rana, bo od rana wiedział,

160

Że u wieczerzy będzie z mnóstwem gości siedział.

Pan Wojski poznał z dala, ręce rozkrzyżował

I z krzykiem podróżnego ściskał i całował;

Zaczęła się ta prędka, zmieszana rozmowa,

W której lat kilku dzieje chciano zamknąć w słowa

Krótkie i poplątane, w ciąg powieści, pytań,

Wykrzykników i westchnień, i nowych powitań.

Gdy się pan Wojski dosyć napytał, na badał,

Na samym końcu dzieje tego dnia powiadał:

„Dobrze, mój Tadeuszu (bo tak nazywano

170

Młodzieńca, który nosił Kościuszkowskie miano[170]

Na pamiątkę, że w czasie wojny się urodził),[171]

Dobrze, mój Tadeuszu, żeś się dziś nagodził

Do domu, właśnie kiedy mamy panien wiele.

Stryjaszek myśli wkrótce sprawić ci wesele;

Jest z czego wybrać; u nas towarzystwo liczne

Od dni kilku zbiera się na sądy graniczne[175]

Dla skończenia dawnego z panem Hrabią sporu;

I pan Hrabia ma jutro sam zjechać do dworu;

Podkomorzy[178] już zjechał z żoną i córkami.

Młodzież poszła do lasu bawić się strzelbami,

180

A starzy i kobiety żniwo oglądają

Pod lasem, i tam pewnie na młodzież czekają.

Pójdziemy, jeśli zechcesz, i wkrótce spotkamy

Stryjaszka, Podkomorstwo i szanowne damy”.

Pan Wojski z Tadeuszem idą pod las drogą

I jeszcze się do woli nagadać nie mogą.

Słońce ostatnich kresów nieba dochodziło,

Mniej silnie, ale szerzej niż we dnie świeciło,

Całe zaczerwienione, jak zdrowe oblicze

Gospodarza, gdy prace skończywszy rolnicze,

190

Na spoczynek powraca. Już krąg promienisty

Spuszcza się na wierzch boru[191] i już pomrok mglisty,

Napełniając wierzchołki i gałęzie drzewa,

Cały las wiąże w jedno i jakoby zlewa;

I bór czernił się na kształt ogromnego gmachu,

Słońce nad nim czerwone jak pożar na dachu;

Wtem zapadło do głębi; jeszcze przez konary

Błysnęło jak świeca przez okienic szpary

I zgasło. I wnet sierpy gromadnie dzwoniące

We zbożach i grabliska[199] suwane po łące

200

Ucichły i stanęły: tak pan Sędzia każe,

U niego ze dniem[201] kończą pracę gospodarze.

„Pan świata wie, jak długo pracować potrzeba;

Słońce, Jego robotnik, kiedy znidzie[203] z nieba,

Czas i ziemianinowi[204] ustępować z pola”.

Tak zwykł mawiać pan Sędzia, a Sędziego wola

Była ekonomowi poczciwemu świętą;

Bo nawet wozy, w które już składać zaczęto

Kopę żyta, niepełne jadą do stodoły;

Cieszą się z niezwyczajnej ich lekkości woły.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

SPIS ILUSTRACJI

[l] Adam Mickiewicz, litografia autorstwa Maksymiliana Fajansa z serii „Wizerunki polskie...”, Warszawa 1851–1863. Muzeum Książąt Lubomirskich w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich, A.gr.110/35

PRZYPISY

WSTĘP

[1] St. Morawski, Kilka lat młodości mojej w Wilnie. Pamiętniki Pustelnika (1818–1825), Warszawa 1959, s. 284.

[2] A. E. Odyniec, Listy z podróży, Warszawa 1961, t. I, s. 500.

KSIĘGA I.
GOSPODARSTWO

w. [1] Za apostrofę, otwierającą westchnieniem do Litwy najwyższy poemat polski, już współcześni robili Mickiewiczowi wiele wyrzutów. Mickiewicz jednak regionalnego zwrotu tego nie zmienił. Miał za sobą dwie bodajże racje: pojęciową i uczuciową. W świadomości jego Litwa nie była czymś równorzędnym, tym mniej przeciwstawnym Polsce, owszem, była jej podrzędna. Terminem równorzędnym była Korona. Nazwa, o znaczeniu nie etnicznym, ale historycznym, obejmowała ziemie obrzeżne Rzeczypospolitej, a więc Litwę, a zwłaszcza Białoruś. Takie postawienie sprawy powraca u poety nieraz, np. VI 274–5, XI 230–1; por. też Księgi pielgrzymstwa, XII. Wstępny wykrzyknik Pana Tadeusza zgodny był z istotnymi wyobrażeniami Mickiewicza. Po wtóre, miał on za sobą pewną rację uczuciową, psychologiczną. Było nią swoiste Mickiewiczowskie poczucie patriotyzmu rdzennego, o czym szerzej we Wstępie.

