Wprowadzenie

Pamiętniki Ojciec zaczął pisać latem 1978 roku w Mądralinie, kontynuował w Nieborowie. Początkowo bez wstępnej koncepcji całości, potem w latach 1979–1983 prowadził zapisy kawałkami już wedle pewnego planu, zawsze w porze wakacyjnej. Po dłuższej przerwie, być może pod wpływem wydarzeń 1989 roku, zdecydował się domknąć swoją opowieść, doprowadzić do miejsca, od którego, jak sądził, powinniśmy już radzić sobie z przeszłością sami. Ten ostatni tom, obejmujący lata 1955–1961,
dedykował mnie i mojej żonie wyjeżdżającym na placówkę hiszpańską, wyraźnie poruszony obrotami spraw nie tylko państwowych, ale i rodzinnych. Rodzice zdążyli nas odwiedzić w Madrycie w 1991 roku, a wiadomość o Jego śmierci przekazano mi 2 maja 1992, dopiero pod koniec dnia, gdyż był to pierwszy dzień wizyty prezydenta Wałęsy, któremu jako ambasador towarzyszyłem na EXPO w Sewilli. Szczęśliwie niewiele dni wcześniej zdołałem przyjechać i pożegnać się z Ojcem. Wtedy, w szpitalu w Konstancinie powiedział mi, że nie wie, czyby się na to zdobył, będąc na moim miejscu i w danych okolicznościach… To mówi o nim bardzo
wiele.

Te okoliczności są znaczące dla kształtu Pamiętników, które po trzydziestu latach zdecydowałem się opublikować. Ojciec pomyślał zostawić nam, dzieciom, zapis przeszłości, o której w latach dziecinnych nie opowiadał. Nie tylko by uniknąć ryzyka spowodowanego dziecinnym gadulstwem. Chyba także w przekonaniu o bezcelowości podtrzymywania iluzji przynależności do jakiejś cokolwiek lepszej sfery. To miało być naszym własnym wyborem. Chcąc dać świadectwo tego, co nazywał opóźnionym dojrzewaniem, miał na uwadze także własną drogę wyzwalania się z uzależnień związanych z pochodzeniem. Zaczynał to pisanie po siedemdziesiątce, gdy uznał za możliwe podsumowanie swojego życia. Przyjął, że świadectwo – jak to ujmował – dojrzewania może mieć wartość nie tylko dla potomków. W ciągu następnych kilkunastu lat miały miejsce wydarzenia, których nie oczekiwał, ale które żywo komentował. Strajki sierpniowe, stan wojenny, Okrągły Stół i wybory czerwcowe budziły w nim silne emocje. W różnym czasie i formie dawał im wyraz, zajmował publicznie stanowisko. Gdy trzeba było, pisał. Zawsze trzymając się konsekwentnie spraw swego środowiska zawodowego. Pamiętniki objaśniają postawę mojego Ojca w okresie jego pełnej dojrzałości – jako człowieka, uczonego i obywatela.

Choć w 1977 przeszedł na emeryturę, był nadal bardzo zajęty i pisał wspomnienia w czasie wolnym od pracy. Przepisane przez Mamę tomy ofiarowywał nam na gwiazdkę. Układ tomów postanowiłem zachować (stały się rozdziałami), ponieważ pokazuje oryginalny sposób myślenia Autora o własnym życiu i o świecie oraz do tego świata stosunek, który można określić jako zaangażowanie zdystansowane.

Świat ten odszedł w przeszłość i powoli zacierają się jego kontury, zostaje obraz uproszczony i zmitologizowany. Utrwalenie szczegółów jest ważne, jeśli pokolenie współczesne ma nawiązać więź emocjonalną z przeszłością. Myślę o prawnukach i praprawnukach mego Ojca nie tylko w sensie rodzinnym, ale też o pokoleniach dojrzewających w wolnej Polsce, które niebawem przejmą odpowiedzialność nie tylko za rodziny, także za kraj. Ojciec przy całej swej skromności miał bardzo silne poczucie odpowiedzialności.

Wspomnienia Ojca obejmują lata 1907–1961, lecz nie są prostym zapisem wydarzeń. Wynikało to przede wszystkim z charakteru przedsięwzięcia, jego dorywczości, odpowiadania na zapotrzebowanie wyrażane przez najbliższych. Te okoliczności ujawniają się w narracji – to nie tylko poczucie klęski nadziei obudzonych w roku 1980 i radość z odzyskanej wolności w 1989, to także reakcje Ojca na kolejne zakręty życia rodzinnego.

Pamiętniki nie są też prostym opowiadaniem, ponieważ ich Autor świadomie je konstruował, nadawał wspomnieniom kształt rzeczowy. Ojciec zbyt dobrze znał się na źródłach pamiętnikarskich, by się nie kontrolować. Jego opowiadanie stara się, na ile to jest możliwe, nie interpretować przeszłości z bieżącej, czyli np. politycznej perspektywy. Do własnego życia podchodził jak historyk, także starając się panować nad emocjami. Ten dystans wobec siebie i spraw rodzinnych ujawnił też w pisaniu Dereszewicz 1863[1], studium właściwie naukowego, choć dotyczącego historii rodziny Kieniewiczów.

Ta forma jest najwyraźniejsza w ostatniej części nazwanej „Brakujące ogniwo” a obejmującej lata 1955–1961. Ojciec postanowił oprzeć to uzupełnienie narracji na materiale źródłowym, jakim była dla niego korespondencja z Matką. Nadając temu wspomnieniu postać rzeczową, a nie chronologiczną, Ojciec poświęcił wiele miejsca sprawom istotnym dla rodziny, ale niekoniecznie dla szerszej publiczności. Uznałem za celowe usunięcie partii materiału dotyczących życia codziennego i spraw osobistych. Pozostawiłem fragmenty niezbędne dla zrozumienia obrazu tej części Jego życia. Jest ona wyodrębniona przeprowadzką do Warszawy, pracą w Instytucie Historii PAN i rozliczeniem środowiska z czasami stalinowskimi[2]. Usunąłem również odsyłacze do listów, zastępując je w miejscach koniecznych wskazówką o czasie danego wydarzenia.

Pamiętniki kończą się w chwili, gdy dla Ojca zaczynał się nowy, prawie dwudziestoletni okres największego nasilenia twórczości naukowej, a jednocześnie coraz większych i poważniejszych obowiązków. O tym pisał parokrotnie[3], więc nie ma potrzeby tego powtarzać. Ukazało się też nieco opracowań dotyczących Jego dokonań naukowych i metod badawczych. Studia nad dorobkiem mego Ojca jako historyka są dopiero w fazie embrionalnej, ale można powiedzieć, że nie został zapomniany[4]. Ta rzecz bardzo go obchodziła. Świadectwem właśnie tej fazy życia jest korespondencja z Henrykiem Wereszyckim[5].

Mając to na uwadze, ograniczę się do bardzo zwięzłego przeglądu Jego życia po 1961 roku. Od tamtej pory aż do śmierci Ojciec prowadził raptularz, codzienne zwięzłe zapiski wydarzeń. W minimalnym stopniu świadectwo myśli i uczuć. Pozwala on na bardzo dokładne odtworzenie warstwy wydarzeniowej. Dla kogoś z zewnątrz rekonstrukcja życia nie będzie jednak sprawą łatwą. Pozostaje korespondencja. Po śmierci swych Rodziców Ojciec kontynuował pisanie listów w niedzielne przedpołudnia, ale nie było to już zdawanie sprawy z przebiegu wydarzeń jak w raptularzu. Takim blokiem korespondencji są listy do braci Kazimierza i Henryka, do córki Teresy, od chwili gdy przekroczyła klasztorną furtę, oraz do mnie z czasu mego pobytu w Madrycie.

Nie jest mi łatwo pisać o tym trzydziestoleciu, bezsprzecznie najbardziej twórczym. Od 1958 roku byłem już tylko gościem na Wiktorskiej i patrzałem na życie Ojca z zewnątrz. Nie uczestniczyłem w Jego codzienności. Jestem też niekompetentny w komentowaniu Jego dzieła. O tym pisali uczniowie, będą pisać badacze. Z drugiej strony był to czas mego własnego rozwoju, od magisterium do profesury. We własnym życiu dostrzegam niezwykle istotną tendencję, pragnienie dorównania Mu, traktowanie Ojca jako wzoru bycia historykiem. Mam wrażenie, że nie zawiodłem nadziei, choć nie potrafiłem sprostać własnym ambicjom. To bardzo utrudnia wszelką próbę obiektywnego przedstawienia życia i pracy Ojca.

Życie Ojca w latach 1961–1992 nadal było podporządkowane działalności naukowej i wydarzeniom rodzinnym. Obowiązki zawodowe, uniwersyteckie i akademickie, zajmowały Mu nadal wiele czasu, ale nie określały rytmu życia. W 1968 roku przestał być wicedyrektorem Instytutu Historii PAN, lecz po śmierci Tadeusza Manteuffla w 1970 środowisko historyków powierzyło Mu rolę przewodniczącego Komitetu Nauk Historycznych. Ta biurokratyczna struktura okazała się istotnym elementem formowania się opinii środowiska, a jej przewodniczący, z pewnym zaskoczeniem i zażenowaniem, dostrzegł kierowane ku niemu oczekiwania[6]. Funkcję tę pełnił do 1984 roku, prawdopodobnie dlatego, że uznawano Jego autorytet nie tylko naukowy, ale przede wszystkim moralny. W 1977 przeszedł na emeryturę, zachowując do 1984 roku zajęcia w Instytucie Historycznym, przede wszystkim prowadzenie seminarium doktoranckiego.

Dwa dzieła określiły pozycję naukową mego Ojca: 25 tomów źródeł do dziejów powstania styczniowego oraz Powstanie styczniowe. Początki tej monumentalnej edycji zostały przedstawione w Pamiętnikach, a została ona zakończona w 1988 roku. Pisał wtedy Henryk Wereszycki: „tym wydawnictwem zdobył Pan sobie stanowisko wyjątkowe w dziejach historiografii, bo nawet najznakomitsze książki starzeją się… Natomiast ten zespół źródeł, który jest niewątpliwie Pańskim osobistym dziełem, jest trwały bezwzględnie: aere perennius… Tego w naszym pokoleniu historyków nikt nie dokonał”[7]. Ojciec zresztą był tego samego zdania, monografie przemijają, wydawnictwa zostają. Powstanie styczniowe stało się wydarzeniem w chwili wydania w 1972, a jego nakład błyskawicznie wykupiono. Na następne wydanie trzeba było czekać do 1984, władzom nie podobał się patriotyczny odbiór tego dzieła. Dla porządku dodać trzeba, że trzecie wydanie udało się załatwić dopiero w 2009, w skromnym nakładzie i bez ilustracji. Ojciec, pisząc Pamiętniki, był świadom zarówno znaczenia tego dzieła, jak i jego ograniczeń, wraca w nich parokrotnie do sporów towarzyszących powstawaniu tego niewątpliwie epokowego dokonania. Zmieniał się bowiem także jego punkt widzenia na sprawę dziejowej roli powstań narodowych. Kwestię tę sygnalizuje w końcowej partii wspomnień i wracał do niej do końca życia.

Wbrew pozorom aktywność badawcza Ojca nie osłabła po wydaniu Powstania styczniowego i przejściu na emeryturę. Nie mam na myśli stale przyrastających publikacji, ale pogłębianie Jego refleksji nad Polską i jej dziejami. Tak było z okazji wydania studiów zebranych w tomie Historyk a świadomość narodowa[8], podobnie z szeregiem wystąpień publicznych. Ojciec uważał, że po siedemdziesiątce już nie powinien podejmować nowych zadań, których mógłby nie dokończyć. Kontynuował dzieło, do którego przywiązywał wielką wagę: pisał życiorysy do Polskiego słownika biograficznego. Niestrudzenie też recenzował – słusznie uchodził za mistrza tej trudnej sztuki. Służył wreszcie, oceniając niestrudzenie kolejne postępowania doktorskie i habilitacyjne.

Stając się głosem środowiska, uważał za konieczne zajmowanie stanowiska wobec ważnych spraw publicznych. Tak było w przypadku strajku w Stoczni Gdańskiej czy wprowadzenia stanu wojennego. Tu już nie był wyrazicielem środowiska, występował w imieniu własnym. Szukał jednak konsensu w granicach dopuszczalnych. Na pewno nie należał do „opozycji” w żadnym sensie, czy to przed Sierpniem, czy po grudniu 1981. Znamienne jest, co powiedział Barbarze Grochulskiej, komentując podpisanie zbiorowego listu do strajkujących w Gdańsku: „… gdyby pani wtedy do mnie nie przyszła, zostałbym poza tą sprawą. A tego bardzo bym nie chciał”. Było to niezwykle charakterystyczne dla Jego postawy – pamięć o tych, którym coś zawdzięczał. I jeszcze jedno: gdy wypowiadał się w sprawach publicznych, chodziło mu o prawdę, a nie o efekt. Dlatego swe wystąpienie na spotkaniu z Jaruzelskim 23 grudnia 1981 roku skomentował: „Bardzo mnie wtedy poniosło”. Epizod zaproszenia profesorów na spotkanie z generałem Wojciechem Jaruzelskim jest dobrze znany, świadectwo Ojca wydało mi się jednak znaczące. Przedrukowałem je przed laty w całości[9], a tu wspominam, ponieważ jak najsłuszniejsze było przypomnienie generałowi fatalnych skutków branki 1863 roku: nie tylko dla Polski, także dla jej inicjatora. Ktoś to wtedy powinien, powiedzieć. Dla Ojca była to bezdyskusyjna dyrektywa.

W ostatnim wywiadzie udzielonym Telewizji Polskiej w grudniu 1991 roku Ojciec podsumował swe życie naukowe i aktywność publiczną, mówiąc: „Nie uważałem, ażeby »faworki władzy ludowej« kiedykolwiek nas zobowiązywały, abyśmy w interesie tej władzy mieli cokolwiek mówić sprzecznego z naszym naukowym sumieniem”[10]. Ta rezerwa objęła też czas po 1989 roku.

Niepodległa Polska napełniała Go radością, ale daleki był od optymizmu. Opowieść o tym, czego już zapisać nie zdołał, zwłaszcza o wiecznie obecnej w jego myśleniu kwestii wyboru, czy braku wyboru, między czynem zbrojnym a pracą u podstaw, byłaby pasjonującym dopełnieniem obrazu Jego życia. Życia obejmującego cały wiek XX, który w naszych dziejach rozstrzygał o dniu dzisiejszym. Tego wieku mój Ojciec nie był biernym obserwatorem, choć zawsze unikał politycznych zaangażowań. Historia jednak parokrotnie się o niego upomniała i wtedy „stawał na placu”.

Jan Kieniewicz

[1] Ossolineum, Wrocław 1986.

[2] Rys tych problemów dał Jerzy W. Borejsza, Stefan Kieniewicz. Historyk i jego epoka w: Stefan Kieniewicz i jego dziedzictwo w polskiej historiografii, pod red. Andrzeja Szwarca, DiG, Warszawa 2010, s. 17–27.

[3] Przede wszystkim w Z rozmyślań dziejopisa czasów porozbiorowych, „Kwartalnik Historii Nauki i Techniki” 1980, nr 2, s. 243–267.

[4] Bodaj czy nie najważniejszym, a na pewno najbardziej przejmującym świadectwem jest tu artykuł Jerzego Zdrady, O Stefana Kieniewicza koncepcji dziejów rozbiorowych w: Stefan Kieniewicz i jego dziedzictwo…, dz. cyt., s. 29–102.

[5] Stefan Kieniewicz – Henryk Wereszycki, Korespondencja z lat 1947–1990, wstęp i oprac. Elżbieta Orman, IH PAN, Kraków 2013.

[6] Por. kluczowy dla zrozumienia postaw Ojca odczyt na plenarnym posiedzeniu Towarzystwa Miłośników Historii „O etyce zawodu historyka”, Warszawa, 20 marca 1974.

[7] List Henryka Wereszyckiego do Stefana Kieniewicza [12 XI 1987] w: Stefan Kieniewicz – Henryk Wereszycki, Korespondencja..., dz. cyt., s. 743.

[8] Czytelnik, Warszawa 1983.

[9] Jan Kieniewicz, Wyraz na ustach zapomniany. Polskich inteligentów zmagania z Ojczyzną, Wydawnictwo DiG, Warszawa 2012, s. 186–188.

[10] Stefan Kieniewicz, O sobie i o historii, emisja 5 maja 1992, druk w „Przeglądzie Historycznym” 1993, t. LXXXIV, z. 1, s. 12.

Przesłanie

Naczytałem się w życiu setek pamiętników i nauczyłem się oceniać sceptycznie ich wątpliwą wartość źródłową. Również w poniższej lekturze czytelnik nie rozpozna „całej prawdy i tylko prawdy”. Pamięć moja jest jednostronnie selektywna, a co więcej, zawodzi w siedemdziesiątym pierwszym roku życia. W opisanej przeze mnie epoce nie doświadczyłem niczego takiego, czego by inni współcześni nie przeżyli dogłębniej, nie umieli odtworzyć lepiej. Historyk lat międzywojennych uzna zapewne ten tekst za mało przydatny.

Nie dla późniejszego historyka też piszę, lecz dla siebie. Ostatnia to chwila w życiu, aby obejrzeć się wstecz jeszcze przytomnym okiem i zastanowić się: co jestem wart i co umiałem zdziałać. Ta właśnie potrzeba wewnętrznego obrachunku skłoniła mnie do niniejszych rozważań na temat: skąd się wziąłem, co mnie ukształtowało, czemu poszedłem tą, a nie inną drogą? Oraz czy właściwie wykorzystałem dane mi możliwości?

Podobny zamiar pisarski narzucił mi kompozycję – nie ściśle chronologiczną, ale rozbitą wedle oddzielnych wątków, które złożyły się na utkanie mej osobowości. Dlatego też ograniczyłem te wspomnienia do czasów przydługiej młodości. O mych późniejszych, zwłaszcza powojennych losach mówić mogą inne źródła – oczywiście jeśli się moja korespondencja dochowa i jeśli zainteresuje się nią historia historiografii.

Jeżeli zaś moje dzieci i wnuki szukać zechcą na poniższych kartach rozświetlenia przeszłości rodziny, to owszem, niech szukają. Obraz to będzie niepełny i jednostronny, upiększony nawet w tych partiach, gdy autor z naciskiem mówi o sobie źle. Ufam, że dzieci i wnuki zechcą ocenić autora z wyrozumiałym ukochaniem.

W początku 1990 roku powstał dopisek:

Kilkanaście lat temu skreśliłem dla swoich dzieci własne wspomnienia doprowadzone do wybuchu wojny 1939 roku. Po przerwie kilkuletniej ciągnąłem tę pisaninę dalej, aż po rok 1955, datę przeprowadzki do Warszawy. W tym punkcie się zatrzymałem, nie bardzo chciało mi się pisać: ani o dorastającym potomstwie, ani o nowym etapie kariery naukowej. Dziś, u schyłku życia, dochodzę do przekonania, że przerywając wówczas pisanie, nie miałem racji. Udokumentowanie dalszego ciągu życiorysu może się okazać potrzebne nie tylko dzieciom i wnukom, ale i osobom postronnym… Tymczasem tak zwany raptularz, dziś już wypełniający dwadzieścia brulionów, zacząłem prowadzić dopiero od śmierci Mamy, to jest od końca kwietnia 1961 roku. Istnieje zatem luka ponadpięcioletnia pomiędzy wspomnieniami powielonymi w maszynopisie a początkiem raptularza. Tę lukę, brakujące ogniwo (missing link, jak mówią antropolodzy), postanowiłem zapełnić.

W większym stopniu, w niniejszej partii wspomnień, polegać muszę na dokumentach aniżeli na zawodzącej pamięci. W grę wchodzi dochowana
korespondencja moja i Zosi, a także listy nas obojga do Mamy. Do siebie pisywaliśmy wówczas, gdyśmy bywali rozdzieleni; ten blok korespondencji odnosi się więc głównie do pobytów mych za granicą. Do Mamy pisywałem regularnie co niedzielę, z wyjątkiem tych momentów, gdy dojeżdżałem sam do Krakowa, kilka razy do roku, rzadko na dłużej niż na kilka dni. Obie serie listów w jakiejś mierze się uzupełniają.

Niewłaściwe byłoby streszczanie listów jak leci, każdy z nich bowiem mówi na przemian o różnych sprawach, ważnych i nieważnych. Materiał źródłowy wypadło uporządkować wedle tematyki, referując go chronologicznie w obrębie rozdziałów rzeczowych.

Część I

Pamiętnik opóźnionego dojrzewania

Dereszewicze

Pierwsze wspomnienie dzieciństwa, które jestem w stanie datować, tyczy się pogrzebu mego dziadka. Mróz był wielki i małych dzieci nie wypuszczano z domu. Przez okno więc patrzyłem na kondukt żałobny, który skręcał ze ścieżki wiodącej od starego domu, w głębi alei świerkowej. Nie wiem czemu, ale wydaje mi się, że trumnę nieśli czarno ubrani ludzie, chociaż od domu do kaplicy był kilometr z górą. Działo się to w styczniu 1911 roku, miałem zatem trzy lata i cztery miesiące. Urodziłem się w Dereszewiczach, jako syn Antoniego Kieniewicza i Magdaleny z Grabowskich, 12 września 1907 roku według starego stylu, 25 września według nowego. Później w Warszawie, w czasie wyrabiania obywatelstwa polskiego, urzędnik jakiś coś pokręcił i wpisano mi do dokumentów mylną datę 20 września, na co wszyscy machnęli ręką.

Pokój, z którego wyglądałem przez okno, należał do czterech w amfiladzie, tworzących „apartament dziecinny”. Zostały one dobudowane od tyłu do skromnej oficyny, w której Rodzice moi osiedli po ślubie, właśnie dla pomieszczenia przybywającego potomstwa. W pierwszym z tych pokojów rezydował brat mój Hieronim, starszy ode mnie o blisko sześć lat. Było tam pełno książek z obrazkami i luksusowych zabawek, ale chodziłem tam rzadko, bo Heruś był bardzo ważny, wiele umiał, podróżował, chodził z dorosłymi na polowanie, więc nic dziwnego, że patrzał na nas z góry.

