Richard P. Feynman –
urwisowaty geniusz

W życiu codziennym coraz częściej korzystamy z urządzeń, których działania nie rozumiemy – naciskamy klawisze lub przyciski, nie zdając sobie sprawy z tego, co się tam w środku dzieje. Już niemal każdy siedział przy komputerze, trzymał w ręku telefon komórkowy, robił zdjęcia aparatem cyfrowym, korzystał z kuchenki mikrofalowej lub odtwarzacza płyt kompaktowych. Niemal niepostrzeżenie te nowe gadżety pojawiły się w naszych domach.

Wiek XX przeszedł do historii jako okres niespotykanego wcześniej rozwoju nauki i techniki. Dokonano niezwykłych odkryć, wystarczy wspomnieć choćby bombę atomową, tranzystor czy laser. Rozszyfrowano strukturę DNA i kod genetyczny, sporządzono mapę genomu człowieka, rozwinięto bioinżynierię. Niewyobrażalnie powiększył się zakres obserwowalnych zjawisk. Okazało się, że żyjemy w ogromnym Wszechświecie złożonym z miliardów galaktyk, takich jak nasza Droga Mleczna, w której istnieją miliardy Słońc. Badamy niewyobrażalnie małe obiekty: wniknęliśmy we wnętrza protonów i neutronów – podstawowych składników jąder atomowych – i znaleźliśmy tam jeszcze mniejsze, bardziej fundamentalne cegiełki materii – kwarki. Pomimo tego oszałamiającego postępu nadal nie wiemy, jak funkcjonuje nasz mózg, jak powstało życie, czy istnieją jakieś bardziej fundamentalne cząstki na poziomie subkwarkowym, czy jesteśmy sami we Wszechświecie. Tę listę podstawowych pytań można by uzupełniać jeszcze bardzo długo.

Ogromny postęp to wynik pracy wielu zespołów naukowców i inżynierów, których liczba w ostatnim stuleciu wzrosła kilkudziesięciokrotnie. Niektóre wielkie, przełomowe odkrycia były dziełem genialnych jednostek. Sztandarowe przykłady to: Einstein, Planck oraz Crick i Watson. W tej plejadzie znakomitości nauki XX wieku poczesne miejsce zajmuje Richard P. Feynman.

Powszechnie uważa się, że naukowiec, a w szczególności genialny naukowiec, to bardzo poważny Pan lub Pani, którzy zupełnie zapomnieli o Bożym świecie i nie interesują się niczym prócz swojej wąskiej dziedziny badań. Taki obraz ascetycznego mnicha nauki (znajdującego się często na pograniczu normalności) propagowały i nadal propagują media. Jak się łatwo przekonać, czytając autobiograficzną książkę Feynmana Pan raczy żartować, panie Feynman!, są chlubne wyjątki od tej reguły.

Tak, Richard Feynman był inny.

Urodził się i wychował w zsekularyzowanej rodzinie żydowskiej na przedmieściach Nowego Jorku. Od wczesnego dzieciństwa przejawiał niezwykłe zdolności. Już w szkole podstawowej przeprowadzał różne eksperymenty chemiczne, a jego pokój przypominał raczej laboratorium niż dziecięcą sypialnię. Przyznam, że podziwiam wyrozumiałość i odwagę jego rodziców – niektóre eksperymenty kończyły się bowiem nie tylko pojawieniem się różnego rodzaju oparów, ale też wybuchami, a nawet pożarem. Młodziutkiego Feynmana pasjonowała nie tylko chemia: rozpoznawał różne ptaki, zbierał, a następnie rozbierał różne urządzenia i mechanizmy, aby sprawdzić, jak działają.

W szkole średniej tak bardzo wyprzedzał swoich rówieśników, że nauczyciel fizyki dał mu książkę o rachunku różniczkowym i całkowym i pozwolił czytać ją na lekcjach, aby go czymś zająć. Bez problemów dostaje się na studia do MIT – jednej z najbardziej prestiżowych technicznych uczelni amerykańskich. Tam na poważnie zajmuje się fizyką i doskonali swoje zdolności rachunkowe. Poznaje nowe teorie: mechanikę kwantową i szczególną teorię względności. Wśród studentów wyróżnia się niezależnością myślenia, bezkompromisowością i głęboką wiarą w swoją intuicję. Kolekcjonuje i rozwiązuje różnego rodzaju zagadki. Lubi być w centrum uwagi. Potrafi też używać oryginalnych i niestandardowych metod, aby dowodzić swoich racji. Gdy w gronie kolegów powstaje spór o to, czy siusiamy dzięki przyciąganiu grawitacyjnemu czy nie, staje na głowie i siusia, aby udowodnić, że ta czynność fizjologiczna od grawitacji nie zależy.

Trzy lata później jest już doktorantem w Princeton, gdzie pod kierunkiem niewiele od siebie starszego Johna Wheelera wprowadza nowy opis oddziaływań między naładowanymi cząstkami. Główne idee tego podejścia referuje na seminarium, na które przyszedł nawet zaciekawiony nim Einstein i kilku innych laureatów Nagrody Nobla. Po takim „chrzcie bojowym” w 1942 roku zostaje zwerbowany do zespołu pracującego nad zbudowaniem pierwszej bomby atomowej. Jest najmłodszym członkiem tego zespołu. Na co dzień obraca się wśród najlepszych i najbardziej twórczych fizyków tego okresu. Daje się poznać jako błyskotliwy rozwiązywacz różnych trudnych problemów i znakomity organizator. Tworzy pierwszy, duży i efektywnie pracujący ośrodek obliczeniowy. Jego niezależność i bezkompromisowość często prowadzą do konfliktów z wojskowymi, którzy nadzorują całe to przedsięwzięcie.

Po wojnie przez kilka lat pracuje na Cornell University, gdzie dopracowuje swoje nowe podejście do opisu oddziaływań między cząstkami. Tu powstają słynne diagramy Feynmana, które pozwalają na dokonywanie bardzo skomplikowanych obliczeń i są wykorzystywane do dziś. W małomiasteczkowej Ithace Feynman nie jest jednak zbyt szczęśliwy. W 1950 roku przenosi się do California Institute of Technology (Kalifornijski Instytut Technologiczny, w slangu wtajemniczonych: „Caltech”), gdzie pracuje do końca życia.

Po odkryciu przez Cricka i Watsona struktury DNA przez kilka lat zajmuje się biologią molekularną i nawet sam wykonuje różne eksperymenty, ale bez większego powodzenia. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych znowu całkowicie poświęca się fizyce. Opracowuje teorię nadciekłości – dziwnego zachowania się ciekłego helu, który sam z siebie wycieka z otwartego naczynia. Wspólnie z Murrayem Gell-Mannem opracowuje teorię oddziaływań słabych, które są odpowiedzialne za niektóre rozpady promieniotwórcze. Jego sława jako znakomitego fizyka sięga zenitu.