w. [1] i n. jak zdrowie – porównanie nasunięte przez znaną fraszkę Jana Kochanowskiego: „Szlachetne zdrowie, Nikt się nie dowie, Jako smakujesz, Aż się zepsujesz”.

w. [4] tęsknię po tobie – tak stale u Mickiewicza (por. III 627), w znaczeniu: do ciebie, za tobą. W stronach rodzinnych poety taki zwrot jest w użyciu pospolitym. Tutaj zwrot uzasadnia się tym również, że przedmiot tęsknoty został utracony.

w. [5–7] O wspomnianych tu cudownych obrazach Najświętszej Marii Panny ob. Objaśnienia poety. Zwraca się poeta najpierw do Matki Boskiej Częstochowskiej, patronki Polski, potem do Ostrobramskiej, wsławionej na całą Litwę, a wreszcie przechodząc w najwęższy krąg, do Tej, która opieką otoczyła miejsce rodzinne poety i której oblicze zapisało się w sercu jego od dzieciństwa. W oznaczaniu trzeciego zachodziły różnice zdań. Myślano o obrazie Matki Boskiej w kościele Jezuitów stojącym nie opodal zamku (później przerobionym na ratusz). Ale poeta mówi wyraźnie o Pannie Świętej, co ochrania „gród zamkowy”. Ma więc na uwadze obraz Matki Boskiej cudami słynący w nieistniejącej już dziś cerkwi grecko-unickiej na Górze Zamkowej.

w. [8] O tym wypadku swego cudownego uzdrowienia miał opowiadać Mickiewicz A.E. Odyńcowi (ob. Listy z podróży, 1961, I 341). Chłopiec „wypadłszy z okna, był jakiś czas bez życia”.

w. [13] Charakterystyczną zmianę wprowadził tu poeta w rękopis utworu: pierwotnie zamiast nas było tylko mię. – Pisząc początek Pana Tadeusza, Mickiewicz podzielał jeszcze z emigracją przekonanie, że powrót z Francji do Polski będzie rychły i konieczny, że sprawi go nieodparta ziemska kolej rzeczy: nadchodzący nieuniknienie wielki przewrót polityczny w Euro-pie. Jednakowoż ta rychła wielka rewolucja będzie momentem, w którym opatrzność Boża wmiesza się w dzieje ludzkie i sprawi, że przewrót będzie zarazem wielką naprawą, przyniesie powszechne odrodzenie. Wyłożył to szczegółowo w napisanych dopiero co Księgach narodu. W ten sposób cała nadchodząca wielka przemiana będzie równocześnie „cudem”.

w. [19] świerzop – ustalenie, o jaką tu roślinę chodzi, spotyka się z trudnościami. Istnieje w tamtych stronach roślina i nazwa: świerzepa; jest to chwast żółto kwitnący, zwany gdzie indziej ognichą (Raphanus raphanistarum). Bardzo plenny, zachwaszcza zboże jare. Poeta wymienia tu jednak szczegóły świadczące o starannej uprawie ról, która chwastów nie dopuszczała. Zatem nie o nią tu chodzi. M. Wachowski (Gospodarstwo soplicowskie, Poznań 1957, s. 38 i n.) mniemał, że poeta utworzył nazwę sztucznie i że chodzi o rzepak, ten mianowicie, z którego nasion wytłaczało się olej, podówczas szeroko używany do lamp. I on ma kwiatki żółte, bursztynowe, a sieje się go na zagonach. Zachodzi z tym wszelako kłopot. Natrafiamy na świadectwo K. Kontryma («Wiadomości Brukowe» 1822, nr 269), że oświetlenie olejem rzepakowym wychodziło już z użycia: „My w tzw. oświeconych wiekach zarzuciliśmy lampy [olejne], które zastąpiły łojowe i woskowe świece albo i łuczywo. Teraźniejsze więc nasze oświetlenie jest bez oleju”. – Informacja ta wymaga jednak uściślenia. Tak było niewątpliwie w środowiskach „oświeconych”, tzn. zamożnych; izby dworskie oświetlano świecami (woskowymi raczej niż smrodliwymi łojówkami), ale po izbach folwarcznych i wiejskich długo jeszcze były w użyciu kaganki olejne. Wyparła je po dziesięcioleciach dopiero nafta, kiedy się nauczono ją destylować. W zaścianku Dobrzyńskich i po chałupach wiejskich świecono jeszcze olejem, i to najtańszym, tzn. rzepakowym. Toteż „świerzop” (świrzepka) uprawiany był jako roślina użytkowa. – gryka (z rus. hreczka) – tatarka; kwitnie biało. Siało się jej dużo w Nowogródzkiem.