Drugi pokój, kwadratowy, zdawał mi się ogromny. Na środku stał okrągły stół jesionowy, dokoła którego uprawiało się gonitwy; pod ścianą przepaścista kanapa, a nad nią Poczet królów Matejki, na którym uczyłem się historii Polski. Poza tym stało tu łóżeczko dziecinne mego brata Henia (młodszego o lat cztery), który tu mieszkał z naszą dawną nianią, Marią Bilkiewicz. Jak przez mgłę pamiętam mamkę Henia, która drocząc się ze mną, pokazała mi pewnego razu nagą pierś, od której uciekłem z krzykiem.

Trzeci pokój, spory i podłużny, był wspólny mój i Kazia, młodszego ode mnie o półtora roku. Nic stamtąd nie pamiętam poza dwoma metalowymi łóżkami, niskim żółtym stolikiem zmontowanym z dwiema ławeczkami, gdzie siadaliśmy do obiadu. Menu raz kiedyś zostało zafiksowane i docierało do nas z kuchni automatycznie: rosół, kotlety siekane z marchewką i kompot – przez rok okrągły. Z Kaziem żyłem najbliżej i najlepiej bawiłem się we wczesnym dzieciństwie. W jednym nade mną górował – talentem do rysunków, do czego nie nadawałem się wcale. Zresztą mogłem nad nim przewodzić, był raczej słabowity, raz nawet przeszedł zapalenie płuc i sprowadzono doń aż z Mińska doktora Jurahę. Z Mińska, miasta gubernialnego, jechało się kolejką kilkanaście godzin, z trzema przesiadkami. Co do mnie, to podobno przed czwartym rokiem życia bywałem pokryty wrzodami, ale nic z tego wszystkiego nie pamiętam. Potem już żadnych chorób nie bywało poza odrą, paru – jak się wtedy mówiło – „influenzami” i częstymi, zawinionymi rzecz jasna, nawrotami niestrawności. Te leczono brutalnie, olejkiem rycynowym.

W czwartym i ostatnim, najmniejszym pokoju mieszkała nasza opiekunka, panna Anna Bem, która chyba najbardziej wpłynęła na ukształtowanie mego dziecinnego charakteru. Niewielka osóbka o dużych talentach pedagogicznych: nie podnosiła głosu, z konieczności uciekała się do paru klapsów, ale wystarczyło, że powiedziała: idź do kąta – i szło się do kąta. Przy okazji dowiadywaliśmy się, jacy byli grzeczni mali Bobińscy, Regulscy czy Jeziorańscy, których wychowywała poprzednio. Na całe życie wpoiła mi panna Anna poczucie tego, co „się robi”, a czego „się nie robi”, niezdolność do otwartego nieposłuszeństwa. Zresztą jej faworytem był Kazio, który miał śliczne niebieskie oczy i w ogóle przypominał „białą sowę”.

Odchodząc od nas w 1919 roku w Warszawie, panna Anna przeszła do Krzeszowic, na które kręciła nosem, jako demokratka. Zapewne opowiadała wnukom pani Krystyny Potockiej o grzeczności małych Kieniewiczów. Raz jeszcze odwiedziła nas w latach okupacji, jako wielka, ale zawsze jeszcze żwawa staruszka; zmarła wkrótce potem. Pokój jej duszy!

Gdzieś koło szóstego roku życia, być może po powrocie z wakacji w Sables d’Olonnes w Wandei, zostaliśmy dopuszczeni, Kazio i ja, do ogólnej jadalni, a więc i do frontowych pokojów. Wstając od stołu, szło się ucałować Mamę w rękę. W owych latach dostrzegam Mamę w długiej białej sukni i dużym kapeluszu, idącą z wolna aleją kwiatową od nowego domu w stronę sadu. W ręku sekator, za nią służący ze srebrną tacą: Mama ścinała kwiaty na bukiety. Nie zdawałem sobie wtedy sprawy, że Mama była wielką damą, przy całej swej prostocie, braku pretensji i wymyślnych gustów. Wyszła za mąż młodo – opisał tę historię Ojciec w swoich pamiętnikach[11] i nie mam tu nic do dodania. W ciągu dziesięciu lat miała sześcioro dzieci (dwoje urodzonych pomiędzy Herusiem a mną wcześnie zmarło). Zajęta głównie chorowitym pierworodnym, którego woziła do zagranicznych lekarzy, Mama pozostawiała młodsze dzieci niezawodnej opiece panny Anny. Wypełniało jej czas prowadzenie wielkiego domu, lektury, korespondencje i hafty. Zajęła się mną bliżej, gdy już skończyłem lat dziesięć.

Ojca pamiętam w owym czasie rozmawiającego w swoim gabinecie przez telefon: z fabryką, z rektyfikacją, z tym czy innym folwarkiem. Prywatna sieć telefonów, długości kilkudziesięciu kilometrów, nie działała zapewne sprawnie. Słyszę Ojca miarowe, rosyjskie odpowiedzi: „Da, da, da, da” – i biada, jeżeliśmy wtedy za blisko hałasowali! Ojciec beształ nas, bo był gorączka, chociaż panował nad sobą. Ojca (mówiliśmy zresztą: Tatko) nie widywaliśmy wiele, spędzał życie na bryczce, bądź to administrując dobrami, bądź polując. Reżyserował, owszem, nasze przedstawienia amatorskie i czytał nam, dzieciom, głośno – ale to już w późniejszych latach. Parę razy tylko zabrali mnie z sobą Rodzice na dalsze, całodzienne wyprawy do folwarków: Sudzibora, Paulinowa czy Łopczy. Przyjemna była jazda bryczką i nowe widoki – nudniejszy pobyt na miejscu, gdy Ojciec pogrążał się w interesach, a nam nie wolno było nigdzie się oddalać.

O kilkadziesiąt kroków od naszej rozbudowanej oficyny stał nad rzeką właściwy dom, a raczej dwa sprzężone domy: „stary”, klasycystyczny, postawiony przez mego stryjecznego pradziada Feliksa Kieniewicza około 1820 roku, i „nowy”, szpetny, dobudowany przez mego dziada Hieronima siedemdziesiąt lat potem. W starym domu mieszkała moja babka („pani marszałkowa”), już wtedy schorowana i z daleko posuniętą sklerozą; przy niej najstarsza siostra mego Ojca, ciocia Klosia Potworowska z córką Dziunią Łopacińską i wnuczką Teklą, będącą w moim wieku. Tu dojeżdżali często z pobliskiego Bryniewa stryjostwo Kieniewiczowie (stryj Rucio i ciocia Lela, rzadziej zaś z odleglejszych Bolcienik ciocia Zosia Puttkamerowa z wujem Wawrzyńcem. Rzadko prowadzono nas na salony starego domu i nie lubiliśmy tych wizyt, bo trzeba było być jeszcze grzeczniejszym niż zwykle, a zachowanie nasze wszystkich denerwowało. Nie miałem oczywiście pojęcia o napięciach i konfliktach rodzinnych, jakie narastały wokoło, a których ofiarą padała moja Mama. Później dopiero, w Warszawie, wspominała mi o nich świadoma rzeczy Tekla, pod największym sekretem. Więcej dowiedziałem się w pół wieku potem z drukowanych pamiętników Jani Żółtowskiej i rękopiśmiennych – mego Ojca[12], do tych źródeł więc odsyłam ciekawych.

W czerwcu 1915 roku oficyna nasza się spaliła i przenieśliśmy się do „nowego” domu, ulokowani w wielkiej sali na parterze, z widokiem na rzekę. Heruś miał obok własny pokoik, a Rodzice mieszkali na piętrze. Odtąd już buszowaliśmy swobodnie po całym domu i wszystkich jego zakamarkach. Była nas spora gromadka dzieciarni: na wakacje 1914 roku zjechała do nas pani Blanche Grabowska, dawna dame de compagnie mojej ciotki Lubańskiej, z trzema córkami: Igą, Blanką i Zulą, plus minus w moim wieku, Kazia i Henia. Zaledwie przyjechały, wybuchła wojna, zostały więc w Dereszewiczach, odcięte od Warszawy, na następne cztery lata. Z Kopcewicz dojeżdżało nieraz czworo Ulatowskich, dzieci dyrektora naszej fabryki – w sumie bywało nas kilkanaścioro. Dochodził do tego rozliczny personel: dama do towarzystwa mojej babki, panna Andrzejewicz, daleka kuzynka Dziuni Plińcia Zajączek, nauczyciel Herusia Maurycy Małek, nowy nasz wychowawca, Szwajcar, Otto Dromler, bona Tekli, Mlle Alice, rzeźbiarka panna Broniewska, która rzeźbiła biust Mamy oraz słynnego leśnika Moroza. Normalnie siadało do stołu kilkadziesiąt osób. Personel nauczycielski kojarzył się w różnych układach, flirtował i kłócił się, ale to nie docierało do mojej świadomości.

Klucz Dereszewicze – Bryniów był tak rozległy, że sąsiedztwa ziemiańskie właściwie nie istniały. Najbliższy sąsiad, p. Stanisław Lewandowski, pojawiał się rzadko i bez rodziny. Sensację sprawił kiedyś p. Aleksander Lenkiewicz, przyjeżdżając samochodem – fordem. Stryjostwo mieli elegancką drezynę z motorem spalinowym, którą cyrkulowali na wąskotorówce fabrycznej pomiędzy Bryniowem, Dereszewiczami i stacją kolejową w Kopcewiczach. Drezyna nie zawsze chciała ruszyć z miejsca i musieli ją wtedy rozpędzać dwaj lokaje.

Dalsza rodzina miała swe rezydencje wzdłuż Prypeci: w górę rzeki Ordowie, w dół Horwattowie. Ale to były dalekie, wielodniowe wyprawy, na które nas nie zabierano. Czasy zresztą szły niespokojne i jeśli przyjeżdżali do Dereszewicz jacy wujowie i ciotki, to bez progenitury. Nasz własny świat wystarczał dzieciom aż nadto. Przede wszystkim interesowała nas rzeka, podpływająca pod sam dom szerokim zakolem, a w dalszej perspektywie wijąca się wśród łąk. Na rzece obserwowaliśmy w dół spływające tratwy, pod górę holowane mozolnie berlinki; parowce towarowe i pasażerskie; eleganckie monitory zarządu żeglugi; w czasie wojny też minikanonierki. Wszystkie te sylwetki znało się na pamięć i wypatrywało z dużej odległości. Rozpacz brała, gdy z dołu rzeki nadciągał holownik, a dzieci zaganiano na podwieczorek! Partie olchy zakupione do fabryki gdzieś nad Dnieprem dowoził holownik do przystani położonej zaraz za parkiem. Tam przeładowywano je na wąskotorówkę – było czemu się przyglądać. W zimie po zamarzniętej rzece zwożono siano saniami; sensacją była na wiosnę chwila ruszenia lodów. Zaczynały się wtedy wycieczki na okoliczne zalewy i łąki. Czaru tamtego pejzażu nie odczuwałem wtedy – odsyłam więc do opisów przyrody mego Ojca i Janiusi. Plaża do kąpieli znajdowała się naprzeciwko dworu, po drugiej stronie rzeki. Nie mając lat dziesięciu, byłem w stanie dowieźć do niej człowieka, operując jednym tylko wiosłem i przy dość silnym prądzie.

Wzdłuż urwistego brzegu, na prawo od starego domu ciągnął się park, na lewo od nowego domu sad – dwa rozległe tereny zabaw, wcześnie spenetrowane i tak doskonale znane, że jeszcze dziś byłbym w stanie odrysować sieć ówczesnych ścieżek i alejek. Dopiero hen, za parkiem znajdował się folwark, na który chodziło się już tylko ze starszymi, co było dla mnie nudne, gdyż co parę minut stawało się na rozmowę z tym czy innym funkcjonariuszem, w interesach, a poza tym grzęzło się w piachu. Na majówki dzieci nie wożono – raz tylko jeden (w 1915?) urządziła ciocia Lela taką wielką imprezę w lesie koło Bryniewa. Co lato regularnie jeździło się na grzybobranie do dąbrowy za rzeką, raz, dwa razy do roku. Grzybów było dużo i liczyły się tylko borowiki i rydze – na nic innego nikt w ogóle nie spoglądał. Wracał z takiej wyprawy ładowny wóz grzybów, które następnie suszono i marynowano.

Szczególne, że z owych lat pamiętam głównie zabawy w dużym i zżytym gronie – nie tylko te tradycyjne, ale i własnego pomysłu. Wykombinowaliśmy jakiegoś udziwnionego berka, któregośmy nazwali „limuzyną” (o berku zresztą nie mieliśmy pojęcia). Urządzaliśmy wielkie bitwy na kasztany, najchętniej przeciw starszemu i mocniejszemu od nas Herusiowi, który jednak nie zawsze raczył zniżać się do tych igraszek. Bywały montowane wśród nas ośmiorga różne koalicje, w czym chyba Tekla miała główny udział, ale rozwiewały się one już następnego dnia. Któregoś lata weszły w modę wędrówki parami: jedno z nas szło z zamkniętymi oczami, drugie go prowadziło, starając się zmylić drogę. Mogłem w ten sposób snuć się parę godzin po parku prowadzony przez Igę, nie próbując otworzyć oczu. Samym nie wolno nam było wyjść poza obręb parku, który miał chyba ponad dwadzieścia hektarów. Do głowy by mi nie przyszło złamać ten zakaz, ale „Blanszęta” od czasu do czasu lansowały projekty zbiorowych „ucieczek w świat” – zbierały nawet prowiant na drogę, chowając w krzakach bułki ze śniadania, które potem wyjadały psy.

W całodziennych partiach krokieta brali udział także dorośli. Jak wiadomo, krokiet roznamiętnia i staje się źródłem kłótni wśród partnerów i przeciwników. Byłem gwałtownikiem i zdarzało mi się dochodzić swych racji z młotkiem w ręku, ale byłem też strasznym płaksą i stąd też przedrzeźnianym. Raz pogrożono mi, że nie dostanę deseru, jeżeli się rozpłaczę. Jakoż rozpłakałem się – tymczasem do jadalni wniesiono andruty z kremem! Zacząłem szlochać jeszcze bardziej gorzko, zdając sobie sprawę, że w tych warunkach nie dostanę deseru już do końca życia. Rodzice ulitowali się, darowali mi winę i dali deser. Doprawdy nie wiem, jakie bywały powody moich nieszczęść, poza kłopotami z zawiązaniem i rozwiązaniem sznurowadeł. Nic nam przecie nie brakło do szczęścia. Zastanawiam się, jakie mogły być na dłuższą metę złe strony takiego rajskiego dzieciństwa? Może ta jedna, że gdy wszystko nam było dane, chłopiec taki jak ja, mało przedsiębiorczy z natury, nie szukał wtedy i potem niczego na zewnątrz: ani przyjaciół, ani nowych, własnych dróg.

Jakieś miejsce w tym naszym życiu, chyba nie zanadto obszerne, zajmowała nauka. Nauczyłem się czytać, sam nie wiem jak, kreśląc kijem litery na piasku, miałem zaś wtedy lat cztery. Pamiętam jakieś kaligraficzne wprawki i dyktanda z panną Anną. Nigdy w życiu nie miałem kłopotów z ortografią – aż do chwili gdy w latach trzydziestych zaczęto subtylizować pisanie łączne i rozdzielne; pomagała mi pamięć wzrokowa. Gorzej szły dyktanda francuskie, pisane wraz z Teklą pod okiem cioci Klosi. Ale i francuskiego nauczyłem się nie wiem kiedy, pomiędzy Dziunią, panią Blanche i panem Dromlerem. Mój akcent musiał być z początku dosyć straszny, potem ustawiła mi go Mama.

Nie pamiętam, kiedy przeszedłem do nauki bardziej systematycznej, może wówczas, gdy panna Anna wzięła i Henia pod swoją opiekę. Powierzono mnie pannie Plińci, która była, o ile wiem, społeczniczką o wielkim poczuciu obowiązku, ale jako nauczycielka źle sobie ze mną radziła. Widzę siebie oblewającego łzami zeszyt z zadaniami z arytmetyki – przychodził mi z pomocą Nikifor, chłopiec kredensowy. Po jakimś czasie, bodaj w 1916 roku, trafiłem do rąk pana Małka, który od kilku lat uczył Herusia. Był to łysy, okrągły człowieczek, typowy przedstawiciel radykalnego inteligenta, stale nastroszonego na swoich chlebodawców, w przekonaniu, że mu w czymś uchybią. Nauczyciel był zresztą świetny i całkowicie oddany swoim pupilom. Każdy doroczny egzamin Herusia przeżywał głęboko i doprowadzał go do bardzo dobrych stopni. Mnie mówił, że jeśli Heruś zdaje egzaminy na piątki, to ja powinienem zdawać na dwudziestki piątki! Wiele zatem wymagał, miał zaś nieprzyjemny zwyczaj pstrykania palcem w ucho za każdą dostrzeżoną pomyłką. Wołał wtedy do mnie: „Wariat – pompka!”. Główną wagę przykładał do arytmetyki, którą też opanowałem, zaczynając od tabliczki mnożenia, poprzez cztery działania na ułamkach, aż do klasycznych zadań o konnym posłańcu ścigającym pachciarza i o zbiornikach napełnianych i opróżnianych kilku rurami. Dziś jeszcze, czekając na autobus, sprawdzam, co ile minut chodzi który numer, i obliczam w pamięci, za ile minut przyjść może jeden z dwóch lub trzech potrzebnych mi numerów. Oczywiście w teorii, bo autobusy chodzą i tak, jak chcą…

Pan Małek nie miał zrozumienia do nauk pamięciowych, zresztą wiedział, że z nimi nie będę miał trudności. Natomiast wyuczył mnie rozbioru gramatycznego i logicznego tak akuratnie, że recytowałem go bez zająknienia i wysiłku – po rosyjsku lepiej nawet niż po polsku. Rosyjska ortografia była problemem serio, obowiązywało jeszcze wtedy „jat” i pan Małek kazał mi wykuć paręset wyrazowych pierwiastków z „jat”. Szkoła tego nie wymagała, lecz zdaniem pana Małka była to wiedza przydatna, zwłaszcza dla ucznia Polaka. Przydatność ta zawiodła w związku z reformą ortografii po rewolucji; nic mi też nie pozostało z wprawy nabytej wówczas w rosyjskim „udarenii”.

Triumfem pana Małka był mój egzamin do II klasy w Kijowie na wiosnę 1918 roku w gimnazjum polskim (lecz z rosyjskim jako obowiązującym przedmiotem). Przywiozłem do domu same piątki. Pan Małek zaczął wtedy forsować program nauk, zaczynając ze mną algebrę i stylistykę. Pierwsza mnie zainteresowała, na drugiej się załamałem. Nie byłem zdolny do ułożenia zdania ze wskazanym sobie rzeczownikiem i przydawką w określonym przypadku. Pogrążony byłem w rozpaczy, wiedziałem, że jestem w stanie nauczyć się na pamięć wszystkiego, co przeczytam, ale zdawało mi się, że nigdy, nigdy nie zdołam stworzyć nic samodzielnego. Miałem wtedy lat jedenaście, nabrałem obrzydzenia do lekcji z panem Małkiem i w rok później, idąc do szkoły, rozstałem się z nim bez żalu. Potem kiedyś na operetce Nitouche rozrzewniła mnie arietka o żołnierzu z Norymbergi, ponieważ pan Małek często ją wyśpiewywał. Koniec jego był niewesoły: czas jakiś był na kondycji[13] u Rozenwerthów na Podlasiu, ale wkrótce rozwinął się syfilis złapany jeszcze w Kijowie, w czasie wojny, i wreszcie paraliż postępowy. Gdzieś w 1924 roku odwoziliśmy, Ojciec i ja, pana Małka do Tworek, gdzie zmarł w kilka miesięcy potem. Nie powinienem go wspominać źle: wymęczył mnie, ale i nauczył. Nawet gramatyki!

Z historią zaznajamiałem się innymi drogami, bez obowiązku i wysiłku. Jeszcze z panną Anną przeczytałem Zofii Bukowieckiej Książkę Zosi. Opowiadania babuni o Ojczyźnie. Cieszyła się ta książka najgorszą opinią w kołach postępowych jako „rozwlekłe patriotyczne gawędziarstwo”. Mnie jednak wcale nie wydała się tak bardzo głupia. Zawierała obszerne wprowadzenia archeologiczne, jak to lepili garnki „nasi pradziadziusiowie”, w dalszym ciągu objaśniała, jak to pięć palców u rąk może wyobrażać: już to pięciu synów Krzywoustego, już to pięć stanów średniowiecznej Polski. Dotarł do mnie zresztą tylko tom pierwszy, który urywał się na Kazimierzu Wielkim. Nie trafiły mi wtedy do rąk 24 obrazki Anczyca; była za to inna książeczka niepamiętnego mi autora z historią kolejnych „królów”, od Mieczysława I do Stanisława Augusta[14]. Przy każdym królu był stosowny wierszyk, z nich zapamiętałem jeden tylko dwuwiersz:

Pytaj się Orszy i Obertyna

Jakie widziały zwycięstwa?!

Ta książeczka była głównie o wojnach, trochę też o przywilejach dla szlachty, od których zaczęło się wszystko, co najgorsze. Dużo faktów i dat pamiętam od tamtego czasu.

W latach 1917–1918 czytywałem głośno przy Mamie francuskie tomiki Lamé Fleury: La Mythologie, L’histoire ancienne (Bliski Wschód i hellenizm), Histoire grecque, Histoire romaine (w dwóch tomach). I te lektury były infantylne, że przypomnę słynne wprowadzenie do wojen punickich „Vous ne savez peut-étre pas, mes enfants, ce que c’est qu’un navire”…[15] Ale były tu wszystkie anegdoty, które należało znać i których nie zapomniałem. Zresztą zaglądałem ukradkiem i do Herusiowego podręcznika Historii starożytnej Korzona – i tak sobie kompletowałem wiadomości. Starożytność sobie, historia Polski (do rozbiorów) sobie – związku obu tych wątków jeszcze nie poszukiwałem.