W lipcu 1962 roku w Jabłonnie koło Warszawy odbywała się 4. Międzynarodowa Konferencja Teorii Grawitacji. Był to dość ekskluzywny zjazd znakomitych fizyków, w którym uczestniczyli między innymi: Paul Dirac, John Wheeler, Herman Bondi, Vitalij Ginzburg, Vladimir Fock, Subramanyan Chandrasekhar i właśnie Richard Feynman. Kilka tygodni wcześniej obroniłem pracę magisterską, którą pisałem pod kierunkiem profesora Leopolda Infelda, głównego organizatora konferencji. Profesor Infeld pozwolił mi przysłuchiwać się referatom wygłaszanym na konferencji. Tam po raz pierwszy zobaczyłem Feynmana. Przez kilka dni codziennie specjalnym autokarem wracałem do Warszawy wraz z niektórymi uczestnikami konferencji, którzy mieszkali w Grand Hotelu. Feynman też mieszkał w tym hotelu. Któregoś wieczoru zapytał mnie, czy w Warszawie są jakieś kluby studenckie. W tamtych czasach najpopularniejszym klubem studenckim były Hybrydy. Ochroniarze nie mieli pojęcia, kto to jest Feynman, ale amerykański paszport i dolary zadziałały i po chwili byliśmy w środku. W Hybrydach zabawa trwała już na dobre. Feynman początkowo zwiedzał lokal, wypił dużego drinka przy barze i przyglądał się panienkom. Podczas przerwy, gdy kilkuosobowy zespół przestał grać, podszedł do muzyków i zaproponował, że zastąpi perkusistę i nauczy ich grać sambę. Nie wiedziałem, że kilka lat wcześniej Feynman był w Brazylii i aktywnie uczestniczył w słynnym karnawale, grając w jednym z zespołów. Piwo postawione całej kapeli ostatecznie przełamało lody. Zaczęli grać, początkowo nie bardzo składnie, ale po pewnym czasie wyraźnie dał się słyszeć rytm samby. Tłum na parkiecie niespecjalnie wiedział, jak się poruszać, i Feynman patrzył na nich z politowaniem. Gdy był już pewien, że zespół poradzi sobie bez niego, oddał pałeczki i porywając do tańca co ładniejsze dziewczyny, poprowadził spontaniczny kurs samby. Był niezmordowany, ale gdy zaczynało świtać, przypomniał sobie, że następnego dnia na konferencji ma wygłosić wykład, do którego nie był jeszcze w pełni przygotowany. Trzeba było szybko pożegnać się z rozbawionym towarzystwem i wracać do hotelu.

Na porannej sesji nie było Feynmana, na swój wykład przyjechał w ostatniej chwili. Widać było, że jest zdenerwowany. Pierwszy raz miałem okazję słuchać jego wykładu. To nie był normalny wykład konferencyjny. Feynman postanowił przedstawić swoje próby stworzenia kwantowej teorii grawitacji, oparte na twórczej ekstrapolacji – podejściu, jakie zaproponował kilkanaście lat wcześniej do opisu oddziaływań między naładowanymi cząstkami. Feynman mówił bardzo szybko, często urywając słowa, znakomicie – jak mi później powiedziano – imitując brookliński akcent. Jego ręce były w ciągłym ruchu, chodził szybko, kołysząc się, wzdłuż tablicy, na której rysował swoje słynne diagramy i od czasu do czasu wypisywał różne równania. Można powiedzieć, że nie był to wykład, ale przedstawienie jednego aktora. Pamiętam go do dzisiaj. Zaraz po konferencji dostałem taśmy z nagraniem wykładu, z poleceniem spisania go i przygotowania do publikacji. Sam nie dałbym sobie z tym rady, przesłuchiwaliśmy te taśmy z Johnem Stachelem, młodym wówczas amerykańskim relatywistą, który został na kilka miesięcy w Warszawie, aby przygotować do publikacji materiały z konferencji. Nawet John miał kłopoty z rozszyfrowaniem niektórych fragmentów wykładu Feynmana i różne wątpliwości wyjaśniły się dopiero w trakcie autoryzacji ostatecznej wersji tekstu.

Feynmana spotkałem następnie siedem lat później na konferencji na Uniwersytecie Stanforda w Kalifornii. Wtedy był już laureatem Nagrody Nobla, ale to nie zmieniło jego stylu i nadal był bezpośredni i bardzo impulsywny. Wydawał się bardzo podniecony, bo okazało się, że ładunek elektryczny wewnątrz protonu nie jest rozłożony równomiernie – zaobserwowano wyraźne skupiska ładunku, które Feynman nazwał „partonami”. To był kolejny wielki przełom. Okazało się, że partony, jeżeli nie są tylko wymysłem teoretyków, ale faktycznie istnieją, powinny posiadać ładunek mniejszy od ładunku jednostkowego, który dotychczas uważano za podstawowy kwant ładunku. Sprawę wyjaśnił wkrótce wielki rywal Feynmana – Gell-Mann, wprowadzając koncepcję kwarków. Jeżeli pominąć znak, to ładunek elektryczny kwarków wynosi 1/3 lub 2/3 ładunku elementarnego. To był początek długiej drogi, która doprowadziła w końcu do powstania Standardowego Modelu cząstek elementarnych, który zaskakująco dobrze opisuje wszystkie znane obecnie cząstki elementarne i ich podstawowe własności.

Feynmana poznałem lepiej podczas sześciomiesięcznego pobytu w Caltech w 1974 roku. Pamiętam, jak kilka dni po przyjeździe Feynman oprowadzał mnie po całej uczelni. Zaprowadził mnie do atrium w budynku samorządu studenckiego. Na ścianach wokół atrium rozmieszczone były płaskorzeźby przedstawiające różnych znakomitych myślicieli i naukowców – były tam podobizny Arystotelesa, Platona, Euklidesa, Kopernika, Galileusza, Darwina, a wśród nich byli również Feynman i Gell-Mann. Feynman uśmiechnął się i powiedział: „Popatrz, oprowadza cię chodząca mumia”.

Później spotykałem Feynmana wielokrotnie, czasami zapraszał mnie na lunch do Faculty Club, wypytywał o czarne dziury i początek Wszechświata. Kiedy zrobiło się bardzo gorąco, Feynman zabrał mnie na plażę na południe od Los Angeles. Poszliśmy na długi spacer i gdy zrobiło się już pusto, usiedliśmy na piasku. Feynman powiedział mi: „Popatrz na tę biegnącą falę, góra cząstek, każda bezmyślnie zajęta sobą, są ich miliardy, a jednak wspólnie tworzą tę pieniącą się falę. W niewyobrażalnie zamierzchłej przeszłości, zanim jakiekolwiek oczy mogły je oglądać, rok po roku, dzień po dniu z szumem rozbryzgiwały się o brzeg tak jak teraz. Dla kogo, po co? Na martwej planecie bez żadnych śladów życia… Zawsze w ruchu, napędzane energią traconą rozrzutnie przez Słońce, wyrzucaną w bezmiar przestrzeni. Ten strumień fotonów powoduje falowanie i szum morza. W głębinach morskich wszystkie cząstki powtarzają te same ruchy – jak niekończący się balet – aż w końcu powstają bardziej złożone cząstki. One tworzą inne, podobne do siebie i zaczyna się nowy taniec. Stopniowo powiększają się i stają się coraz bardziej złożone. Zaczynają się odtwarzać – pojawia się życie, ogromne skupiska zorganizowanych atomów, DNA, białka – choreografia się komplikuje, staje się coraz bardziej złożona. Z tej wodnej kołyski życie wychodzi na ląd i oto tu stoi – układ wielu miliardów atomów obdarzony świadomością – materia obdarzona ciekawością. Stoję na brzegu morza zadumany nad tym zadziwiającym światem, ja-wszechświat atomów, jak jeden atom w tym ogromnym wszechświecie. Dlaczego? Po co?”.

Na zakończenie roku akademickiego w każdej uczelni amerykańskiej uroczyście rozdaje się dyplomy abiturientom. Wszyscy przebierają się w togi i w długiej procesji zasiadają przed podium. Ktoś wybitny wygłasza mowę, a następnie każdy z abiturientów indywidualnie odbiera dyplom od prezydenta uczelni. W 1974 roku w Caltech przemawiał Feynman. Zaczynającym samodzielne życie zawodowe młodym ludziom powiedział: „Miejcie oczy szeroko otwarte, bądźcie krytycznie nastawieni do wszystkiego, nie przyjmujcie żadnej prawdy bez głębokiego zastanowienia, obnażajcie i tępcie półprawdy i demagogię, nauczcie się podziwiać piękno otaczającego nas świata i nad wszystkim – i o wszystkim – myślcie!”.