w. [20] Dzięcieliną nazywa się w stronach rodzinnych poety koniczynę dziko rosnącą o kwiatach białych, w głębi z lekka różowawych; stąd „panieński rumieniec”. Nie da się natomiast rozstrzygnąć stanowczo, o jaką koniczynę tutaj chodzi. Osobną uprawę koniczu jako rośliny pastewnej wprowadzono u nas późno i z oporami. Jako objaw postępu oglądał ją Fr. Paszkiewicz we wzorowym gospodarstwie szczorsowskim 1811 r. (ob. «Dziennik Wileński» 1815, s. 366 i n.). Do Soplicowa chyba więc jeszcze nie dotarła. Rzeczywiście wersja autografu w ks. I (w. 20):

Gdzie rumieńcem na łąkach dzięcielina pała

świadczyłaby, że koniczyny na zagonach jeszcze nie uprawiano, że chodzi tu zatem o dziką. Choć wersja najwcześniejsza:

Gryka rumiane kręgi dzięcielin oblała

pozwala przecież myśleć o zagonach raczej niż o łąkach.

w. [22] Grusze na miedzach polnych stanowią charakterystyczny szczegół tamtego krajobrazu; sadzi się je, jako drzewa długotrwałe, dla oznaczania granic.

w. [23] ruczaj – tutaj: strumień.

w. [25] Tak właśnie budowano zwyczajnie w dawnej Polsce: dwór stał z dala od wsi, na wzgórku i nad wodą. – Nie da się stwierdzić, czy poeta, opisując dwór Sędziego, miał w pamięci jakiś pierwowzór rzeczywisty, czy też tworzył z wyobraźni. Dowiemy się z II 27, że dwór zwał się Soplicowo, z VIII 216, że leżał w powiecie nowogródzkim. Słownik geograficzny wymienia zaścianek Soplicowo, właściwie Saplice, w powiecie nowogródzkim, niedaleko Tuhanowicz i Zaosia, w parafii worończańskiej; ale lokalne warunki tego Soplicowa nie odpowiadają topografii poematu. Oznaczeniu tej topografii poświęcono sporo uwagi w literaturze krytycznej. Jest kilka miejscowości, które się współubiegają o zaszczyt, że stanowiły pierwowzór Soplicowa: Tuhanowicze, Cząbrów i in.

w. [29] dóm – tak zapewne wymawiał poeta (zgodnie z wymową stron rodzinnych); por. jednak I 950: dom. Zachowujemy tę oboczność brzmień.

w. [31] użątek – zboże zżęte, zbiory. Rok 1811 był w rzeczywistości nieurodzajny.

w. [33] smug – według S.B. Lindego: pólko długie i wąskie; Mickiewicz używa często wyrazu tego w ogóle w znaczeniu: pole, łąka. To znaczenie ma ono w stronach rodzinnych poety.

w. [35] Orka ta w lipcu czy w sierpniu dowodzi, że Sędzia trzymał się starego systemu gospodarki tzw. trójpolowej, według której rokrocznie trzecia część roli leżała odłogiem, ugorowała. Ugory takie latem pokładano, a następnie orano głęboko i zasiewano zbożem ozimym. W pierwszych dziesięcioleciach XIX w. system ten zanikał, ustępując miejsca tzw. gospodarce intensywnej. Wiadomo, że w tamtych stronach zasiewy jesienne zaczynano wcześnie, wnet po św. Bartłomieju, 24 VIII (ob. Wł. Syrokomla, Wędrówki po moich niegdyś okolicach, Wilno 1853, s. 237).

w. [39] na wciąż, w innych miejscach na wściąż (VIII 415, XII I) – na ściężaj, na oścież, tzn. otwarte oba jej skrzydła.

w. [42] Dwór stał w głębi ogrodzenia, a droga od bramy przed ganek prowadziła kolisto przez dziedziniec.

w. [43] konie porzucone same – a więc bez woźnicy. Szczegół w poemacie niewyjaśniony: kto przywiózł Tadeusza do domu? Nie bryczka soplicowska, bo tą by powoził domowy parobek. Nie bryka pocztowa, która byłaby pod pieczą pocztyliona. Niedomówienie wyjaśnić by można tylko w jeden sposób: prowadzący stację pocztową musiał brykę wysłać dalej, a paniczowi, niedalekiemu sąsiadowi, użyczył powozu bez woźnicy, ufając – nie bez racji – jego umiejętności powożenia, pewny przy tym, że we dworze konie nakarmią i pojazd odeślą.