Gramatyki francuskiej, koniugacji i participes uczył mnie pan Dromler, rodem z Lucerny, siostrzeniec dawnego nauczyciela mego Ojca, Burckhardta. Chyba jeszcze dość młody, postawny, z rudawą brodą, wesoły, dawał się lubić, mimo że podkpiwał sobie trochę i z nas malców, i w ogóle z ziemiańskiego środowiska, w którym się obracał. Dromler w teorii miał nas wciągać do sportów, co mu nie wychodziło, przynajmniej gdy idzie o mnie. Nie tylko dlatego, że byłem tchórz, ale głównie ponieważ rezygnowałem od razu ze wszelkich sprawności, w których z miejsca nie zdobywałem sukcesów. Trochę, owszem, nauczyłem się ślizgać – ale jakże można było się nie ślizgać na sięgającej po horyzont gładkiej tafli lodu, na zamarzniętej Prypeci! Przezwyciężyłem też strach przed zjeżdżaniem ze stromej skarpy do rzeki na sankach. Ale od nart uciekłem po pierwszej próbie. Wsadzany na konia wolałem spaść od razu, niż ciągle się bać spadnięcia. Nie udawało mi się strzelanie do celu, więc nie paliłem się do strzelby. Heruś od dawna już strzelał w parku wrony, polował ze starszymi na ptactwo błotne, miał na rozkładzie głuszca i parę dzików – a i moi młodsi bracia rwali się do dubeltówki. Jako niemyśliwy byłbym pozostał dziwakiem w poleskim środowisku, gdyby nie to, że Dereszewicze i tak przestały istnieć. Nawiasem mówiąc: osiągnąłem jako taką biegłość w warcabach, ale zbojkotowałem naukę gry w szachy, bo mi się wydała za trudna.

Dzięki pannie Annie błysnąłem w innej dziedzinie: kompletowaliśmy zielnik. Nie byłem nadto zaradny w zasuszaniu i wklejaniu kwiatów, ale z zamiłowaniem określałem (chociaż bez fachowego klucza) rodziny, rodzaje i gatunki, z ich łacińskimi nazwami. Wpadałem też w rozterkę z powodu różnic terminologicznych między atlasem Willkomma i Atlantą Z. Urbanowskiej[16]. Flora poleska była bogata, w samym parku nie brakło rzadkich, dziko rosnących gatunków. Starsi znosili mi osobliwsze, żyjące w puszczy okazy, między innymi storczyki. Byłem dumny ze swej dziecinnej, niewolnej od błędów kolekcji, i do dziś jeszcze coś niecoś mi zostało z tej wiedzy o kwiatach.

Poza tym jednak mym światem pozostawały książki. Pierwszą, którą przeczytałem samodzielnie we wrześniu 1913 roku, zatem mając lat sześć, był Władzio nad morzem, następną Lolek grenadier. Były to więc dziecinne lektury. W dużej sali na piętrze starego domu (w czasie wojny mieszkały tam Blanszęta) mieściła się biblioteka moich pradziadostwa, wielkie szafy z książkami z pierwszej połowy XIX wieku, jednostajnie oprawionymi w brązowo-żółty marmurek. Nowsza biblioteka moich dziadostwa rozlokowana była w tak zwanej Galerii, łączącej oba domy. Rodzice mieli własny księgozbiór w oficynie, ze wszystkimi klasykami literatury młodopolskiej – część tego wyratowano z pożaru w 1915 roku. O kompletowaniu tych książek mówią pamiętniki Ojca – mnie one jednak wcale nie ciekawiły, zostawały poza moim zasięgiem. Na stołach w obu salonach, czerwonym i srebrnym, oczywiście leżały albumy Dorégo, Andriollego, Sienkiewiczowski, oprawne roczniki „Wsi Ilustrowanej”, ale to było tylko do oglądania. Do czytania zaś miałem wystarczająco dużo książek młodzieżowych, i to raczej do samodzielnego użytku. Tekla korzystała z głośnej lektury, zarówno polskiej, jak i francuskiej, czytywały jej matka i babka, i to poważniejsze rzeczy, ale do tego rzadko kiedy bywałem dopuszczany. Sam natomiast dość chętnie odczytywałem Blanszętom niektóre, już sobie znane książki.

Niewiele wśród nich było powieścidełek współczesnych z wydźwiękiem moralnym (Dziedzice Otoka, Dziecinny dwór itp.). Jedną z ulubionych lektur było Serce[17], o którym znacznie później dowiedziałem się od Janiusi, że jest w gorszący sposób demokratyczne. Sporo literatury tego typu odnajdywałem w oprawnych rocznikach „Przyjaciela Dzieci”, które dawniej abonował Heruś, podobnie jak „La Semaine de Suzette”. Do nas aż do wybuchu wojny przychodziło „Moje Pisemko”, w którym drukowało się między innymi Słoneczko tudzież Bohater Cis. Historia psa. Ale te historyjki z życia realnego pociągały mnie o wiele mniej, w porównaniu z udziwnionymi, takimi jak Sierotka Marysia, Historia dziadka do orzechów, Gucio zaczarowany czy zwłaszcza Cudowna podróż. Zaczytywałem się w książkach podróżniczo-indiańskich, pochłaniałem Verne’a w oryginale, Coopera w tłumaczeniu francuskim, Mayne Reida i oczywiście Umińskiego po polsku. Księgę dżungli przeczytałem zrazu po francusku, pod okiem pana Dromlera. W powieściach egzotycznych interesowała mnie fabuła, przeskakiwałem opisy flory i fauny. Były i poważne luki w tym zestawie, dopiero bowiem w 1918 roku Danek Zaniewski pożyczył mi Winnetou.

Drugi dział ulubionych lektur stanowiła oczywiście „Bibliothèque rose”[18], w niej zaś nie tylko Mme de Ségur, ale i poważniejsze nieco i bardziej dydaktyczne Zénaïde Fleuriot. I to też były historie fantastyczne, mimo że osadzone w takim samym ziemiańskim świecie, tyle że francuskim i z połowy XIX wieku, co rozpoznawałem z ilustracji, według toalet. Ale najbardziej pociągał mnie Przyborowski, którego przeczytałem z tuzin książek, od Młodych gwardzistów do Reduty Woli. Czytałem nie po kolei, nie bardzo wiedząc, o co w ogóle idzie, nikt mnie bowiem nie uczył historii porozbiorowej. Dopiero w 1919 roku na skrawku papieru ułożyłem sobie spis znanych tytułów powieści w kolejności chronologicznej. Nie miałem wtedy pojęcia, że będę kiedyś polemizował z Przyborowskim jako historykiem powstania styczniowego. A przecież zawdzięczam mu coś bardzo istotnego – inicjację w sprawy narodowe.

Zdarzyło mi się raz, że podniecony zabawą, ni stąd, ni zowąd wskoczyłem na krzesło i wykrzyknąłem do młodszego rodzeństwa: „Jeszcze Polska nie zginęła!”. Urwałem nagle i zamilkłem, zastanawiając się, co też mi się wyrwało i co to właściwie znaczy? Działo się to już w nowym domu, a więc nie wcześniej niż jesienią 1915 roku. Najpewniej było to echo wiersza Edwarda Słońskiego („że ta, co nie zginęła, wyrośnie z naszej krwi…”) – wiersz dotarł do Dereszewicz wkrótce po wybuchu wojny, a ktoś go nam przeczytał. Ale przecie nikt: ani Rodzice, ani panna Anna, nie prowadził z nami patriotycznych rozmów.

Przez długie lata po powstaniu styczniowym Ojczyzna w dworach kresowych była tematem tabu. Zaczęło się to zmieniać po roku 1905. O mojej Matce mawiał wuj Oleś Horwatt: „Madzia – patriotka, tego-tego” – z wyraźną dezaprobatą. Zapewne nie był to patriotyzm jasno określony, chyba nawet nie endecki, tym mniej lewicowy. Starsi w jadalni musieli rozmawiać de publicis[19] po francusku ze względu na służbę, ale do gwarnej dzieciarni w końcu stołu to wcale nie docierało. Obecności zaborcy dzieci przecież nie dostrzegały. Prawda, że statki na rzece nosiły nazwy rosyjskie, które trzeba było umieć rozpoznawać; że na skrzyżowaniu traktu z wąskotorówką był napis (starą ortografią): Осторожно съ поѣздомъ; że Heruś jeździł zdawać egzaminy w rosyjskim gimnazjum; że czasem (ale rzadko) zjawiał się w domu ktoś w mundurze, z kim panowie rozmawiali po rosyjsku, a panie po francusku. To wszystko były sprawy oczywiste, zastane, zewnętrzne i nas, dzieci, mało obchodzące. Odezwę wielkiego księcia Mikołaja Mikołajewicza z 1914 roku przyjęto w Dereszewiczach z aprobatą, ale bez szczególnego entuzjazmu. Panna Anna pokazywała mi rosyjską mapę przedstawiającą, jak będzie wyglądała Europa po pokonaniu Niemiec. Wcale nawet jej nie dziwiło, że nie przewidziano miejsca dla Polski. Trochę nas zaszokowało, że pan Dromler po wybuchu wojny przepowiadał zwycięstwo Niemiec. Pono i stryj zaczął pod koniec wojny przechylać się ku niemieckiej orientacji, ale nie miałem pojęcia o jego racjach.

Dorośli z upodobaniem biorą małe dzieci na fundusz[20]: wmówiono więc mnie i Kaziowi w 1914 roku, że i my także zostaniemy wzięci do wojska. Uwierzyłem w to całkowicie i kłopotałem się tylko jednym: kto mi będzie przypinał z tyłu klapę od majteczek do stanika? Nawiasem mówiąc: nauczony zostałem w dzieciństwie przyszywania guzików, ale praktyka samoobsługi nie poszła o wiele dalej.

Cofnę się jeszcze do czasów przedwojennych. Ojciec opowiedział w pamiętniku nasze wakacje nad Atlantykiem w 1913 roku. Pomijając niemiły zabieg laryngologiczny, który przebyliśmy z Kaziem w Warszawie, wyprawa ta dostarczyła nam mnóstwa wrażeń. Z Warszawy jednak zapamiętałem niewiele: flagi biało-niebiesko-czerwone; szwadron huzarów z orkiestrą na ulicy Mazowieckiej, złoto kopuły soboru i wykładzinę z kolorowej cegły na fasadzie Pałacu Staszica, żółte autobusy z dwugłowym orłem dowożące pocztę na plac Warecki. Słowem rzeczy rosyjskie – z innych zaś już chyba tylko kajzerki i wodę sodową, windy i tramwaje. Z Berlina i Paryża nie zapamiętałem nic takiego, co by warto odnotować – w ogóle tamta podróż pozostała jakimś snem, do którego się powracało latami, bez przekonania, że się to naprawdę przeżyło. Na plaży w Sables d’Olonnes musiałem być niezdarny i nieznośny, panna Anna miała z nami dużo kłopotu. Nie cierpiałem długich nabożeństw niedzielnych w ciemnym gotyckim kościele i wręcz bałem się brodatego księdza-misjonarza, który śpiewał głębokim basem. Na fotografii zbiorowej zrobionej owego lata wyglądam jak cymbał, i podobnie też na portreciku, który wymalował niedługo później niejaki Dawidowicz. Straszna ta podobizna spaliła się na szczęście w 1944 roku. Starsi w tym czasie dostrzegali moje zdolności, ale na zewnątrz nie sprawiałem wrażenia rozgarniętego, na co składała się nieśmiałość i brak wiary w siebie.

Wspominając dziecinne zabawy i równoległe samotne lektury, zastanawiam się, czy bardziej żyłem w zbiorowości, czy na własny rachunek? Bo miałem także swój własny świat rozmyślań, opowiadanych sobie samemu historii. (Próbowałem opowiadać je Blance, ale nie bardzo ją to zajmowało). Stojąc nad rzeką przed domem, miałem po jednej ręce sad, a za nim wieś Hołubicę, po drugiej park, a za nim folwark, przede mną, za rzeką, łąki – a więc kilka odmiennych krajobrazów, jak gdyby kilka państw, każde ze swoją stolicą, rządem i armią, drogami i kolejami. Opowiadałem sobie historie tych państw, wojny, które toczyły się i toczą – parafrazując, rzecz jasna, to, co zasłyszałem o wojnie, jaka się toczyła naprawdę. Postanowiłem sobie, że napiszę kiedyś historię tego z owych pięciu krajów, który uważam za własny, i zakładam, że to będzie bardzo gruba książka, z wielu ilustracjami. Ani mi przychodziło do głowy, że pół wieku potem przyjdzie moda w literaturze światowej i polskiej na pisanie apokryficznych historii nieistniejących światów.

Heruś pisał w tym czasie wiersze, więc i ja próbowałem, ale bez powodzenia. Kilka razy (1915, 1918, 1921) zaczynałem prowadzić dziennik, ale rzucałem go po niewielu miesiącach. Pisanie listów było dla mnie torturą, nie umiałem sklecić dorzecznego zdania – nie tylko do babci Grabowskiej której nigdy nie widziałem na oczy i do której kazano mi pisać ze względów rodzinnych, ale nawet do najbliższej Tekli, kiedy wyjechała z Dereszewicz. Skomponowałem w 1914 roku sztukę na tematy wojenne, lecz zdawałem sobie sprawę, że jest bez sensu. Później nieco, w 1918 roku, zacząłem pisać dłuższą powieść pt. Bezdomni[21] – były to oczywiście przygody ziemiańskiej rodziny rozgromionej przez rewolucję. Występowała w niej między innymi nauczycielka francuskiego, Mlle Alice Cigarette, która w każdym rozdziale musiała zwichnąć nogę! W Dereszewiczach organizowałem kilkuminutowe przedstawienia teatralne własnego pomysłu, do których zaprzęgałem inne dzieci, nie zawsze chętne do tej zabawy. Raz zdobyłem się na odwagę, narzuciłem na ubranie nocną koszulę, przepasałem ją czerwonym krawatem i z ganku nowego domu wygłosiłem płomienne przemówienie Brutusa po śmierci Lukrecji[22]. Kosztował mnie ten występ wiele psychicznego wysiłku.

Czym innym były przedstawienia amatorskie montowane pod egidą starszych: z uczeniem się ról, kostiumami i dekoracjami. Urządzano je dwukrotnie, około Nowego Roku 1915 i 1916, w sali nowego domu na piętrze, wobec gości pozapraszanych z Kopcewicz i Bryniowa. W pierwszej z tych imprez grałem niedobrego drwala, który ma ścinać drzewko przeznaczone na choinkę. W drugiej byłem gospodarzem, do którego przychodzi w gościnę „król chłopków”. Moja pierwsza kwestia: „Napracowałem się dziś rzetelnie, a co tam słychać w chałupie?” – weszła na trwałe do repertuaru domowego. Tegoż wieczoru, w baśni o Kopciuszku, występowałem w niebieskich pluderkach jako Prince-Charmant, ale to była epizodyczna rola. Potem Dziunia z Herusiem produkowali się w jednoaktówce Fredry Świeczka zgasła. Na zakończenie kazano mi deklamować Rotę, w czym się zblamowałem, gdyż zapomniałem tekstu; ta okoliczność świadczy o ówczesnych podniosłych nastrojach.

Czy dałoby się coś powiedzieć o moim życiu duchowym? To, że rano i wieczór klękałem do pacierza, w piątek jadłem rybę zamiast mięsa, wieczorem zaś, idąc spać, nadziewałem koszulę nocną przed zsunięciem majtek – to należało do spraw rozumiejących się samo przez się, tak jak obowiązek posłuszeństwa wobec panny Anny. Nie było obowiązku unikania „brzydkich słów”, gdyż w ogóle nie wiedziałem, że takie istnieją. Wszystko to razem nie składało się na żaden światopogląd. Z kościołem Dereszewicze miały luźny związek. Parafia była w Petrykowie, o osiemnaście wiorst, to jest ponad dwadzieścia kilometrów. Powóz chodził tam na mszę w niedzielę, w ładną pogodę zabierając tylko parę osób. Mnie spotkała ta frajda dwa czy trzy razy, w całym tym okresie. Frajda, bo się jechało na koźle, a również nabożeństwo z wystawieniem bywało interesujące. Po obiedzie na plebanii zostawało się jeszcze na nieszpory. Widywałem na nieszporach parafian przybyłych pieszo z bardzo daleka, którzy nie zdążyli na sumę i przystępowali do sakramentów, będąc na czczo od poprzedniej nocy… Proboszcz, ksiądz Suchwałko, przyjeżdżał z mszą do Dereszewicz, a raczej do kaplicy na samym końcu parku, chyba rzadziej niż raz w miesiącu. Wówczas spowiadały się starsze panie. Poza tym w niedzielę zbieraliśmy się w salonie na nabożeństwo prywatne, z bardzo długimi litaniami, zwłaszcza jeżeli celebrowała ciocia Klosia. Trudno było tyle czasu wyklęczeć na twardej posadzce. Mama, która dość wcześnie okazała zrozumienie dla liturgii i korzystała z mszalika już przed moim urodzeniem, wprowadziła do tych nabożeństw bieżącą Lekcję i Ewangelię, co sobie ceniłem jako urozmaicenie. Mama też zorganizowała w kaplicy nabożeństwa majowe, na które się chodziło wieczorami; ale i tu trudno mi było skupić uwagę. Nikt też nie uczył mnie śpiewu – wiadomo było, że jestem pozbawiony słuchu.

Rodziców chrzestnych dobierano wtedy według familijnego konwenansu. Moimi byli: dziad Aleksander Grabowski i siostra mojej babki, Zofia Tyszkiewiczowa. Nie pokazali się już później w Dereszewiczach, nigdy ich nie poznałem, nie miałem więc z nich duchowego ani materialnego pożytku. Historii świętej uczyła mnie panna Anna, chyba jeszcze zanim weszło w grę przygotowanie do pierwszej komunii świętej. Wówczas to Mama wzywała mnie do siebie na pobożne pogadanki. Rzadka to była okazja przesiadywać z Mamą we dwoje, w różowym buduarze, na miękkiej skórze rysia, i czuć ją blisko siebie. Nie trwało to długo, gdyż ciocia Lela zażądała dla siebie prawa przygotowywania mnie do pierwszej komunii i Rodzice dla świętego spokoju jak zawsze musieli ustąpić. Co dzień więc przez tydzień czy dwa chodziły konie o dziewięć wiorst do Bryniewa, wożąc na te przygotowania nie tylko mnie, ale i Kazia. Bardzo owszem lubiliśmy te wyjazdy, w Bryniewie tyle było rzeczy, których nie miały Dereszewicze: bilard, czarny wypchany bocian na szafie bibliotecznej, złocone krzesełka i złocone łyżeczki do herbaty. Z ciocią Lelą więcej było baraszkowania niż nauki, chociaż pokazywała nam w latarni magicznej tajemnice Różańca i kazała nam recytować różne historyjki z morałem, na przykład o żalu doskonałym i mniej doskonałym. W sumie zostałem chyba nauczony tego, co trzeba, nawet katechizmu, którego nie lubiłem. W istocie pamięć miałem bardzo dobrą, ale czułem abominację do wszelkiego wkuwania. Co się tyczy prawd wiary, można powiedzieć, że się ich z grubsza nauczyłem – i tyle.

Szczególna rzecz, że przyjąłem sakrament bierzmowania jeszcze przed spowiedzią i komunią. W końcu 1913 roku wizytował Polesie arcybiskup mohylowski Kluczyński – Ojciec obszernie opisał tę wizytację, zapewne pierwszą w tych stronach od czasu chrztu Litwy. Sam z niej pamiętam niewiele: pannę służącą Mamy w garderobie, czyszczącą jakąś plamkę na biskupiej infule; moją tremę, czy zapamiętam, które jest prawe kolano, bo na nie mam uklęknąć dla ucałowania biskupiego pierścienia. Metropolici mohylowscy chodzili w purpurze kardynalskiej i widocznie uzyskali też prawo bierzmowania bez względu na wiek. Okazało się to w ostatniej chwili; raz-dwa popędzono nas do tego sakramentu, nie bardzo nawet objaśniwszy, o co chodzi. Heruś otrzymał wtedy imię Aleksander, ja – Antoni, Kazio – Hieronim. Panna Anna zaraz po ceremonii zabrała nas do domu, ponieważ robiło się późno. Już nawet kładła nas spać, gdy ktoś zdyszany przyleciał z rozkazem, że nowo bierzmowani muszą się jeszcze znaleźć przy błogosławieństwie pontyfikalnym. Bardzo zdenerwowana panna Anna narzuciła na nas byle co i wskoczyła z nami do powozu, który pogalopował do kaplicy. Samego błogosławieństwa nie pamiętam – ale może było potrzebne dla ważności sakramentu?

Do pierwszej komunii świętej przystąpiłem wcześnie jak na tamte lata, 27 maja 1915 roku, nie mając więc lat ośmiu. Ciocia Lela prowadziła mnie przez park do kaplicy, musiałem jej recytować wyuczoną spowiedź, ona zaś przerywała: „Prędzej, prędzej, ksiądz się niecierpliwi!”. Czułem się ważny tego dnia, obdarowany stosownymi prezentami. Przeżyłem fazę samorzutnych, indywidualnych dewocji eucharystycznych, którym pan Dromler przyglądał się ironicznie. Z trudem przymuszałem się do wieczornego rachunku sumienia znużony tym, że się sprowadzał niezmiennie do dwóch samooskarżeń: „Nie słuchałem i dokuczałem”. Do spowiedzi i komunii świętej chodziłem za każdym przyjazdem księdza do Dereszewicz, z tym zaś wiązał się następujący przywilej: ktoś wymyślił, że za wiele mięsa nie służy dzieciom, w związku z tym dostawaliśmy je raz dziennie, a do doskonałych wędlin na śniadanie mieliśmy prawo tylko w niedzielę. W drodze wyjątku, po przystąpieniu do komunii miało się prawo do plasterka szynki albo myśliwskiej kiełbasy. Co prawda trafiało się, że ksiądz przyjeżdżał w piątek, wówczas czułem się wykiwany (jakkolwiek jeszcze nie znałem tego ostatniego słowa).

Śmierć mojej babki w początkach 1916 roku była poważnym wstrząsem dla nas, dzieci, jako pierwsze tego rodzaju przeżyte zdarzenie. Któregoś wieczora kazano nam przyjść do sypialni dziadostwa, na drugi koniec domu, i ucałować rękę zmarłej. Potem na pogrzeb pani marszałkowej zjechały tłumy ludzi, wielu księży. Później Tekla wmawiała nam, że „duch prababuni straszy”, więc po kolacji z piskiem przebiegaliśmy długą drogę od jadalni, przez salon, buduar i ciemną galerię, do dziecinnego pokoju. Nieraz się mówi, że ludzie na ogół umierają w porę. Dotyczy to na pewno mojej babki, która nie dożyła rewolucji i pogromu.