Te rady Feynman sam stosował w codziennym życiu. Jak są efektywne (choć bardzo proste!), pokazał, występując przed specjalną komisją Kongresu Stanów Zjednoczonych badającą przyczyny tragedii promu kosmicznego Challenger, który 28 stycznia 1986 roku eksplodował chwilę po starcie. Na oczach całej komisji i milionów widzów, którzy śledzili przebieg jej prac przed telewizorami, przeprowadził prosty eksperyment. Do dużego szklanego naczynia wypełnionego wodą z lodem włożył kawałek gumowej uszczelki, która miała uniemożliwiać ucieczkę gorącego gazu z tulei łączącej dwa segmenty rakiety. Okazało się, że po ochłodzeniu do temperatury bliskiej zeru guma stawała się krucha. Tak się fatalnie złożyło, że noc poprzedzająca start Challengera była bardzo zimna i cały prom pokrył się cienką warstwą lodu. Start został opóźniony do czasu roztopienia się lodu, ale to nie wystarczyło i przynajmniej jedna uszczelka nie odzyskała elastycznych własności.

Czytając autobiografię Feynmana, warto pamiętać o tym, że opisane tam żarty i anegdoty zawierają głęboki przekaz. Uczmy się od niego patrzeć na otaczający nas świat inaczej, tak jakbyśmy byli przybyszami z innej planety, krytycznie analizujmy zwyczaje i poglądy Ziemian. Choć pewnie nie zmienimy przez to świata, będziemy go widzieli bardziej prawdziwym, bardziej takim, jaki jest naprawdę.

Marek Demiański
Instytut Fizyki Teoretycznej
Uniwersytetu Warszawskiego

Przedmowa

Opowieści opublikowane w tej książce gromadziłem nieregularnie i nieformalnie w ciągu lat wspólnego grania na bębnach z Richardem Feynmanem. Każda opowieść z osobna wydaje mi się zabawna, a cały zbiór zadziwiający: czasami trudno uwierzyć, że jednej osobie przytrafiło się w życiu tyle wspaniałych i szalonych rzeczy; z kolei to, że jednej osobie udało się w jednym życiu uknuć tyle niewinnych psot, powinno być dla nas wszystkich budujące!

Ralph Leighton

Nota do wydania rocznicowego

Niegasnące zainteresowanie Richardem Feynmanem ponad trzydzieści lat po publikacji Pan raczy żartować, panie Feynman! przypomina mi o słowach, które pod koniec życia często wypowiadał z błyskiem w oku: „Jeszcze nie umarłem!”.

Setna rocznica urodzin Feynmana zainspirowała mnie do przemyśleń, które są zbyt długie, aby je tutaj zamieszczać. Można je znaleźć (zakładając, że Internet wciąż będzie istniał w swojej obecnej formie, kiedy będziecie to czytali) na Feynman.com.

RL

Wstęp

Dokładnie pamiętam, kiedy zakochałem się w Richardzie Feynmanie.

Byłem ze znajomą na wakacjach w Santa Barbara. Jednym z moich ulubionych sposobów na odpoczynek jest uczenie się, więc poszliśmy do biblioteki i zaczęliśmy grzebać w kartotece filmów na szpulach (było to w połowie lat osiemdziesiątych). Znaleźliśmy między innymi słynne wykłady Feynmana z Cornell University.

W ciągu dnia chodziliśmy na plażę. Wieczorem włączaliśmy projektor i oglądaliśmy Feynmana. Byłem jak zahipnotyzowany. Zawsze interesowałem się naukami ścisłymi, ale nigdy wcześniej nie widziałem, żeby ktoś mówił o fizyce w tak rozrywkowy i przystępny sposób. Skomplikowane tematy, takie jak prawo ciążenia, Feynman tłumaczył prostym językiem, który potrafi zrozumieć każdy, i przykuwał uwagę studentów wciągającymi historiami. Jego wykłady zrobiły na mnie takie wrażenie, że w końcu Microsoft zamieścił je w Internecie, aby każdy mógł je oglądać za darmo.

Feynman był jednak kimś więcej niż tylko niesamowitym naukowcem i genialnym nauczycielem. Był również jedną z najciekawszych postaci swojej epoki. Łatwo to docenić, kiedy się widzi, jak rektor Cornell przedstawia go na początku pierwszego wykładu. Szybko odbębnia standardowe informacje biograficzne, a potem mówi o tym, co wyróżnia Feynmana: o szacunku, jakim darzą go inni naukowcy, o umiejętności otwierania sejfów i talencie do gry na bongosach.

Kiedy Feynman w końcu wstaje, żeby zabrać głos, rzuca następujący żart: to dziwne, mówi, że kiedy zapraszają go, żeby zagrał na bongosach, „prezentująca mnie osoba jakoś nigdy nie uznaje za wskazane wspomnieć, że zajmuję się również fizyką teoretyczną”.

Ta uwaga to Feynman w pigułce. Jego poczucie humoru i umiejętność tworzenia mitów o sobie samym to bardzo ważne powody, dla których Pan raczy żartować, panie Feynman! ponad trzy dekady po publikacji nadal zalicza się do klasyki.

Zawarte w tej książce historie są tak urocze, że będziecie chcieli się nimi podzielić ze znajomymi i rodziną. Moja ulubiona dotyczy pierwszej wizyty Feynmana w Oak Ridge National Laboratory, w związku z udziałem w projekcie Manhattan. Grupa wojskowych poprosiła go o wskazanie słabych punktów na podstawie rzutu laboratorium, ale Feynman nie umiał czytać rzutów. Pokazał na kwadracik z iksem i spytał, co by się stało, gdyby zawór się zatkał, licząc na to, że ktoś go poprawi i przy okazji poinformuje, co ten symbol naprawdę znaczy.

Feynman nie tylko był genialny, ale również miał fart, ponieważ nie dość, że ten symbol oznaczał zawór, to jeszcze istniał w tym obszarze problem, który wymagał naprawienia. Koledzy podziwiali go za bystrość umysłu i spytali, jak on to robi. Jego odpowiedź jak zawsze była szczera i rzeczowa: „Próbujesz ustalić, czy to jest zawór, czy nie”.

Fizyk jądrowy Hans Bethe nazwał kiedyś doktora Feynmana „magikiem”. Miał rację. Potrzeba trochę magii, żeby nauki ścisłe wydawały się takie rozrywkowe, wciągające i proste jak u Feynmana. Niezależnie od tego, czy czytacie Pan raczy żartować, panie Feynman! po raz pierwszy czy piąty, mam nadzieję, że sprawi wam to nie mniejszą przyjemność niż mnie.

Bill Gates

Wstęp do poprzedniego wydania

Mam nadzieję, że nie będą to jedyne wspomnienia Richarda Feynmana. Z pewnością dają one prawdziwy obraz wielu cech jego charakteru – jego niemal nałogowej potrzeby rozwiązywania zagadek, prowokacyjnej figlarności, odrazy do snobizmu i obłudy oraz umiejętności przelicytowania każdego, kto usiłuje przelicytować jego! Ta książka to wspaniała lektura: skandaliczna, szokująca, pulsująca życiem i bardzo ludzka.

Przecież zaledwie zahacza o to, co w życiu Feynmana najważniejsze: o naukę. Widzimy ją tu i ówdzie, jako tło tej czy innej anegdoty, lecz nigdy jako sedno życia Feynmana, a o tym, że nauka była sednem jego życia, wiedzą całe pokolenia jego studentów i kolegów. Może za dużo wymagam. Może nie istnieje sposób, by w tak rozkosznych opowieściach oddać sens pracy Feynmana, wyzwania i frustracje, entuzjazm odkryć i głęboką radość poznania naukowego, które było źródłem szczęścia w jego życiu.

Byłem jego studentem i dobrze pamiętam atmosferę wykładów. Gdy wchodziliśmy, stał uśmiechnięty, a o blat stołu wystukiwał palcami skomplikowany rytm. Gdy spóźnialscy usiedli na miejscach, brał do ręki kredę i obracał nią szybko w palcach, jak zawodowy hazardzista sztonem w kasynie, wciąż uśmiechając się radośnie, jakby przypomniał sobie jakiś dowcip. A potem – wciąż uśmiechnięty – mówił do nas o fizyce, za pomocą wykresów i równań dzielił się z nami swym pojęciem o świecie. Tego uśmiechu i błysku w oku nie wywołał jakiś przypomniany dowcip, lecz fizyka. Radość fizyki! Radość zaraźliwa. Mieli szczęście ci, którzy się od niego zarazili. Teraz Wy macie okazję zarazić się radością życia à la Feynman.