w. [44] szczypiąc trawę – w pierwodruku: szczypać, i tak też długi czas przedrukowywano. W autografie wszelako jest: szczypiąc, co daje sens lepszy, boć trawą zarośnięty był cały dziedziniec, a nie tylko jakaś jego część pod bramą.

w. [46] Zaszczepkami nazywają na Litwie zamek u drzwi rozmaitego kształtu, czasami jeszcze drewniany, przeważnie w formie skobla.

w. [49] dawno – dziesięć lat (por. obj. I 50); w dalekim mieście – w Wilnie (por. I 619).

w. [50] Z drobnych wzmianek (VIII 139 i n.), a zwłaszcza w pierwotnym tekście ks. I po wierszu 741: „sławną Akademiją macie państwo w Wilnie” itd. wynika, że Tadeusz uczęszczał na uniwersytet (może na wydział przyrodniczo-matematyczny? ob. III 580, VIII 139) i że go skończył. Był w szkołach lat 10, a za czasów Mickiewicza w ciągu 10 lat można było skończyć szkołę powiatową, tzn. gimnazjum (6 lat), i uniwersytet.

w. [54] A zatem Tadeusz w tym właśnie dworze się urodził; stanowił on więc własność dziadka jego, Podczaszego, przekazany potem Jackowi, ojcu, zanim przeszedł w ręce stryja, Sędziego. Dwór był starodawny już za młodości Tadeusza.

w. [57] czamarka – właściwie suknia zwierzchnia ciemna, zapinana pod szyję; nazywano tak jednak i białą sukmanę ludu krakowskiego (Ł. Gołembiowski, Ubiory w Polszcze, 1830, s. 231). Takie przedstawienie Kościuszki jest anachronizmem, bo czamarkę (raczej sukmanę krakowską) wdział on dopiero po bitwie racławickiej, ku czci kosynierów: przysięgę zaś składał w mundurze generalskim. Wizerunki Kościuszki z oczyma podniesionymi w niebo, z szablą trzymaną oburącz u piersi, wykonane w wielkiej ilości w Paryżu według rysunku Quenedaya, jeszcze przed przysięgą krakowską, rozrzucane były dla propagandy szeroko po kraju (ob. M. Gumowski, Portrety Kościuszki, Lwów 1917, s. 32 i n.). Opisany w poemacie obraz, litografię krakowską (ok. r. 1820), widział i ulubił sobie poeta w Łukowie, bawiąc tam w r. 1831 u J. Grabowskiego (W. Hahn, «Kurier Lwowski» 1917, nr 482 i n.).

w. [59] W kościele Kapucynów w Krakowie odbyła się właściwie tylko ceremonia poświęcenia szabli Kościuszki, tuż przed przysięgą dokonaną na Rynku krakowskim.

w. [61] W tekście przysięgi (24 III 1794) nie ma wzmianki o śmierci, jest mowa tylko o zwycięstwie. Poeta jednak głęboko wyczuł psychikę Naczelnika, który podejmując odpowiedzialność za powstanie, te dwa dla siebie widział tylko wyjścia; trzeciego, poddania się, heroicznie nie dopuszczał (ob. J. Tretiak, Finis Poloniae, Kraków 1921, s. 57).

w. [62] Tadeusz Rejtan (ur. w Hruszowie w Nowogródzkiem), konfederat barski, w r. 1772 posłował na sejm rozbiorowy, gdzie się upamiętnił rozpaczliwym protestem. Skutkiem nieszczęść narodowych popadł w melancholię i skończył (1790 r.) samobójstwem, połknąwszy odłamki potłuczonej szyby.

w. [64] Fedon – dialog Platona o nieśmiertelności duszy. Na obrazie znalazł się, by świadczyć o treści rozmyślań nieszczęśliwego samobójcy oraz przez skojarzenie z zachowaniem się przedśmiertnym Katona. – Kato Młodszy (Uticensis), Rzymianin czystego charakteru i nieugiętego ducha, do końca stał po stronie Pompejusza w jego wojnie z Cezarem, a po klęsce i śmierci swego wodza chciał się bronić w Utyce (46 r. p.n.e.). Gdy go zwolennicy zaczęli opuszczać, odprawił ich, a sam w spokoju ducha czytał ustępy Fedona, po czym przebił się własnym mieczem. Życie jego opisał Plutarch w Żywotach sławnych mężów. „Żywot Katona” na obrazie Rejtana podkreśla podobieństwo dwóch tych niezłomnych obrońców wolności. Zaznaczali je współcześni (ob. H. Rzewuski, Pamiątki Soplicy, 1839). Portretu jego, zgodnego z tym opisem, nie znamy. W pierwotnej redakcji postać była opisana inaczej: „z męskim wyrazem Rejtan wąsaty (własne wnętrzności wy...).