To, że dostatni i spokojny świat, w którym wyrośliśmy, jest z dawna zagrożony, że polski dwór i jego domownicy stanowią tylko wysepkę pośrodku morza ludności obcej i niechętnej lub wrogiej – o tym, rzecz jasna, nie miałem wtedy pojęcia. Lecz i moi Rodzice (w przeciwieństwie na przykład do Jani Żółtowskiej) nie bardzo patrzeli prawdzie w oczy mimo precedensu 1905 roku. Był i dawniejszy precedens powstania styczniowego, o którym wiem coś niecoś z archiwaliów, może nawet kiedyś napiszę dawniejszą historię Dereszewicz, ale nie na tym miejscu[23]. W tej chwili zastanawiam się, czy jako dziecko nie przeczuwałem tego, co przyjść miało.

W dół rzeki, na pierwszym zakręcie zaraz za sadem, widniały słomiane dachy wsi Hołubica, o której mieszkańcach mówiło się z niechęcią, przypisując im wszystkie grzechy – zapewne głównie wypasy i wyręby leśne. Ludzie ze wsi wędrowali na skróty przez park, poprzez różne dziury w płocie, a wydeptane przez nich „tropinki” krzyżowały się z gracowanymi ścieżkami. Kiedyś zobaczyłem na ścieżce nieznaną mi dziewczynkę w moim wieku i podbiegłem, żeby się z nią zapoznać. Odwróciła się i podniósłszy spódniczkę, pokazała mi gołą pupę, po czym uciekła z chichotem. Zameldowałem o incydencie pannie Annie i oczywiście zostałem wyłajany, że się zadaję z dziećmi spoza dworu. Mógłbym (gdyby istniały jeszcze Dereszewicze) wskazać i dzisiaj miejsce, gdzie się to zdarzyło. Historia zapadła mi w pamięć, nie z żadnych chyba freudowskich powodów, ale z nagłego odkrycia, że ktoś obcy może żywić do mnie niechęć.

Dwa inne jeszcze wydarzenia: do dziecinnego pokoju wtargnął kiedyś pijany Moroz i siedział z godzinę, ku przestrachowi głównie panny Anny. Moroz był ulubionym strzelcem mego Ojca, bohaterem myśliwskich opowiadań Józefa Weyssenhoffa i Stanisława Zaborowskiego. Wtedy wydał mi się niebezpieczny; w 1917 roku ku wielkiemu zgorszeniu Rodziców wziął udział w pogromie, co zdaje mi się dzisiaj w pełni zrozumiałe: wolno mu było przecie uważać, że jako najbliższy sługa pański ma większe od innych prawo do pańskiego dobytku.

Inne jeszcze zdarzenie z lata 1916 roku: kradzież ładnego, mosiężnego kałamarza, który niedawno dostałem na gwiazdkę. Nikt nigdy w poleskich dworach nie zamykał żadnych drzwi i okien, tak wszyscy się czuli bezpieczni – a tu nagle ktoś wyniósł na zewnątrz taki drobiazg (odkryłem ślady atramentu wiodące w stronę sadu). Świat się kończył!

W istocie. Prasowe doniesienia o upadku caratu podnieciły nas, dzieci, na równi z dorosłymi, ale niewiele więcej niż opowiadania o wojnie, która toczyła się już trzeci rok i w życiu naszym niczego nie zmieniła. Latem 1915 roku przetoczyła się przez Dereszewicze ogromna fala „bieżeńców”[24] z Królestwa. Bardzo nas podnieciła ta wędrówka ludów, ale nie przeczuwaliśmy, że ich klęska może stać się i naszym udziałem. Moi Rodzice zachowywali się równie beztrosko, jakkolwiek świadczyli pomoc uchodźcom różnego stanu. Front zatrzymał się o sto kilometrów na zachód i tylko wprawne ucho dosłuchiwało się czasem odgłosu kanonady. Wojna nas oszczędziła – ale dosięgła rewolucja. Na wiosnę 1917 roku ludzie ze wsi przestali najmować się do dworu. Zrazu nawet nas to bawiło: siłami domowników wysadzano jak co roku kwiaty na klombach przed domem, pomagaliśmy w tym ochoczo. Również żyto z najbliższego pola obok parku zostało sprzątnięte własnymi siłami dworu, my zaś braliśmy udział w ustawianiu snopów. Skrępowano nieco naszą swobodę ruchu, nie pozwalając się bawić nigdzie dalej, poza otwartym pasem pomiędzy domem a rzeką – ale i tak był tego hektar powierzchni! Rewizja przeprowadzona we dworze przez chłopską gromadę w poszukiwaniu broni była dla nas wstrząsem moralnym, lecz zakończyła się spokojnie, a nawet dobrodusznie. Starsi oszczędzali nam własnych złych przeczuć, ja zaś właśnie wtedy zacząłem interesować się prasą, mianowicie humorystyczną „Muchą”, która wychodziła w Kijowie. Nie umiałem jeszcze ocenić monologów rewirowego Połusztannikowa, ogromnie za to bawiły mnie listy „Abrahama Goldmachera, właściciela Hotelu Europa, do Izaaka Goldmachera, właściciela Hotelu Ameryka”. Była tam dowcipna karykatura toczącej się wojny, a zwłaszcza przygód „pani Kontuszowskiej”, którą trzej sąsiedni lokatorzy wyrugowali z mieszkania.

W obliczu walącego się świata Rodzice moi szukali zbliżenia z dziećmi. Pan Dromler opuścił nas, wracając via Petersburg do Szwajcarii. Mama zajęła się więc moim niemieckim i w tym właśnie języku przeczytaliśmy wspólnie… Małego lorda Frances Burnett. Ojciec zaczął nam czytać głośno: naprzód Pana Tadeusza, po jednej księdze dziennie, następnie zaś Ogniem i mieczem. Łatwo się domyślić, że opisy zbuntowanej Siczy przeżywaliśmy niby fragmenty aktualnej rzeczywistości. Lektura kolejnych tomów trylogii ciągnęła się z przerwami aż do warszawskich początków 1919 roku i przyznaję się, że pod koniec, ku oburzeniu panny Anny, dorywałem się do „zastrzeżonego” Sienkiewicza, aby się dowiedzieć, co będzie dalej. Wolno było, rzecz jasna, odczytywać sobie partie już przeczytane głośno. W ciągu paru następnych lat bawiliśmy się wycinanymi z papieru żołnierzami, których malował Kazio, jako oficerów Wiśniowieckiego, z najdzielniejszym Zagłobą na czele!

Tak się wtedy splatały losy: ginących dworów i zmartwychwstającej Polski. W październiku 1917 roku pojechaliśmy do Kopcewicz na obchód „Kościuszkowski”. Lokomotywa naszej wąskotorówki była już zarekwirowana, wiózł nas konik zaprzężony do towarowego wagonika wyposażonego w daszek. W hali strażackiej, dekorowanej polskimi sztandarami, miał odczyt pan Ulatowski, na zakończenie był żywy obraz z Bartoszem Głowackim na zdobytej armacie. Wracaliśmy do domu patriotycznie upojeni. W pół drogi okazało się, że naprzeciwko jedzie tym samym torem wagon z jakimiś chłopami. Musieliśmy wysiąść, zdejmować wagon z szyn, przepuszczać tamtych… Co za czasy!

W kilka tygodni potem Blanszęta zdradziły nam sekret, o którym dowiedziały się od matki: będziemy musieli uciekać z Dereszewicz! Potwierdzono nam to następnego dnia i zaraz zaczęło się gorączkowe pakowanie. Nie wchodzę w szczegóły, odsyłając do pamiętników Ojca. Znów jednak było przeżyciem, gdy na dworcu w Kopcewiczach żołnierze zajmujący wagon pierwszej klasy nie chcieli nas wpuścić do środka i gdy musieliśmy odbyć całą drogę do Kopatkiewicz w trzeciej klasie, w tłoku i na stojąco.

Półroczny pobyt w Mozyrzu pozostał mi w pamięci jako pełen kontrastowych wrażeń. Wieść o pogromie Dereszewicz w początkach grudnia 1917 roku przeżyliśmy boleśnie, to rzecz zrozumiała. Czuliśmy się bezdomni w wynajętym kilkupokojowym domku, choć zawsze jeszcze przebywał z nami pan Małek i panna Anna; ale kazano nam samym słać sobie łóżka i czyścić obuwie. Za potrzebą należało chodzić do drewnianej komórki w podwórzu, co zdawało się utrapieniem. Skądinąd Rodzice przemilczali przed nami niebezpieczeństwa grożące „burżujom” pod władzą bolszewicką; a zresztą już pod koniec zimy wkroczyli do Mozyrza Niemcy i ziemiaństwo na Kresach uzyskało od losu niespodziewaną, kilkumiesięczną prolongatę egzystencji. Domowe życie, chociaż w skromniejszych ramach, toczyło się więc w Mozyrzu po dawnemu. Uczyłem się normalnie z panem Małkiem, a nawet prefekt miejscowy przychodził raz w tygodniu dawać Kaziowi i mnie lekcję religii. Kościół był naprzeciwko, często doń zaglądałem, uroczyste obrzędy traktowałem jako atrakcję. Interesowało mnie, po głuchej wsi, życie w małym miasteczku; malownicze okolice Mozyrza budziły nawet zachwyt, po zupełnie płaskim górnym dorzeczu Prypeci. W samym naszym domu mieściła się wypożyczalnia książek; nie bardzo legalnie bobrowałem po półkach, w poszukiwaniu nowych lektur.

Na jednym z pierwszych, zimowych spacerów w okolicy zdarzył się komiczny incydent. Zebrałem z ziemi większą ilość czarnych kuleczek i wsunąłem je do kieszeni palta, przekonany, że się nadadzą w domu do zabawy. Później z kretesem o nich zapomniałem, w cieple zaś „kuleczki” odtajały. Były to kozie bobki…

Zmienił się też w Mozyrzu krąg rówieśników. Rodzice prowadzili dom otwarty, coraz to odbywały się u nas jakieś ziemiańskie narady. Poznałem wówczas swoich wujów (ze strony babki) Horwattów: Aleksandra z Barbarowa i jego brata Stanisława z Chabna; ich kuzynów: Edwarda z Narowli i Stanisława („goryla”) z Hołowczyc. W tych domach nie było wówczas dzieci w moim wieku. Przyjaźnił się jednak Ojciec z ziemianami podmozyrskimi: Lenkiewiczami z Chomiczek i Prudka, Śniadeckimi ze Słobody. Tu się znaleźli kompani na następnych lat kilkanaście: Bohdan i Olgierd Lenkiewiczowie oraz Danek Zaniewski, siostrzeniec pana Henryka Śniadeckiego. W Dereszewiczach Heruś trzymał się z dala od dzieciarni, ja zaś byłem wśród niej najstarszym chłopcem, przewodziłem nad Blanszętami, Tekla była dla mnie równym partnerem. Z mozyrskimi znajomymi musiałem się liczyć. Bohdan i Danek starsi byli ode mnie o rok lub dwa, imponowali mi ogromnie, zresztą wtedy i później odnosili się do mnie życzliwie, a nawet opiekuńczo. Olgierd był równolatkiem i ani na chwilę nie przestawał dawać mi do zrozumienia, że jestem patałachem i ofermą (choć i te wyrażenia nie padały między nami).

Przez długie lata miałem zazdrościć tym chłopcom ich zaradności, sprytu życiowego, sprawności, z jaką wyszli na ludzi i stanęli na własnych nogach. A potem… Danek Zaniewski poszedł na placówkę dyplomatyczną do Waszyngtonu i zginął w Ameryce, w wypadku samochodowym. Olgierd Lenkiewicz był w 1939 roku podprokuratorem w Pińsku, nic też dziwnego, że przepadł bez śladu w zawierusze wrześniowej. Brat jego Bohdan wyspecjalizował się w ichtiologii, miał interesującą pracę w państwowej hodowli ryb, zrazu w Augustowie, potem w Kruszwicy. Ożenił się jednocześnie ze mną, z kuzynką moją, Jolą Ordzianką, i zabrał ją w podróż poślubną do Taorminy; gdy mnie stać było jedynie na kilka dni w Zakopanem… Pod okupacją Bohdan handlował z powodzeniem brylantami i żył na wielką stopę. Po wojnie wywiózł rodzinę do Argentyny i tam… zginął w katastrofie samolotu, gdzieś aż w Patagonii. Nie były to jedyne wypadki, na podstawie których wyrodził się we mnie dziwny przesąd: że mianowicie zły los spotyka ludzi, którym zazdroszczę. Myśl o tym skłaniała mnie do zwalczania tego nałogu – nie zawsze skutecznie.

W ciągu 1918 roku pogłębiał się dalej kontrast pomiędzy rozkładem kresowego ziemiaństwa a krystalizowaniem się niepodległej Polski. Żyliśmy w Mozyrzu patriotycznym uniesieniem, z entuzjazmem witaliśmy przejazd 2. Pułku Ułanów z Antonin do Bobrujska, widząc w Korpusie Dowbora nie tylko zalążek siły zbrojnej narodowej, lecz i osłonę dworów przed „czubarykami”[25]. Wkrótce potem przez nasze mieszkanie zaczęły przewijać się setki dowborczyków, którzy po rozbrojeniu I Korpusu przez Niemców przekradali się w różne strony. Dwaj z nich zginęli w pobliżu Mozyrza, nie wiem już, w jakich okolicznościach, i wyprawiono im bardzo uroczysty pogrzeb. Później przeżyliśmy obchód 3 Maja, w kościele odśpiewano Z dymem pożarów i Boże, coś Polskę – hymny, które pierwszy raz wtedy słyszałem i których nikt nie słyszał na Kresach od czasu powstania styczniowego. Następnie odbyła się akademia w polskiej ochronce – chór prowadzony przez pana Śniadeckiego odśpiewał Trzeci Maj i Bracia! Rocznica! Nie pamiętam, czy wtedy, czy przy innej jakiej okazji Heruś deklamował publicznie Redutę Ordona.

Wspomniałem, że owej wiosny jeździłem na egzamin do Kijowa. Pamiętam tę wyprawę dużo lepiej aniżeli wcześniejszą o lat pięć do Sables d’Olonnes. Po niekomfortowej nocy spędzonej na statku niezapomniany widok miasta wyłaniającego się z porannej mgły, z dziesiątkami złotych kopuł cerkiewnych. Wyjazd dorożką z Padołu na Kreszczatik, panorama Dniepru z ogrodu Kupieckiego. W pensjonacie przy ulicy Mikołajewskiej pan Małek zapytał mnie w wigilię egzaminu, który przedmiot umiem najgorzej. Odpowiedziałem po długim wahaniu, że chyba przyrodę. „No, to ucz się przyrody” – powiedział i zostawiwszy mnie samego w numerze, wyszedł na miasto, prawdopodobnie do cukierni! Zdałem, jak się rzekło, ze wszystkich przedmiotów na piątki, mimo że w trakcie egzaminów nastąpił potężny wybuch amunicji w Cytadeli. Rozbiegliśmy się wszyscy po mieście, bardzo podnieceni – mówiono, że grozi miastu fala gazów trujących. Na ulicy przyłapał mnie pan Małek, ale interesowało go tylko jedno: z czego cię pytali z rosyjskiego? Po swych sukcesach naparłem się pójścia do teatru i trudno było mi odmówić. Niedobrze jednak trafiłem. Na scenie polskiej, prowadzonej przez Osterwę, grano jakąś rzecz pt. Marta wychodzi za mąż. Nie zrozumiałem ani słowa i wynudziłem się setnie.

Lato 1918 mogliśmy jeszcze spędzić w Dereszewiczach. Znajdowaliśmy się pod osłoną kompanii niemieckiej piechoty, która kwaterowała w starym domu i ku naszemu zgorszeniu zapraszała na zabawy dziewczęta z Hołubicy. My z Rodzicami zajęliśmy nowy dom, mocno zdemolowany po pogromie. Przyjechałem z Herusiem na kilka dni przed Rodzicami i z radością odnalazłem Blanszęta, które spędziły tę zimę w domu akcyźnika obok rektyfikacji, niemolestowane przez lud jako „bieżenki”. Blanszęta przyjaźniły się z małym Kiperem, synkiem gorzelanego, więc i ja chętnie bawiłem się w tym towarzystwie; lecz Mama po przyjeździe położyła kres poufałościom i mały Kiper znikł z horyzontu. Dni znów biegły, jakby się nic nie zmieniło, bo i Tekla przyjechała z Mińska. Hasaliśmy po parku, kąpaliśmy się na plaży, pływaliśmy łódką po rzece. Wikt tylko pogorszył się znacznie, z czym się nie umiałem pogodzić i wstrętnie kaprysiłem nad zacierką i kaszą jaglaną.

Wypadki dziejowe biegły niepowstrzymanym torem. Późną jesienią Mama zaskoczyła nas wiadomością, że Niemcy przegrały wojnę. Ucieszyliśmy się bardzo szczerze, jako że Niemcy to był także rozbiorca, w entencie upatrywaliśmy zaś przyjaciół Polski. Nie braliśmy pod uwagę, że dzięki Niemcom możemy jeszcze pozostawać w Dereszewiczach. Niedługo potem osłaniająca nas kompania została cofnięta znad Prypeci na linię kolejową, co stanowiło preludium ewakuacji Ober-ostu[26]. Nie było mowy o trwaniu na miejscu: przenieśliśmy się do Kopcewicz, a w sześć tygodni później wyjechaliśmy do Warszawy. Opis tej trudnej przeprawy, mniej dramatyczny zresztą od wielu innych w owym czasie, zostawił Ojciec w pamiętnikach.

W ciemny wieczór wczesnozimowy szliśmy sporą gromadką pieszo od domu, wzdłuż ściany parku, na folwark. Wszyscy byli oczywiście objuczeni, mnie kazano prowadzić na smyczy wyżła Kszyka, który się wyrywał i szarpał, za co oczywiście obrywałem. Na folwarku załadowaliśmy się na jakieś lory wąskotorówki. Tym razem było mi naprawdę gorzko w sercu – bo też nie zobaczyłem więcej Dereszewicz. W następnym roku, 1919, wkroczyły tu wojska polskie, Ojciec przyjechał i wywiózł z Kopcewicz zapas fornirów z fabryki, co stało się podstawą egzystencji naszej rodziny w tak zwanym dwudziestoleciu. Również Heruś dotarł następnej wiosny do Bryniewa i nawet zapolował na głuszca. Nas, młodszych, nie puszczono w pobliże frontu, byliśmy jeszcze dziećmi, wkrótce zresztą zaczęła się ofensywa Tuchaczewskiego. Po traktacie ryskim graniczną polską stacją linii kolejowej Brześć – Łuniniec – Homel stały się Mikaszewicze. Graniczną stacją sowiecką – Żytkowicze. Następna stacja kolei ku wschodowi to były nasze Kopcewicze.

Rodzice moi znieśli dość spokojnie konieczność budowania egzystencji swej od początku. Wpoili nam zasadę, że co minęło, nie wróci, i że mamy się wychowywać w Warszawie. Akceptowaliśmy tę postawę bez trudu: byliśmy jeszcze bardzo młodzi i mogliśmy się cieszyć, że w zamian za utratę domu i kraju rodzinnego uzyskaliśmy wolną Polskę. Tęskniliśmy, rzecz jasna, do Dereszewicz, ale ich pamięć z wolna zacierała się w oczach, podtrzymywana tylko przez album z fotografiami.

Wielu ziemian kresowych żyło i nadal nadzieją upadku Sowietów i powrotu do siebie. W parę lat po wojnie mój Ojciec, podbechtany zapewne przez stryja, zagabnął mnie, czy gdyby powrót taki okazał się możliwy, byłbym gotów osiąść i pracować na Polesiu? Odpowiedziałem potulnie, że owszem: ale wewnątrz przestraszyła mnie ta perspektywa; nie czułem w tym kierunku żadnego powołania.

O tym, co się stało z naszym rodzinnym domem, z kaplicą i rodzinnymi grobami, nie wiedzieliśmy zupełnie nic. Dwukrotnie jeszcze, w latach 1941–1944, wojenny front przetoczył się nad tamtą ziemią. Trzy lata temu wpadła mi w ręce wydana w Mińsku książka W.G. Antipowa pt. Parki Biełorussii. Była tam wzmianka i o dereszewickim parku, że istnieje, jakkolwiek w zaniedbaniu, ale wart wypielęgnowania. O domu naszym powiedziano tyle, że uległ zniszczeniu w czasie ostatniej wojny: bronili się w nim Niemcy, zaś marynarka radziecka szturmowała od strony rzeki. Na jej brzegu ustawiono pomnik ku czci poległych wówczas marynarzy.

Tak więc dom mojego dzieciństwa istniał jeszcze ćwierć wieku po moim z nim rozstaniu. Zapadł się w nicość w chwili, gdy byłem odeń myślą jak najdalej. Minęło następne ćwierćwiecze, nim doszła do mnie wieść o tej zagładzie.

[11] Antoni Kieniewicz, Nad Prypecią, dawno temu… Wspomnienia zamierzchłej przeszłości, Ossolineum, Wrocław 1989.

[12] Janina z Puttkamerów Żółtowska, Inne czasy, inni ludzie, Alma Book, Londyn 1959 (II wyd. Polska Fundacja Kulturalna, Londyn 1998). Pamiętniki Antoniego Kieniewicza ukazały się drukiem, Nad Prypecią dawno temu…, dz. cyt.

[13] Był nauczycielem domowym, korepetytorem.

[14] Była to książeczka Włodzimierza Bełzy Dawni królowie tej ziemi. Treść dziejów polskich dla dzieci.

[15] Nie wiecie zapewne, moje dzieci, co to jest okręt.

[16] Chodzi o różnice między atlasem znanego botanika Heinricha Moritza Willkomma a powieścią Zofii Urbanowskiej Atlanta, czyli przygody młodego chłopca na wyspie tajemniczej.

[17] Chodzi oczywiście o zbiór opowiadań Edmunda de Amicisa.

[18] Była to francuska kolekcja książek dla dzieci publikowana od 1856 roku przez wydawnictwo Hachette.

19 o sprawach publicznych

[20] Drwią z dzieci, bawią się ich kosztem.