Albert R. Hibbs
Profesor fizyki doświadczalnej
Laboratorium Napędu Odrzutowego
Kalifornijski Instytut Technologiczny

Vita mea

Trochę chronologii: urodziłem się w 1918 roku w małym miasteczku Far Rockaway na obrzeżach Nowego Jorku, blisko morza. Mieszkałem tam do siedemnastego roku życia. Od 1935 roku przez cztery lata studiowałem na MIT[1], potem przeniosłem się do Princeton. Podczas studiów w Princeton zacząłem pracować dla projektu Manhattan[2], by w kwietniu 1943 roku przenieść się do samego Los Alamos, skąd w październiku lub listopadzie 1946 roku pojechałem do Cornell.

W 1941 roku ożeniłem się z Arlene, która zmarła na gruźlicę w 1946 roku, kiedy ja byłem w Los Alamos.

W Cornell pracowałem do 1951 roku. Latem 1949 roku pojechałem do Brazylii, gdzie spędziłem jeszcze dziesięć miesięcy w 1951 roku, po czym przeniosłem się na Caltech, gdzie jestem do dziś.

Pod koniec 1951 roku pojechałem na parę tygodni do Japonii, a rok lub dwa lata później jeszcze raz, tuż po ślubie z moją drugą żoną, Mary Lou.

Teraz jestem żonaty z Gweneth, która jest Angielką, i mamy dwoje dzieci, Carla i Michelle.

R.P.F.

[1] Massachusetts Institute of Technology (przyp. tłum.).

[2] Prace nad budową pierwszej bomby atomowej (przyp. tłum.).

Od Far Rockaway do MIT

Ten chłopak naprawia radia myśleniem!

Kiedy miałem jedenaście lub dwanaście lat, urządziłem sobie w domu laboratorium. Miałem tam starą drewnianą skrzynię pakunkową, w której pozakładałem półki. Stał tam piecyk, na którym cały czas smażyłem sobie frytki. Miałem też akumulator i obwód lampowy.

Aby skonstruować obwód lampowy, poszedłem do sklepu elektrycznego i kupiłem kilka gniazdek, które można przykręcić do kawałka deski, a następnie połączyłem je drutem dzwonkowym. Wiedziałem, że za pomocą różnych konfiguracji wyłączników – w układzie szeregowym lub równoległym – mogę otrzymać różne napięcia. Nie zdawałem sobie jednak sprawy, że opór żarówki zależy od jej temperatury, więc wyniki moich obliczeń różniły się od tego, co naprawdę uzyskiwałem w obwodzie. Wszystko było w porządku, kiedy żarówki były połączone szeregowo. Jarzyły się wszystkie czerwonawo – coś pięknego!

Założyłem w obwodzie bezpiecznik, na wypadek gdybym coś zwarł. Ponieważ bezpieczniki używane w domu miały za duży opór, musiałem sam go zmajstrować, biorąc kawałek folii cynowej i owijając wokół spalonego bezpiecznika. Za bezpiecznikiem miałem pięciowatową żarówkę, więc zawsze kiedy się przepalał, prąd z prostownika, który stale ładował akumulator, zapalał żarówkę. Przy żarówce na tablicy umocowałem brązowy papierek po cukierku, który po podświetleniu robił się czerwony – więc kiedy coś poszło, patrzyłem na tablicę i widziałem, że koło bezpiecznika jest czerwono. Co za frajda!

Bardzo lubiłem radia. Zacząłem od odbiornika kryształkowego, który kupiłem w sklepie i słuchałem go przed snem na słuchawkach. Kiedy rodzice wracali późno do domu, zastawali mnie śpiącego ze słuchawkami na uszach i martwili się, co też mi wchodzi do głowy przez sen.

Mniej więcej w tym samym czasie wymyśliłem bardzo prosty w działaniu alarm antywłamaniowy, który składał się z dużej baterii i dzwonka podłączonego kawałkiem drutu. Kiedy drzwi do mojego pokoju otwierały się, dociskały drut do baterii i zamykały obwód, więc dzwonek dzwonił.

Pewnego razu rodzice wrócili późno z przyjęcia i po cichutku, żeby nie zbudzić dziecka, otworzyli drzwi mojego pokoju, zamierzając zdjąć mi słuchawki. Nagle, jak nie brzęknie – DING DING DING DING!!! Wyskoczyłem z łóżka, wrzeszcząc: „Działa! Działa!”.

Miałem cewkę indukcyjną od forda i założyłem iskrowniki na mojej tablicy. Między iskrownikami cewki umieściłem lampę Ruhrstahla-Heraeusa z argonem. Próżnia jarzyła się od iskry na purpurowo – coś pięknego!

Pewnego dnia bawiłem się cewką indukcyjną forda, wybijając iskrami dziury w papierze, i papier się zapalił. Po chwili nie mogłem go już dłużej utrzymać, bo parzył mnie w palce, więc wrzuciłem go do metalowego kosza na śmieci, w którym było dużo gazet. Gazety szybko się palą, a w moim małym pokoiku płomień wyglądał strasznie groźnie. Zamknąłem drzwi, żeby moja matka – która grała w salonie w brydża z przyjaciółmi – nie dowiedziała się, że mam w pokoju pożar, a potem podniosłem z podłogi jakieś czasopismo i nakryłem nim kosz, żeby zdusić ogień.

Gdy ogień zgasł, zdjąłem czasopismo, lecz pokój zaczął wypełniać się dymem. Kosza nie dało się wziąć do ręki, bo był za gorący, więc chwyciłem go kombinerkami i wystawiłem za okno, żeby się wydymił.

Na zewnątrz silnie wiało i wiatr znów rozniecił ogień, lecz teraz nie miałem już pod ręką czasopisma. Kiedy wciągnąłem buchający płomieniami kosz do środka, żeby przykryć go czasopismem, zauważyłem, że w oknie są firanki – to się nazywa igranie z ogniem!

Znów zgasiłem czasopismem ogień i tym razem miałem je przy sobie, gdy wytrząsałem tlącą się zawartość kosza na ulicę, dwa lub trzy piętra niżej. Potem wyszedłem z pokoju, zamknąłem za sobą drzwi i powiedziałem matce, że idę się pobawić, a dym sączył się powoli za okno.

Robiłem też różne rzeczy z silniczkami elektrycznymi i skonstruowałem wzmacniacz do fotokomórki, którą kupiłem – gdy kładłem dłoń przed fotokomórką, dzwonił dzwonek. Nie majstrowałem tyle, ile bym chciał, bo mama stale wyganiała mnie na dwór, żebym się bawił. Kiedy jednak byłem w domu, większość czasu spędzałem w moim laboratorium.

Kupowałem radia na wyprzedażach. Nie miałem zbyt dużo pieniędzy, ale to były stare, zepsute radia, które zdobywałem za półdarmo i próbowałem naprawić. Zwykle były zepsute dość banalnie – gdzieś wisiał luźno jakiś kabelek albo częściowo rozwinęła się jakaś cewka – więc nie miałem problemów z ich uruchomieniem. Na jednym z takich odbiorników złapałem stację WACO w Waco, Teksas – byłem strasznie przejęty! Na tym samym lampowym odbiorniku mogłem słuchać w moim laboratorium stacji z Schenectady, która nazywała się WGN. W tych czasach wszyscy – ja, moich dwóch kuzynów, moja siostra i wszystkie dzieci z sąsiedztwa – słuchaliśmy w radio na dole programu detektywistycznego, który się nazywał Eno Crime Club (Eno od soli musujących) – największy przebój sezonu! No więc odkryłem, że w WGN, które odbierałem w laboratorium, nadają ten program o godzinę wcześniej niż w Nowym Jorku! Dowiadywałem się wcześniej, co się będzie działo, i kiedy siedzieliśmy wszyscy na dole i słuchali Eno Crime Club, mówiłem: „Wiecie co, już dawno nie daje o sobie znać ten-a-ten. Założę się, że zaraz wejdzie i uratuje sytuację”.

