BIBLIOTEKA NARODOWA

Wydawnictwo Biblioteki Narodowej pragnie zaspokoić pełną potrzebę kulturalną i przynieść zarówno każdemu inteligentnemu Polakowi, jak i kształcącej się młodzieży

WZOROWE WYDANIA NAJCELNIEJSZYCH
UTWORÓW LITERATURY POLSKIEJ I OBCEJ

w opracowaniu podającym wyniki najnowszej o nich wiedzy.

Każdy tomik Biblioteki Narodowej stanowi dla siebie całość i zawiera bądź to jedno z arcydzieł literatury, bądź też wybór twórczości poszczególnych pisarzy.

Każdy tomik poprzedzony jest rozprawą wstępną, omawiającą na szerokim tle porównawczym, w sposób naukowy, ale jasny i przystępny, utwór danego pisarza. Śladem najlepszych wydawnictw obcych wprowadziła Biblioteka Narodowa gruntowne objaśnienia tekstu, stanowiące ciągły komentarz, dzięki któremu każdy czytelnik może należycie zrozumieć tekst utworu.

Biblioteka Narodowa zamierza w wydawnictwach swych, na daleką metę obliczonych, przynieść ogółowi miłośników literatury i myśli ojczystej wszystkie celniejsze utwory poezji i prozy polskiej od wieku XVI aż po dobę współczesną, uwzględniając nie tylko poetów i beletrystów, ale także mówców, historyków, filozofów i pisarzy pedagogicznych. Utwory pisane w językach obcych ogłaszane będą w poprawnych przekładach polskich.

Z literatury światowej Biblioteka Narodowa wydaje wszystkie te arcydzieła, których znajomość niezbędna jest dla zrozumienia dziejów piękna i myśli ogólnoludzkiej.

Do współpracy zaprosiła redakcja Biblioteki Narodowej najwybitniejszych badaczy naszej i obcej twórczości literackiej i kulturalnej, powierzając wydanie poszczególnych utworów najlepszym każdego znawcom.

Kładąc nacisk na staranność opracowań wstępnych i objaśnień utworów, Biblioteka Narodowa równocześnie poczytuje sobie za obowiązek podawać najdoskonalsze teksty samych utworów, opierając się na autografach, pierwodrukach i wydaniach krytycznych.

Fragment deklaracji z pierwszych tomów Biblioteki Narodowej

Spis treści

WSTĘP

I. DROGA DO EPOPEI

Ojczyzna

Litewska prowincja

Uniwersytet

Towarzystwo Filomatów

Miłość romantyczna

Kowno

Proces filomatów – i wyrok

Rosja

Wytęskniona Europa

Czas powstania listopadowego

Paryż. Polacy wśród Francuzów

II. NARODOWE ARCYDZIEŁO

Narodziny poematu

W oczach narratora

Pan Tadeusz w listach

Epopeja a życie codzienne

Inwokacja

Tło polityczne

Soplicowo

Dwa wizerunki Mickiewiczowskiej Nowogródczyzny

Dygresja o tle historycznym

Osoby

Szlacheckie siedziby – i spory

Zajazd

Obyczaje

Dwaj arcyważni bohaterowie

Żydzi polscy – Jankiel i stereotypy

Miłość w Panu Tadeuszu

Uśmiechy w czasie chmurnym

Uroda świata a urok iluzji i moc wyobraźni

Sekrety piękna

Spory o „prawdę” przedstawienia

Pan Tadeusz – zaskoczenie

Epilog?

III. RECEPCJA

NOTA EDYTORSKA

INFORMACJA O AUTORCE OPRACOWANIA

BIBLIOGRAFIA (WYBÓR)

PAN TADEUSZ

Księga I. Gospodarstwo

Księga II. Zamek

Księga III. Umizgi

Księga IV. Dyplomatyka i łowy

Księga V. Kłótnia

Księga VI. Zaścianek

Księga VII. Rada

Księga VIII. Zajazd

Księga IX. Bitwa

Księga X. Emigracja. Jacek

Księga XI. Rok 1812

Księga XII. Kochajmy się

OBJAŚNIENIA

Epilog

WYKAZY OSÓB

OSOBY POEMATU

WYKAZ OSÓB HISTORYCZNYCH

PRZYPISY

Seria Biblioteka Narodowa ukazuje się pod patronatem Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Rada Naukowa „Biblioteki Narodowej”: Józef Bachórz, Tomasz Chachulski, Jerzy Jarzębski, Alina Kowalczykowa, Ryszard Nycz

Redaktor „Biblioteki Narodowej”: Stanisław Bereś

Recenzenci tomu: Jerzy Fiećko, Jarosław Ławski

Redaktor prowadząca: Anna Krzywania

Redakcja Wstępu i opracowania: Anna Poinc-Chrabąszcz / CHAT BLANC

Korekta: Alicja Stępniak, Anna Gądek

Redakcja techniczna: Agata Kempczyńska

Ilustracja na frontyspisie: Adam Mickiewicz, staloryt Antoniego Oleszczyńskiego z lat 1833–1834 według medalionu Davida d’Angers z roku 1829. Muzeum Książąt Lubomirskich w Zakładzie Narodowym im. Ossolińskich

Skład wersji papierowej: Robert Oleś

Konwersja: eLitera s.c.