[21] Rękopis tego utworu przetrwał nie tylko rewolucję, ale i wojnę. Ojciec nigdy o nim nie opowiadał, a rzeczą charakterystyczną dla stosunków rodzinnych było niezadawanie pytań. Odkryłem rękopis wiele lat po śmierci Ojca i żadną miarą nie dojdę, jak się mógł uratować. Wydałem faksymile tego dziełka dla uczczenia stulecia Jego urodzin jako druk prywatny.

[22] Chodzi o epizod znany z Titusa Liviusa, Historia rzymska, I, 59, ale Ojciec zadeklamował raczej Owidiusza, Fasti, księga II, nie jest jasne, w jakim języku.

[23] Stefan Kieniewicz, Dereszewicze 1863, Ossolineum, Wrocław 1986.

[24] uchodźców

[25] Rosyjskie pogardliwe określenie białoruskiego i ukraińskiego chłopstwa.

[26] Naczelne dowództwo Armii Cesarstwa Niemieckiego na froncie wschodnim.

Smolna 30

Dzisiejsza ulica Smolna niczym nie przypomina tej, którą pamiętam z lat szkolnych. Jest to dziś wąski pas jezdni równoległy do Alej Jerozolimskich, od których oddziela ją pochyły skwerek. Sznur kamienic ciągnie się tylko po parzystej, północnej stronie Smolnej. Przed wojną i ów skwerek był zabudowany, od dzisiejszej Gastronomii aż do Nowego Światu, gdzie wówczas funkcjonowała restauracja tej samej nazwy. Wylot Smolnej na Nowy Świat był bardzo wąski, ale rozszerzał się nieco po kilkudziesięciu krokach. Tędy co rana ciągnęły grupki chłopców w niebieskich maciejówkach do Gimnazjum imienia Jana Zamoyskiego. Na kwadrans przed ósmą uczniacy zaczynali przyspieszać kroku, następnie sznur się przerzedzał, a w chwilę potem można już było oglądać ostatnich długonogich sprinterów, którzy w galopie zdążali do bramy numer 30, by dopaść celu przed jej zatrzaśnięciem o 7.55.

Gmach szkolny zbudowany około 1907 roku (jeszcze przez generała Chrzanowskiego) ocalał, ale w niczym nie przypomina dawnego. Tamten był w czystym secesyjnym stylu, który uznano za niegodny uwagi w pierwszych latach powojennej odbudowy. Znikł więc wewnętrzny wystrój kaplicy, znikła płynna ornamentyka fasady z jej oryginalnym wykuszem. Kamienica jest dziś w doskonały sposób nijaka. Z secesji ocalała jedynie balustrada na klatce schodowej. Kto chce wiedzieć, jak wyglądała mozaikowa posadzka w kaplicy, niech obejrzy dosyć podobną w kościele Zbawiciela.

Nie wiem, co skłoniło Rodziców, że oddali nas do tej właśnie szkoły. Większość szkół średnich w Warszawie była wtedy w rękach prywatnych. Do nielicznych i znacznie tańszych gimnazjów państwowych miały pierwszeństwo wstępu dzieci urzędników. Ojciec mój w chwili przyjazdu do Warszawy był raczej bez grosza i nie bardzo wiedział, za co utrzyma rodzinę, wpisowe szkolne stanowiło znaczny wydatek. Większość młodzieży kresowej plasowała się w gimnazjum Kulwiecia przy placu Trzech Krzyży – i tam też zrazu oddano Herusia. My jednak, to jest Kazio i ja, mieliśmy zdawać właśnie do Zamoyskiego: ja do III, Kazio do I klasy. Mały Henio poszedł do wstępnej dopiero rok później.

Bardzo źle byłem przygotowany do tego egzaminu. Przeflancowanie w nowe środowisko wytrąciło mnie z równowagi. Niby trwał jeszcze reżim dereszewicki, panna Anna mieszkała z nami aż do wakacji 1919 roku, pan Małek dochodził na lekcje, ale po prawdzie nikt nie miał głowy do zajmowania się nami. Z samego rana wyganiano nas (Kazia i mnie) do pobliskiego parku Ujazdowskiego, żebyśmy nie zawadzali w ciasnym mieszkaniu. Nikt nie mógł nam zabronić wałęsania się po mieście, które nas urzekało tylu nowościami. Panna Anna zastrzegała kiedyś: Tylko żebyś mi nie chodził na Nalewki! Pilnowałem się tego zakazu z wpojonym mi posłuszeństwem: obchodziłem Nalewki z daleka, zwiedzając dzielnicę żydowską bez jej centrum, z Nowiniarskiej poprzez Muranów na Dziką, Żelazną, Twardą… Wszystko to na piechotę, z uszczerbkami zelówek, ale nie miałem pieniędzy na tramwaj. Raz jeden uciułałem grosze na przejechanie całej trasy okólnej, za co wykupić trzeba było trzy bilety, każdy ważny na trzy sekcje. Nie jeżdżąc i nie posługując się planem, znałem i tak na pamięć trasy wszystkich linii tramwajowych.

Nauki mojej nie bardzo pilnowano, ja zaś nie miałem dosyć siły charakteru, żeby się pilnować sam. Markowałem ślęczenie nad podręcznikiem, pod którym ukrywała się lżejsza lektura. Nie wykonywałem zadanych mi wypracowań i przykładałem się tylko do rachunków, bo tu pan Małek nie żartował. Nie dziw, że egzamin wstępny przed nieznanymi nauczycielami wypadł raczej średnio. Z przyrody nawet otrzymałem dwójkę, o czym jednak pan Małek dowiedział się w porę i uprosił nauczyciela, żeby mnie zapytał drugi raz. Koniec końców zostałem przyjęty, jakkolwiek bez honorów, i na 1 września 1919 roku poszedłem do szkoły.

Skierowany do klasy IIIa siadłem cichutko w ławce i powiesiłem na haku obok siebie nowiutką niebieską czapkę, nabytą wczoraj właśnie u Mieszkowskiego. Trzeba wiedzieć, że przed rokiem 1939 nie było do pomyślenia, aby mężczyzna w Warszawie ukazał się na ulicy z gołą głową. Dorosły chodził w kapeluszu, młody człowiek w czapce szkolnej, harcerskiej lub studenckiej. Cyklistówki nosili, jak mówiono z pogardą, „chłopcy od fryzjera”. Dość, że owego pierwszego dnia szkoły siadł obok mnie takiż jak ja nowicjusz i swoją nową czapkę powiesił obok mojej. Podszedł do nas kolega dobrze już ze szkołą obyty: „Nowiście?” – spytał. „Nowi”. „To ty jesteś menda społeczna, a ty menda porcelanowa”. Wróciwszy do domu, chciałem zrelacjonować ten incydent, ale po drodze na szczęście zapomniałem wyrazu „menda”.

Wejście od razu do klasy III, a więc do grupy zżytej już od trzech lat, stanowiło handicap[27], któremu jednak sprostałem. Nawykły do posłuchu, poddałem się spokojnie nowemu rygorowi – ani też przez myśl mi nie przeszło w ciągu następnych lat sześciu, że można hałasować w klasie, nie odrobić lekcji, albo też pójść na wagary. Z lekcjami nie miałem trudności dzięki dobrej pamięci i wdrożeniu do rachunków – wspomnę niżej o swoich słabych punktach. Po pierwszym trymestrze byłem już drugim uczniem w klasie – pierwszym był niejaki Kawecki. Prześcignąłem go w drugim trymestrze. W szkole mieliśmy do wyboru dwa języki obce. Francuski miałem opanowany, toteż z własnej inicjatywy zapisałem się na niemiecki, znając tylko jego początki. W rezultacie po roku przesunięto mnie z IIIa do IVb, tam bowiem zgrupowano wszystkich „Niemców” z obu klas. W IVb był prymusem Czaczkowski, miał on zaś nade mną ten for, że dla słabego zdrowia był zwolniony z gimnastyki, ja zaś z tego przedmiotu nie mogłem liczyć na więcej niż trójkę. Jednakże i Czaczkowskiego prześcignąłem w klasie V, a nawet uzyskałem w tym roku osobną nagrodę z przyrody – to dzięki wiadomościom botanicznym, jeszcze z Dereszewicz.

Od strony nauczycieli miałem więc dobrą reputację jako chłopiec zdolny i spokojny. Ale z kolegami nie szło mi najgorzej, mimo że byłem ostatni łamaga i nie nadawałem się ani do brutalnych zabaw, ani do sprośnych kawałów. Ale okazałem się wystarczająco uczynny, pożyczając swoje zeszyty, objaśniając w skrócie na pauzach nieodrobione lekcje, rozsyłając na klasówkach ściągaczki – jednego odmawiałem stanowczo, to jest pisania kolegom całych wypracowań. W sumie więc klasowe osiłki zostawiały mnie w spokoju, mimo że należałem do najniższych w klasie, a wyciągnąłem się jak szparag dopiero po maturze.

Jerzy Andrzejewski napisał o naszej szkole wspomnienie[28] może nazbyt złośliwe, ale w sumie trafne, więc nie będę powtarzał charakterystyki nauczycieli. Nie była to szczególnie dobra szkoła, w porównaniu chociażby z Rejem czy też Górskim. Należeli do wybitnych dwaj poloniści: Stanisław Adamczewski, późniejszy autor książki o Żeromskim, oraz Juliusz Nowak – później Nowak-Dłużewski, profesor Uniwersytetu. Ale Adamczewskiego usunięto już w 1920 roku, bo zjawił się w szkole 1 maja z czerwoną kokardą; Nowak zaś krótko tylko uczył mnie polskiego. Doskonałym pedagogiem był również Zygmunt Chwiałkowski, później też autor podręczników matematyki. Ale matematyka i fizyka w ogóle nisko stały u nas, gimnazjum liczyło się jako humanistyczne.

Pierwszy nasz wychowawca, nauczyciel historii Sylwester Pieczynis, był weteranem powstania styczniowego i stąd cieszył się szacunkiem, chociaż jako staruszek nie umiał nas trzymać w ryzach. Na jednej z pierwszych lekcji spytał klasę: którzy z was są nie ze szlachty? Wstało po dłuższej chwili dwóch kolegów: Antoni Świerszcz, syn wziętego szewca z Nowego Światu, oraz niejaki Zając. Pieczynis jakiś czas milczał, a potem kazał im siąść. Świerszcz był wesoły kompan i skończył szkołę gładko, Zając rychło znikł z horyzontu. Później w klasie „b” miałem i innych mieszczańskich kolegów: zaraz po Auderskim szli na liście alfabetycznej Bartnik i Bednarek; tuż przede mną figurował Jung, ze znanego piwowarskiego rodu; miał on nade mną tę wyższość, że umiał z domu perfekt po niemiecku. Przewinął się też wśród nas jakiś Wszołczyk, ale nie popasał długo. Bardzo sympatyczny był Zydler, który niewiele się uczył, ale tolerowany był w szkole dzięki tenorowemu głosowi – popisywał się w kaplicy na chórze. Zresztą większość moich kolegów uważała się za szlachtę. Chociaż nie było to już aktualne ziemiaństwo, tym mniej arystokracja. Utytułowani panicze uczęszczali przeważnie do gimnazjum Świętego Stanisława. Znalazła się, ale nieco później, w mojej klasie trójka młodych ludzi z dobrych domów: Andrzej Dembiński, o którym niżej, Wacio Krasiński i Ślizień. Ta paczka została ochrzczona mianem „meteorów”, bo chodziła do szkoły w kratkę (ten termin nie był jeszcze znany) i nic sobie nie robiła z nauki. Chodziły o nich słuchy – o zgrozo! – że bywają na dancingach. Do ziemiaństwa przynależeli dwaj bracia Gniazdowscy, którzy pięknie tańczyli, ale w klasach zdarzało im się zimować. Również Suski był chyba synem ziemianina, bo mieszkał na stancji. Witolda Różyckiego ojciec był właścicielem dużego składu materiałów aptecznych (po dzisiejszemu: drogerii) na Krakowskim Przedmieściu. Mieszkał w pobliżu placu Zamkowego, w apartamencie pełnym antyków, lubiłem u niego bywać. Leszek Galiński to syn znanego cukiernika z placu Trzech Krzyży – i dziś jest w tym miejscu kawiarnia. Reszta kolegów wywodziła się z inteligenckich rodzin. Renomę zdobył później Jerzy Zagórski, poeta, który z początku kolegował ze mną, ale maturę zdawał wraz z moim bratem Kaziem, o dwie klasy niżej.

W IIIa siedziałem w jednej ławce i przyjaźniłem się z Józiem Zwinogrodzkim, który był łagodny i marzycielski przy niewątpliwych matematycznych zdolnościach. Lubiliśmy bawić się w wojnę, prowadzoną na przykład między Jugosławią a Albanią, z mapą w ręku, przy czym o wyniku poszczególnych starć rozstrzygał rzut kości. Później kompanem moim stał się Wiesio Szpakowicz, z którym nie bardzo wiem, co mnie łączyło – po prostu przyjaźniliśmy się. Był jeszcze Jaś Ciemniewski, w klasie równoległej lub o rok niżej, siostrzeniec cioci Wiwy Horwattowej, a więc prawie powinowaty. Delikatny, rozpieszczony jedynak – bywałem u niego często, on to pożyczył mi Trzech muszkieterów i Nędzników, oczywiście w oryginale. Zmarł bardzo młodo, na jakąś szczególnie drapieżną formę raka, co było tragedią dla matki, a i dla mnie ciężkim przeżyciem. Leszek Galiński też zmarł przed ukończeniem szkoły, a był wesołym i dobrze uczącym się chłopcem.

W środy i soboty mieliśmy tylko cztery godziny lekcji, w pozostałe dni po sześć, à 45 minut, mała pauza 10, wielka 25. Kończyliśmy więc zajęcia za dwadzieścia druga albo za dziesięć dwunasta. Odkąd trochę podrosłem, chodziłem do szkoły przeważnie na piechotę, nawet z okolic placu Unii Lubelskiej, z domu wylatywałem najpóźniej o 7.30. Z początku na wielkiej pauzie funkcjonowało jakieś dokarmianie, ale na mój gust dziwnie wstrętne, więc kiedy się tylko dało, przeszedłem na kanapki. Odrabianie lekcji nie zabierało mi nigdy dużo czasu. Uważając w klasie i mając dobrą pamięć, nie uczyłem się w ogóle ustnych, pisemne zaś traktowałem raczej mechanicznie. Wcale nie czułem się przepracowany. Co mi dało tych sześć lat nauki? Wypadałoby to rozpatrzyć według przedmiotów. Religii uczyli mnie kolejno: ksiądz Jan Szmigielski i ksiądz Edward Detkens. Pierwszy był politykiem chadeckim, który czytał w klasie gazetę, kiedy się tylko działo coś ważnego. Był jednak bardzo lubiany, bo baraszkował z nami, najchętniej zaś z urwisami, a w ogóle niewiele wymagał. O księdzu Detkensie miałem się dowiedzieć z czasem, że był człowiekiem głęboko uduchowionym, zasłużonym przewodnikiem Juventus Christiana[29]. Ale w szkole kpiliśmy nieprzytomnie z jego ubogiej sutanny i jąkającej się wymowy. Może, może jednak coś mi zapadło w duszę z luźnych myśli, które nam dyktował do zeszytu. Nauczyłem się oczywiście liturgii i historii Kościoła, ale z własnej chęci; znałem te podręczniki na pamięć, zanim jeszcze zaczęliśmy je przechodzić.

Z polskiego w III klasie mieliśmy stylistykę z panią Sosińską („Sztosową”, jako żoną gimnastyka – „Sztosa”). Stylistykę umiałem na zapas, z podręcznika Gallego, który znalazłem na półce Herusia jeszcze w Dereszewiczach. Tutaj podręcznik był inny, nowocześniejszy, ale ważniejsze okazało się co innego. Wśród innych ćwiczeń pani Sosińska kazała nam streszczać w domu na jednej stronie niedługie nowelki: pierwszą zadaną pracą było ABC Orzeszkowej. W moim tekście, uznanym za dobry, pani Sosińska wytknęła mi dwa zbędne zdania i brak podsumowania. Zapamiętałem sobie tę naukę.

W następnych klasach przejął nas polonista Kaczyński vulgo „Judex” (podobny rzekomo do bohatera serialu filmowego tej nazwy). Wkuwaliśmy z nim przez cały rok Ogniem i mieczem, rozdział po rozdziale i niemal zdanie po zdaniu. Przez rok następny, jeszcze bardziej szczegółowo, Pana Tadeusza. W klasie VI, nieco pobieżniej, literaturę staropolską, w VII znów wyłącznie Mickiewicza, w VIII Słowackiego i Krasińskiego – i na tym się kończyła literatura polska. Przedrzeźnialiśmy frazeologię „Judexa”: „Słowacki, ten Słowacki, on w ogóle, li tylko, że tak powiem”… Byłby mi gruntownie obrzydził romantyków, gdyby nie to, że wszystkie ich utwory sam od dawna znałem i kochałem, mając je na półce w domu. Literaturę staropolską też przestudiowałem zawczasu, z podręcznika Chrzanowskiego, i nawet odniosłem w klasie swego rodzaju sukces d’estime[30], z wypracowania domowego o Kochanowskim.

Skądinąd na pewno nie byłem uczniem wybitnym, a tym mniej genialnym. W początku V klasy zadano nam z historii pracę domową: Upadek Cesarstwa Rzymskiego. Do dyspozycji miałem tylko podręcznik i jaki taki komentarz nauczyciela Krzymuskiego. Męczyłem się najpotworniej kilka popołudni, z trudem klecąc zdanie za zdaniem. Dostałem w rezultacie piątkę; tymczasem dwaj moi koledzy, którzy napisali wypracowania świetne, z polotem i własnymi wiadomościami, w ogóle nie otrzymali stopni. Nauczyciel uznał, że ich wypracowania nie mogą być samodzielne! Zawstydziłem się, i to podwójnie: że jestem gorszy od nich i że mnie nagrodzono niesłusznie. Ale nie byłem dość śmiały na to, żeby protestować. W następnym roku jako chwilowy zastępca zajął się nami Nowak: kazał nam przeczytać Syzyfowe prace i napisać do nich w domu komentarz. Książki nie miałem w domu, ze zwykłą niezaradnością nie umiałem się o nią postarać, czytałem jakieś urywki, nic nie zrozumiałem poza zewnętrznym przebiegiem wydarzeń, skleciłem coś łap-cap, bez sensu, do reszty przygnębiły mnie odczytywane w klasie teksty innych kolegów: oryginalne, uczone, z akcentem na postać Radka, z rozważaniami o Buckle’u itd.

Łatwiej szły mi języki. Już nie uczono nas greki, na własną rękę nauczyłem się alfabetu i kilkunastu najpotrzebniejszych wyrazów, ale greckiego tekstu ugryźć nie jestem w stanie. Pierwszym moim łacinnikiem, i to świetnym, był Kozłowski, umiał nas zainteresować kulturą antyczną, ale co więcej: nauczył mnie deklinacji i koniugacji raz na zawsze i do końca życia. Wymagał bardzo wiele, postrachem były jego extemporalia, to jest klasówki z tłumaczeniem z polskiego na łacinę. „Kozłowi” (miał ryżą bródkę) zawdzięczam, że mogę i dziś, acz z trudem, rozeznać się w łacińskim tekście. Niestety po dwóch latach zastąpił go Nowak, do którego nie miałem szczęścia: przerabiał z nami składnię, w której zaplątałem się gruntownie, opuściłem się i miałem słabe stopnie. W VII i VIII klasie uczył Waygel – kulturalny i schorowany starszy pan, któremu klasa właziła na głowę. A jednak nauczył mnie kochać Horacego!

Z języków nowożytnych: francuski znałem, rosyjskiego nie uczono, chodziłem, jak się rzekło, na niemiecki. Nauczycieli i nauczycielek miałem kolejno troje, płynnie mówić się nie nauczyłem, ale opanowałem gramatykę i szyk zdania. Z panią Skibińską czytaliśmy romantyków: Egmont i Iphigenie auf Tauris okazały się tępą piłą, naprawdę za to polubiłem Schillera – nie tylko jego lirykę, ale i dramaty – poza Zbójcami. Całego Schillera miałem zresztą w domu na półce. Kiedy w dziewięć lat po maturze wypadło mi pojechać do Berlina, wziąłem kilka prywatnych lekcji konwersacji i to wystarczyło, żeby sobie dać radę w niemieckiej rozmowie. Podobnie z rosyjskim, do którego musiałem sięgać pod koniec Uniwersytetu w związku z pracą magisterską. Po dziesięciu latach przerwy okazało się, że czytam bez trudu po rosyjsku – nie tylko źródła i opracowania, ale także Tołstoja, Dostojewskiego i Czechowa. Od roku 1920 przez kilka lat brałem wraz z Teklą prywatne lekcje angielskiego u Miss Francis Kay. Istnieje stereotyp „zasuszonej starej Angielki”, któremu też doskonale odpowiadała. W poprzedniej epoce uczyła młode Domaniewskie[31], o czym miałem się dowiedzieć znacznie później. Mnie nauczyła tyle, że mogłem podjąć głośne lektury angielskie z Mamą, jak o tym niżej będzie mowa. Zapewne nieszczególnym akcentem.

Oto i wszystkie języki, którymi nauczyłem się porozumiewać jako tako. Inne opanowałem w czytaniu, bez nauki, w miarę jak okazywały się potrzebne. Rzecz jasna, tylko indoeuropejskie: czeski, chorwacki, ukraiński, włoski, hiszpański. Węgierskiego nie próbowałem ugryźć, a bez szwedzkiego i holenderskiego obywałem się dotąd. Nie mam co się chwalić poliglotyzmem, gdyż była to łatwość wrodzona, a nie zaplanowany wysiłek.

Matematyki uczył nas zrazu dyrektor Lipski. „O Ryczywole zamilczeć wolę” – odsyłam do opowieści Andrzejewskiego. Potem przyszedł już wspomniany Chwiałkowski. Zakres przedmiotu był wąski, opanowałem, owszem, dyskusje nad równaniami drugiego stopnia i przekształcenia równań trygonometrycznych. Zupełnie pozbawiony wyobraźni przestrzennej, nie dawałem sobie rady ze stereometrią ani z rudymentami teorii rzutów. Zupełną nogą okazałem się przy kreśleniach. Koledzy moi nabierali tusz na grafion pipetką – ja w ogóle nie wiedziałem, skąd wziąć tusz i pipetkę; maczałem grafion w kałamarzu, z rezultatem katastrofalnym. Z wykresu też dostałem od „dyra” w IV klasie jedyną serio dwójkę w swoim życiu. Przeżyłem ją boleśnie, w ogóle bowiem popadałem w rozpacz na samą myśl o dostaniu chociażby trójki plus.