w. [65] Jakub Jasiński, pułkownik, w czasie insurekcji zorganizował powstanie na Litwie, zdobył Wilno. Zginął na Pradze (1794). Portret Duruya, wykonany zapewne na podstawie obrazu Smuglewicza, przedstawia go z szablą w ręku na tle płonącej Pragi. Obrazu według w. 66–8, przedstawiającego go razem z Korsakiem, nie znamy.

w. [66] Tadeusz Korsak, sędzia ziemski wileński, był w r. 1791 posłem na sejm, gdzie się wsławił hasłem: „skarb i wojsko”. W insurekcji dowodził pospolitym ruszeniem ziemi wileńskiej. Zginął na Pradze. Warto zaznaczyć, że bliski przyjaciel Mickiewicza, A. Gorecki, wilnianin, sławił w osobnych wierszach Jasińskiego i Korsaka (podobnie łączy go on z Jasińskim i podobnie mówi o śmierci na „stosach trupów”: Poezje Litwina, Paryż 1834). W pierwotnej redakcji poematu nie ma wzmianki o portretach Jasińskiego i Korsaka. Wymieniono tu natomiast obraz przedstawiający śmierć ks. Józefa (1813 r.)

ówdzie na rumaku dzielnym

Książę Józef rażony postrzałem śmiertelnym.

Szczegół ten pozwalałby wnosić, że pierwotnie akcja przypadać miała na lata późniejsze. Dobór portretów w dworku nie jest przypadkowy: zebrani są tam wyłącznie ci bohaterowie walk o niepodległość, którzy pochodzeniem ściśle byli związani z ziemią dawnej Litwy.

w. [67] Praga – przedmieście Warszawy na prawym brzegu Wisły. Przy oblężeniu Warszawy w 1794 r. dokonały tam wojska rosyjskie z rozkazu Suworowa okrutnej rzezi.

w. [69] zegar kurantowy – staroświecki, który równocześnie z wydzwanianiem godzin wygrywał kuranty, tj. pewne melodie, a za pociągnięciem sznurka oddzwaniał ostatnią godzinę razem z arią. W dworach staropolskich bardzo rozpowszechniony (por. I. Krasicki, Pan Podstoli, wyd. Bibl. Nar., S. I, nr 101, s. 283).

w. [70] alkowa (z arab.) – pokoik sypialny.

w. [72] usłyszyć – Mickiewicz używał tej formy (por. II 684), podobnie: myślić, nienawidzić. – stary Dąbrowskiego... mazurek – pieśń Jeszcze Polska nie zginęła, utwór J. Wybickiego. Powstała ona w r. 1797 we Włoszech i stała się pieśnią formujących się tam Legionów Dąbrowskiego (dzieje pieśni przedstawił I. Chrzanowski, Nasz hymn narodowy, Lwów 1922). Była od razu popularna, także w rdzennej Polsce; nie wydaje się jednak, żeby w Soplicowie już w r. 1801 (por. w. 74) była stara i grywana przez zegary, boć z tego czasu miał ją znać Tadeusz; była zresztą pieśnią nielegalną, tłumioną. Określenie „stary” pochodzi z pierwszej redakcji, w której akcja poematu przypadać miała na czas późniejszy.

w. [73] Widać stąd, że dwór był okazały, o wielu pokojach, co pośrednio świadczy o zasobności stałych jego właścicieli, Sopliców.

w. [74] przed dziesięciu laty – por. obj. do I 50.

w. [75] i n. Tradycja rówieśników i przyjaciół poety przekazała, że ustęp ten miałby być odtworzeniem jego przygody w dniu pierwszego przyjazdu do Tuhanowicz Wereszczaków (1818). Przyjechawszy z Zanem, zastali dwór pusty, bo rodzina wyszła na przechadzkę. Zan wprowadził więc kolegę do swego dawnego pokoiku, gdzie przybysze zdumieni nie zastali nikogo, tylko rozłożone do prasowania białe sukienki Maryli, chusteczki, kołnierzyki i szeroką różową szarfę (Odyniec, Listy z podr., I 266 i n.). Tradycję tę poprzeć by można w inny jeszcze sposób: pokoik Zosi przypomina szczegółami pokoik Dziewicy ze scenariusza I cz. Dziadów, niewątpliwie wzorowany na pokoju Maryli: „Na boku ksiąg mnóstwo, fortepiano, okno z lewej strony w pole, na prawej wielkie zwierciadło”.

w. [76] kobiéce – z é pochylonym, zapewne zgodnie z wymową poety; stąd rym źrenice słuchowo poprawny. Ale np. I 644–5 rymuje: zalety – kobiety, więc bez é pochylonego.