Zakład Narodowy im. Ossolińskich
Wydawnictwo Ossolineum
50–139 Wrocław, ul. Szewska 37
e-mail: wydawnictwo@ossolineum.pl
www.ossolineum.pl

© Copyright by Zakład Narodowy im. Ossolińskich 2016

Wydanie I elektroniczne, na podstawie wydania XV (2022), Wrocław 2023

Poprzednie wydania (I–XIV) Pana Tadeusza ukazały się w „Bibliotece Narodowej” w opracowaniu Stanisława Pigonia. Od wydania X z roku 1994 publikację uzupełniał Aneks Juliana Maślanki.

Nieupoważnione powielanie lub inne wykorzystywanie utworu stanowi naruszenie praw autorskich.

ISSN 0208-4104

ISBN 978-83-66267-98-5

NOTA EDYTORSKA

Od pierwszego wydania Pana Tadeusza w serii „Biblioteka Narodowa”, w opracowaniu Stanisława Pigonia, upłynęło prawie sto lat. W tym czasie dzieło czternastokrotnie było wznawiane w prawie niezmienionej, powszechnie aprobowanej i nieznacznie modernizowanej formie. Ewolucję przeszły nie tylko badania historycznoliterackie, lecz także związane z nimi potrzeby edytorskie. Wychodzi na przykład z użytku dawne słownictwo (i formy językowe), związane z trybem życia i kulturą obyczaju. Stanisław Pigoń odwołuje się szeroko do osób i wydarzeń z nieodległej (wtedy) przeszłości, ufając, że przywoływane okoliczności choćby w ogólnym zarysie są znane czytelnikowi. Obecnie ta wiara traci podstawy.

Za życia Adama Mickiewicza ukazały się dwa wydania Pana Tadeusza. Pierwsze w 1834 roku w Paryżu: Pan Tadeusz czyli Ostatni zajazd na Litwie. Historia szlachecka z r. 1811 i 1812 we dwunastu księgach wierszem, opracowane przez Aleksandra Jełowickiego, w dwóch tomach, w Typografii A. Pinard. Korektę przeprowadzał autor, sprawdzał po nim Bogdan Jański. Pracowano spiesznie, toteż pozostało w tekście sporo błędów, które usuwano (nie zauważając niestety nowych) w edycjach następnych.

Drugie wydanie ukazało się w 1844 roku w Paryżu, jako pierwszy z siedmiu tomów Pism. Mickiewicz dał zgodę na druk, lecz nie ingerował w tok prac. Nie poprawiono błędów dostrzeżonych wcześniej, doszło sporo nowych, dlatego nie uwzględnia się go przy przedrukach.

W serii „Biblioteka Narodowa” pierwsza edycja Pana Tadeusza wyszła drukiem w roku 1925; trzecia już po drugiej wojnie światowej, po niemal trzydziestoletniej przerwie; piąta, ostatnia przygotowana osobiście przez Stanisława Pigonia, w roku 1967. Od wydania dziesiątego opracowanie to jest publikowane z aneksem Juliana Maślanki i uzupełnioną przez niego bibliografią.

Powaga i autorytet Wydawnictwa Ossolineum, a w nim serii „Biblioteka Narodowa” obliguje do zarówno właściwego opracowania edytorskiego, jak i nowej interpretacji. Trudnością kluczową był jednak, i jest nadal, brak edycji dzieł Mickiewicza uznanej za kanoniczną. Kiedy jej nie ma, sytuacja edytora kolejnych wydań nieco się komplikuje, zwłaszcza że w związku ze zmianami programu szkolnego szczególnie ważnymi czytelnikami okazują się uczniowie, studenci i nauczyciele. Zakres przypisów został dostosowany do owych zmian, ponadto z upływem czasu ewoluuje poziom wiedzy i zainteresowań odbiorcy.

Za podstawę obecnej edycji przyjęto opracowanie Stanisława Pigonia, z częściowym uwzględnieniem propozycji zmian wprowadzanych już po jego śmierci. Stanisław Pigoń w kolejnych wydaniach poematu dostosowywał w nim interpunkcję do aktualnych zasad, dlatego również w obecnej edycji interpunkcję uwspółcześniono. Wykazy osób są publikowane za wydaniem czternastym.

Kolejne przedstawianie specjalistycznych założeń edytorskich w serii „Biblioteka Narodowa” nie wydaje się już konieczne. Nie wkraczając w gąszcz sporów i dywagacji rozwijanych w ciągu lat przez tak znakomitych uczonych jak Stanisław Pigoń, Juliusz Kleiner, Konrad Górski, Wiktor Weintraub, Kazimierz Wyka czy Zbigniew Jerzy Nowak, można – jak się zdaje – uznać, że kształt edytorski Pana Tadeusza został ustalony i przez badaczy zaakceptowany. Do czasu wydania nowej edycji krytycznej.