Przedmioty pamięciowe zacząć trzeba od historii. Ta interesowała mnie zawsze, chociaż wcale jeszcze wtedy nie myślałem, że się jej poświęcę. Nadal jednak dorywałem się do podręczników Herusia, między innymi Karejewa, a także do Encyclopédie Larousse, w której znalazłem wszystkich Kapetyngów, z datami, mariażami, traktatami i podbojami. Rodzice ocalili z pogromu bardzo niewiele książek, te jednak znalazły się teraz pod ręką. Już w 1919 roku przeczytałem sobie dwa tomy Szajnochy, parę Askenazego, na wakacjach w Bolcienikach także Szkice historyczne Kubali. W zakres lektur wakacyjnych z Mamą, do których powrócę, weszły między innymi dwa środkowe tomy Guglielma Ferrera Grandeur et décadence de Rome (pozostałe później dokupiłem i przestudiowałem); Taine’a L’ancien régime; Figures byzantines Charles’a Diehla, a także dużo Macaulaya – pierwsze tomy w tłumaczeniu francuskim, następne w oryginale. Te i inne lektury, chaotyczne i przypadkowe, obeznały mnie prawie tylko z faktografią polityczną. Dawały mi jednak poczucie, że „wszystko wiem”, toteż w szkole nie przykładałem się wcale do historii. Uczył jej wychowawca nasz, Kazimierz Krzymuski vulgo „Miętus”, wyjątkowo nudno. Zagiął mnie raz, w VII klasie, spytawszy o absolutyzm oświecony. Nigdy przedtem nie spotkałem się z tym terminem, a do podręcznika nie zajrzałem. Wielki był blamaż, sam „Miętus” zaskoczony był i zgorszony.

Ogromnie lubiłem geografię ze względu na przemiłego dziwaka Kudelskiego. Dyktował nam do zeszytu podstawowe informacje, zapamiętaliśmy zwłaszcza wyrażenie: „Puszcza Kampinoska (mocno przerzedzona)”. Do Puszczy Kampinoskiej przyrównywaliśmy czuprynę naszego geografa. Mniej przykładałem się do przyrody, jej nauczyciel, Rewiński („Iwan”), stał się pośmiewiskiem szkoły, choć był to poczciwości człowiek i zakochany w swoim przedmiocie. Ja jednak nie zamierzałem hodować trytonów ani krajać żab. Pech chciał, że do warszawskiego zoo zakupiono kilka małp, tymczasem zoo znajdowało się in statu nascendi i nie było gdzie małp pomieścić. Zaopiekował się nimi „Iwan”, na trzecim piętrze szkoły urządził dla nich jakieś pomieszczenie, sam karmił je i oporządzał. Uczniaków oczywiście tam nie wpuszczano – stąd też narodził się wierszyk o „Iwanie”:

Przywiózł małpy spod zwrotnika,

Wnet pod kluczem je zamyka

I jak cała twierdzi buda,

Fabrykuje małpoluda!

Pewnego razu „Iwan” zaprowadził naszą klasę do Muzeum Zoologicznego Uniwersytetu. Mieściło się ono w „naszym” dzisiejszym gmachu Instytutu Historycznego i miało szczególnie bogaty zbiór wypchanych ptaków, także egzotycznych (kolibry, ptaki rajskie). „Iwan” dał mi do przeczytania Szkice ornitologiczne Sztolcmana i zlecił mi oprowadzenie klasy po tej części Muzeum. Wziąłem to zlecenie na serio i byłem dumny z odniesionego sukcesu.

Geografia z przyrodą kończyły się w V klasie, potem mieliśmy rok chemii i dwa lata fizyki. Lekcje dawał i doświadczenia pokazywał w gabinecie fizycznym Kozicki („Kulka”). Lubiłem te lekcje, prowadziłem porządnie zeszyty i miałem dobre stopnie, nawet z równań cieplnych. Program był zresztą kusy, „Kulka” ledwie co wiedział o elektrodynamice, a radioaparatu zbudować by nie potrafił.

Pod koniec szkoły doszło jeszcze kilka przedmiotów: propedeutyka filozofii, która nie dała mi absolutnie nic (nazwiska niefortunnego nauczyciela nie pamiętam); nauka o państwie (sędzia Szczepański), która mi się potem bardzo przydała w związku z historią ustroju, archiwistyką itd.; higiena (doktor Sadkowski), którą potraktowałem jako wykład anatomii, mało lubiana, gdyż wymagająca wykucia mnóstwa drobiazgów, której potrzeby nikt z nas nie dostrzegał.

Wreszcie przedmioty marginesowe, moja pięta achillesowa. Na pierwszą lekcję rysunków w III klasie przyszedł profesor Borzym, postawił na katedrze niewielki model drewnianego krzesła i powiedział: „Rysujcie, to jest łatwe powtórzenie zeszłorocznego kursu!”. Zbaraniałem, nigdy czegoś takiego dotąd nie narysowałem i nie wiedziałem, jak się do tego wziąć. Cóż dopiero, gdy przeszliśmy do rysowania porcelanowych garnków albo wypchanych ptaków! Koledzy dyskutowali fachowo, których numerów jakiego ołówka używa się do oddania świateł i cieni, ale ja zupełnie stracony, tylko mazałem i mazałem. Dziś umiem jako tako narysować przedmiot, który stoi przede mną na stole, ale wówczas nikt mnie nie nauczył patrzeć. Nie lepsze były zadania na ilustrację z książki – na przykład z Krzyżaków – w momencie gdy wcale jeszcze Krzyżaków nie przeczytałem! Przemęczyłem się w ciągu trzech lat, po dwie godziny rysunków tygodniowo, oscylując pomiędzy dwójką plus i trójką minus.

Z kolei śpiew. Ogólne lekcje śpiewu były wrzawą, której nawet nie próbował opanować nauczyciel. Bardziej muzykalnych spośród nas selekcjonowano do chóru, ale tu nie miałem żadnych szans, nie będąc w stanie odtworzyć ani jednego tonu uderzonego klawiszem.

Wreszcie gimnastyka, władztwo Sosińskiego, czyli „Sztosa”. I tu byłem skończonym łamagą, zarówno przy drabinkach, jak i w skoku przez kozioł i w grze w piłkę – mam na myśli szczypiorniaka, gdyż piłka nożna była zabroniona w szkole. Nabrałem też do piłki obrzydzenia i po dziś dzień żadnego meczu piłkarskiego nie oglądałem, ani w naturze, ani w telewizji. Na maturze Sosiński bardzo grzecznie postawił mi czwórkę z gimnastyki, dzięki czemu znalazła się na tym dokumencie jedna tylko trójka, jeszcze z V klasy, z rysunku, a poza tym więcej miałem piątek niż czwórek. Kończyłem jako pierwszy w VIIIb, gdy w VIIIa prymusem był elegancki, przystojny, fantastycznie i wszechstronnie zdolny Konstanty Regamey – dziś profesor sanskrytu w Lozannie.

Osobny rozdział moich szkolnych czasów stanowi harcerstwo. Pierwszy raz zapisano mnie do drużyny, wcale mnie nie pytając o zdanie, jeszcze w Mozyrzu, w 1918 roku. Uważano, że mi to dobrze zrobi na wątłość i na gapiostwo. Drużyna była raczej improwizowana, trochę uprawialiśmy musztry i trochę wycieczek, moja ofermowatość nie rzucała się zbytnio w oczy. Ale zapału do harcerstwa nie nabrałem i gdy w rok potem w parku Ujazdowskim jakiś druh chciał mnie znowu zwerbować, oparłem się kategorycznie. Czemu więc, w kilka tygodni po wejściu do szkoły, zagabnięty przez zastępowego, zgodziłem się jednak wstąpić? Nie wiem – prawdopodobnie wstydziłem się odmówić. Zostałem jedynym harcerzem wśród czterech braci: Heruś chodził już wtedy do przedostatniej klasy. Kazio był wyłączony z racji swej ułomności po medinie, Henio, jak się zdaje, uznał, że harcerstwo nie jest w dostatecznie dobrym tonie. Pożal się Boże, co to był ze mnie za harcerz!

Harcerstwu zawdzięczam między innymi to, że w życiu swoim nie wziąłem do ust papierosa. Pomijając wszystkie inne względy, abstynencja ta ułatwiła mi w późniejszych latach pracę w bibliotekach i archiwach, gdzie palić nie było wolno. Dopóki też byłem w harcerstwie, nie piłem alkoholu (nawet piwa); może dlatego i później go nie nadużywałem, tak że do dzisiejszego dnia nie zdarzyło mi się upić. Ogólnie rzecz biorąc, harcerstwo umacniało we mnie prawość postaw i zachowań. Nauczyłem się też dzięki niemu kilku piosenek, kilku węzłów (większość zapomniałem) oraz czytania mapy. Znam też alfabet Morse’a, umiem oznaczać strony świata według zegarka – i zachowałem nieco przyjemnych wspomnień z niektórych wycieczek. Może to i jest równoważnik za wszystko, co się w ZHP nacierpiałem. Nie przyniosłem także drużynie chluby ani pożytku.

W niedzielę po mszy szkolnej praktykowaliśmy aż do obiadu musztrę w sali gimnastycznej. Nieprędko nauczyłem się przytomnego odliczania, marszu w nogę i prawidłowej reakcji na komendę: Czwórki w prawo zwrot. Łajany byłem też i przedrzeźniany, co dawało powód do zgoła nieharcerskiego płaczu. Egzamin trzeciego stopnia zdałem dopiero za trzecim razem i przyznano mi go chyba z litości – tak się plątałem w węzłach, zaś spytany wręcz nie umiałem w ogóle objaśnić, na czym polega ów „dobry uczynek”, który harcerz winien codziennie spełniać. Otrzymany krzyż zaraz zgubiłem, bo nie umiałem go właściwie przymocować do munduru. Nigdy też nie osiągnąłem krzyża II stopnia. W czasie dwudniowej wycieczki w rejon rzeczki Mieni wysłano mnie na patrol z drugim zdającym kolegą, z obowiązkiem zrobienia planu sytuacyjnego oraz perspektywicznego croquis[32]. Winien byłem zawczasu zaopatrzyć się w szkicownik i przybory do rysunku, a także dojść własnym przemysłem, jak się takie rzeczy robi. Stanąłem wobec zadania zupełnie bezradny i wróciwszy do obozu, zrezygnowałem z egzaminu. Z trudem, w ciągu lat paru, naglony przez zastępowego, zaliczyłem jedną tylko sprawność, a i to według taryfy ulgowej. W roku szkolnym 1922/1923 zostałem raczej zmuszony do zapisania się na zorganizowany przez drużynę kurs introligatorski. Nie lubiłem tych zajęć, partoliłem tylko robotę i rzuciłem ten kurs bez zdobycia pożytecznej przecież umiejętności.

Spoglądając na siebie z owych szkolnych lat, nie mogę się nadziwić, jak taki chłopiec, zdolny, dobrze się uczący i intelektualnie wyrobiony, mógł być jednocześnie tak niezdarny i bezbronny wobec najdrobniejszych życiowych niespodzianek. Przykłady mógłbym mnożyć dziesiątkami. Zgubiłem na samym wstępie legitymację szkolną, bałem się do tego przyznać, więc chodziłem do szkoły piechotą, gdyż pieniądze dawano mi tylko na przejazd ze zniżką. Na jedną z pierwszych wycieczek, w okolice Piaseczna, dostałem z domu dwie marki, ale wyciągnął mi je kolega, nie starczyło więc na bilet w powrotnej wąskotorówce, aż zlitowała się nade mną jakaś litościwa pani. Na następnej wycieczce do Ojcowa zamieniłem w dobrej wierze (notabene na gorszą) menażkę i upierałem się jak ten głupi przy nie swojej własności. Na innej jeszcze wyprawie posiałem rogatywkę harcerską, ku furii drużynowego, któremu zepsułem wygląd kolumny. Pierwszy kieszonkowy zegarek zaraz mi się zepsuł – rzecz normalna. Ale nie wiedziałem, jak załatwić oddanie go do naprawy. Rok cały chodziłem ze stojącym zegarkiem, aż przypadkiem zauważył to Ojciec. W 1922 roku otrzymałem do własnej dyspozycji biurko i zraz potem złamałem klucz od szuflady. Rodzina zniecierpliwiła się i powiedziała piętnastoletniemu chłopcu: sprowadź ślusarza, niech ci zablokowaną szufladę otworzy. Ślusarze ogłaszali się na co drugim rogu ulicy, wielkimi wywieszonymi kluczami. Głupi lęk paraliżował mnie przed zejściem do jednego z nich. Po paru miesiącach ktoś inny, zniecierpliwiony, rzecz załatwił. Dodam nawiasem, że nasza druga warszawska drużyna była imienia Tadeusza Reytana. Nie ośmieliłem się przyznać, w całym tym okresie uczestnictwa, że sławny poseł nowogródzki był moim stryjecznym prapradziadkiem.

Raz tylko jeden dałem się nakłonić na harcerski obóz letni – chyba dlatego tylko, że nagle na ulicy zagabnął mnie o to drużynowy Kołakowicz i nie odważyłem się mu odmówić. Zajechaliśmy koleją do Kołomyi, skąd marszem szosą dotarliśmy w pobliże Żabiego. Spędziliśmy pod namiotami, w malowniczej okolicy, kilka tygodni, robiliśmy nocne podchody i pomniejsze wycieczki. Na dłuższe, na przykład na Howerlę, malców nie puszczano, a i mnie też, jako ofermę. W sumie pozostały mi z tego pobytu pozytywne wspomnienia, choć bywałem i tam nieszczęśliwy. Gdy przeszedłem do VIII klasy, mój przyjaciel od serca, Szpakowicz, który właśnie został drużynowym, zaproponował mi objęcie jednego z młodych zastępów. Odmówiłem kategorycznie – znowu w śmiertelnym lęku, że nie będę wiedział, jak się do tego wziąć. W ten sposób rozstałem się z ZHP, co zresztą czyni większość chłopców w starszych klasach.

Wakacje owych szkolnych lat spędzaliśmy na wsi, w warunkach na skromniejszą skalę przypominających Dereszewicze. Wyjazd nad Bałtyk czy też do Zakopanego zdawał się wtedy luksusem, na który nie było nas stać. Wynajęcie letniska pod Warszawą poczytywalibyśmy za ostateczną hańbę. Nie utraciliśmy jednak, mimo pogromu, ostatnich kontaktów ziemiańskich. W 1919 roku i ponownie w 1920 jeździliśmy na lato pod Wilno, do Bolcienik, do wujostwa Puttkamerów. Wznowiliśmy i tam dereszewickie zabawy w pociągi kursujące po ścieżkach i w wojny na kije z armiami państw ościennych. O Bolcienikach będę jeszcze mówił gdzie indziej. W połowie wakacji 1920 roku musieliśmy stamtąd uciekać przed ofensywą bolszewicką, Ojciec opowiedział w pamiętniku nasze ówczesne przygody. Co najbardziej wraziło mi się w pamięć owego pamiętnego lata, to że pogarszającą się sytuację na frontach omawiało się przy stole wyłącznie po francusku. „Burżuje” żyli w przekonaniu, że nie mogą zaufać służbie. O bolszewikach mówiło się „les bé”; moja babka Grabowska, która także schroniła się do nas z Mińska, mówiła: „Les fils de Satan”[33]. Heruś zaciągnął się do armii ochotniczej, gdzie zresztą laurów nie zdobył, bo i na front nie dotarł. Stał jakiś czas w namiotach na Słodowcu, mniej więcej tam, gdzie dzisiaj park Kaskada. Wraz z Kaziem nosiliśmy mu co parę dni wałówkę i czystą bieliznę. Tramwaj siedemnastka kończył się przy Dworcu Gdańskim, stamtąd szło się bezmiarami piasku pustynnego, omijając z dala Cytadelę, gdzie wartownicy zatrzymywali cywilów.

Liczni nasi znajomi uciekali wtedy w Poznańskie, Rodzice zostali na miejscu – nie wiem, czy świadczyło to o wierze w Opatrzność, o braku wyobraźni czy też braku przedsiębiorczości. Miałem lat 12 i nie nadawałem się do służb pomocniczych, że jednak każdy musiał wtedy coś robić, więc i ja przez parę tygodni przepisywałem jakieś (niepotrzebne zapewne) papierki w jakimś biurze w pasażu Simonsa (Długa 50). W jesieni, gdy przewaliła się burza, komenda drużyny chciała stwierdzić, czy wszyscy harcerze „coś” robili dla Ojczyzny w czasie „cudu nad Wisłą”. Uzyskałem więc stosowne zaświadczenie z owego biura, ale potem już nikt w drużynie tego papierka ode mnie nie zażądał. Tak to zwykle u nas bywa…

Lata 1920–1922 były pomyślne dla naszej rodziny, w związku ze spieniężeniem kopcewickiego forniru. Wśród wielu poczynionych wówczas, głównie przez stryja, inwestycji, nabyty został między innymi folwarczek Żaków, o czternaście kilometrów od Mińska Mazowieckiego. W Żakowie spędziliśmy wakacje 1921 i 1922 roku. Dom był pretensjonalny i nie bardzo wygodny, lecz otoczony ładnym starodrzewem i sadem, z dużą ilością bzów i róż sztamowych. Lubiliśmy Żaków jako młodzi chłopcy; interesowaliśmy się gospodarstwem rolnym i ogrodowym, żniwem i zwózką, przygotowaniem warzyw na targ. Wędrowaliśmy z Rodzicami pieszo po okolicy, sami zaś do kąpieli o kilka kilometrów do Świdra. Dużo było czasu na książki, w czasie pierwszych wakacji w Żakowie przełknąłem Krzyżaków i Quo vadis. Zwłaszcza jednak czytywałem Mamie: nie tylko Macaulaya, o którym wspomniałem, ale i angielskie powieści. Sagę rodu Forsyte’ów (która jeszcze wtedy nie nosiła tej nazwy) zaczęliśmy czytać od drugiego tomu, który właśnie był się ukazał, później zaś oczekiwaliśmy następnych, w miarę jak trafiały do taniej serii Tauchnitza. Ciągnęło się to aż do połowy lat trzydziestych – zżyliśmy się z Forsyte’ami na długo przedtem, zanim ukazało się tłumaczenie polskie. Tak samo rzecz się miała z Conradem – w ciągu kilku lat przeczytaliśmy go z Mamą po angielsku prawie że w całości. Był to pierwszy cokolwiek trudniejszy powieściopisarz, z którym się zetknąłem; i otóż po Conradzie straciłem przekonanie do Londona.

Część obu tych wakacji 1921–1922 spędziły z nami w Żakowie Blanszęta. Było więc znowu gwarno, jak w Dereszewiczach, wyprawiliśmy się na majówki, bobrowaliśmy po strychach i dachach, wspinaliśmy się na drzewa, improwizowaliśmy przedstawienia teatralne. Przyjaźń z Blanszętami podtrzymywałem jeszcze przez lat kilka, odwiedzając je na Chmielnej 29, nadal czytając Blance po polsku i po francusku. Byłem kiedyś na wieczorku w ich szkole (przy Świętej Barbary), kiedyś zaprosiłem Blankę na zabawę kostiumową do naszej, później, a zwłaszcza po mojej maturze, stosunki te się rozluźniły i usztywniły, później ustały całkiem. Potem Blanka zginęła w Oświęcimiu, Zula znalazła się w Londynie, najstarszą Igę spotkałem parę razy po wojnie, utrzymywała się z lekcji francuskiego.

Latem 1923 byłem, jak się rzekło, z harcerzami na Huculszczyźnie, potem krótko w Żakowie, potem w Bolcienikach, skąd daleki i znacznie starszy ode mnie kuzyn mój, Cześ Olesza, zabrał mnie do siebie, do Niehrymowa w Nowogródzkie. Ugrzązłem tam na długo, trafiłem bowiem na kresową gościnność z prynuką[34], a nie miałem dość światowego obycia, aby taktownie się stamtąd wydostać. Przy okazji odwiedziłem Nowogródek i jezioro Świteź, a na zakończenie wycieczki spędziłem noc w stodole na sianie w Cząbrowie.

Zgoła inaczej wypadły wakacje 1924 roku. Rodzice moi, straciwszy fortunę, przyjęli zasadę nienarzucania się bogatym, utytułowanym krewnym – poza oczywiście najbliższą ciocią Zosią. Ale z Tyszkiewiczami, Wielopolskimi, Czartoryskimi kontakty urwały się niemal całkowicie, chociaż nie była to wcale daleka rodzina. Tymczasem w mojej klasie znalazł się wspomniany już Andrzej Dembiński, kuzyn issu de germain[35] i wnuk mojej matki chrzestnej. Nie przykładał się on bardzo do nauki, toteż ciocia Zosia Dembińska umyśliła sobie, że mógłbym mu udzielać korepetycji. Ja po prawdzie nikomu dotąd lekcji nie dawałem, chociaż byłoby warto, rodzina bowiem znalazła się już wtedy w finansowych tarapatach. Ale byłem za mało obrotny, by szukać sobie lekcji, i tylko przez niedługi czas pomagałem trochę w niemieckim koledze memu, Douglasowi, zresztą na jego prośbę. Bardzo nawet krępowałem się brać za te lekcje pieniądze, bo Douglas mało miał z nich pożytku. W przypadku Andrzeja Dembińskiego nie było oczywiście mowy o pieniądzach, w grę wchodziła przysługa rodzinna. Przez kilka niedziel z rzędu zachodziłem tam po kościele, przerabiałem z kuzynem matematykę i fizykę, po czym zostawałem na obiedzie. Czułem się skrępowany do nieprzytomności, wbity w najlepsze ubranie, sztywny kołnierzyk i krawat, czułem się nieswojo w eleganckim apartamencie przy alei Róż, z trudem przełykałem potrawy serwowane przez liczną służbę… i wpatrywałem się, jak w malowany obraz, w młodszą siostrę Andrzeja, a moją rówieśnicę, prześliczną Krysię.

Nie wiem, czy Andrzej skorzystał cokolwiek z moich korepetycji, ale następstwem ich było zaproszenie na wakacje. Inna moja ciotka, Hela Ostrowska, zakupiła niedawno trzy poniemieckie majątki na Kaszubach i latem 1924 roku wybierała się je zlustrować. Zaprosiła do towarzystwa moją stryjenkę, ciocię Lelę; ponieważ zaś w jednym z tych majątków, Sulicach (dziś Sulęcice), spędzali lato Dembińscy, zostało ustalone, że mam towarzyszyć cioci Leli w tej podróży. Niby to jechałem pod opieką bliskiej krewnej, niby to miałem czuwać nad osobą znaną ze swojego roztrzepania, chociaż doprawdy nie byłem jeszcze dorósł do tak delikatnej misji. Kilka dni spędziliśmy w Zamostnem, opodal Wejherowa, nad ówczesną granicą niemiecką; końmi jeździliśmy stamtąd do Dargolewa, wreszcie wylądowaliśmy w Sulicach, gdzie bawiła wielka gromada młodzieży. Ogromnie było wesoło, co dzień po wczesnym obiedzie jeździliśmy do niezbyt odległej Karwi, gdzie na rozległej plaży byliśmy niemal samotni. Przyjaźnie traktowany, mimo onieśmielenia starałem się dostosować do nowego środowiska – zwłaszcza zbliżyłem się z najmłodszym z Dembińskich, Henrysiem. Miałem i głupie przygody, zgubiłem bowiem klucz do walizki, nie odważyłem się do tego przyznać i przez kilka dni pozostałem odcięty od zmiany bielizny – z fatalnymi dla mnie skutkami – dopóki któryś z domowników nie dostrzegł mego kłopotu. Walizka błyskawicznie została otwarta z pomocą kawałka drutu! Innym razem wybraliśmy się wraz z ciocią Lelą na Hel i spóźniliśmy się na ostatni pociąg powrotny. Do głowy mi nie przyszło szukać we wsi dla nas obojga przyzwoitego noclegu, spędziliśmy więc noc w wagonie kolejowym odstawionym na boczny tor, co zgorszyło Dembińskich nie pomału[36]. Po kilku tygodniach pełnych wrażeń wróciłem na resztę lata do Żakowa.

Andrzej Dembiński wkrótce potem ożenił się ze słynną tancerką Lodą Halamą i zmarł młodo, jeszcze przed wojną. Jego brata, Henryka, widuję niekiedy w Warszawie, a przyjaźnię się z jego żoną, jako koleżanką po fachu[37]. Krysia wyszła za mąż za Macieja Radziwiłła i mieszka w Monterey w Kalifornii; kilka lat temu złożyła jej tam wizytę moja córka Teresa.

Dwa jeszcze wątki pośrednio związane ze szkołą wymagałyby uwzględnienia. Pierwszy dotyczy spraw religijnych i sumienia. Pozostawało ono na ogół spokojne, co nie powinno dziwić. Z usposobienia byłem konformistą, aż do matury nie zetknąłem się chyba z człowiekiem niewierzącym i nie wpadła mi w ręce żadna antyreligijna książka. Nie kwestionowałem zatem żadnego z dowodów na istnienie Boga, które zawierał podręcznik apologetyki, nie brałem na serio przekomarzań się kolegów z księdzem prefektem, bo przecie chodziło im tylko o ożywienie nudnej lekcji. Szkoła była pobożna, przed lekcjami, za pięć ósma, maszerowaliśmy wszyscy klasami do kaplicy dla odśpiewania Kiedy ranne. Obowiązywała msza niedzielna w szkole o dziesiątej, obecność potem sprawdzano, a kto się nie pojawił, musiał przynieść kartkę od innego księdza. Ta ostatnia procedura była zbyt skomplikowana, abym się do niej uciekał. Kazania księdza Szmigielskiego zdawały mi się długie i nudne, ale chyba w tamtej epoce w ogóle nie było dobrych kazań. W szkole też urządzano nam spowiedź, już nie pomnę, czy trzy czy cztery razy do roku, w tym jedną z rekolekcjami. Schodziło się do kaplicy wielu prefektów z innych szkół, a ksiądz Szmigielski zaganiał nas do konfesjonałów, pilnując, aby każdemu księdzu przypadła równa liczba penitentów. Do mszy służyli kolejno chłopcy z IV klasy, tej, co przechodziła liturgię; byli jednak i „faworytni” ministranci, którzy nie dopuszczali do ołtarza patałachów. Mnie raz jeden w ciągu całego roku pozwolono podać celebransowi serwetkę po lavabo[38]. Ministrantury wyuczono mnie jeszcze w Dereszewiczach, chociaż tam jedynie Heruś służył do mszy. Wszystkie religijne powinności były sformalizowane, ale nie nastręczały problemów. Przez jakiś czas czytałem Naśladowanie[39], nie odczuwając zresztą, by się mnie tyczyła w czymkolwiek ta lektura.

Problemów nie miałem między innymi dlatego, że rozwijałem się pod „tym” względem dziwnie wolno i aż do końca szkoły nie miałem seksualnych kłopotów. Z braku zainteresowania pozostawałem w tym zakresie ignorantem, nie rozumiałem koleżeńskich kawałów, nie znałem nawet „odnośnej” terminologii. Jeszcze w Dereszewiczach Mama ostrzegała mnie, żebym się nie bawił sam z sobą, to samo później powtórzył mi Ojciec w Żakowie, dorzucając kilka informacji o tym, jak się rodzą dzieci. Miałem wtedy co najmniej lat czternaście, a nie dostrzegłem związku obu tych tematów. Wcześniej jeszcze, przypadkiem, natknąłem się na homoseksualistę, było to w Bolcienikach, latem 1920 roku. Zaprzyjaźniony z Janiusią artysta malarz (nie rozumiem do dziś, jak znosiła jego obecność w swoim domu), do tego ważny działacz harcerski z Wilna, przyjechał do Bolcienik na wakacje i oczywiście mi zaimponował. Wciągnął mnie do swego pokoju, sadzał na kolanach i obcałowywał. Nikt tego nie dostrzegał, nawet dorosły już Heruś, z którym mieszkaliśmy razem. Ani wtedy, ani długo później nie rozumiałem, o co chodziło, odczuwałem tylko nieopisany wstręt. „Na szczęście” przyszło zagrożenie bolszewickie i Ojciec zabrał nas w popłochu do Warszawy.

Prostytutki zaczęły mnie zaczepiać na ulicy około piętnastego roku życia. Opowiadałem o tym w domu, śmiejąc się, choć oczywiście nie byłbym się nigdy odważył na taką przygodę. Ale też nic mnie w tym kierunku nie ciągnęło, w lekturze nie szukałem wątków erotycznych, w teatrze sceny miłosne, jeśli stawały się nazbyt brutalne, budziły we mnie obrzydzenie. Nie przychodziło mi do głowy, że wypadnie mi się kiedykolwiek zmierzyć z tymi problemami.

Prymitywny był także mój stosunek do polityki. Rodzice radowali się z odrodzonej Polski, do socjalizmu po doświadczeniach poleskich odnosili się negatywnie, w 1919 roku głosowali na listę narodową. W zasadniczym ówczesnym sporze między Piłsudskim a endecją zachowywali się tak, jak ogół ziemian kresowych, którzy tym bardziej skłaniali się ku Piłsudskiemu, im dalej na wschód leżały ich majątki. Mój stryj był czynny w KOK (Komitet Ochrony Kresów) i Ojca do tego wciągał. Do pomysłów księżnej Magdaleny Radziwiłłowej czy też Romana Skirmunta, którzy myśleli ratować latyfundia, opowiadając się za narodowością litewską lub białoruską, odnosiliśmy się niechętnie. Brat Mamy, wuj Henio Grabowski, zrobił demonstrację w sejmie w czasie ratyfikowania pokoju ryskiego: rozrzucał z galerii ulotki, gdzie się podawał za wnuka Tadeusza Reytana (materiały do tej jego akcji są w rękopisach Biblioteki Narodowej[40]). Wuj Henio zapuścił rudą brodę i ślubował, że jej nie zgoli, nim nie wróci do Tołkaszewicz, które leżały na wschód od Mińska, w powiecie ihumeńskim. Pozostał też ślepo wierzącym piłsudczykiem. Śmieliśmy się z wuja Henia, a i Rodzice nie byli piłsudczykami. Mamę zrewoltowało zabójstwo Narutowicza i zrobiła z tego powodu gwałtowną scenę wujowi Wawrzyńcowi, gdy ten chciał brać w obronę Niewiadomskiego. Ale tu w grę wchodziły kryteria moralne. Dobrą opinią cieszył się w naszym domu Grabski, jako poskromiciel fatalnej dla nas inflacji – Grabskiego abominowali natomiast ziemianie, których obciążył podatkami.

Jako chłopiec ulegałem domowym nastrojom. Radowały mnie polskie sztandary, mundury i znaczki pocztowe, stałem wśród wiwatującego tłumu przed hotelem Bristol, gapiąc się na Paderewskiego, który kłaniał się nam z balkonu. W harcerskim mundurku prężyłem się przed Piłsudskim w czasie Te Deum po zajęciu Kijowa. Stałem w głównych drzwiach kościoła Świętego Aleksandra i „Dziadek” przeszedł o pół kroku ode mnie, co tylko świadczy, jak jeszcze wtedy nie przywiązywano wagi do służby bezpieczeństwa. Z rozpolitykowaniem po raz pierwszy zetknąłem się w jesieni tegoż roku, podczas wyborów do samorządu szkolnego, na który głosowało się od IV klasy. Jakie miał kompetencje ten samorząd, nie bardzo nawet wiem, ale toczyła się w nim walka partyjna. Właśnie w 1920 roku wzięła w tym samorządzie górę endecja nad lewicą, i to dzięki głosom naszej najmłodszej klasy. Wysłuchałem w związku z tym wielu namiętnych przemówień na paru zebraniach, które toczyły się w klasie po lekcjach – nie angażowały mnie one uczuciowo, bodajże nawet czytałem pod ławką jakąś książkę. W dwa lata potem, w pamiętnych dniach listopadowych, dwie starsze klasy naszej szkoły poszły bić socjalistów i Żydów na placu Trzech Krzyży. Z naszej klasy też poszli niektórzy; to wiem, że Janusz Biernacki, Janusz Stypułkowski i inni niedługo pierwej włączyli się do agitacji „ósemki”[41]. Mnie nie ogarnęła ta gorączka. Na pewno ze ściśniętym sercem asystowałem pogrzebowi Narutowicza. Szkoła nasza trzymała kordon na Nowym Świecie, między Smolną a Foksalem, padał mokry śnieg. Potem dowcipkowano, że konie nie chciały ciągnąć lawety z trumną prezydenta, „bo były zaprzężone w ósemkę”.

W klasie i drużynie mówiło się, że nie wolno kupować u Żyda, do czego się też stosowałem. Nie w stu procentach zresztą, bo gdy potrzebna była jakaś rzadka książka, szło się do antykwarzy na Świętokrzyską. Kiedy Ojciec w 1930 roku urządzał wystawne przyjęcie dla mojej narzeczonej, załatwiał zakupy u Hirszfelda. Gdyśmy się chcieli zrujnować na prawdziwie modny krawat, szliśmy do Old England (Krakowskie Przedmieście 5), chociaż było wiadomo, że to żydowska firma. Natomiast gorszyły mnie opowiadania różnych znajomych pań kupujących na Nalewkach pończochy, które były tam o złotówkę tańsze. O tłum żydowski człowiek się ocierał na ulicy, w Mińsku Mazowieckim, po drodze do Żakowa, śmieliśmy się z szyldów sklepowych: „Symcha Miodownik, dawniej Wysypka”. W Żakowie dostarczaniem ospy[42] na pokarm dla drobiu trudnili się dwaj starozakonni, których z racji koloru brody nazywaliśmy „Czarna Ospa” i „Ruda Ospa”. Słowem, Żyd był elementem folkloru i trudnym do ominięcia czynnikiem obrotu ekonomicznego. Ale na równej stopie z Żydami się nie stykałem, bo do naszej szkoły ich nie przyjmowano. Bywała wprawdzie u nas kuzynka mojej babki, Epsteinowa, de domo Borejsza (z tych Borejszów!), właścicielka kamienicy u zbiegu Koszykowej i Pięknej. Ale owa „ciotka z Nalewek”, jakeśmy ją przezywali, była katoliczką i endeczką, równie jak jej niezamężna córka.

Po sześciu latach przykładnego chodzenia do szkoły miałem jej już bardzo dosyć. Na miesiąc czy dwa przed maturą odziedziczyłem po stryju wcale jeszcze przyzwoity kapelusz. Pech chciał, że natknąłem się w nim na ulicy na samego „dyra” Lipskiego. Następnego ranka zatrzymał mnie, gdyśmy po Kiedy ranne wychodzili z kaplicy, wymyślał mi na cały głos dobrych kilka minut, dopóki nie przemaszerowali przed nami ostatni wstępniacy. Krzyk ten był obliczony na zastraszenie innych, ale przyjąć go musiałem do siebie. Moja czapka szkolna w tym czasie była żałosnym destruktem, na dowód lojalności nosiłem ją w ręku, bo na głowie się nie trzymała.

Zdawałem maturę w maju 1925 roku. Miałem tak dobre stopnie, że w myśl ówczesnych przepisów byłem zwolniony z egzaminów ustnych i zdawałem tylko pisemne. Pojedyncze nasze ławeczki były rozstawione w sali gimnastycznej. Z polskiego wybrałem temat o Janie Kochanowskim jako obywatelu – wiem, że bardzo się rozpisałem. Na łacinie tłumaczyłem urywek z nieznanej mi mowy Cycerona przeciw Werresowi – uporałem się z tym mimo początkowych trudności. Z niemieckiego wypadło streścić na piśmie własnymi słowami jakieś krótkie opowiadanie. Z matematyki były dwa zadania: jedno na równanie drugiego stopnia, z dyskusją i wykresem paraboli, drugie trygonometryczne, z końcowym obliczeniem logarytmicznym. Tutaj zabłysnął przyjaciel mój Józio Zwinogrodzki. Widziałem jego ściągaczki, miniaturowe, ale kreślone cyrklem: „Numer 4, kierunek północno-zachodni”… Osobiście ściągaczki nie potrzebowałem. Bodajże jeszcze był egzamin pisemny z fizyki, ale tego już nie pamiętam.

I to już był koniec szkoły. Nie przypominam sobie rozdania matur i nawet nie jestem pewien, czy przyszedł na tę ceremonię ktoś z rodziny. Przecież nie zdarzyło się w ciągu dziesięciu lat uczęszczania do Zamoyskiego naszej czwórki, aby Ojciec czy Mama pofatygowali się na Smolną na jakąś wywiadówkę. Nie było żadnego balu maturalnego ani oblewania „dojrzałości”, tak jak i pierwej nie było studniówki, który to zwyczaj narodził się dużo później. Zabrałem swój dokument do domu – i nigdy już odtąd, aż do powojennych czasów, nie pojawiłem się w „budzie”, mimo że Kazio kończył ją dwa lata, a Henio w cztery lata po mnie. Z kolegami, których spotykałem na mieście, zamieniałem kilka uprzejmych zdań – i to wszystko. Około 1931 roku otrzymałem przypadkiem adres Józia Zwinogrodzkiego i napisałem do niego. Był nauczycielem matematyki w gimnazjum w Kobryniu. Korespondowaliśmy czas jakiś, raz nawet odwiedził mnie w Warszawie, ale nie mieliśmy sobie wiele do powiedzenia. Obawiam się, że nie przeżył II wojny. Ze Szpakowiczem straciłem zupełnie kontakt i dopiero kilka lat temu, przeglądając jakieś londyńskie wydawnictwo poświęcone cichociemnym, znalazłem krótką jego biografię wraz ze zdjęciem: zginął w czasie lotu nad Polską, bodajże w roku 1943.

Zapewne był to wyraz skrajnej niewdzięczności w stosunku do szkoły, takie odwrócenie się do niej plecami. Szkoła przecie traktowała mnie dobrze i nauczyła niejednego. Starając się o niej zapomnieć, dawałem wyraz niechęci do szkolnych skrępowań, a może też ulegałem niemądremu snobizmowi, że oto jestem studentem i cóż mnie może obchodzić gimnazjum? Jednakże, jak się okaże z dalszego ciągu, nie jest to w moim życiu jedyny wypadek palenia mostów za sobą po przejściu do nowego środowiska. Zdaje się, że po prostu doznaję trudności w podtrzymywaniu stosunków, których nie narzuca mi bieżące życie. Otwiera się w tym życiu nowa karta – i już więcej nie oglądam się wstecz.

Szkoła imienia Jana Zamoyskiego istnieje po dziś dzień w tym samym (chociaż do niczego niepodobnym gmachu) i tradycje swe pielęgnuje o wiele usilniej niż za moich czasów. Jest zresztą koedukacyjna, ma nawet sztandar, którego też nie było przed 1925 rokiem, ma stowarzyszenie byłych wychowanków. To ostatnie zechciało sobie nawet o mnie przypomnieć, w związku z czym miałem na Smolnej 30 kilka historycznych pogadanek dla młodzieży. Siedziałem też za honorowym stołem przy ceremonii zakończenia roku, na pięćdziesięciolecie mojej matury. Działo się to w dawnej kaplicy – ale gdzie się podziały secesyjne witraże, secesyjny ołtarz i organy? Sala była naga i pozbawiona wyrazu. „O jerum, jerum, jerum, o quae mutatio rerum!”[43] – mówiła dawna burszowska piosenka.

[27] Tu: sytuacja utrudniająca lub uniemożliwiająca osiągnięcie celu.

[28] Jerzy Andrzejewski, Książka dla Marcina, Warszawa 1954.

[29] Katolickie stowarzyszenie młodzieżowe działające w ramach duszpasterstwa akademickiego.

[30] uznania

[31] Chodzi o Janinę Oskarową Sobańską z domu Domaniewską (1885–1957), przyszłą teściową mego Ojca, i jej siostry.

[32] szkicu

[33] synowie Szatana

[34] z przymuszaniem

[35] w pierwszej linii

[36] zgorszyło bardzo

[37] Maria Anna (Mana) Dembińska z domu Gołuchowska (1916–1996) – historyk.

[38] po obrzędzie obmywania rąk

[39] Naśladowanie Chrystusa Tomasza à Kempis.

[40] Relacja o tym w artykule mego Ojca Prastryj pradziada zamieszczonym w: Jan Kieniewicz, Ekspansja. Kolonializm. Cywilizacja, DiG, Warszawa 2008, s. 293.

[41] Numer listy wyborczej Chrześcijańskiego Związku Jedności Narodowej.

[42] otręby ze zboża

[43] O jerum, jerum, jerum, och, jak rzeczy się zmieniają!

„Wisła”

W zakończeniu swego pamiętnika Ojciec dosyć dokładnie opisał nasze warszawskie mieszkanie na Czerwonego Krzyża, ale nie opowiedział już o nowym trybie życia. Zaznaczył, że może syn Stefan dopowie resztę we własnych wspomnieniach. Podejmuję się tego zadania świadomy, że będę pisać z innego punktu widzenia: młodego, niesamodzielnego jeszcze człowieka. Użytkownika lokalu, nie zaś odpowiedzialnego gospodarza.

Blisko pięć lat od dnia przyjazdu do Warszawy dobijał się Ojciec własnego dachu nad głową. Ktoś powie, że to niewiele wedle dzisiejszych norm. Wówczas zdawało się to bardzo długo w porównaniu z przedwojennymi możliwościami – i stanowiło problem. Było nas sześcioro, nawykłych do życia ze służbą, a trzeba było zadbać o mieszkanie dla Dziuni i Tekli (ciocia Klosia zmarła w 1919 roku). Wiele znaczyła gotówka, ale ta czasem była, a czasem nie.

Prosto z Dworca Wschodniego w pierwszych dniach stycznia 1919 roku zajechaliśmy do państwa Grabowskich na Chmielną 29 mieszkania 5 i zostaliśmy rozmieszczeni pokotem (ja, Kazio i Henio) w kancelarii adwokackiej pana domu. Ta prowizorka trwała kilka dni, po czym Ojciec wprowadził się do pustego mieszkania przyrodniej siostry cioci Leli, panny Laury Ledóchowskiej, Piękna 5 mieszkania 2. I tam nie było nam najwygodniej w zagraconym salonie, gdzieśmy się zagnieździli we czwórkę z panną Anną. Niebawem zresztą właścicielka mieszkania zjechała z Kresów do Warszawy i robiła, co mogła, żeby się nas pozbyć. Z trudem dotrwaliśmy tam do wakacji. Wracając z Bolcienik we wrześniu, dowiedzieliśmy się, że Ojciec wynajął na rok umeblowane mieszkanie operetkowej primadonny Olgi Orleńskiej, która uzyskała wtedy engagement do Poznania (jeszcze wtedy nie mówiono: angaż). Punkt był oryginalny: Marszałkowska 1, siódme piętro, z oknami na wschód. Widok wspaniały, aż za Wisłę, w sierpniu 1920 roku obserwowało się z okna ogień artyleryjski – ale winda nie zawsze działała. Mogę do dziś wskazać z dołu, z placu Unii Lubelskiej, drzwi balkonowe pokoju, w którym mieszkaliśmy we trójkę, tym razem już bez panny Anny. Stąd zacząłem chodzić do szkoły, tutaj przeszedłem w zimie ciężką hiszpankę, Kazio zaś zapadł na heinemedinę, po której został chory na resztę życia. Tutaj również inscenizowałem, z udziałem Blansząt, jednoaktówkę Korzeniowskiego Qui pro quo, ze skrótami i tylko w obecności samych domowników.

Następnej jesieni (1920) przenieśliśmy się w sąsiedztwo, na Szucha 7. Za zmurszałym płotem pomalowanym na żółto stał tam wówczas piętrowy domek i był kawałek ogródka z krzakami bzu i paru drzewkami. Ojciec wynajął domek na dwa lata, zakupując zarazem od właścicielki, pani Słubickiej, całe jej umeblowanie. I tu pokój mieliśmy wspólny na trzech, przy wspólnym stole bawiliśmy się i odrabialiśmy lekcje. Prawda, że istniał wybieg do ogródka – wspaniałe tu były zabawy starą piłką, zwaną kaloszem, w tak zwaną piłkę graniczną, z własnymi modyfikacjami. Tekla wniosła dużo ożywienia w tę grę. Wspólnie też na drewnianym ganeczku urządzaliśmy przedstawienia „operowe”, śpiewane fałszywie na nutę Wołga, Wołga. Tekla napisała w tym czasie jakąś sztukę na wzór antyczny, a więc i ja musiałem skomponować dramat historyczny wierszem, który się szczęśliwie nie dochował. Rzecz działa się na dworze sułtana Adrianopolu w początkach XV wieku.