w. [78] O dłuższym pobycie Telimeny w Petersburgu często słyszymy w poemacie (II 594 i n., III 388, 624 i in.). Widzimy, że była tam już przed rokiem 1800; zdaje się, że w Soplicowie osiadła w r. 1809 (ob. V 140).

w. [79] ochmistrzyni (z niem. Hofmeisterin) – starsza oficjalistka, zarządzająca gospodarstwem domowym we dworze; miała ona pod sobą całą służbę i spiżarnię. W rękopisie pierwotnym ochmistrzynią była ciotka, która, jak Tadeusz pamiętał, mieszkała poza dworem, na folwarku: po przeistoczeniu ciotki w Telimenę, ochmistrzyni taka w Soplicowie jest zaledwie wspominana (I 847, II 711, IX 701).

w. [80] Noty pisze poeta jeszcze z pierwotnym o, częściej ó, choć używa już czasownika: nucić obok nócić.

w. [81] nieporządek miły – wyrażenie to ma tutaj osobliwe zastosowanie. Jest to mianowicie termin techniczny z poetyki Boileau: le béau désordre, piękny nieład (L’art poétique, II 79). Dowcip wyrażenia może w tym, że Tadeusz, który niedawno na ławie szkolnej słuchał był poetyki i wyuczał się definicyj Boileau, tak po studencku, w takie właśnie kategorie książkowe ujmuje najżywsze swe wrażenia estetyczne, z nagła nastręczone przez rzeczywistość.

w. [84] na poręczu – Mickiewicz mówił: ten poręcz (por. XII 10); dzisiaj ogólnie: ta poręcz.

w. [86] geranium – roślina o silnej woni, z bodziszkowatych, najpopularniejsza z roślin doniczkowych w stronach rodzinnych poety, – lewkonia i astry – kwiaty często po wsiach hodowane, także w doniczkach, – fiołki nie należą do roślin doniczkowych, a zresztą w lecie nie kwitną. O tych i innych roślinach wspomnianych w poemacie informują szczegółowo: K. Łapczyński, Flora Litwy w „Panu Tadeuszu”, Kraków 1894, i Wł. Dybowski, «Kosmos» 1898, s. 218 i n. W autografie, jak i w obu wydaniach dokonanych za życia poety, końcówki słów: geranium i lewkonia pisane są przez -iu- względnie -ia; dla utrzymania rytmu jedną z nich trzeba przecież czytać jako jedno-, drugą jako dwuzgłoskową, ale w którym słowie? Względem decydującym jest fakt przyswojenia tych słów w stronach rodzinnych poety. Otóż nazwy geranium nie znają tam wcale, roślinę zowią często pelargonią (rzadziej po białorusku: jeranim); słuszna więc wymawiać ją w formie oryginalnej, tzn. trzyzgłoskowo. Lewkonia zaś jest nazwą pospolitą; spolszczona, zjawia się także dzisiaj jako wyraz czterozgłoskowy: lewkonija.

w. [89] Istnienie ogródka kwiatowego koło dworu uważali owocześni pisarze za dowód wyższej kultury mieszkańców (ob. Jan Chodźko, Pisma rozmaite, Wilno 1837, I 126, II 135, 138, por. też Pamiętniki domowe, wyd. M. Grabowski, Warszawa 1845, s. 79). Stanowił on domenę wyłączną panny dworu, rozciągał się więc zawsze pod oknami jej pokoju; „tam ona gospodarowała, nie odnosząc się do nikogo, siała, sadziła, co chciała i jak chciała” (E. Felińska, Pamiętniki z życia, 1856–60, II 11).

w. [90] trawa angielska – roślina ogrodowa, dekoracyjna, o liściach wąskich i długich, w białe i zielone paski.

w. [91] w cyfrę – z prętów umocowanych w kształt V lub X.

w. [92] Były to zapewne stokrotki hodowane, o kwiatach pełnych, czerwonych, skoro „jaskrawych”. W Nowogródzkiem stokrotka dziko nie rośnie.

w. [102] od kogoś – (latynizm) dzisiaj: przez kogoś (por. I 114).

w. [109] Parkan oddzielał ogród od pola; od ogródka kwiatowego był w dość znacznej odległości, poza ogródkiem leżała w jego obrębie „błoń”.

w. [111] tylko aż – pleonazm mowy potocznej na Litwie.

w. [118] strączki białe – papiloty, zwitki papieru, na które się owijało włosy wilgotne, żeby po rozpuszczeniu zachowały falistość. Białość oznacza tutaj także kolor włosów: Zosia była jasną blondynką (II 437). Podobny strój głowy, zwykły u owoczesnej panienki, opisuje Felińska: włosy krótkie, „koło czoła w zgrabne zwinięte pierścioneczki” (Pam., I 439, por. tamże, II 119, III 297).