A.K.

* * *

Nowa edycja Pana Tadeusza Adama Mickiewicza to ostatnie duże przedsięwzięcie prof. Aliny Kowalczykowej, przygotowywane przede wszystkim z myślą o uczniach i studentach. Honorując pamięć wybitnej Badaczki, oddajemy do druku opracowanie arcydzieła w kształcie, który prof. Kowalczykowa zaaprobowała, ale nie zdążyła doprowadzić go do końca. Autorem fragmentu rozdziału Epilog? oraz części trzeciej dotyczącej recepcji Pana Tadeusza jest prof. Jerzy Fiećko.

Redakcja

PAN TADEUSZ

CZYLI

OSTATNI ZAJAZD[1] NA LITWIE

Historia szlachecka
z roku 1811 i 1812

WE DWUNASTU KSIĘGACH WIERSZEM

KSIĘGA PIERWSZA

GOSPODARSTWO

TREŚĆ

Powrót panicza – Spotkanie się najpierwsze w pokoiku, drugie u stołu – Ważna Sędziego nauka o grzeczności – Podkomorzego uwagi polityczne nad modami – Początek sporu o Kusego i Sokoła – Żale Wojskiego – Ostatni Woźny Trybunału – Rzut oka na ówczesny stan polityczny Litwy i Europy.

1

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie.[1][2]

2

Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie,

3

Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie

4

Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie.[3]

5

Panno Święta, co jasnej bronisz Częstochowy[4]

6

I w Ostrej świecisz Bramie! Ty, co gród zamkowy

7

Nowogródzki ochraniasz z jego wiernym ludem!

8

Jak mnie dziecko do zdrowia powróciłaś cudem[5]

9

(Gdy od płaczącej matki pod Twoję opiekę

10

Ofiarowany, martwą podniosłem powiekę

11

I zaraz mogłem pieszo do Twych świątyń progu

12

Iść za wrócone życie podziękować Bogu),

13

Tak nas powrócisz cudem na Ojczyzny łono.

14

Tymczasem przenoś moję duszę utęsknioną

15

Do tych pagórków leśnych, do tych łąk zielonych,

16

Szeroko nad błękitnym Niemnem rozciągnionych;

17

Do tych pól malowanych zbożem rozmaitem,

18

Wyzłacanych pszenicą, posrebrzanych żytem;

19

Gdzie bursztynowy świerzop, gryka jak śnieg biała,[6]

20

Gdzie panieńskim rumieńcem dzięcielina pała,[7]

21

A wszystko przepasane, jakby wstęgą, miedzą

22

Zieloną, na niej z rzadka ciche grusze siedzą.[8]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

PAN TADEUSZ

[1] Tytuł: zajazd – zob. Objaśnienia poety, s. 459.

KSIĘGA I.
GOSPODARSTWO

[1] w. 1 Litwo! Ojczyzno moja! – Litwa w apostrofie Mickiewicza jest utożsamiona z Wielkim Księstwem Litewskim. Powstało ono w XIII w., a od czasu unii polsko-litewskiej w 1569 r. do trzeciego rozbioru Polski w 1795 r. wchodziło w skład Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Sercu Mickiewicza, który nie znał Krakowa, Warszawy ani nie widział Wisły, który wychował się na Nowogródczyźnie, następnie studiował w Wilnie, szczególnie bliskie były tamte litewsko-polskie strony.

[2] w. 1–3 ty jesteś jak zdrowie... – porównanie nawiązujące do fraszki Na zdrowie Jana Kochanowskiego: „Szlachetne zdrowie, / Nikt się nie dowie, / Jako smakujesz, / Aż się zepsujesz”.

[3] w. 4 tęsknię po tobie – tęsknię za tobą; forma składniowa używana w rodzinnych stronach poety.

[4] w. 5–7 Mickiewicz przywołuje tu zapamiętane z dzieciństwa cudowne obrazy: Matki Boskiej Częstochowskiej, Matki Boskiej Ostrobramskiej z Wilna oraz Panny Świętej, co ochrania „gród zamkowy” (czyli Nowogródek) z obrazem Matki Boskiej w nieistniejącej już cerkwi unickiej na Górze Zamkowej; zob. też Objaśnienia poety, s. 460.

[5] w. 8 O swym cudownym uzdrowieniu poeta pisał do Antoniego Odyńca, że „wypadłszy z okna, był jakiś czas bez życia” (A.E. Odyniec, Listy z podróży, oprac. H. Życzyński, Wrocław 1961, BN I 341).

[6] w. 19 świerzop – chwast bujnie rosnący w zbożu; u Mickiewicza także rzepak uprawny; gryka – tatarka, ma drobne białe kwiaty.

[7] w. 20 dzięcielina (daw., reg.) – koniczyna o białych, w głębi różowawych kwiatach; stąd „panieński rumieniec”.

[8] w. 22 Grusze na miedzach sadzono, aby zaznaczyć granice pomiędzy polami.