Dwie sekundy później, tup, tup, wchodzi! Wszyscy wybałuszyli gały z podziwu, więc wyprorokowałem jeszcze parę rzeczy. Wtedy się domyślili, że to jakiś trik – że muszę skądś wiedzieć. Powiedziałem im, o co chodzi: że na górze słucham tego samego programu godzinę wcześniej.

Domyślacie się, jaki był tego skutek. Oczywiście nie mogli się doczekać normalnej pory. Musieli wszyscy siedzieć w moim laboratorium i słuchać Eno Crime Club z Schenectady na moim trzeszczącym gracie.

Mieszkaliśmy wtedy w dużym drewnianym domu, który mój dziadek zostawił w spadku swoim dzieciom. Pociągnąłem na zewnątrz kable do wszystkich pokojów i pozakładałem w nich gniazdka, więc mogłem wszędzie słuchać przez słuchawki moich radioodbiorników, które stały na górze. Miałem też głośnik – nie cały, bez obudowy.

Pewnego dnia, kiedy miałem na uszach słuchawki, podłączyłem je do głośnika i odkryłem ciekawą rzecz: kiedy dotknąłem głośnika palcem, było to słychać w słuchawkach. Podrapałem głośnik i też to usłyszałem. Odkryłem zatem, że głośnik może pełnić rolę mikrofonu i nie potrzeba nawet do tego żadnych baterii. W szkole omawialiśmy Alexandra Grahama Bella, więc zademonstrowałem działanie głośnika w połączeniu ze słuchawkami. Wtedy jeszcze o tym nie wiedziałem, ale taki był właśnie prototyp telefonu skonstruowanego przez Bella.

Miałem teraz zatem mikrofon i mogłem „nadawać” z piętra na parter i z parteru na piętro za pomocą wzmacniaczy od moich przeznaczonych na szmelc radioodbiorników. Moja siostra Joan (która jest ode mnie o dziewięć lat młodsza, więc musiała mieć wtedy jakieś dwa, trzy latka) lubiła słuchać audycji z niejakim wujem Donem. Wuj Don śpiewał różne piosneczki o „grzecznych dzieciach” i czytał na antenie listy od rodziców o tym, że „Mary Taka-a-taka z Flatbush Avenue 25 obchodzi w tę sobotę urodziny”.

Pewnego dnia moja kuzynka Francis i ja posadziliśmy Joan na krześle i powiedzieliśmy jej, że jest specjalna audycja, której musi posłuchać. Potem pobiegliśmy na górę i zaczęliśmy nadawać: „Tu mówi wuj Don. Przy New Broadway mieszka pewna bardzo grzeczna dziewczynka imieniem Joan, która tego-a-tego dnia będzie miała urodziny. To bardzo bystra dziewczynka”. Odśpiewaliśmy piosenkę, a potem zaczęliśmy imitować muzykę: „Pindirindirin, tamdiramdiram…”. Odbębniliśmy cały program, a potem zeszliśmy na dół:

– No i jak? Podobało ci się?

– Bardzo miłe. Ale dlaczego graliście muzykę ustami?

Pewnego dnia zadzwonił telefon:

– Czy to Richard Feynman?

– Tak.

– Dzwonię z hotelu. Zepsuło nam się jedno radio, słyszeliśmy, że mógłbyś nam w tej sprawie pomóc.

– Ale ja jestem tylko małym chłopcem – odparłem. – Nie jestem…

– Tak, wiemy o tym, ale mimo to chętnie byśmy cię do nas zaprosili.

Kierowniczką hotelu była moja ciotka, ale ja o tym nie wiedziałem.

Poszedłem tam – co przeszło już do legendy – z wielkim śrubokrętem w tylnej kieszeni. A raczej to ja byłem mały, więc każdy śrubokręt wydawał się wielki w mojej tylnej kieszeni.

Pokazali mi, gdzie stoi radio, i zabrałem się do roboty. Nie mogłem się w tym za bardzo rozeznać, ale pomagał mi hotelowy „złota rączka” i któryś z nas zauważył, że pokrętło głośności kręci się luźno, nie obraca cewką. Złota rączka poszedł coś przypiłować, coś pomajstrował i zaczęło działać.

Następne radio, które próbowałem naprawić, było zupełnie głuche. Poszło mi jak z płatka: okazało się źle podłączone do kontaktu. W miarę jak fuchy robiły się bardziej skomplikowane, nabierałem coraz większej wprawy, no i zacząłem się oprzyrządowywać. Kupiłem w Nowym Jorku miliamperomierz, który przerobiłem na kilkuskalowy woltomierz za pomocą kawałków bardzo cienkiego drutu miedzianego o odpowiednich długościach (które sam wyliczyłem). Woltomierz nie był zbyt dokładny, ale wystarczył, żeby stwierdzić, czy napięcia w poszczególnych obwodach mieszczą się w granicach przyzwoitości.

Głównym powodem, dla którego ludzie zlecali mi naprawy, był Wielki Kryzys. Nie mieli pieniędzy na oddanie odbiorników do warsztatu, a słyszeli o smarkaczu, który robi to taniej. Właziłem więc na dachy naprawiać anteny i robiłem mnóstwo innych dziwnych rzeczy. Przy okazji stale rosło moje obeznanie z elektroniką. Kiedyś dostałem zlecenie, żeby przerobić odbiornik zasilany prądem stałym na zasilany prądem zmiennym. Musiałem coś spartaczyć, bo strasznie buczało. Nie powinienem się był połakomić na tę fuchę, ale nie przewidziałem, że to przekracza moje możliwości.

Jedno zlecenie było bardzo osobliwe. Pracowałem wtedy u drukarza. Jego znajomy wiedział, że naprawiam radia, więc przyjechał po mnie do drukarni. Widać, że facet nie śmierdzi groszem – samochód mu się kompletnie rozlatuje i jedziemy do jego domu w biednej dzielnicy. Po drodze pytam:

– Co się dzieje z radiem?

– Przez chwilę trochę hałasuje, kiedy włączam, potem przestaje, ale nie lubię, jak mi tak hałasuje.

Myślę sobie: „Kurczę, skoro nie ma pieniędzy, to chyba mógłby jakoś przeboleć, że mu przez chwilę hałasuje”.

Przez całą drogę nagabywał mnie: „Znasz się na radiach? Skąd się znasz na radiach? W twoim wieku nikt się nie zna na radiach”.

On cały czas stara się mnie zdeprymować, a ja myślę: „O co mu chodzi? Tak mu przeszkadza, że trochę hałasuje?”.

Ale kiedy dojechaliśmy na miejsce i włączyłem radio, wszystko zrozumiałem. Trochę hałasuje? Jejku! Nic dziwnego, że biedak miał tego dość. Radio po prostu ryczało i całe podskakiwało – BU-RUM-DU-DUM. Strasznie hałasowało. Potem się uspokajało. „Skąd to się może brać?” – myślałem.

Zacząłem spacerować po pokoju i główkować. Wreszcie wymyśliłem, że jest tylko jedno wytłumaczenie: lampy rozgrzewają się w złej kolejności, to znaczy wzmacniacz jest już gorący, lampy gotowe do działania, ale nic nie dostają, bo układ wysokiej częstotliwości jeszcze się nie rozgrzał – i dlatego tak hałasuje, bo wzmacniacz wzmacnia, co popadnie. Potem, kiedy układ wysokich częstotliwości wreszcie się uruchamia i napięcia siatki się wyrównują, wszystko jest w porządku.

Facet mówi do mnie:

– Co ty robisz? Przyszedłeś naprawić radio i chodzisz sobie po pokoju?

– Myślę! – odpowiadam. Potem powiedziałem do siebie: „Dobra, wyjmij wszystkie lampy i powkładaj w dokładnie odwrotnej kolejności”. (W tych czasach wiele odbiorników miało jednakowe lampy w różnych miejscach – chyba dwieściedwunastki, 212-A). Zmieniłem kolejność lamp, obszedłem radio dokoła, włączyłem – cichutkie jak baranek: czeka, aż wszystko się rozgrzeje, a potem gra czyściutko, bez żadnych hałasów.