Sąsiednią posesję, Szucha 5, która wyglądała dokładnie tak jak dziś, zakupił stryj jeszcze przed dwoma laty. Zajmował parter wraz z Dziunią i Teklą, a wujostwo Stasiowie Horwattowie piętro. Bywaliśmy u cioci Leli prawie że nieustannie. Dla Rodziców była to pańszczyzna – odsyłam w związku z tym do pamiętnika Ojca – dla nas i dla Tekli na ogół dobra zabawa. Stryjostwo mieli wtedy dużo pieniędzy i prowadzili dom otwarty; mnie używano do roznoszenia zaproszeń do różnych arystokratycznych siedzib w rejonie Alej Ujazdowskich (posyłanie zaproszeń pocztą nie było comme il faut[44]). Ciocia Lela żyła w nieustannej ekscytacji i wciągała nas do różnych eskapad. Raz za razem odbywały się przedstawienia amatorskie, w niektórych grała młodzież dorosła, w niektórych dzieci. Występowałem w dwóch sztukach pióra cioci Leli: w farsie pt. „Kłopoty pani baronowej” – była nią Tekla, ja zaś baronem. Pierwsza moja kwestia: „Jak to? Jeszcze nie ubrana? Nie uczesana? Ależ kobieto!” – weszła na trwałe do rodzinnych porzekadeł. Druga, francuska dwuaktówka, była symboliczno-mistyczna: jako odludek astronom pozyskiwałem serce młodej damy (Tekli), za pomocą całego zastępu zjaw nadprzyrodzonych. Ponadto we francuskiej inscenizacji La Belle au Bois dormant[45] grałem ojca Śpiącej Królewny (Blanki), Kazio zaś występował jako La Fée Carabosse[46]. Tańczyłem też krakowiaka i ułożyłem kuplety ku czci generała Hallera, który był zaproszony, ale koniec końców nie przyszedł. Wynikałoby stąd, że w środowisku światowo-rodzinnym nie okazywałem się aż takim fajtłapą, za jakiego uchodziłem w szkole. Niezręcznie tylko czułem się na scenie w chwili miłosnego wyznania.

Umowa dzierżawna z panią Słubicką, właścicielką domu przy Szucha 7, upływała na jesieni 1922 roku. Do tego czasu, jak Ojciec przypuszczał, mieliśmy uzyskać własny lokal w zawiązanym przedsięwzięciu spółdzielczym. Każdy dziś wie, że idea spółdzielczości mieszkaniowej zrodziła się u nas w latach międzywojennych, i cytuje przykład WSM[47] – instytucji powołanej do życia przez radykalnych społeczników z myślą o potrzebach klasy robotniczej. Równolegle od połowy lat dwudziestych rozkwitła inna spółdzielczość, bardziej konformistyczna i dostosowana do potrzeb nowej stolicy burżuazyjnego państwa. Wszystkie prawie ministerstwa i instytucje centralne stanęły wobec potrzeby zapewnienia mieszkań rosnącym szeregom urzędników. W tym celu organizowano spółdzielnie własnościowe, złożone z pracowników jednego resortu, przydzielano im gratis parcele i wyposażano w dogodny kredyt państwowy. Kamienice tego typu, przeważnie pięciopiętrowe i z mansardowymi dachami, skupiły się zwłaszcza w tak zwanej kolonii Lubeckiego wzdłuż Filtrowej i wokoło placu Narutowicza. Nie brakło ich i w innych częściach miasta.

Nasza impreza miała jeszcze odmienny charakter, zrzeszyły się tu osoby względnie majętne, niedawno przybyłe z Kresów do Warszawy, poszukujące stałego dachu nad głową, a chroniące też swój kapitał przed widmem inflacji. Nasza spółdzielnia nie korzystała z żadnych (czy tylko minimalnych) kredytów bankowych – bodajże była też pierwszą tego rodzaju instytucją w Warszawie. Znajomi nasi długo nie mogli zrozumieć, co to za typ mieszkania, skoro się nie jest ani właścicielem domu, ani też lokatorem płacącym komorne. Wszystkie później tworzone spółdzielnie mieszkaniowe nosiły indywidualne nazwy, podkreślając wprost lub symbolicznie ich związek z danym resortem. Nasza jako pierwsza nazywała się po prostu Spółdzielnią Budowy Własnych Mieszkań.

Pionierska inicjatywa dała w końcowym wyniku mieszkanie stosunkowo tanie – już choćby dzięki temu, że dom stawiano systemem gospodarskim, bez pośrednictwa firmy budowlanej. Wysiłek finansowy okazał się jednak ogromny dla ludzi prywatnych, zwłaszcza że inflacja rozdęła pierwotny kosztorys. Po drodze odpadli więc niektórzy udziałowcy, kooptowano nowych, dom pierwotnie miał być trzypiętrowy – wypadało go powiększyć jeszcze o sześć mieszkań na parterze oraz o ciąg kawalerek na piątym piętrze. Te reorganizacje, a obok nich i strajki budowlane, opóźniły finalizację budowy o blisko półtora roku, a odbiły się także na wykończeniu budynku, tandetniejszym, niż planowano, zwłaszcza w zakresie stolarki.

Zmuszeni do wyniesienia się z alei Szucha 7, gdy własny dom wciąż się budował, zainstalowaliśmy się na zimę 1922/1923 w lokalu po zlikwidowanej właśnie firmie handlowej mego Ojca i stryja HAK na rogu ulic Poznańskiej i Wspólnej. Kiedyś mieściła się w tym lokalu cukiernia; dawną salę bilardową przedzieliła obecnie szafa biblioteczna, w przedniej części zamieszkali Rodzice, w tylnej – nas trzech chłopców (Heruś studiował w tym czasie w Poznaniu). Któryś z moich kolegów w związku z tą przeprowadzką zapytał mnie ironicznie: do czego zmierzam, zmieniając tak ciągle adresy? Odpowiedziałem, cokolwiek urażony: „Do willi Sobańskich w Alejach Ujazdowskich!”. Odpowiedź była głupia, ale tak się jakoś złożyło, że dotarłem po latach i do Sobańskich, jakkolwiek nie z tej linii…

Minął następny rok, a nasz dom jeszcze nie był gotowy. Latem 1923 roku meble nasze poszły na skład, moja babka wyjechała w Oszmiańskie, do Nowosiółek, do swej siostry Jadwigi Czapskiej, Mama do Bolcienik; Kazio i Henio po powrocie z wakacji znaleźli schronienie u Blansząt, zaś Ojciec i ja pomieściliśmy się w jakimś kącie u stryjostwa, na Szucha 5. Bardzo źle wspominam następne dwa miesiące – i nie tylko z powodu wytrącenia z równowagi w zakresie spraw trywialnych: obsługi, oprania, miejsca na rzeczy, kanapek do szkoły itd. W domu potęgował się konflikt, który miał wkrótce zakończyć się dramatem. Biedny stryj był rozdarty pomiędzy ciocią Lelą, uciążliwą i niezrównoważoną, a młodszą znacznie dziewczyną, z którą romansował od lat kilku i która kosztowała go drogo, a domagała się jeszcze więcej. Stryj myślał o rozwodzie, ciocia Lela stawiała opór w imię wszelkich praw boskich i ludzkich. Mnożyły się sceny domowe, w których sens wtajemniczała mnie Tekla, sama wtajemniczana przez Dziunię…

Stryj liczył wtedy lat pięćdziesiąt osiem, był dużo starszy od Ojca, ale czuł się młodszy temperamentem. Utkwiła mi w pamięci jedna jego wypowiedź już następnej wiosny, gdy odwiedził mnie kiedyś na „Wiśle”, co zdarzało się bardzo rzadko. Mówiliśmy o modnej wówczas powieści Pierre’a Benoit L’Atlantide – o fatalnej kobiecie królującej w górach Hoggaru, która mszcząc się na męskim rodzie, zwabiała do siebie francuskich oficerów, oni zaś znajdowali śmierć po niewielu miłosnych nocach. Widziałem chyba ze trzy filmy sfabrykowane z tego kiczu; w pierwszym z nich, jeszcze niemym, rolę demonicznej Antinei kreowała rodaczka nasza, Napiórkowska. Otóż stryj rozgadał się o „nowej Atlantydzie” i zagabnął mnie nagle wprost: „Powiedz, czybyś nie pobiegł na wezwanie najpiękniejszej kobiety na świecie, nawet wiedząc, że przypłacisz to życiem?” „Ależ za żadne skarby!” – krzyknąłem przerażony. „A ja bym pobiegł od razu” – zawołał z ogniem stryj. Kto by się spodziewał tyle romantyzmu w owym starszym (jak mi się zdawało) panu, otyłym i nieurodziwym?

W dniu 15 stycznia 1925 roku musiały jeszcze trwać szkolne wakacje zimowe, znajdowałem się bowiem w domu, wraz z Mamą w gabinecie, gdy około dziesiątej rano zadzwonił telefon. Dziunia dawała znać, że stryj się zastrzelił. Mama powtórzyła mi, co się stało, wydzwoniła Ojca z biura i razem pojechali na Szucha. Mnie polecono nie mówić nic nikomu – spędziłem więc resztę dnia z zasznurowanymi ustami wobec mojej babki, Janusza Ordy i młodszego rodzeństwa, którzy oczywiście rozumieli, że coś się złego stało. Wypadło mi też załatwiać telefony i odpraszać od drzwi jakichś niespodziewanych gości. Dopiero późnym wieczorem wróciła do domu Mama i powiedziała wszystkim, co zaszło. Jeszcze tej samej nocy pojechaliśmy z młodszymi braćmi na Szucha, ucałować chłodną rękę stryja złożonego na katafalku. Na pogrzeb przyszło dużo ludzi, bo stryj był dość znanym społecznikiem. Kardynał Kakowski był na tyle dobrym znajomym (dawał ongi ślub stryjostwu), że pozwolił na ceremoniał kościelny mimo samobójstwa – z tym że nie urządzono nabożeństwa w mieście, wedle ówczesnego zwyczaju, lecz tylko na Powązkach, i to nie w kościele, ale w malutkiej kapliczce (dziś nieistniejącej), po drugiej stronie ulicy. Ojciec miał ogromnego stracha, ażeby jacyś szantażyści nie rozpętali awantury w czasie pogrzebu (bo i „czerwona” prasa zrobiła z tego wypadku sensację), wszakże do niczego nie doszło. Wielu członków naszej rodziny czyniło ciocię Lelę odpowiedzialną za śmierć stryja, dlatego pragnę podkreślić, że Mama zawsze brała ciocię Lelę w obronę, chociaż nie miała z nią łatwego życia w ciągu ostatniego ćwierćwiecza. Ojciec w pamiętniku pisze o tym wszystkim obszerniej, choć dyskretnie – ja tu zaznaczam tylko własne wspomnienia. Co jak co, ale ten dramat rodzinny mógł mnie tylko utwierdzić w awersji do wszelkich seksualnych przygód.

Do nowego domu przy ulicy Czerwonego Krzyża sprowadziliśmy się w pierwszych dniach listopada 1923 roku. Ojciec zainstalował się tam, kiedy jeszcze nie była podłączona woda i kanalizacja, ja w kilka dni potem. Konna platforma z Żakowa zwoziła meble, w rozstawianiu pomagał nam stary Jan, dozorca z Szucha 7, który przeszedł do naszej kamienicy na analogiczną posadę. Dopiero po paru tygodniach znaleźliśmy się wszyscy razem. Boże Narodzenie spędziliśmy w Bolcienikach; po powrocie zastaliśmy już dom włączony do sieci elektrycznej. Nieco później uzyskaliśmy gaz, telefon zaś (245-41) dopiero po kilku miesiącach.

Powiśle w owych latach było dzielnicą o złej reputacji. W pierwszych miesiącach pobytu w Warszawie, w 1919 roku, nie wiem jakim cudem zawędrowaliśmy tam kiedyś z panną Anną. Zobaczywszy na którymś rogu napis: „ulica Dobra”, panna Anna wpadła w przerażenie, słyszała bowiem, że na Dobrej grasują „nożownicy”. I w samej rzeczy: bodaj na rok przed naszą przeprowadzką poszliśmy raz z Kaziem zobaczyć, jak postępuje budowa. Napadło nas wówczas i trochę pobiło – nieszkodliwie zresztą – paru wyrostków z Solca. Zmykaliśmy z podkulonymi ogonami, wcale nie po bohatersku, wśród urągowisk naszych prześladowców. Później wyjaśniła się geneza tego zatargu: do naszej szkoły uczęszczali dwaj bracia Reuttowie, później znani bokserzy i wielcy zabijacy, którzy mieli z Powiślem osobiste jakieś porachunki. Stąd niepopularność wszystkich „zamojszczaków” i ich niebieskich czapek w tamtej części miasta. Ale to było doprawdy jedyne podobne zajście – nikomu z nas nie przytrafiło się nic złego na Powiślu w ciągu następnych lat dwudziestu. Dalsza rodzina mimo to patrzała ze zgorszeniem na nasze zainstalowanie w tak nieszykownej części miasta, zaś ciocia Wiwa Horwattowa, gdy przychodziła z wizytą, to tylko latem i wczesnym popołudniem, by wrócić do siebie przed zmrokiem. Na próżno tłumaczyłem wszystkim, że Powiśle nie jest żadnym przedmieściem i że znacznie jest bliżej od nas do Nowego Światu niż z Żoliborza, Filtrowej lub Saskiej Kępy.

Nowa nasza dzielnica zmieniła się nie do poznania w ciągu naszej tam rezydencji, a następnie po wojnie przeobraziła się jeszcze gruntowniej. To mnie skłania do krótkiej relacji o metamorfozie tej części miasta pomiędzy 1922 a 1939 rokiem.

Jeden z moich doktorantów przygotowuje właśnie (1978) dysertację na temat historii Solca w XIX wieku. Wówczas była to główna dzielnica przemysłowa Warszawy, zamieszkana przez proletariat robotniczy i wyrobników zatrudnionych w transporcie rzecznym. Obok potężnych gmachów młyna parowego, „rządowej fabryki machin” i warsztatów Żeglugi Parowej ciągnęły się tu przeważnie parterowe domki, częściej drewniane niż murowane, rozrzucone wśród ogrodów owocowych i placów, na których składowano drzewo i inny towar wyładowany z berlinek. Pod koniec XIX wieku fabryki zaczęły się przenosić z Powiśla do dzielnic zachodnich i na Pragę, w pobliże linii kolejowych. Niektóre jednak zostały, a nawet przybyło nowych. Na początku lat międzywojennych czynna jeszcze była „stara” gazownia przy ulicy Ludnej, ze swymi pięciu kominami i dwoma żeliwnymi zbiornikami, które podnosiły się i zapadały w głąb ziemi w miarę upływania gazu. Na przełomie stuleci stanęła tuż nad Wisłą pierwsza elektrownia warszawska, dziś jeszcze istniejąca. Miała wówczas dwa kominy: jeden bardzo wysoki, na którym w dniu 1 maja wywieszano sztandar czerwony, i drugi nieco niższy. Nieco dalej od nas, przy Dobrej, widniał nieduży komin Rektyfikacji Warszawskiej i drugi, bardzo dymiący, fabryki cukierków Fuchsa przy ulicy Topiel. Jeszcze dalej zwracał uwagę pękaty, oryginalny komin pompowni ścieków, na rogu Wybrzeża i Karowej. Było w naszym sąsiedztwie parę jeszcze małych fabryczek; jedna mieściła się pomiędzy Solcem a Wybrzeżem i została rozebrana w związku z budową wiaduktu linii średnicowej.

Bezpośrednio przed I wojną została zrealizowana piękna inwestycja: tak zwany trzeci most, później Poniatowskiego. Wiadukt jego, dobrze widoczny z naszych okien, przecinał Powiśle na dwie części, z tym że część południowa, ciągnąca się wzdłuż Czerniakowskiej, była bardziej jeszcze zaniedbana od północnej, dla której Dobra była magistralą. Wkraczając na wiadukt od strony Nowego Światu, miało się po obu jego stronach rozległą pustą przestrzeń, nie bardzo zadrzewioną i słabo zabudowaną, natomiast usianą kominami. Na wiadukcie nie było ruchu, most bowiem został wysadzony w powietrze w czasie wojny i komunikacja z Pragą odbywała się naokoło, przez most Kierbedzia.

Przybrzeżna część Powiśla, na wschód od Dobrej i Solca, aż do połowy XIX wieku była zalewana za każdym przyborem wód, a więc też niezabudowana. Nadrzeczny wał, po którym poprowadzono Wybrzeże Kościuszkowskie, sypany był odcinkami w ciągu dziesięcioleci. Przyległy teren leżał o półtora do dwóch metrów poniżej Wybrzeża, co można było zaobserwować na naszym własnym obejściu, z bramy bowiem schodziło się na podwórze po wyasfaltowanej, dość stromej pochyłości, nie zawsze bezpiecznej w czasie ślizgawicy. Ślady tej różnicy poziomów dziś jeszcze można zaobserwować na zapleczu budynków Związku Nauczycielstwa Polskiego.

Na całym owym pasie rewindykowanym od rzeki pomiędzy Tamką i wiaduktem Poniatowskiego stały nazajutrz po wojnie dwa tylko duże gmachy, sytuowane w pobliżu: siedziba Towarzystwa Popierania Przemysłu Ludowego (Tamka 1) oraz Szkoła Sztuk Pięknych (Wybrzeże Kościuszkowskie 37). Obie instytucje fundowała Eugenia Kierbedziowa. Nieco bliżej wiaduktu ukrywała się wśród drzew siedziba schroniska dla starców pod wezwaniem Świętego Franciszka Salezego, istniejąca zresztą do dziś. Resztę przestrzeni stanowiły puste place, ogrodzone, albo i nie, parkanami.

Po nieparzystej, zachodniej stronie Dobrej stały trzy czy cztery kamienice zaludnione przez biedotę, kilka następnych na północnym odcinku Solca. Poza tym jednak na całym Solcu, a także w dolnej części Tamki, najczęstsze były parterowe, rzadziej jednopiętrowe domki, w większości drewniane. Poza wiaduktem obszar dziś tak pięknie zadrzewiony był wówczas także pustkowiem. Straszyły tylko dwie posępne rudery zwane potocznie i niewłaściwie koszarami Blocha; za nimi, bliżej skarpy, pofabryczny budynek firmy Lilpop, Rau i Loewenstein. W miejscu, gdzie Solec docierał do rzeki, widniał stary kościołek Świętej Trójcy. Przy Czerniakowskiej i Szarej stało kilka kamienic, dalej zaś, poza pasem ogrodów, widniały czerwone dachy nowej, już powojennej kolonii profesorów Politechniki, między Rozbratem a Myśliwiecką.

Ulica Czerwonego Krzyża składała się podówczas z trzech niepodobnych do siebie odcinków. Najstarszy, zabudowany kilku kamienicami, odchodził na północ od wiaduktu Poniatowskiego; dziś poszerzony, wszedł w skład ulicy Kruczkowskiego. Następnie ulica załamywała się na wschód, opodal bramy szpitala Czerwonego Krzyża, którego pawilony, rozrzucone wśród drzew, obsiadły całą skarpę aż do Smolnej. Tędy biegła najkrótsza droga od naszej nowej siedziby do szkoły, jednakże droga zamknięta, gdyż sztubaków dozorca szpitalny nie przepuszczał, a na napiwek nie było nas stać. Musieliśmy, idąc do szkoły, drapać się po schodach na wiadukt i biec dalej aż do Nowego Światu, gdyż wylot Smolnej był także zagrodzony, w związku z budową tunelu linii średnicowej.

Drugi odcinek ulicy Czerwonego Krzyża, od załamania aż do Solca, nosi do dziś tę nazwę. Lewa jego strona nie była zabudowana, prawą zajmował gmach dzisiaj szpitalny, wówczas zajęty przez biura Kasy Chorych. Idąc na ósmą do szkoły, spotykaliśmy sznur urzędników tej instytucji śpieszących do swojej pracy. Wkrótce znaliśmy ich wszystkich z widzenia, wiedzieliśmy, którzy zdążają do biura wcześniej, którzy później, a według punktu, w którym krzyżowaliśmy się z nimi, orientowaliśmy się, czy trzeba się spieszyć do budy, czy jeszcze nie.

[44] właściwe

[45] Śpiącej Królewny.

[46] wróżka Carabosse

[47] Warszawska Spółdzielnia Mieszkaniowa, budująca tanie mieszkania dla rodzin robotniczych i inteligenckich.

Część II

Pamiętnik z lat późnego dojrzewania

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Część III

Ciąg dalszy pamiętnika z lat późnego dojrzewania

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Część IV

Pamiętnik z lat 1939–1945

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Część V

Pamiętnik z lat 1945–1955, Kraków – Milanówek

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Część VI

Brakujące ogniwo 1955–1961

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Indeks

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Źródła fotografii

Rozdział dostępny w pełnej wersji

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Wprowadzenie

Przesłanie

Część I. Pamiętnik opóźnionego dojrzewania

Dereszewicze

Smolna 30

„Wisła”

Część II. Pamiętnik z lat późnego dojrzewania

Część III. Ciąg dalszy pamiętnika z lat późnego dojrzewania

Część IV. Pamiętnik z lat 1939–1945

Część V. Pamiętnik z lat 1945–1955, Kraków – Milanówek

Część VI. Brakujące ogniwo 1955–1961

Indeks

Źródła fotografii

Karta redakcyjna

Projekt okładki

Michał Pawłowski / kreskaikropka.pl

Fotografia na okładce

Archiwum Jana Kieniewicza

Opieka redakcyjna

Mateusz Burzyk

Katarzyna Mach

Adiustacja

Bogumiła Ziembla

Korekta

Katarzyna Onderka

Indeks

Artur Czesak

Projekt typograficzny

Irena Jagocha

Copyright © by Jan Kieniewicz & Antoni Kieniewicz

Copyright © for this edition by SIW Znak sp. z.o.o., 2021

ISBN 978-83-240-4420-7

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Angelika Kuler-Duchnik