w. [122] kogoś – gości wracających z lasu (por. I 210).

w. [126–127] Ten sposób komunikacji po desce między pokoikiem panieńskim a ogrodem poświadcza Felińska: „rzadko kiedy inaczej wychodziłyśmy na ogród” (Pam., I 360). Czytamy o tym i w Malwinie Marii ks. Wirtemberskiej (1816). Był widać pospolity.

w. [129] suknie – właściwie należałoby tu oczekiwać biernika l. poj.: suknię (por. w. 131), tak było w brulionie; ale w odpisie na czysto jest: suknie, i tak to weszło do pdr. – Na widok powracających gości Zosia się stroi, choć zbliża się wieczór, miała bowiem widocznie wziąć udział w wieczerzy i zapewne od razu poznać się z Tadeuszem. W ciągu pisania poeta plan zmienił, na wieczerzę wprowadził Telimenę, a z nią zawikłania w dzieje miłości Tadeusza, ale ustęp o strojeniu się Zosi przez przeoczenie zostawił w pierwotnym ujęciu.

w. [133] ranną – Mickiewicz wymawiał zapewne: raną, stąd więc rymował z rumianą; pierwotne, ogólniejsze, używane dotąd potocznie w stronach rodzinnych poety znaczenie wyrazu ranny – wczesny (por. V 286).

w. [142] folwark – tutaj: budynek dworski na uboczu dziedzińca, oficyna; mieszkał tam Wojski z córką, służba (ob. I 47), a według pierwotnego planu poematu także owa ciocia ochmistrzyni.

w. [146] Sędzia – ob. Objaśnienia poety. – O „nowej modzie” mówi więcej J. Chodźko: „Nie naśladowała ona [pani Kasztelanowa] zaprowadzonego już po niektórych domach pańskich zagranicznego zwyczaju budowania tzw. oberży obok obywatelskich domów, dokąd konie i służących odsyłano, podwójną naznaczywszy cenę na nieodbicie potrzebne produkta; a samych tylko panów przyjmowano we dworze” (Pisma rozm., III 120, VII 50, por. też E.T. Massalski, Pan Podstolic, Wilno 1831, II 75). Podobne zjawisko ukrytego wyzysku gości za pośrednictwem arendarza notuje J. Korzeniowski, Tadeusz Bezimienny, 1852, II 46.

w. [147] konie gości – nie były to więc konie dworskie. Co za tym idzie, przyjazd Tadeusza nie był zapowiedziany ani spodziewany (por. wyżej w. 43).

w. [150] pan Wojski – ob. Objaśnienia poety. W pierwotnej redakcji poematu Wojski występuje najpierw jako Strukczaszy, potem Pan Rotmistrz.

w. [151] Słowa „za domem” są w niezgodzie z I 251, gdzie powiedziano, że Wojski urządzał wieczerzę „w domu”, a dopiero Woźny, skorzystawszy z jego nieobecności, przeniósł ją do zamczyska. W pierwszej redakcji było tu ściślej: „w salonie ustawiał wieczerzę”, potem „z sali do folwarku wyszedł po kryjomu”. Poeta zmienił to dla uprawdopodobnienia sytuacji wewnątrz dworku. Wszak Tadeusz „biegał po całym domu”, a nigdzie nie spotkał ani Wojskiego, ani przygotowań. Ze zmiany wyniknęła jednakowoż inna nieścisłość.

w. [154] O pokrewieństwie Wojskiego z Sędzią słyszymy jeszcze raz (V 733: „był krewny daleki”), ale stopnia jego ustalić sobie nie możemy. Poza tym wiadomo (X 273 i n.), że wojski Hreczecha miał ongiś zostać teściem Sędziego.

w. [156] tkacki – w polszczyźnie tamtych stron nazywają tak płótno robione w domu (samodziałowe) w przeciwstawieniu do „kramnego” (czyli kupionego w kramie, fabrycznego); puderman (z niem. Pudermantel) – płaszcz, którym się okrywano, by ochronić ubranie podczas pudrowania peruk. W dalszym, pospolitym znaczeniu: w ogóle kaftan roboczy, okrycie płócienne chroniące od kurzu i zabrukania.

w. [170] Zgodnie z II 286, VI 151, X 665 i z Objaśnieniem poety do X 810, „Kościuszkowskie miano” zawdzięcza Tadeusz (w drukowanej redakcji) nie powstaniu 1794, ale wojnie polsko-rosyjskiej 1792 r. W wojnie tej, wywołanej przez konfederację targowicką, wodzem naczelnym był nie Kościuszko, ale książę Józef; Kościuszko dowodził jedną z trzech dywizji. Jego jednak imię okryło się największą w tej kampanii sławą, a to dzięki chlubnie stoczonej bitwie pod Dubienką (18 VII). O okolicznościach tej bitwy opowiada J. Ki1iński: Król jej nie chciał i przesłał ks. Józefowi ordynans o zawieszeniu działań wojennych. Kościuszko uprzedził zakaz, uderzył na Palembacha i pobił go, za co król zwycięzcę zdymisjonował. „A my w Warszawie ażeśmy do góry z radości skakali, a za jego zdrowie wiwaty spijali” (Pamiętnik, 1958, s. 12). Sława młodego zwycięzcy odbiła się oczywiście najżywszym echem na Litwie, wśród szlachty zaściankowej, spośród której przecież wyszedł. Nic dziwnego, że imię jego nadawano dzieciom przy chrzcie; o zachodzącej tu trudności ob. wszelako obj. II 285 i X 666.

w. [171] Według redakcji drukowanej dzień przyjazdu Tadeusza do Soplicowa przypada na piątek (ob. obj. II 27), w redakcji pierwotnej, brulionowej, przypadał on na niedzielę. Ten szczegół jest wyraźny. Trudność sprawia natomiast ściślejsze kalendarzowe określenie terminu przyjazdu. Długi czas przyjmowano, że to był lipiec; przecież Tadeusz przyjechał na wakacje, a więc niechybnie zaraz z ich początkiem. Wiemy atoli (I 640), że przyjechał on nie zwyczajnie na wakacje, ale „nagle”, wezwany, a więc niekoniecznie zaraz w lipcu, z końcem roku akademickiego. Sprawę decyduje wzgląd inny. Goście soplicowscy w ks. VIII oglądają kometę, a kometę 1811 r. można było w tamtych stronach oglądać dopiero w drugiej połowie sierpnia. W ogóle jednak nie wydaje się właściwym, by czas akcji poematu ustalać według kalendarza zbyt ściśle na określony tydzień czy nawet dzień (ob. St. Pigoń, Czas akcji w „Panu Tadeuszu” [w:] Wśród twórców, 1947, s. 171 i n. oraz wyżej we Wstępie, s. LXXIII i n.).

w. [175] sądy graniczne – ob. obj. I 286.

w. [178] Podkomorzy – ob. Objaśnienia poety. Nie możemy powiedzieć na pewno, czy i jaki był rzeczywisty pierwowzór tej postaci. J. Kallenbach na podstawie (podejrzanie wiarygodnych) szczegółów przekazanych przez brata poety, Fr. Mickiewicza, dopatruje się go w ojcu poety: „Modelem do odmalowania Podkomorzego w Panu Tadeuszu był nie kto inny, tylko p. Mikołaj Mickiewicz, ojciec poety: ten gest, też ruchy, taż tabakiera!” (Pamiętnik Fr. Mickiewicza, wyd. J. Kallenbach, 1923, Wstęp, s. 26). L. Podhorski-Okołów (Realia Mickiewiczowskie, II, Warszawa 1955, s. 36 i n.) w osobnym rozdziale wskazuje wiele rysów realnych łączących tę postać ze stryjem Maryli, Stefanem Wereszczaką, owoczesnym podkomorzym nowogródzkim, właścicielem m.in. Bołtupia w Oszmiańskiem, posłem na Sejm Czteroletni. „Widywał go poeta często w Tuhanowiczach”. Naprawdę jednak można by doszukiwać się i innych jeszcze pierwowzorów. Całą sprawę pierwowzorów, z jakich poeta mógł czerpać pewne rysy do skreślenia tej czy innych postaci w poemacie, omówiłem szerzej w książce „Pan Tadeusz”. Wzrost – Wielkość – Sława, Warszawa 1934, s. 46 i n. – już zjechał – zgodnie z prawem owoczesnym sądy graniczne (podkomorskie) odbywały się na miejscu spornym, „na gruncie”.

w. [191] Bór w języku myśliwskim oznacza las iglasty.

w. [199] grabliska – grabie; w tej (rus.) postaci do dziś używa się wyrazu tego w polszczyźnie nowogródzkiej.

w. [201] Jeżeliby przyjąć, że chłopi pańszczyźniani w Soplicowie także „ze dniem” zaczynali pracę, trzeba by powiedzieć, że mieli normę czasu bardzo wysoką (dzień roboczy około 14-godzinny). Nie w tym wszelako sensie wspomina o tym poeta, który w dalszym ciągu ukaże Sędziego (aż z przesadą) jako pana łagodnego i życzliwego chłopom (II 675, VII 327 i n., XII 488, 496).

w. [203] znidzie – (forma staropolska i gwarowa) zejdzie.

w. [204] Ziemianin ma tu znaczenie staropolskie: rolnik.