Kiedy ktoś był wobec ciebie nieufny, a potem ty wykonasz taki numer, robi się strasznie miły, żeby się zrehabilitować. Ten facet załatwiał mi potem inne zlecenia i wszystkim powtarzał, jaki ze mnie geniusz: „Ten chłopak naprawia radia myśleniem!”. Nigdy wcześniej nie przyszło mu do głowy, że naprawienie radia może polegać na myśleniu.

Układy w radioodbiornikach były w tych czasach łatwiejsze do rozszyfrowania, ponieważ wszystko było na wierzchu. Gdy rozkręciłeś pudło (największym problemem było zlokalizowanie właściwych śrubek), widziałeś, że tu jest opornik, tu jest kondensator, tu jest to, tu jest tamto. Wszystko było podpisane. Jeśli z kondensatora kapał wosk, to znaczyło, że jest za gorący, czyli się spalił. Jeżeli jeden z oporników był przyczerniały, też wiedziałeś, w którym miejscu coś nie gra. Jeżeli nie było nic widać na oko, można było sprawdzić woltomierzem, czy przez opornik płynie prąd. Odbiorniki były proste, układy niezbyt skomplikowane. Napięcie na siatkach wynosiło zawsze około półtora do dwóch woltów, a na płytkach – sto lub dwieście woltów, prąd stały. Dzięki temu łatwo mi było zrozumieć, jak wszystko działa, i zauważyć, co działa nie tak jak trzeba, a potem to naprawić.

Czasami zajmowało mi to sporo czasu. Pamiętam, że raz spędziłem całe popołudnie na namierzeniu jednego spalonego opornika. Miałem szczęście, że działo się to u znajomej mojej matki, więc zamiast stać mi nad głową i ponaglać mnie, pytała tylko: „Chcesz jeszcze mleka? Przynieść ci kawałek ciasta?”. W końcu naprawiłem to radio, ponieważ byłem, i nadal jestem, wytrwały. Kiedy natrafię na jakąś zagadkę, nie popuszczę, dopóki jej nie rozwiążę. Gdyby znajoma matki powiedziała: „Nie męcz się już, nie warto”, dostałbym szału, bo skoro poświęciłem temu przeklętemu pudłu już tyle czasu, muszę mu dać radę. Nie mogę tego po prostu zostawić, skoro już tyle się dowiedziałem. Muszę w końcu rozgryźć, co jest nie tak.

Nierozwiązane zagadki mnie drażnią. To tłumaczy, dlaczego chciałem rozszyfrować hieroglify Majów, dlaczego otwierałem sejfy. Pamiętam, że gdy byłem w jednej z młodszych klas szkoły średniej, przychodził do mnie starszy kolega z zadaniami z geometrii. Nie mogłem się od nich oderwać, dopóki nie wymyśliłem rozwiązania – zajmowało mi to piętnaście do dwudziestu minut. Potem, tego samego dnia, przychodzili do mnie inni koledzy z tym samym zadaniem. Miałem dla nich odpowiedź od ręki, więc uważali mnie za jakiegoś wielkiego geniusza.

Moja sława rosła. W szkole średniej dotarły do mnie chyba wszystkie zagadki, jakie wymyślił człowiek. Znałem wszystkie, choćby najbardziej zawiłe łamigłówki. Kiedy dostałem się na MIT i poszedłem na potańcówkę, jeden ze studentów czwartego roku był tam z dziewczyną, która znała dużo zagadek – powiedział jej, że jestem w tym dobry. W pewnym momencie podeszła do mnie i zagaiła:

– Mówią, że jesteś inteligentny, więc mam dla ciebie zagadkę: jest osiem kawałków drewna do pocięcia…

– Najpierw trzeba przeciąć co drugi na trzy części – odparłem, ponieważ słyszałem tę zagadkę.

Potem co jakiś czas podchodziła do mnie z jakąś inną zagadką, ale wszystkie je znałem.

Trwało to dość długo, aż wreszcie, pod koniec imprezy, dziewczyna podeszła do mnie z miną, z której wynikało, że tym razem się nie wywinę, i powiedziała:

– Matka i córka jadą do Europy…

– Córka zaraziła się dżumą.

Dziewczynę zatkało! Miałem zdecydowanie za mało danych, żeby udzielić odpowiedzi. Była to długa historia o tym, jak matka i córka zatrzymują się w hotelu, lecz biorą osobne pokoje. Kiedy następnego dnia matka idzie do pokoju córki, zastaje tam kogoś innego. Kiedy pyta hotelarza: „Gdzie jest moja córka?”, ten odpowiada: „Jaka córka?”. Okazuje się, że w księdze hotelowej wpisana jest tylko matka i inne dowody na istnienie córki też poznikały, więc sprawa jest wysoce tajemnicza. Odpowiedź brzmi, że córka zaraziła się dżumą, więc żeby hotel nie został zamknięty, właściciel uprowadza ją, sprząta po niej pokój i zaciera wszelkie ślady. To długa opowieść, lecz słyszałem ją już wcześniej, więc kiedy dziewczyna zaczęła od: „Matka i córka jadą do Europy”, zaryzykowałem, że chodzi właśnie o tę zagadkę.

W szkole średniej mieliśmy tak zwaną drużynę algebraiczną, złożoną z pięciu osób, które jeździły do innych szkół brać udział w zawodach zespołowych. Obie drużyny siadały naprzeciwko siebie. Nauczycielka, która prowadziła zawody, wyjmowała kopertę, na której było napisane „czterdzieści pięć sekund”. Otwierała kopertę, pisała zadanie na tablicy i mówiła: „Start!”, czyli faktycznie mieliśmy więcej czasu niż czterdzieści pięć sekund, bo mogliśmy zacząć się zastanawiać, już kiedy pisała. Gra polegała na tym, że każdy miał kartkę papieru i mógł na niej pisać, co chciał, ale liczyła się tylko odpowiedź zakreślona kółkiem. Jeżeli poprawna odpowiedź brzmiała: „sześć książek”, trzeba było napisać „6” i wziąć to w kółko. Jeżeli liczba w kółku była właściwa, twoja drużyna wygrywała.

Jedno było pewne: w tak krótkim czasie nie dało się rozwiązać zadania w normalny sposób, na przykład: „A to liczba czerwonych książek, B to liczba niebieskich książek” i tak krok po kroku, aż otrzymasz „sześć książek”. To zajęłoby ci co najmniej pięćdziesiąt sekund, bo ludzie, którzy wyznaczali limit czasowy, zawsze robili tak, żeby brakło trochę czasu na rozwiązanie „po bożemu”. Musiałeś więc spróbować zobaczyć wynik. Czasem dało się go zobaczyć od razu, czasem trzeba było wymyślić jakąś drogę na skróty, a potem jak najszybciej wykonać rachunki algebraiczne. Nabierałem w tym coraz większej wprawy i w końcu zostałem liderem drużyny. Nauczyłem się algebry bardzo szybko, co mi się przydało na studiach. Kiedy mieliśmy rozwiązać jakieś zadanie z rachunku różniczkowo-całkowego, szybko się orientowałem, w którą stronę to powinno zmierzać, a sama algebra szła mi błyskawicznie.

W szkole średniej prócz robienia ćwiczeń z algebry zajmowałem się także układaniem zadań i twierdzeń. Kiedy robiłem cokolwiek związanego z matematyką, starałem się wymyślić jakiś praktyczny przykład zastosowania danego twierdzenia. Ułożyłem szereg zadań z trójkątami prostokątnymi, ale zamiast podawać długość dwóch boków i kazać znaleźć długość trzeciego, podawałem różnicę długości dwóch boków. Oto typowy przykład: z masztu zwisa lina. Lina jest o metr dłuższa od masztu, a kiedy ją naciągnąć pod kątem, tak aby dotykała ziemi, odległość od podstawy masztu wynosi półtora metra. Podaj wysokość masztu.

Kiedy tworzyłem równania służące do rozwiązywania tego typu zadań, odkryłem pewne prawo – być może było to sin^2 + cos^2 = 1 – które przypomniało mi o trygonometrii. Parę lat wcześniej, kiedy miałem jedenaście albo dwanaście lat, przeczytałem podręcznik do trygonometrii, który wypożyczyłem w bibliotece, ale potem gdzieś zginął, a ja pamiętałem tylko, że trygonometria ma coś wspólnego ze związkami pomiędzy sinusami i cosinusami. Zacząłem więc rysować trójkąty i samodzielnie dowodzić wszystkich praw trygonometrycznych. Wyliczyłem również sinus, cosinus i tangens wszystkich kątów co pięć stopni, biorąc pięć stopni jako dane i posługując się twierdzeniami o połowie kąta, które sam udowodniłem.

Kilka lat później, kiedy zaczęliśmy się uczyć trygonometrii w szkole, nadal miałem swoje notatki i zauważyłem, że moje dowody często różniły się od podanych w podręczniku. Czasem robiłem straszne łamańce, podczas gdy istniał znacznie prostszy sposób. Zdarzało się jednak odwrotnie – dowód podany w podręczniku był znacznie bardziej skomplikowany! W sumie byliśmy mniej więcej kwita.

Kiedy zajmowałem się trygonometrią, nie podobały mi się symbole sinusa, cosinusa, tangensa i tak dalej. „Sin f” kojarzyło mi się z „s” razy „i” razy „n” razy „f”! Wymyśliłem więc inny symbol, małą sigmę z przedłużonym ogonkiem, pod którym wpisywałem f. Za tangens podstawiałem taf z przedłużoną poprzeczką, a za cosinus gammę, która przypominała raczej pierwiastek kwadratowy.

Jako symbolu odwrotności sinusa też używałem sigmy, tyle że lustrzanego odbicia, z przedłużonym w lewo „daszkiem”, pod który wstawiałem wartość. TAK powinna wyglądać odwrotność sinusa, a nie sin-1, jak podawali w książkach! Dla mnie sin-1 oznaczał inną funkcję: (sin-1)(x). Czyli moje symbole były lepsze.

Nie podobało mi się f(x) – też przypominało mi f razy x. Nie podobało mi się dy/dx – można przez nieuwagę obustronnie skasować d, jak w równaniach – więc wymyśliłem symbol podobny do &. Logarytm to było L z przedłużoną podstawą, a liczbę logarytmowaną wstawiałem do środka.

Uważałem, że moje symbole nie są gorsze, a może nawet lepsze od normalnych. Sądziłem, że nie ma znaczenia, jakich symboli się używa, ale zmuszony byłem zmienić zdanie. Tłumaczyłem coś kiedyś koledze w szkole średniej za pomocą moich symboli, a on spytał, co to za hieroglify. Zdałem sobie sprawę, że jeśli mam rozmawiać o matematyce z innymi ludźmi, muszę stosować standardowe symbole, więc w końcu zrezygnowałem z moich własnych.

Ułożyłem też zestaw symboli składających się wyłącznie ze znaków dostępnych w maszynie do pisania (tak jak w FORTRANIE), żeby nie musieć pisać równań ręcznie. Naprawiałem też maszyny do pisania za pomocą spinaczy i gumek krawieckich (gumki wtedy nie pękały jak te dzisiejsze), ale nie za pieniądze. Interesowało mnie samo odkrycie, co nie działa, i wykombinowanie, jak to naprawić – ciekawiło mnie to jak wszystkie zagadki.

Fasolka szparagowa

Miałem siedemnaście albo osiemnaście lat, kiedy zatrudniłem się na lato do pracy w hotelu prowadzonym przez moją ciotkę. Nie pamiętam dokładnie, ile zarabiałem – chyba dwadzieścia dwa dolary miesięcznie.

Pracowałem na przemian jedenaście i trzynaście godzin dziennie jako recepcjonista i pomocnik kelnera w restauracji. Do obowiązków recepcjonisty należało zaniesienie mleka na górę do pani D., inwalidki, która nigdy nie dała żadnemu z nas napiwku. Taki był wtedy świat: pracowało się dzień w dzień po kilkanaście godzin i nic się z tego nie miało.

Hotel stał w miejscowości wypoczynkowej koło plaży, na obrzeżach Nowego Jorku. Mężowie jeździli do miasta pracować, żony zaś skracały sobie oczekiwanie grą w karty, więc trzeba było przygotować stoliki do brydża. Wieczorem z kolei mężczyźni grali w pokera, trzeba więc było opróżniać popielniczki i tak dalej. Zawsze byłem na nogach do późna w nocy, czasem do drugiej, więc dzień pracy rzeczywiście trwał trzynaście lub jedenaście godzin.

Pewne rzeczy mi się nie podobały, na przykład napiwki. Uważałem, że powinni nam płacić większą pensję, wtedy napiwki byłyby niepotrzebne. Kiedy zaproponowałem ten pomysł szefowej, skwitowała go śmiechem. „Richard nie chce napiwków, hi, hi, hi. Richard nie chce napiwków, ha, ha, ha”, rozpowiadała wszystkim. Na świecie roi się od takich zadufanych w sobie mądrali, którzy nic nie rozumieją.

W pewnym okresie mieliśmy grupę mężczyzn, którzy zaraz po powrocie z pracy wołali o lód do whiskey. Człowiek, który ze mną pracował, był na stałe zatrudniony jako recepcjonista, więc miał dużo więcej doświadczenia niż ja. Kiedyś powiedział do mnie: „Słuchaj, ciągle przynosimy lód temu Ungarowi, a jeszcze nigdy nie dał nam napiwku – choćby dziesięciu centów. Następnym razem, kiedy on poprosi o lód, ty po prostu wróć do recepcji. Kiedy cię zawoła, powiedz: »Och, najmocniej przepraszam, zapomniałem. Każdemu może się zdarzyć, że o czymś zapomni«”.

Zrobiłem, jak mi kazał, i dostałem od Ungara dziesięć centów! Lecz teraz, gdy się nad tym zastanawiam, zdaję sobie sprawę, że ten drugi facet, zawodowy recepcjonista, rzeczywiście był starym wyjadaczem – wypuścił na gościa kogo innego! Ja wytresowałem Ungara, ryzykując, że dostanę burę, a on zgarniał napiwki.

Jako pomocnik kelnera miałem za zadanie sprzątać stoły w jadalni. Kładło się wszystkie talerze na tacy na wózku, a kiedy sterta urosła, zawoziło się tacę do kuchni i brało nową. Powinno się to zrobić dwoma ruchami – odstawić pełną tacę, potem położyć na wózku pustą – ale ja pomyślałem sobie: „Spróbuję zrobić to jednym ruchem”. Jedną ręką wsuwałem nową tacę pod spód, a drugą odstawiałem starą, i nagle – TRACH! Wszystko poleciało na podłogę. Naturalnie nie obeszło się bez pytania: „Coś ty zrobił? Jak to się stało?”. Jak miałem im wytłumaczyć, że testowałem nową metodę wymiany tac?

Wśród deserów był torcik kawowy, który bardzo ładnie się prezentował na ozdobnej podkładce na talerzyku. Deserami zajmował się człowiek, którego nazywaliśmy… deserowcem. Kiedyś musiał chyba być górnikiem albo kimś w tym rodzaju – umięśniony, szczeciniasty, grube, serdelkowate palce. Brał stos podkładek, które wytłacza się na jakiejś prasie, więc są wszystkie sklejone razem, i próbował je rozdzielić swymi serdelkowatymi paluchami. Stale słyszałem, jak mówi do siebie: „Kurde, z tymi podkładkami!”, i pomyślałem sobie: „Co za kontrast – klient przy stole dostaje piękny torcik na talerzyku z podkładką, a deserowiec z serdelkowatymi palcami na zapleczu powtarza: »Kurde, z tymi podkładkami!«”. Taka była różnica pomiędzy rzeczywistością a pozorem.

W pierwszym dniu mojej pracy szefowa kuchni powiedziała mi, że osobie pracującej na wieczorną zmianę zwykle robi kanapkę z szynką. Powiedziałem, że lubię słodkie, więc jeżeli zostanie po kolacji jakiś deser, to reflektuję. Następnego dnia pracowałem na wieczornej zmianie do drugiej w nocy, usługując pokerzystom. Nie miałem nic do roboty, nudziłem się, kiedy nagle przypomniałem sobie, że czeka na mnie deser. Poszedłem do lodówki, otworzyłem ją – zostawiła mi sześć deserów! Krem czekoladowy, ciastko, kawałki brzoskwini, budyń ryżowy, galaretka – czego tylko dusza zapragnie! Usiadłem więc i zjadłem sześć deserów – coś fantastycznego!

Następnego dnia powiedziała do mnie:

– Zostawiłam ci deser…

– To było cudowne, absolutnie cudowne! – zachwyciłem się.

– Ale zostawiłam ci sześć deserów, bo nie wiedziałam, co najbardziej lubisz.

Od tej pory zostawiała mi sześć deserów. Nie zawsze wszystkie były różne, ale zawsze było ich sześć.

Pewnego razu, gdy siedziałem w recepcji, jakaś dziewczyna zostawiła koło telefonu książkę i poszła na kolację. Zerknąłem na tytuł: był to Życiorys Leonarda da Vinci, więc nie mogłem się oprzeć. Poprosiłem dziewczynę, żeby mi pożyczyła książkę, i przeczytałem ją od deski do deski.

Spałem w małym pokoju na tyłach hotelu i ciągle był raban o gaszenie światła przy wychodzeniu, o czym stale zapominałem. Zainspirowany książką o Leonardzie, wymyśliłem system linek i obciążników – napełnionych wodą butelek po coli – który po otworzeniu drzwi pociągał za sznurek kontaktu. Otwierasz drzwi, system się uruchamia i zapala światło. Zamykasz drzwi za sobą, światło gaśnie. Jednakże prawdziwy sukces przyszedł później.

Byłem zatrudniany do krajania warzyw w kuchni. Fasolkę szparagową trzeba było pociąć na dwucentymetrowe kawałki. Ogólnie przyjęta metoda była następująca: bierzemy w palce dwa strączki i ucinamy je tuż przy kciuku. Było to niebezpieczne i bardzo powolne. Postanowiłem coś wymyślić i wkrótce wpadłem na doskonały pomysł. Usiadłem przy drewnianym stole, postawiłem sobie na kolanach miskę i pod kątem czterdziestu pięciu stopni (od siebie) wbiłem w stół bardzo ostry nóż. Po obu stronach miałem stertę fasoli, do każdej ręki brałem po jednym strączku i śmigałem nimi ku sobie na tyle szybko, żeby nóż je uciął, po czym dwucentymetrowe kawałki wpadały do miski na moich kolanach.

Kraję więc fasolę jak wariat – cyk, cyk, cyk – wszyscy przynoszą mi dalsze zapasy, aż tu nagle wchodzi szefowa i pyta, co robię.

– Popatrz, jak kraję fasolę! – mówię, i w tym momencie zawadzam o nóż palcem. Polała się krew i zaczęła kapać do fasoli, więc zrobił się wielki raban: „Popatrz, ile fasoli zmarnowałeś! Co za głupie pomysły!”, i tak dalej. Oczywiście mógłbym bez problemu usprawnić mój wynalazek – na przykład założyć jakąś osłonę – ale nie, miałem zabronione dalsze eksperymenty z fasolą.

Podobna historia zdarzyła się z innym wynalazkiem. Kroiliśmy ugotowane ziemniaki do jakiejś sałatki. Były lepkie i mokre, więc szło nam bardzo opornie. Wpadłem na pomysł, że można by włożyć w ramkę kilka noży, równolegle do siebie, i za jednym zamachem pokrajać całego ziemniaka. Zastanawiałem się nad tym przez długi czas, aż wreszcie wymyśliłem układ równoległych drucików w ramce.

Poszedłem do sklepu żelaznego, żeby kupić noże albo druty, i zobaczyłem dokładnie takie urządzenie, o jakie mi chodziło: do krajania jajek. Następnym razem, gdy robiliśmy sałatkę ziemniaczaną, wyjąłem moją krajarkę do jajek, błyskawicznie poszatkowałem ziemniaki i odniosłem szefowi kuchni. Był nim Niemiec, wielki dryblas i straszny despota. Wypadł z kuchni cały czerwony, żyły na szyi powychodziły mu na wierzch z wściekłości.

– Co mi tu dajesz za ziemniaki? – mówi. – Czemu nie są pokrajane?

Były pokrajane, ale pozlepiały się.

– Jak mam je porozdzielać? – pyta.

– Niech pan je włoży do wody – podpowiadam.

– DO WODY? CHRRRRRRRRRR!

Następnym razem miałem naprawdę genialny pomysł. Kiedy pracowałem w recepcji, musiałem odbierać telefony. Gdy ktoś dzwonił, rozlegało się buczenie i na centralce opadała klapka, było więc wiadomo, która to linia. Kiedy pomagałem ustawiać stoły do brydża albo siedziałem na ganku w środku popołudnia (rzadko ktoś wtedy dzwonił), czasem się zdarzało, że byłem bardzo daleko od centralki, gdy rozlegał się dzwonek. Biegłem szybko, ale recepcja była tak rozplanowana, że trzeba było obiec ladę, żeby sprawdzić, skąd jest telefon – trwało to całe wieki.

Wpadłem więc na pomysł. Do klapek na centralce poprzywiązywałem nitki i przeciągnąłem przez ladę, a na końcu każdej z nitek umocowałem kawałek papieru. Postawiłem aparat na ladzie, żebym mógł do niego dosięgnąć z przodu. Teraz kiedy ktoś dzwonił, patrząc na nitki, mogłem stwierdzić, która klapka opadła, więc mogłem od razu podnieść słuchawkę. Oczywiście musiałem potem przejść do centralki, żeby połączyć rozmowę, ale przynajmniej od razu odbierałem telefon. „Chwileczkę”, mówiłem i szedłem do centralki.

Uważałem, że pomysł jest doskonały, ale pewnego dnia zjawiła się szefowa – moja ciotka – i chciała sama odebrać telefon. Okazało się, że nie potrafi – system był zbyt skomplikowany. „Co tu robią te wszystkie papierki? Dlaczego telefon jest z tej strony? Czy ty nie możesz… wrrrrrrrr!”

Usiłowałem jej wytłumaczyć, że to zupełnie w niczym nie przeszkadza, ale nie można tego powiedzieć osobie, która jest inteligentna i prowadzi

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

Princeton

Dostępne w wersji pełnej.

„Pan raczy żartować, panie Feynman!”

Dostępne w wersji pełnej.

Feynman, bomba i wojsko

Dostępne w wersji pełnej.

Spalone na panewce

Dostępne w wersji pełnej.

Z Cornell do Caltech, zahaczając o Brazylię

Dostępne w wersji pełnej.

Dostojny profesor

Dostępne w wersji pełnej.

Świat jednego fizyka

Dostępne w wersji pełnej.

Czy ty rozwiązałbyś równanie Diraca?

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Tytuł oryginału

„Surely You’re Joking, Mr. Feynman!”. Adventures of a Curious Charcter

Copyright © 1985 by Gweneth Feynman and Ralph Leighton

Introduction copyright © 2018 by William H. Gates III

Copyright © for the translation by Tomasz Bieroń

Projekt okładki

Magda Kuc

Fotografia na okładce

Copyright © © Photo 12/UIG/Getty Images

Opieka redakcyjna

Anna Niklewicz

Przemysław Pełka

Artur Wiśniewski

Korekta

Jolanta Stal

Małgorzata Kłosowicz

ISBN 978-83-240-8503-3

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek