Kto rządzi przeszłością, w tego rękach jest przyszłość;

kto rządzi teraźniejszością, w tego rękach jest przeszłość.

George Orwell, Rok 1984

WPROWADZENIE

Kulturowa i historyczna złożoność Włoch ukazuje, jak trudnym procesem jest konstruowanie jednolitej tożsamości narodowej w kontekście wielowymiarowych podziałów społecznych, językowych i historycznych. Te zróżnicowane aspekty stanowią ramy, w których toczą się nieustanne debaty dotyczące granic terytorialnych, zasadności przyjętych rozwiązań ustrojowych, a nawet samej przynależności państwowo-narodowej. Powstałe w 1861 roku w wyniku zjednoczenia siedmiu odrębnych państw Półwyspu Apenińskiego pod panowaniem dynastii sabaudzkiej, Włochy do dziś zmagają się z wyzwaniem budowania spójnego poczucia narodowej wspólnoty1. Włosi, istniejący jako polityczna jedność od ponad 160 lat, byli i nadal są społeczeństwem, którego przywiązanie i lojalność nie odnoszą się bezpośrednio do państwa, lecz do wspólnot partykularnych, takich jak miasto czy region. Włochy pozostają krajem „małych ojczyzn”, „ojczyzną regionów”2.

Wydaje się, że przekonanie najważniejszych postaci XIX-wiecznej historii Włoch – Giuseppe Garibaldiego, Camilla Cavoura, Wiktora Emanuela II i Giuseppe Mazziniego – o konieczności zjednoczenia różnych jednostek terytorialnych Półwyspu Apenińskiego w ramach jednego państwa nie w pełni przetrwało próbę czasu. Proces integracji państwowej, zaprojektowany przez wspomnianych „ojców ojczyzny”, napotykał na trudności wynikające z wielowiekowego zróżnicowania wewnętrznego w sferach kulturowej, politycznej i gospodarczej. Analizując przypadek Włoch oraz powszechną skłonność mieszkańców tego kraju do odrzucania czynników unifikacyjnych, należałoby zgodzić się ze słynną formułą austriackiego polityka Klemensa Lothara von Metternicha, który twierdził, że naród włoski nie istnieje, a Włochy są jedynie „wyrażeniem geograficznym”3.

Fakt, że przez wieki Półwysep Apeniński był podzielony na wiele odrębnych jednostek, a poszczególne jego terytoria znajdowały się pod wpływami obcych mocarstw, pozostawił widoczne do dzisiaj różnice pomiędzy regionami historycznymi Italii. Przekłada się to przede wszystkim na odmienny poziom rozwoju gospodarczego i społecznego Północy oraz Południa kraju, znany jako questione settentrionale i questione meridionale4. Jak stwierdził Tomasz Wituch, Włosi w swym odwiecznym poczuciu tożsamości regionalnej „dalecy byli od powszechnej świadomości wspólnoty narodowych losów”. Cytowany polski historyk wyjaśnił, że „dziedzictwo kultury i historii ich kraju było tak wielkie i bogate, stanowiące tak znaczną część kulturowego spadku całej
Europy, że dość powszechnie uważano je za dziedzictwo ogólnoeuropejskie”5.

Odwołując się do utrwalonego zarówno w pracach historiograficznych, jak i w zbiorowej świadomości schematu tradycyjnego podziału Włoch na Północ i Południe, można stwierdzić, że stanowi on jeden z kluczowych problemów w historii Włoch – od chwili politycznego zjednoczenia kraju w 1861 roku aż po czasy współczesne. Koncepcja tak zwanych „dwóch Italii” była uzasadniona realiami, z którymi musiało zmierzyć się państwo włoskie bezpośrednio po zjednoczeniu w połowie XIX wieku, i pozostaje aktualna do dziś. Najbardziej wyrazistym przykładem podkreślania różnorakich odrębności, prowadzenia szeroko zakrojonej działalności separatystycznej oraz dążenia do stworzenia „nowego narodu” jest we Włoszech przypadek hipotetycznej jednostki terytorialnej na Północy kraju – Padanii.

Zauważmy, że termin „Padania” upowszechnił się w dyskursie publicznym we Włoszech głównie za sprawą jego instrumentalnego wykorzystania w retoryce politycznej Ligi Północnej, która propagowała postulaty separatystyczne na rzecz utworzenia niezależnego państwa padańskiego. Tradycyjny podział Włoch na Północ i Południe, traktowane jako odrębne pod względem społecznym, kulturowym i gospodarczym jednostki, stanowił podstawę do konstrukcji idei Padanii. Owa dwubiegunowość, zakorzeniona w różnicach regionalnych, odegrała kluczową rolę w rozwoju nacjonalizmu partykularnego, który znalazł wyraz w formie „etnonacjonalizmu padańskiego”. Ideologia ta początkowo skupiała się na dążeniu do kulturowego, a z czasem także politycznego usamodzielnienia się „wspólnoty” zdefiniowanej na podstawie etniczno-językowych więzi oraz obronie jej tożsamości przed zewnętrznymi wpływami postrzeganymi jako zagrożenie. Koncepcja stworzenia nowego narodu i państwa na północy Włoch stała się poważnym wyzwaniem dla dziedzictwa włoskiego risorgimenta, ruchu jednoczącego Włochów wokół idei wspólnej przynależności do jednego państwa narodowego. Koncepcja padańska stała się istotnym kontrapunktem wobec życia społeczno-politycznego współczesnych Włoch. Idei niepodległej Padanii przypisuje się miano najbardziej znanego i najczęściej przywoływanego przykładu włoskiego separatyzmu, a narodziny tożsamości północnowłoskiej/padańskiej można uznać za jedną z największych nowości kulturalno-politycznych w historii współczesnych Włoch. Zakładając w 1989 roku Ligę Północną, powstałą z sojuszu Ligi Lombardzkiej z innymi ugrupowaniami autonomistycznymi, lombardzki robotnik i niedoszły lekarz Umberto Bossi postawił sobie za cel obudzenie w ludności północnowłoskiej dumy z przynależności regionalnej. Wykorzystując pamięć historyczną, mitologię celtycką oraz kulturę plemienną, chciał podkreślić wyjątkowość wspólnoty kulturowej ziem padańskich, choć była ona w wielu aspektach bardziej wyobrażona niż rzeczywista. Należy bowiem zaznaczyć, że obszar Padanii nie jest jednorodny ani kulturowo, ani językowo, ani w sensie gospodarczym, geograficznym czy historycznym.

Nie ulega wątpliwości, że historia Padanii jako fenomenu kulturowo-politycznego, który przeżywał swój renesans w latach dziewięćdziesiątych XX wieku, jest krótka w porównaniu z ponad 160-letnią historią zjednoczonego państwa włoskiego czy też w odniesieniu do długowieczności demokratycznego systemu politycznego, który ukształtował się we Włoszech po II wojnie światowej6. Oparcie próby kreacji tożsamości padańskiej przez Ligę Północną na działalności średniowiecznej Ligi Lombardzkiej (Lega Lombarda) oraz myśli XIX-wiecznych włoskich federalistów zdecydowanie wydłuża jednak i w pewnym sensie legitymizuje jej genealogię.

Warto jednak zauważyć, iż do lat osiemdziesiątych XX wieku termin Padania nie posiadał konotacji politycznych. Etymologia tego słowa wywodzi się od przymiotnika „padana”, który pochodzi z kolei od łacińskiego rzeczownika „Padus” – nazwy rzeki Pad (il Po), najdłuższej i największej rzeki Włoch. Współczesne użycie terminu „Padania” zastąpiło starożytne określenie Galia Cisalpińska (Gallia Cisalpina) oraz późniejsze wyrażenie Italia Superiore, czyli „Górne Włochy”. Początkowo termin ten funkcjonował głównie jako pojęcie geograficzne, odnoszące się do Niziny Padańskiej (Pianura Padana), czyli regionu geograficznego w północnych Włoszech, obejmującego deltę rzeki Pad oraz otoczonego z północy i zachodu Alpami. „Padania” znalazła również zastosowanie w badaniach kulturowych, lingwistycznych oraz etnolingwistycznych, a także pojawiała się w sztuce, odzwierciedlając różnorodność kulturową i historyczną tego obszaru7.

Jednym z pierwszych kluczowych tekstów definiujących Padanię było wydane w 1910 roku przez wydawnictwo Hoepli studium
pt. Geografia Economica Sociale dell’Italia autorstwa Angela Marianiego. W swojej pracy autor dokonał podziału terytorium Półwyspu Apenińskiego na Padanię oraz część apenińską8. Termin ten pojawił się
kolejno w encyklopedii Il Milione Instytutu Geograficznego De Agostini z 1959 roku jako synonim Niziny Padańsko-Weneckiej9. Podobnie według Encyklopedii Treccani Padania to nazwa określająca Dolinę Padu, w ramach której wyróżnia się górną Padanię – obejmującą terytorium równiny Piemontu – oraz dolną, obejmującą terytorium równiny lombardzkiej oraz weneckiej10.

Należy podkreślić, iż swoisty renesans koncepcji Padanii w latach dziewięćdziesiątych XX wieku nie był jednak związany jedynie z działalnością polityczną Ligi Północnej. Jak zauważył mediolański filozof i dziennikarz Paolo Bracalini, fenomen Padanii rozumianej jako odrębny byt historyczno-kulturowy i geograficzny nie był przedmiotem rozważań tylko założyciela partii, Umberta Bossiego, czy koncepcji jej głównego ideologa Gianfranca Migliego. Jak wykazał Bracalini, zbiegło się to z publikacją raportu na temat Padanii opublikowanego przez Fundację Agnelli w 1992 roku11. Jak zauważył natomiast polski historyk Stefan Bielański, środowisko związane z turyńskim instytutem badawczym nie reprezentowało jednak opcji radykalnie federalistycznej czy separatystycznej, lecz wskazywało na konieczność reform, które umożliwiłyby bardziej sprawne funkcjonowanie regionów w ramach unitarnego państwa włoskiego12.

Kilka rozważań teoretycznych

Doświadczenie historyczne w wymiarze cywilizacyjnym pokazuje, że najlepszym gwarantem rozwoju narodu pozostaje rama państwa narodowego. Brak takiej struktury może natomiast działać destrukcyjnie na losy danego narodu. Literatura przedmiotu dotycząca problemu kształtowania się współczesnych narodów dostarcza gruntownej wiedzy na temat funkcjonowania zarówno państw, w tym państw narodowych, jak i narodów czy wspólnot etnicznych. Jeśli jednak, porzucając definicje zastane, podda się krytycznej interpretacji pojęcia wyjściowe, takie jak naród, nacjonalizm czy tożsamość narodowa, wybrane pole badawcze multiplikuje swoją złożoność. Współcześnie, gdy mowa o „narodzie”, za tym terminem kryje się idea, która w jej pierwotnym, XIX-wiecznym znaczeniu jest praktycznie niemożliwa do zrealizowania. Historycznie uzasadnione teorie, definicje oraz paradygmaty coraz bardziej tracą swoją aktualność i wymagają ponownej weryfikacji oraz redefinicji. Badacze zajmujący się problematyką narodową wciąż poszukują satysfakcjonującej odpowiedzi na pytanie: czym jest naród?

Odnosząc się do tak zwanej „kwestii padańskiej” (la questione padana), zauważamy, że jest ona zjawiskiem paradygmatycznym. Podobnie jak paradygmatyczną pozostaje we Włoszech kwestia narodowa (la questione nazionale) oraz składające się na nią odmienności rozwoju strategii społeczno-kulturowych oraz polityczno-gospodarczych pomiędzy północną a południową częścią kraju. Z drugiej strony należy jednakże zauważyć, że pomimo ustalonego sposobu postrzegania tych zagadnień problematyka ta – będąca dynamicznym wyznacznikiem włoskiej rzeczywistości – pozostaje przedmiotem nieustannych analiz, przybierając wielowątkową oraz zróżnicowaną oprawę zarówno interpretacyjną, jak i metodyczną.

Rozpoczynając rozważania nad źródłami oraz rozwojem koncepcji Padanii rozumianej jako przykład etnonacjonalizmu dążącego do stworzenia odrębnego narodu – które są głównym przedmiotem niniejszej książki – wydaje się słusznym odniesienie do kwestii związanych z definicją oraz interpretacją narodu jako problemu badawczego. Dla potrzeb analizy podjętej problematyki koniecznym okazało się zmierzenie z licznymi trudnościami terminologiczno-definicyjnymi związanymi z określeniem fundamentalnych pojęć, takich jak naród, etnonacjonalizm oraz tożsamość narodowa. Należy podkreślić, iż we współczesnej li-
teraturze przedmiotu pojęcie „naród” pretenduje obok „państwa” do głównej kategorii, przy pomocy której wyjaśnia się społeczną naturę człowieka13. Wypracowanie ścisłej definicji narodu wydaje się jednak przedsięwzięciem niebywale trudnym do zrealizowania lub wręcz niemożliwym. Nie ulega wątpliwości, że pojęcie to budzi wiele kontrowersji. Badania problematyki narodowej mogą być prowadzone bowiem z różnorodnych perspektyw poznawczych, a w przypadku definiowania narodu zachodzą często spory terminologiczne. Istnieją rozbieżności pomiędzy stanowiskiem politologów, kulturoznawców, socjologów, antropologów czy historyków.

Ze względu na to, że jednoznaczne wskazanie czynników koniecznych do zdefiniowania narodu stało się mylne i niekompletne, współcześnie częściej zwraca się uwagę na złożony splot podejść teoretycznych do problematyki związanej z tym pojęciem. Warto zauważyć, że choć niektóre kombinacje, takie jak połączenie socjologii i politologii (socjologia polityki), są już powszechne w badaniach, inne – na przykład podejście antropologiczne – pozostają zdecydowanie mniej popularne. Jak zauważył polski socjolog Jacek Wódz, można wręcz stwierdzić, że są one rzadkością. Prace z zakresu antropologii polityki, szczególnie w Polsce, są nieliczne w naukowym dyskursie dotyczącym relacji między społeczeństwem a polityką14. Podobnie marginalne wydaje się także podejście kulturoznawcze.

Podejmując próbę zbadania kształtowania się oraz kompozycji tożsamości regionalnej i narodowej na przykładzie Padanii, należy zauważyć, że analizy kulturoznawcze byłyby trudne do przeprowadzenia bez uwzględnienia perspektywy politologicznej – i odwrotnie15. Interdyscyplinarne podejście do zjawiska, które na pierwszy rzut oka wydaje się wyłącznie polityczne, może opierać się zarówno na podstawach antropologii kulturowej i politycznej, jak i na analizie historycznej, co nadaje badaniom oryginalny charakter, sytuując je na styku kulturoznawstwa i politologii. Warto podkreślić, że o interdyscyplinarnym podejściu do problematyki tak zwanej „padańskości” zadecydowały nie tylko jej aktualność, ale także wzajemne przenikanie się różnych obszarów badawczych. Wydaje się, że właśnie wspomniana perspektywa, wzbogacona o narzędzia właściwe dla historii czy socjologii, jest kluczowa dla zrozumienia procesów kształtujących południową część Starego Kontynentu. Należy bowiem zauważyć, że następstwa analizowanego zjawiska są szczególnie widoczne w większości krajów romańskich, a w szerszym kontekście tak zwanej Europy Śródziemnomorskiej, gdzie mozaika losów historycznych poszczególnych ludów oraz grup etnicznych jest niejako wpisana w istotę tradycji regionalnych. Jak zauważył polski prawnik Witold Misiuda-Rewera, jest to ściśle powiązane z systemem autonomii, bowiem decentralizacja regionalna rozpoczęła się na tamtych obszarach z potrzeby zapewnienia „mniejszościom” autonomii oraz opieki16.

Zjawisko etnonacjonalizmu w północnych Włoszech, na przykładzie Padanii, należy uznać za istotne poznawczo, ponieważ wypracowane przez lata mechanizmy i strategie stanowią odpowiedź na liczne wyzwania związane z działalnością współczesnych europejskich ruchów nacjonalistyczno-populistycznych. Proces kształtowania się nowoczesnych narodów w ciągu ostatnich dwóch stuleci uległ wyraźnemu zdynamizowaniu za sprawą zjawisk zachodzących na płaszczyznach politycznej, kulturowej, społecznej oraz techniczno-cywilizacyjnej. Co więcej, we Włoszech wyraźnie dostrzegalna stała się odmienność tego zjawiska na tle innych państw europejskich17. Zainteresowanie tym zagadnieniem wynikało z chęci zbadania zjawiska, które mimo rozbudowanej strategii formalnie nigdy nie zaistniało. W tym kontekście porównanie z innymi rzeczywistymi przykładami separatyzmu czy procesami tworzenia współczesnych narodów, takimi jak przypadki Katalonii czy Kraju Basków, staje się szczególnie interesujące18.

Przyjęta w pracy perspektywa narodu, oscylująca na pograniczu nauk o kulturze oraz polityce, opiera się głównie na paradygmacie modernistycznym. Oznacza to, że koncept narodu osadzony jest w sferze społeczno-kulturowej i politycznej oraz traktowany jako twór współczesny. Prezentowane stanowisko stanowi kompilację różnych interpretacji pojęcia „narodu”, aczkolwiek nie jest z nimi całkowicie zgodne.

Jedno z podejść jest bliskie politycznej koncepcji narodu, będącej dziedzictwem Wielkiej Rewolucji Francuskiej, wywodzącej się między innymi z założeń Marsyliusza z Padwy, a współcześnie skonceptualizowanej przez Ernesta Gellnera. Interpretacja tego brytyjskiego antropologa i filozofa koncentruje się na relacjach pomiędzy narodem a nacjonalizmem, zakładając, że nacjonalizm był pierwotny, a powstanie narodu stanowi jego ekspresję. W tym ujęciu naród definiowany jest poprzez nacjonalizm, który rozumiany jest jako postulat pokrywania się granic etnicznych i państwowych19. Koncepcja narodu w tym rozumieniu (wiodąca od państwa do narodu) kładzie więc nacisk na racjonalne przesłanki, takie jak państwo czy prawo, oraz została przyjęta i ugruntowana w posiadających nieprzerwaną tradycję istnienia państwach Europy Zachodniej oraz na terytorium Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Powyższej koncepcji narodu/nacjonalizmu (tzw. politycznego) przeciwstawiana jest koncepcja etniczno-kulturowa, wykształcona w Europie w dobie wojen napoleońskich i opracowana przez niemieckiego filozofa Johanna Gottfrieda Herdera, uznawanego za głównego twórcę etnicznego rozumienia kategorii „naród”. Będąc wyrazem buntu przeciwko racjonalnym założeniom oświecenia, ta koncepcja przyjmuje za istotne przyczyny powstania narodu wywołujące emocje czynniki pozaracjonalne, takie jak język, religia, zwyczaje, tradycje, historia i terytorium. W skrajnych sytuacjach pozwalają one na przetrwanie narodu nawet bez własnego państwa. Ten proces kształtowania się narodu określa się jako drogę od narodu do państwa20.

Rozwijając tę koncepcję, norweski antropolog społeczny Thomas Hylland Eriksen wyróżnił występującą we współczesnym świecie kategorię „protonarodów”, czyli grup etnicznych, które same uważają się za prawdziwe narody, ale nie są uznane jako odrębne byty, którym przysługiwałaby polityczna autonomia na arenie międzynarodowej. Wobec tego typu grup etnicznych używa się również określenia „zalążek narodu” lub alternatywnie terminu „naród bez państwa”. Rozumie się przez to, że potencjalnie każda grupa etniczna w przyszłości może stać się narodem21.

Podobne stanowisko przedstawiła Montserrat Guibernau. Skonceptualizowany przez katalońską badaczkę model narodu podkreśla nie tylko rolę narodów bez państw czy wpływu globalizacji na rozwój dzisiejszych ruchów nacjonalistycznych, ale również wskazuje nacjonalizm jako źródło tożsamości. W ślad za postawionymi przez Guibernau w wydanej w 2007 roku książce pt. The Identity of Nation pytaniami o tożsamość narodową, jej rodzaje oraz główne wyzwania spowodowane wzmocnieniem się współcześnie tożsamości regionalnej i wzrost różnorodności kulturowej poruszone w poniższej pracy kwestie dotyczące tożsamości narodowej nawiązują w jakimś stopniu do teorii katalońskiej badaczki22.

Z kolei koncepcja narodu Antoniny Kłoskowskiej uznaje, że w potocznym rozumieniu słowo „naród” oznacza zbiorowość, w której naturalne więzi wyrosły ze wspólnoty przekonań i terytorium. Takie podejście polska socjolożka przedstawiła w wydanej w 1996 roku książce pt. Kultury narodowe u korzeni. Jak dowiodła, przynależność do określonego narodu ma postać silnie przeżywanej, emocjonalnej wiary, która jest wynikiem procesu kulturowego i społecznego przypisania. Kłoskowska wskazała również na związek pomiędzy formującymi się narodami a ich pierwotnym etnicznym podłożem. Grupa etniczna i naród są jej zdaniem zbiorowościami o charakterze wspólnoty, określonymi przez względnie odrębną tożsamość oraz specyficzność kulturowych właściwości. Istotą narodu jest w tym ujęciu autoteliczna kultura wyspecjalizowanych dziedzin życia. Do tożsamości narodu socjolożka zaliczyła między innymi poczucie ich ciągłości23.

Jeszcze inne stanowisko teoretyczne koresponduje z aspektem autoidentyfikacji narodowej zaproponowanym przez Benedicta Andersona. Określając naród jako „wspólnotę wyobrażoną”, amerykański historyk i politolog uznał go za rodzaj zbiorowego złudzenia, które ważniejsze jest od faktycznych dziejów wspólnoty. Mówiąc o narodzie czy przynależności narodowej, określił on naród pewnego rodzaju reliktem kulturowym. Analizując źródła nacjonalizmu, stwierdził, że owe wspólnoty ujawniały zasadę tworzenia się narodów przez zaszczepianie ludziom wyobrażenia o ponadlokalnej wspólnocie, jaką tworzą. Pokazały też kreacyjny charakter wyobraźni, która potrafiła wiązać abstrakcyjne kategorie narodu, państwa i narodowej ojczyzny z jakimś realnym obszarem. Jednocześnie wskazywała tożsamość jako konieczną oraz spoiwo narodu. Wspólnota według tej teorii jest wyobrażona, ponieważ jej członkowie nigdy nie znają większości swych rodaków, nie spotykają ich ani też nic o nich nie wiedzą, a pomimo to w swych umysłach tworzą obraz wspólnoty24. Dopełnieniem rozważań teoretycznych jest koncepcja „tradycji wynalezionej” Erica Hobsbawma, która w ujęciu brytyjskiego historyka służy budowaniu wspólnej tożsamości narodowej przez działania o charakterze rytualnym bądź symbolicznym. Doprowadza to często do mitologizowania relacji jednostki z przeszłością25.

Nie ulega wątpliwości, że krytyczna analiza literatury przedmiotu wskazuje na istnienie licznych opracowań poświęconych procesom powstawania poszczególnych narodów, aczkolwiek trudno odnaleźć w nich odpowiedź na kluczowe pytanie badawcze dotyczące próby stworzenia narodu padańskiego. Odchodząc od ogólnoprzekrojowego ujęcia terminu „naród” zawartego w obfitej literaturze przedmiotu, warto zastanowić się, czy na przykładzie etnonacjonalizmu padańskiego możemy mówić o zasadniczym zwrocie w tym paradygmacie.

Biorąc pod uwagę przedstawione rozważania, na potrzeby niniejszej pracy, pojęcie etnonacjonalizmu uznałam zarówno za ruch społeczny z zapleczem kulturowym, jak i za ideę, która ten ruch legitymizuje. Naród znajduje się zaś w jej centrum i jest tutaj rozumiany jako forma wspólnoty wyobrażonej, ukonstytuowanej wokół kluczowych dla niej wartości kulturowych, jak język, tradycja czy zwyczaje, ale także wspólnej pamięci historycznej. Pamięć ta obejmuje nie tylko wydarzenia historyczne, ale także mity i legendy związane z przeszłością wspólnoty. Charakteryzuje się istnieniem więzi społecznej i poczucia przynależności, a także dążeniem do samorealizacji na płaszczyźnie politycznej.

W tak obranej optyce, biorąc pod uwagę ambicje Padańczyków związane z utworzeniem odrębnego państwa, szczególnie interesujące – ze względu na geograficzne usytuowanie regionu – jest podkreślenie dominującego nurtu w kształtowaniu się tożsamości Padanii. Należy bowiem pamiętać, że leży ona na terytorium kraju mocno związanego z wartościami świata Zachodu, w którym – jak już wspomniano – obecne były koncepcje nacjonalizmu politycznego. Z drugiej jednak strony trzeba zauważyć, że nieposiadająca własnego państwa (zjednoczenie w XIX wieku doprowadziło do utworzeniem państwa włoskiego, a nie padańskiego) Padania poszukiwała źródeł swojej tożsamości w wartościach nacjonalizmu kulturowego, co było charakterystyczne dla wspólnot Europy Środkowej
i Wschodniej.

Przegląd literatury

Problematyka padańska – rozumiana jako swoisty przykład etnonacjonalizmu – to zagadnienie dotąd niezbadane kompleksowo przez polskich badaczy. Chociaż polscy uczeni przedstawiają historię (Józef Andrzej Gierowski, Tomasz Wituch, Mieczysław Żywczyński), ustrój i system polityczny (Izolda Bokszczanin-Gołaś, Rafał Dudała, Małgorzata Lorencka, Zbigniew Machelski, Stefan Bielański, Witold Misiuda-Rewera, Piotr Podemski, Dorota Struska, Zbigniew Witkowski, Janina Zakrzewska), historię idei i myśli politycznej (Marek Bankowicz, Jacek Bartyzel, Wiesław Kozub-Ciembroniewicz, Joanna Sondel-Cedaramas) czy różnorodność kulturową Włoch (Karolina Golemo, Agnieszka Małek), to kwestia padańska dopiero od kilku lat stała się samodzielnym obiektem ich badań.

W polskiej literaturze przedmiotu jedną z pierwszych publikacji poświęconej Padanii był rozdział pt. Zielone słońce Alp. Padania – między mitem a rzeczywistością autorstwa socjolożki kultury Karoliny Golemo w wydanej w 2013 roku monografii Włochy wielokulturowe. Regionalizmy, mniejszości, migracje26. Wspomniane studium traktuje o włoskich tendencjach separatystycznych, a więc między innymi o projekcie utworzenia niezależnego państwa Padanii, promowanym przez przedstawicieli Ligi Północnej. Z podobnej perspektywy badawczej problemem tym Golemo zajęła się w artykule pt. Zielone ludy Padanii. Plemienne fantazje i ekonomiczne interesy włoskich separatystów, przedstawiając czynniki kształtujące padańskie poczucie tożsamości oraz wskazując uwarunkowania padańskiego separatyzmu, a także program i retorykę wyborczą partii27.

Próbę zmierzenia się z tym zagadnieniem podjął także – w artykule Koncepcja Padanii na przełomie XX i XXI wieku opublikowanym w „Przeglądzie Geopolitycznym” w 2016 roku – Stefan Bielański28. Wspomniany historyk poruszył w nim kwestię określenia zasięgu Padanii promowanej przez zwolenników konfederacji północnych i środkowych regionów Włoch. Zaprezentował również sposoby implementacji tej koncepcji proponowane w połowie lat dziewięćdziesiątych ubiegłego wieku z inicjatywy Ligi Północnej, jak i przez jednego z włoskich teoretyków federalizmu, Gianfranca Migliego. Z kolei Joanna Woźniak w artykule pt. Federalizm w programie politycznym Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii podjęła kwestię koncepcji federalistycznych propagowanych przez partię, sygnalizując tym samym konieczność podjęcia badań nad tym obszarem29. Tematykę tę rozwinęła następnie w swojej dysertacji doktorskiej pt. Rozwój Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii w systemie politycznym Republiki Włoskiej. Implikacje dla regionalizmu włoskiego i europejskiego30. Omawiając dotychczasowy stan wiedzy i zakres polskich badań traktujących o podobnej problematyce, warto również zwrócić uwagę na powstałe w Instytucie Politologii i Dziennikarstwa Uniwersytetu Śląskiego prace doktorskie: podejmujące kwestię włoskiego regionalizmu studium Anny Kozub pt. Regionalizm włoski na przykładzie Lombardii, Piemontu i Veneto oraz dotyczącą włoskiego systemu partyjnego pracę Małgorzaty Lorenckiej pt. Włoski system partyjny31. Wspomniane dysertacje, pomimo skrupulatnie zsyntetyzowanej wiedzy, są jednak studiami politologicznymi traktującymi głównie o włoskim systemie politycznym, a nie o tak złożonej koncepcji, jaką jest Padania.

Niniejsza monografia w przeważającej części oparta jest o aktualną literaturę włoskojęzyczną oraz reprezentatywne materiały prasowe. Ważne miejsce zajmują również analizy prowadzone przez włoskie i międzynarodowe ośrodki badawcze oraz bieżące raporty i ekspertyzy. Spośród włoskich autorów należy tu przede wszystkim wymienić monografie Ilva Diamantiego (m.in. La Lega: geografia, storia e sociologia di un nuovo soggetto politico, Il male del Nord. Lega, localismo, secessione) oraz Roberta Biorcio (m.in. La Padania promessa: genealogia e storia dell’immaginario leghista, La rivincita del Nord. La Lega dalla contestazione al governo)32. Niewątpliwie istotnym głosem w dyskusji jest również pozycja określającego ideologię Ligi kulturowym i tożsamościowym fundamentalizmem antropologa Marca Aimego (Verdi tribù del Nord. La Lega vista da un antropologo)33, a także publikacje Gianluki Passarelliego oraz Daria Tuorto. Wspomniani autorzy między innymi w monografii pt. Lega & Padania. Storie e luoghi delle camicie verdi scharakteryzowali Ligę Północną nie tylko jako tradycyjną partię skrajnie prawicową, opierającą swój program na kwestii imigracji i bezpieczeństwa, ale również jako ugrupowanie regionalne, oparte na modelu bawarskiej CSU czy porównywalne z katalońskimi separatystami34. Następnie w wydanej 2018 roku monografii La Lega di Salvini, kontynuując badania w tym obszarze, zanalizowali transformację oraz aktualną pozycję oraz strukturę partii pod przywództwem Mattea Salviniego35. Północnej części Włoch, utożsamianej z Padanią, poświęcił również monografię, zatytułowaną L’Italia delle regioni. Il Nord e la Padania, Roberto Mainardi36. Warto podkreślić, że włoski geograf, wykorzystując w swoich badaniach zakorzenioną w literaturze przedmiotu nazwę Padania, odnoszącą się do terytorium geograficznego lub obszaru historyczno-kulturowego, nie utożsamił nazwy Padania z żadną rzeczywistością polityczną, która od lat dziewięćdziesiątych XX wieku zaczęła nabierać właśnie takich konotacji. Z wybranych monografii dużą wartość naukową posiada niewątpliwie także opracowanie Margarity Gómez-Reino Cachafeiro pt. Ethnicity and nationalism in Italian politics: inventing the Padania: Lega Nord and the northern question37. Analizując powstanie nowych partii w północnych Włoszech, domagających się niezależności na podstawie odrębności narodowo-kulturowej, hiszpańska politolożka starała się przedstawić nowatorski charakter ruchu nacjonalistycznego na włoskiej scenie politycznej. Połączyła go z nacjonalizmem „peryferyjnym”, a także ujawniła związek pomiędzy falą etniczną w polityce partii europejskich w latach siedemdziesiątych a powstaniem nowego, radykalnie prawicowego nacjonalizmu w latach dziewięćdziesiątych.

Na podstawie istniejącej literatury można stwierdzić, że kwestia padańska jest zjawiskiem niewątpliwie złożonym, wywołującym wątpliwości oraz dyskusje wśród współczesnych badaczy. Podczas gdy niektórzy traktują Padanię jako byt kulturowo-historyczny (Aime) lub tylko geograficzny (Mainardi), inni analizują ją z politycznego punktu widzenia (Passarelli, Tuorto). Spory budzi nawet precyzyjne określenie początków tej koncepcji. Z dotychczasowych badań wynika, że wspólnota padańska jest wytworem współczesnych trendów, wykorzystującym terytorium i tożsamość kulturową w celu wytworzenia „nowych granic wykluczenia” (Gómez-Reino Cachafeiro). Problematyka etnonacjonalizmu padańskiego niewątpliwie nie znalazła dotąd całościowego wyczerpującego opracowania w polskiej naukowej literaturze przedmiotu. Należy również zaznaczyć, że istniejący stan badań międzynarodowych na temat kształtowania się koncepcji Padanii jako współczesnego narodu – uznającej ją nie tylko za twór polityczny, ale i kulturowy – wydaje się niewystarczający. Istnieje niedobór pogłębionych badań odnoszących się do tworzenia czy odradzania się wspólnoty padańskiej. Brakuje aktualnych, kompleksowych monografii na ten temat, stąd książka ta może stanowić nowatorskie podejście. Wydaje się, że specyficzna, zmieniająca się na przestrzeni lat koncepcja padańska nie mieści się w ramach istniejących opracowań. Niniejsza praca jest próbą analizy dynamicznej perspektywy badań nad procesem kształtowania się narodu i tożsamości narodowej oraz wykroczenia poza opis jedynie samych wydarzeń czy prezentację rozwiązań wyłącznie instytucjonalnych. Zakłada ona badanie procesu rekonstrukcji tożsamości narodowej/regionalnej na przykładzie Padanii. Zbadano aspekty procesu jej kształtowania się oraz podjęto próbę redefinicji pojęć takich jak: jednostka, społeczeństwo, naród czy państwo, a także reinterpretacji relacji pomiędzy tymi podmiotami. Prześledzono również tło historyczne i kulturowe, z którego narodził się padański etnonacjonalizm, oraz ukazano jego rozwój jako zjawiska politycznego i kulturowego. Takie ujęcie stanowić może o walorze wyróżniającym pracę oraz o istotnym wkładzie do badań kulturoznawczych i politologicznych, poszerzając wiedzę nie tylko o padańskim etnonacjonalizmie, ale o włoskim nacjonalizmie, idei narodu oraz tożsamości
narodowej w ogóle.

Przedstawienie problemu ewoluującej przez lata koncepcji Padanii jako próby stworzenia nowego lub odrębnego narodu, a tym samym zainicjowanie badań w tym zakresie może stanowić cenny wkład w badania nad specyfiką narodu włoskiego, a także w analizę ruchów separatystycznych i regionalizmów. Uzyskane wyniki mogą przyczynić się do usystematyzowania wiedzy na temat roli czynników kulturowych w rozwoju tożsamości narodowej, umożliwiając głębsze zrozumienie aktualnie zachodzących procesów defragmentacji przestrzeni politycznej w zglobalizowanej Europie. Badanie zmian kulturowo-politycznych we Włoszech może mieć więc walor uniwersalny, dostarczając cennego kontekstu dla porównań międzykulturowych i międzyregionalnych.

Cele

Dotychczas podejmowane próby analizy Padanii uzasadniane były przede wszystkim historią Włoch oraz różnicami o charakterze terytorialnym, a problematyka ta przedstawiana jest głównie z politologicznego punktu widzenia. Niewystarczająca wydaje się interdyscyplinarna wiedza na temat podjętego tematu, łącząca – jak już wcześniej wspomniano – perspektywę kulturoznawczą i politologiczną. Niniejsza monografia jest próbą – przynajmniej częściowego – wypełnienia tej luki, przedstawiając ewolucję koncepcji Padanii jako swoistej wspólnoty kulturowej na tle wykorzystania jej w realizacji projektu politycznego.

Nakreślone wyzwania i dylematy, w połączeniu z dynamiką włoskich procesów społeczno-kulturowych i politycznych, uzasadniają wybór problematyki badawczej. Wysunięty problem nie został ograniczony – celowo – do jednego obszaru badawczego. W celu jak najszerszego i precyzyjnego zaprezentowania koncepcji Padanii uznano, że należy to zrobić w ramach badań różnych dziedzin wiedzy. Stąd wspomniany już wcześniej interdyscyplinarny charakter niniejszej książki oraz jej swoista hybrydowość, mająca w zamierzeniu odzwierciedlić złożoność Padanii jako konceptu oraz bytu kulturowego, a zarazem politycznego.

Zasadniczym celem monografii jest analiza genezy oraz rozwoju koncepcji Padanii ze szczególnym uwzględnieniem jej etniczno-kulturowego podłoża. Główne zamierzenie zostało powiązane z próbą szczegółowej identyfikacji oraz weryfikacji zarówno uwarunkowań koncepcji oraz jej specyfiki, jak i czynników oraz symboliki wpływających na proces konstrukcji i rekonstrukcji padańskiej tożsamości na tle włoskiej tożsamości narodowej, a także znaczenia Padanii we współczesnych Włoszech oraz kierunku ewolucji koncepcji.

Istotnym aspektem badań jest jednocześnie interpretacja różnego rodzaju świadectw budowania tożsamości indywidualnej, grupowej, regionalnej oraz narodowej, a także funkcjonowania pamięci historycznej poprzez pryzmat perspektywy lokalnej, rzadko uwzględnianej w dotychczasowych studiach dotyczących przekazu międzykulturowego. Stanowi to istotny element pracy, mający na celu uporządkowanie w syntetyczny sposób danych rozporoszonych w literaturze, wspomnianych głównie w zupełnie odmiennym kontekście, często na marginesie badań nad włoską tożsamością narodową, wielokulturowością, separatyzmem czy regionalizmem.

Pytania i hipotezy

O zasadności wyboru tematyki rozwoju etnonacjonalizmu padańskiego oraz procesu powstawania nowego narodu i kształtowania się tożsamości narodowej Padańczyków – pomimo że odnosi się ona do Włoch sprzed niemal 30 lat – świadczy jej aktualny wydźwięk polityczny. Etnonacjonalizm nie jest przypadkowym zrywem, który pojawia się znikąd. Stanowi on racjonalną i naturalną odpowiedź na pojawiające się zmiany społeczne, polityczne i ekonomiczne.

Próbę stworzenia mitycznej wspólnoty padańskiej, predestynowanej do realizacji celów politycznych, należy uznać za bezprecedensowe zjawisko życia społecznego powojennej włoskiej demokracji. Warto również pamiętać, że gdyby popularyzatorzy idei padańskiej zdołali w latach dziewięćdziesiątych XX wieku zrealizować projekt stworzenia odrębnego państwa, możliwe, że Padania byłaby dziś krajem o rozległej powierzchni ze znaczącą liczbą mieszkańców (około 161 081 km^2; 33 334 347 mieszkańców). Projekt odłączenia północnych regionów Włoch od reszty kraju, pomimo posiadania rzeszy zwolenników, zaplecza politycznego oraz wsparcia niektórych włoskich intelektualistów w dotychczasowym wariancie okazał się jednak niemożliwy do realizacji. Koncepcja powstania nowego państwa i narodu w północnych Włoszech, niezależnego od stanowiska władz centralnych w Rzymie, odniosła porażkę. Warto zatem zadać pytanie, dlaczego tak się stało.

To oraz inne pytania dotyczące uwarunkowań, charakteru oraz specyfiki Padanii oraz jakości jej związków ze zjednoczonym państwem włoskim stanowią punkt wyjścia do niniejszej monografii. Wspomniane pytanie badawcze, które wyznaczyło kierunek analizy, dotyczy jednak nie tylko powodów, dla których dążenia skupionych wokół Ligi Północnej północnowłoskich etnonacjonalistów odniosły porażkę. Obejmuje ono także specyfikę koncepcji padańskiej: jej istotę, składniki oraz fundamenty. W ramach tak zdefiniowanego problemu postawiono szczegółowe pytania pogrupowane na kilka kategorii:

W zakresie natury teoretycznej: czym właściwie jest Padania? Czy należy ją rozumieć jako pojęcie geograficzne, byt kulturowy czy też strukturę polityczną?

Z perspektywy schematu funkcjonowania: gdzie można doszukiwać się źródeł idei padańskiej? Jak na rozwój idei wpłynęły elity intelektualne i kulturowe? Jakie cele przyświecały padańskim separatystom i czego oczekiwali? Czy wyłącznie Ligę Północną można uznać za spiritus movens tej koncepcji? Dlaczego z czasem partia zrezygnowała z postulatów secesjonistycznych?

Uwzględniając czynniki determinujące stan rzeczy: jakie są kluczowe wyznaczniki i uwarunkowania Padanii? Czy istotne znaczenie ma miejsce urodzenia, więzy krwi, język, etniczność, kultura, położenie geograficzne czy też samoidentyfikacja mieszkańców?

W kontekście relacji z innymi aktorami: czy Padania stanowi fenomen o charakterze ekskluzywnym, czy inkluzywnym? Czy wspólnota padańska byłaby w stanie zaakceptować „obcych” identyfikujących się z jej ideą? Jakie konsekwencje dla włoskiego systemu społeczno-politycznego przyniósł i wciąż przynosi rozwój tej koncepcji?

Główna hipoteza książki odnosi się do specyfiki koncepcji i zakłada, że Padania to wyobrażona wspólnota, która w oparciu o przesłanki kulturowe miała odegrać zasadniczą rolę w realizacji celów politycznych Ligi Północnej. Doprowadziło to do mitologizacji oraz instrumentalizacji pierwotnej idei kulturowej poprzez podporządkowanie narracji historycznej potrzebom socjalizacji i bieżącej strategii politycznej partii. Pierwsza z subhipotez mówi, że przykład Padanii pokazuje, iż obszar geograficzny może stać się podstawą do roszczeń o charakterze polityczno-gospodarczym. Druga, że specyfika Padanii ukonstytuowała się w większym stopniu wokół uwarunkowań wewnętrznych aniżeli zewnętrznych. Trzecia zakłada, że spopularyzowany przez Ligę i elity polityczno-kulturowe w ostatniej dekadzie XX wieku projekt padańskiego etnonacjonalizmu, motywowany poczuciem odrębności etnicznej oraz kwestiami kulturowymi, był wyrazem kryzysu włoskiej tożsamości narodowej. Kolejna wskazuje Padanię jako unikalny przykład zjawiska przerodzenia się idei regionalistycznych w separatystyczne na tle znanych ruchów o tym charakterze w Europie Południowej.

Metodologia

Rozumienie oraz wyjaśnianie zjawisk kulturowych i społecznych pozwala „spojrzeć oczami” badanej społeczności na analizowany problem. Stanowi to istotną zaletę w przypadku badania rzeczywistości społeczno-kulturowej podlegającej dynamicznym zmianom. Stwarza bowiem otwartą przestrzeń do studiów nad nowymi, istotnymi wątkami, które pojawiają się w trakcie realizowanych badań, a które nie były wyeksplikowane na etapie ich konceptualizacji. Dzięki temu możliwe jest lepsze uchwycenie subtelnych niuansów oraz kontekstów, które mogą wpływać na procesy społeczne i kulturowe. W efekcie pozwala to na bardziej zróżnicowane i pełniejsze zrozumienie złożonych relacji między jednostkami a ich otoczeniem, a także na dostrzeżenie nowych trendów czy problemów, które mogą zyskiwać na znaczeniu w zmieniającym się społeczeństwie.

W książce wykorzystałam zasadniczo trzy metody badawcze: 1) po-
równawczo-historyczną, by zanalizować rozwój koncepcji Padanii,
porównując ją ogólnikowo z podobnymi zjawiskami w Europie Południowej oraz badając motywacje i korzenie działań decydentów; 2) analizę treści, koncentrującą się na przeglądzie literatury, prasy i aktów prawnych oraz badaniu zależności między nimi, w tym dyskursu politycznego i ideologii padańskiego etnonacjonalizmu; 3) obserwacyjno-konsultacyjną, bazującą na pobytach studyjnych we Włoszech, by zgłębić specyfikę koncepcji Padanii z perspektywy zaangażowanych aktorów społecznych. Wizyty we włoskich ośrodkach badawczych oraz bibliotekach (Sapienza Università di Roma, Università Roma Tre, Università degli Studi di Padova, Istituto Affari Internazionali, Biblioteca Nazionale Centrale di Roma, Biblioteca Universitaria Alessandrina, Biblioteca del Museo Nazionale del Risorgimento Italiano di Torino) przyczyniły się nie tylko do promocji proponowanych badań oraz poszerzenia kręgu ekspertów biorących w nich udział (m.in. Gianluca Passarelli, Francesco Guida, Danilo Breschi), ale pozwoliły również na weryfikację informacji dotychczas uzyskanych, a także na krytyczne podejście do analizy źródeł zastanych.

Podsumowując, należy podkreślić, iż ukazana żywotność, lecz także zasięg oraz intensywność koncepcji nie przestają dostarczać kolejnych powodów do podejmowania badań tego obszaru. Ich kulturoznawczo-politologiczne ujęcie w niniejszej pracy może okazać się inspirujące zarówno dla naukowców i badaczy obszaru basenu Morza Śródziemnego, studentów kierunków nauk humanistycznych i społecznych, a także wszystkich osób zainteresowanych społeczeństwem i kulturą Włoch. Jednocześnie należy zaakcentować, iż wywołana problematyka domaga się dalszych, pogłębiających studiów, choćby z uwagi na fakt stale zmieniających się społeczno-kulturowych oraz polityczno-ekonomicznych okoliczności potwierdzających dużą dynamikę koncepcji Padanii, ale również zmian zachodzących w całym kraju Półwyspu Apenińskiego. Należy podkreślić, iż przytaczane wiadomości pochodzą głównie ze źródeł włoskich, dlatego też uchwycenie specyfiki lokalnej wydaje się cennym aspektem całościowej charakterystyki podjętego problemu, tworząc opis specyfiki Padanii w kontekście relacyjnym. Trzeba przy tym zaznaczyć, iż z uwagi na fakt, iż badanie w przeważającym stopniu ma charakter jakościowy, nie można go uznać za reprezentatywne dla podobnych zjawisk w innych krajach. Jest jednak ważnym głosem w dyskusji, który z pewnością sprzyja budowaniu ogólnego obrazu analizowanego zjawiska.

Struktura

Niniejsza monografia stanowi próbę syntetycznego ujęcia problematyki padańskiej na tle dziejów zjednoczonych Włoch38. Problemowo-chronologiczny układ pracy pozwolił na nakreślenie tła historycznego, bez którego zrozumienie współczesnych zjawisk nie byłoby możliwe. Przyjęta w pracy cezura czasowa, obejmująca lata 1979–2013, eksponuje współczesny charakter badań, jakkolwiek trudnym było pominięcie kontekstu historycznego, uznanego za niezbędny dla logiki wywodu. Specyfika koncepcji padańskiej wyraża bowiem budzący refleksje związek zarówno z dziewiętnastowiecznym ruchem risorgimento czy działalnością średniowiecznej Ligi Lombardzkiej, ale również z już prehistoryczną ekspansją ludów celtyckich i kolejno longobardzkich na terenach historycznej Italii. Koresponduje też z rozwojem oraz upadkiem państw kupieckich, ale także z dziejami papiestwa39.

Bez wspomnianych odwołań historycznych niemożliwe byłoby kompleksowe ujęcie problematyki współczesnej koncepcji padańskiej. Podobnie niełatwym było nieuwzględnienie wydarzeń oraz zjawisk hic et nunc, a potwierdzających dynamikę analizowanej koncepcji. Ich częściowe uwzględnienie znalazło miejsce w poszczególnych fragmentach pracy, w których została podjęta próba zarysowania hipotetycznych scenariuszy rozwoju koncepcji Padanii, a także poprzez określenie, co z niej przetrwało. Ramy czasowe przyjęte dla prowadzonych rozważań to, z jednej strony, przełom lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku, czyli początek sojuszu północnowłoskich ruchów autonomistycznych. Z drugiej jest to data przejęcia przywództwa w Lidze przez Mattea Salviniego i odejście od idei niepodległościowych.

Wprowadzenie składa się z kilku pomniejszych części, które dostarczają prezentacji problemu badawczego, stanu badań oraz kontekstu, wskazując na podstawowe znaczenie oraz aktualność podjętych badań. Doprecyzowaniu poszczególnych części składowych rozważań służy również opis celów pracy, pytań i hipotez badawczych oraz jej struktury i metodologii.

Rozdział pierwszy, zatytułowany Pomiędzy federalizmem a centralizmem państwa włoskiego. Źródła współczesnej koncepcji Padanii, ma charakter wprowadzający do badanego problemu. Traktuje o źródłach koncepcji Padanii na tle kształtowania się idei państwa i narodu w okresie zjednoczeniowego ruchu risorgimento z połowy XIX wieku, bez którego trudno sobie wyobrazić narastanie późniejszych tendencji etnonacjonalistycznych czy separatystycznych. Pierwszorzędną rolę odgrywa w nim pamięć oraz interpretacja dziejów historycznej Italii oraz programy ideologiczne poszczególnych wizjonerów zjednoczonego państwa, których idea przyszłości Włoch opierała się na myśli federalistycznej lub konfederalistycznej (Vincenzo Gioberti, Cesare Balbo, Giuseppe Ferrari, Carlo Cattaneo). Rozdział ten wskazuje również źródła współczesnej koncepcji Padanii, uwzględniając panoramiczną sytuację społeczno-polityczną północnych Włoch od zjednoczenia po czasy współczesne. Zostają także omówione w sposób syntetyczny endogenne, jak i egzogenne uwarunkowania kulturowo-religijne, polityczno-społeczne oraz ekonomiczne – uznane za pośrednio wpływające na dynamikę rozwoju „padańskości”.

Osobny rozdział w kształtowaniu się tytułowej koncepcji bez wątpienia napisała Liga Północna na rzecz niepodległości Padanii. Okoliczności powstania tej partii, jej rozwój, program oraz rola zostały omówione w rozdziale drugim, zatytułowanym Narodziny i rozwój Ligi Północnej na rzecz niepodległości Padanii. Idea Padanii w programie partii. Instrumentalna próba uzyskania samorealizacji na płaszczyźnie politycznej ze strony polityków Ligi, w oparciu o przesłanki kulturowe oraz sposób wykorzystania wspólnoty kulturowej w projekcie politycznym partii, pozwala zdefiniować Padanię nie tylko jako koncepcję kulturową, ale także polityczną.

Rozdział trzeci analizuje wizję nowego państwa i narodu ze szczególnym uwzględnieniem struktury organizacyjnej Padanii, tworzonej w ramach aktywności politycznej Ligi Północnej. Wskazane zostają podjęte przez partię działania, mające sprzyjać tworzeniu tożsamości narodowej, takie jak utworzenie niezależnego parlamentu oraz rządu czy propozycje konstytucyjne, a także elementy narodowotwórcze – stolica, symbole
narodowe (flaga, hymn, moneta) oraz kultura popularno-sportowa.

Rozdział czwarty, zatytułowany Idea nowego narodu. Model charyzmatycznego przywództwa Umberta Bossiego, poświęcony został w całości legendarnemu założycielowi i ideologii Ligi Północnej (w latach 1991–2012), a jednocześnie ojcu idei „narodu padańskiego”. Część ta, zawierająca najważniejsze elementy biograficzne, ukazuje go na tle życia rodzinnego, podkreślając przy tym dynamiczny rozwój kariery politycznej.

W kolejnym rozdziale – W poszukiwaniu źródeł współczesnej wspólnoty padańskiej. Symbolika padańska w dyskursie politycznym Ligi Północnej – pochylono się nad analizą komponentów mitu padańskiego obecnych w retoryce i ideologii tej partii. Prezentuje on początki niezależności wspólnoty północnowłoskiej powiązane z działalnością średniowiecznej Ligi Lombardzkiej. Przewodni motyw jej aktywności – legendarne ślubowanie komun w Pontydzie oraz bitwy pod Legnano – uznano za pierwszy kluczowy artefakt kulturowy oraz punkt wyjścia dla wskazania źródeł, wokół których kształtowała się prowincjonalna, oparta na obrzędowości plemiennej współczesna tożsamość padańska. Na przestrzeni wieków wydarzenia z okresu średniowiecza stanowiły nie tylko istotny element w zbiorowej świadomości, ale również twórczości artystycznej. Stąd w rozdziale tym zostaje również zaprezentowane artystyczne wykorzystanie motywu średniowiecznej Ligi Lombardzkiej jako symbolu walki o jedność narodową w okresie risorgimento. W kontekście symboliki tożsamości kulturowej północnowłoskiej społeczności zanalizowana została także mitotwórcza rola najdłuższej i największej rzeki Włoch – Padu. Ważną częścią jest
również uwzględnienie wybranych elementów retoryki padańskiej / Ligi Północnej.

Rozdział szósty koncentruje się z kolei na aspektach związanych z kształtowaniem się koncepcji Padanii jako próby stwarzania „pseudo-narodu” na Północy Włoch z uwzględnieniem wybranych czynników wyznaczających padańskie poczucie tożsamości. Przedmiotem dyskusji są zasadniczo wpisane w koncepcję „tradycji wynalezionej”, oparte na doświadczeniu społeczno-historycznym, przesłanki kulturowe, wykorzystane przez Ligę w celu stworzenia rzekomej „wspólnoty kultury Północy”, takie jak: etnia, terytorium, a także dialekt i religia.

Rozdział siódmy, ostatni, analizuje ideologiczny wymiar koncepcji poprzez wskazanie różnorodnego znaczenia jej postrzegania oraz kreowania przez elity, a także poszczególnych ideologów i intelektualistów, jak Gianfranco Miglio, Gilberto Oneto, Giancarlo Pagliarini, Mario Borghezio, Roberto Calderoli czy sekretarz Ligi w latach 2012–2013 Robert Maroni. Część ta prezentuje uczestnictwo, wzory zachowań, rolę oraz zasadniczy wpływ elit, zarówno kulturowych, jak i politycznych, na proces ewolucji koncepcji oraz na kształtowanie się postaw oraz idei Padanii w społeczeństwie.

Książkę zamyka syntetyczne podsumowanie teoretycznych i analitycznych rozważań nad partykularną naturą tak zwanej padańskości. Dopełnieniem pracy jest bibliografia polsko-, włosko- i anglojęzyczna.

***

Niniejsza monografia powstała w Zakładzie Polityki i Kultury Krajów Śródziemnomorskich Instytutu Studiów Europejskich Uniwersytetu Jagiellońskiego na podstawie mojej dysertacji doktorskiej o tym samym tytule, obronionej w grudniu 2023 roku przed Radą Dyscypliny Nauki o Kulturze i Religii Uniwersytetu Jagiellońskiego. W tym miejscu pragnę wyrazić szczególną wdzięczność Pani dr hab. Joannie Sondel-Cedarmas, prof. UJ, za cenne wskazówki, nieocenioną pomoc, a także za życzliwość oraz wsparcie – zarówno intelektualne, jak i osobiste – które towarzyszyły mi na wszystkich etapach mojej drogi naukowej. Serdeczne podziękowania kieruję również do Recenzentów mojej dysertacji – dr hab. Izoldy Bokszczanin-Gołaś z Uniwersytetu Warszawskiego, dr. hab. Rafała Dudały, prof. UJK oraz dr hab. Małgorzaty Myśliwiec, prof. UŚ. Ich wnikliwe uwagi i konstruktywna krytyka przyczyniły się do uporządkowania procesu badawczego oraz dopracowania ostatecznej wersji pracy. Szczególne wyrazy wdzięczności składam również Dyrektorce Instytutu Studiów Europejskich UJ, dr hab. Kindze Annie Gajdzie, prof. UJ, za umożliwienie sfinansowania niniejszej publikacji oraz dr hab. Magdalenie Górze, prof. UJ, za serdeczność i okazaną pomoc. Nie mogę także pominąć Pani Stelli Dąbroś, mojej pierwszej nauczycielki języka włoskiego, która rozbudziła we mnie pasję do języka i kultury Włoch. Na koniec, z głębi serca, dziękuję mojej Rodzinie, a szczególnie mojej Mamie – za wszystko.

1 Należy podkreślić, że problematyka włoskiego ruchu zjednoczeniowego (risorgimento) jest wystarczająco znana oraz przeanalizowana w literaturze przedmiotu. W związku z tym w niniejszej monografii ta kwestia jest potraktowana jedynie jako tło dla podjętego tematu. Zob. np. A. M. Banti, Il risorgimento italiano, Laterza, Roma–Bari 2009; E. Gentile, Italiani senza padri. Intervista sul Risorgimento, red. S. Fiori, Laterza, Roma–Bari 2011; D. Beales, E. Biagini, Il Risorgimento e l’unificazione dell’Italia, Il Mulino, Bologna 2015. Por. M. Clark, The Italian Risorgimento, Routledge, Taylor & Francis, Oxon–New York 2013. W języku polskim na temat włoskiego procesu zjednoczeniowego zob. np. K. Golemo, Włoskie zjednoczenie i „dwie Italie”. Tradycyjny podział na Północ i Południe oraz jego współczesne konsekwencje, w: Włochy wielokulturowe. Regionalizmy, mniejszości, migracje, red. K. Golemo, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013; eadem, „Wiele Italii”. Problemy z włoską jednością, w: K. Golemo, A. Małek, Włochy. Mozaika kultur, Księgarnia Akademicka, Kraków 2018; J. Sondel-Cedarmas, Problem Risorgimenta w kulturze politycznej współczesnych Włoch, w: W murach Wiecznego Miasta – między państwem a Kościołem, red. M. Łukasik, D. Mickiewicz, Koło Studentów Stosunków Międzynarodowych UJ, Kraków 2011; P. Fornaro, Włoskie Risorgimento: mit i rzeczywistość, tłum. K. Kowalik, „Przegląd Nauk Historycznych” 2016, r. XV, nr 2. Z punktu widzenia podjętej tematyki, analizującej koncepcję padańską, szczególnie interesującym aspektem wydaje się podejmowana w literaturze przedmiotu problematyka braku przywiązania do tradycji risorgimenta w kulturze politycznej Włoch. Dość wspomnieć wydaną w 2008 roku książkę włoskiego reportera Giampaola Visettiego o wymownym tytule Ex Italia, traktującą o kwestii problemu słabości, składającej się z odmiennych rzeczywistości lokalnych włoskiej tożsamości narodowej. Już autor wstępu, włoski socjolog i politolog Ilvo Diamanti, wskazał na pojawiające się skłonności do rezygnowania z jakiegokolwiek czynnika unifikacyjnego. Zob. G. Visetti, Ex Italia. Viaggio nel Paese che non sa più chi è, Dalai Editore, Milano 2009. Szerzej o problematyce włoskiej tożsamości narodowej zob. np. R. De Felice, II problema dell’identità nazionale, w: V. Castronovo, R. De Felice, P. Scoppola, L’Italia del Novecento, UTET Università, Torino 2004; M. Bankowicz, Włoska tożsamość narodowa a kontekst europejski, w: Niemcy, Europa, świat: studia międzynarodowe. Księga pamiątkowa poświęcona Profesorowi Erhardowi Cziomerowi, red. I. Stawowy-Kawka, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2007.

2 Termin „mała ojczyzna” wprowadził do nauk społecznych polski socjolog i teoretyk kultury Stanisław Ossowski. To dzięki jego refleksji – jak zauważyła polska folklorystka Dorota Simonides – w naukowy obieg weszły dwa pojęcia więzi, a mianowicie więzi w obrębie ojczyzny ideologicznej (która wiąże wspólnotę świadomą pewnych wspólnych wartości kulturowych) i więzi w obrębie ojczyzny nawykowej (wyznawania pewnych wspólnych wartości, jednakże bez uświadomienia sobie, iż są one cząstką tej wspólnoty, która łączy cały naród), a więc tej małej. Za: D. Simonides, Więź regionalna a „mała ojczyzna”, „Studia Etnologiczne i Antropologiczne” 1999, t. 2. Por. S. Ossowski, O ojczyźnie i narodzie, PWN, Warszawa 1984.

3 Za: D. Gabaccia, Global Geography of „Little Italy”. Italian Neighbourhoods in Comparative Perspective, „Modern Italy”, t. 11, nr 1, s. 11. Por. F. Barbagallo, Italy. The idea and the reality of the nation, „Journal of Modern Italian Studies” 2001,
t. 6, nr 3.

4 Zagadnienie tradycyjnego podziału Włoch na Północ i Południe sięga wielowiekowej historii Półwyspu Apenińskiego i jest doskonale znane i opisane w literaturze przedmiotu. W niniejszych rozważaniach ta kwestia potraktowana jest jedynie wybiórczo. Zwrócona zostaje uwaga tylko na te zdarzenia, wątki i procesy, które są istotne dla podjętego tematu. Zob. np. F. Barbagallo, La questione italiana. Il Nord e il Sud dal 1860 a oggi, Laterza, Roma 2013; V. Daniele, P. Malanima, Il divario Nord-Sud in Italia 1861–2011, Rubettino, Soveria Mannelli 2011; V. Daniele, Il paese diviso. Nord e Sud nella storia d’Italia, Rubettino, Soveria Mannelli 2019. W języku angielskim zob. np. M. Bigoni, S. Bortolotti, M. Casari, D. Gambetta, At the Root of the North-South cooperation gap in Italy: Preferences or Beliefs?, Dipartimento di Scienze economiche DSE, „Quaderni – Working Paper DSE” (1092), Bologna 2017. W języku polskim zob. np. K. Golemo, Włoskie zjednoczenie…, op. cit.; eadem, „Wiele Italii”…, op. cit.

5 T. Wituch, Zjednoczenie Włoch, Wydawnictwo Szkolne i Pedagogiczne, Warszawa 1987, s. 4–5.

6 Koniec II wojny światowej stanowił przełomowy moment w organizacji systemu politycznego Włoch, a tym samym zmianę trwającego od ponad osiemdziesięciu lat ustroju monarchistycznego na republikański. Republika Włoska powstała w wyniku referendum instytucjonalnego, które odbyło się w dniach 2–3 czerwca 1946 roku. Dla współczesnych Włoch, po dwudziestu latach panowania faszyzmu, fakt zmiany ustroju państwa na republikański stanowił fundament odbudowy po wojnie.

7 Za przykład może posłużyć utwór teatralny Johan Padan odkrywa Amerykę włoskiego satyryka, autora i reżysera sztuk teatralnych, laureata Literackiej Nagrody Nobla w 1997 roku, Daria Fo. Nazwisko tytułowej postaci wprost nawiązuje do północnowłoskiej niziny. Należy podkreślić, iż w opowieści o podboju kontynentu amerykańskiego przez włoskiego łotrzyka uciekającego z Wenecji przed wyrokami inkwizycji siłą napędową narracji było przede wszystkim wykorzystanie północnowłoskiego dialektu.

8 A. Mariani, Geografia economica sociale dell’Italia, Hoepli, Milano 1910.

9 Enciclopedia il Milione, Istituto Geografico De Agostini, Novara 1960.

10 Pianura Padana, w: Enciclopedia Treccani, [online] http://www.treccani.it/enciclopedia/pianura-padana/, dostęp: 14 X 2018.

11 La Padania. Una regione italiana in Europa, „Quaderni della Fondazione Agnelli”, Torino 1992.

12 S. Bielański, Tradycje federalizmu we Włoszech: studia nad włoskim piśmien-
nictwem historyczno-politycznym w XVIII i XIX wieku ze szczególnym uwzględnieniem twórczości Carlo Cattaneo, Księgarnia Akademicka, Kraków 2002, s. 11.

13 P. Tarasiewicz, Spór o naród, Towarzystwo Naukowe Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, Lublin 2003, s. 5–6.

14 Między socjologią polityki a antropologią polityki, red. J. Wódz, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, Katowice 2009, s. 7.

15 Por. W. J. Burszta, Antropologia kultury, Wydawnictwo Zysk i S-ka, Poznań 2005.

16 W. Misiuda-Rewera, Regionalizm i mniejszości językowe we Włoszech, Wydawnictwo UMCS, Lublin 1997, s. 34. Por. R. D. Fitjar, The rise of regionalism: Causes of regional mobilization in Western Europe, Routledge, London 2010.

17 Zob. R. Dandoy, Ethno-regionalist parties in Europe: a typology, „Perspectives on Federalism” 2010, t. 2, nr 1; H. Türsan, Introduction. Ethnoregionalist parties as an ethnic entrepreneurs, w: Regionalist parties in Western Europe, red. L. De Winter, H. Türsan, Routledge, London–New York 1998; A. Paasi, The resurgence of the „Region” and „Regional Identity”: theoretical perspectives and empirical observations on regional dynamics in Europe, „Review of International Studies” 2009, t. 35.

18 Zob. M. Myśliwiec, Katalonia. Na drodze do niepodległości?, Wyższa Szkoła Ekonomii i Administracji, Bytom 2006; A. Grzechynka, Doktryna katalonizmu a współczesna polityka, WAM, Kraków 2017; J. Orzechowska-Wacławska, Baskowie. Powstawanie współczesnego narodu, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2014.

19 Zob. E. Gellner, Narody i nacjonalizm, tłum. T. Hołówka, A. Grzybek, Difin, Warszawa 2009.

20 Zob. P. Szymaniec, Pojęcie narodu w filozofii dziejów Johanna Gottfrieda Herdera, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie. Zeszyty Studenckie” 2008, nr 1.

21 Zob. T. Hylland Eriksen, Ethnicity and Nationalism: Anthropological Perspectives, Pluto Press, Second Edition, London–Sterling, Virginia 2002.

22 Zob. M. Guibernau, Nationalisms: The nation-state and nationalism in the twentieth century, Polity, Cambridge 2013; eadem, The Identity of Nations, Polity, Cambridge 2007.

23 Zob. A. Kłoskowska, Kultury narodowe u korzeni, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2019.

24 Zob. B. Anderson, Wspólnoty wyobrażone. Rozważanie o źródłach i rozprzestrzenianiu się nacjonalizmu, Znak, Kraków 1997.

25 Zob. Tradycja wynaleziona, red. E. Hobsbawm, T. Ranger, tłum. M. Godyń, F. Godyń, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008.

26 K. Golemo, Zielone słońce Alp. Padania – między mitem a rzeczywistością, w: Włochy wielokulturowe…, op. cit.

27 Eadem, Zielone ludy Padanii. Plemienne fantazje i ekonomiczne interesy włoskich separatystów, „Politeja” 2014, t. 11, nr 5(31).

28 S. Bielański, Koncepcja Padanii na przełomie XX i XXI wieku, „Przegląd Geopolityczny” 2016, t. 18.

29 J. Woźniak, Federalizm w programie politycznym Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Szczecińskiego. Acta Politica” 2013, nr 26.

30 J. Woźniak, Rozwój Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii w systemie politycznym Republiki Włoskiej. Implikacje dla regionalizmu włoskiego i europejskiego, nieopublikowana rozprawa doktorska, Szczecin 2014.

31 A. Kozub, Regionalizm włoski na przykładzie Lombardii, Piemontu i Veneto (studium politologiczne), nieopublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007; M. Lorencka, Włoski system partyjny. Studium politologiczne, nieopublikowana rozprawa doktorska, Uniwersytet Śląski, Katowice 2007.

32 I. Diamanti, La Lega. Geografia, storia e sociologia di un nuovo soggetto politico, Donzelli, Roma 1993; idem, Il male del Nord. Lega, localismo, secessione, Donzelli, Roma 1996; R. Biorcio, La Padania promessa. La storia, le idee e la logica d’azione
della Lega Nord, Il Saggiatore, Milano 1997; idem, La rivincita del Nord. La Lega dalla
contestazione al governo, Laterza, Roma–Bari 2010.

33 M. Aime, Verdi tribù del Nord. La Lega vista da un antropologo, Laterza, Roma 2012.

34 G. Passarelli, D. Tuorto, Lega & Padania. Storie e luoghi delle camicie verdi, Il Mulino, Bologna 2012.

35 Eidem, La Lega di Salvini. Estrema destra di governo, Il Mulino, Bologna 2018.

36 R. Mainardi, L’Italia delle regioni. Il Nord e la Padania, Mondadori, Milano 1998.

37 M. Gómez-Reino Cachafeiro, Ethnicity and nationalism in Italian politics: inventing the Padania: Lega Nord and the northern question, Routledge, Oxon–New York 2016.

38 Monografia jest jednocześnie rozwinięciem moich dotychczasowych badań, których wyniki cząstkowe prezentowałam w publikacjach oraz na międzynarodowych konferencjach naukowych. Zob. M. Fijał, Pomiędzy regionalizmem, independentyzmem a nacjonalizmem. Ewolucja idei separatystycznych Ligi Północnej, w: Współczesne regionalizmy i separatyzmy polityczne i kulturowe w Europie Zachodniej, red. D. Miszewski, G. Wnętrzak, F. Dąbrowski, P. Więckowski, Wydawnictwo Akademii Sztuki Wojennej, Warszawa 2022; eadem, The role of cities in the process of shaping the Northern Italian cultural identity. The case of Pontida, w: Rozvoj urbánnej kultúry. Development of Urban Culture, red. E. Höhn, E. Reichwalderová, Univerzita Mateja Bela v Banskej Bystrici, Banská Bystrica 2021; eadem, Kilka uwag o ewolucji włoskiego systemu partyjnego. Czy możemy mówić o końcu Drugiej Republiki?, „Politeja” 2020, nr 4(67); eadem, Od populizmu regionalistycznego do nacjonalistycznego. Refleksja nad włoskim populizmem na przykładzie Ligi (Północnej), „Politeja” 2020, nr 3(66); eadem, Włoska tożsamość narodowa na przykładzie Padanii, „Przegląd Europejski” 2020, nr 1; eadem, O politycznej i kulturalnej hegemonii Ligi Salviniego, „Politeja” 2019, nr 3(60); eadem, Idee separatystyczne w programie Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii, „Zeszyty Naukowe – Wyższa Szkoła Turystyki i Ekologii w Suchej Beskidzkiej” 2018, t. 14, r. VII, nr 2; eadem, Padania – fatti, miti, interpretazioni, wystąpienie na międzynarodowej konferencji naukowej „Canadian Association for Italian Studies”, 2021; eadem, The role of cities in the process of shaping the northern Italian cultural identity. The case of Pontida, wystąpienie na międzynarodowej konferencji naukowej pt. Development of Urban Culture, Banská Bystrica 2021; eadem, Od populizmu regionalistycznego do nacjonalistycznego. Refleksja nad włoskim populizmem na przykładzie Ligi (Północnej), wystąpienie na konferencji naukowej pt. Jaka Europa? Napięcia integracji europejskiej – perspektywa interdyscyplinarna, Kraków 2019; eadem, Il mito della Padania – cos’è stato e cosa ne è rimasto, wystąpienie na międzynarodowej konferencji naukowej Canadian Association for Italian Studies, Orvieto 2019; eadem, Idee separatystyczne w programie Ligi Północnej na rzecz Niepodległości Padanii, wystąpienie na konferencji naukowej pt. Post-globalizacja? Nacjonalizm, regionalizm i separatyzm a demokracja we współczesnym świecie, Kraków 2018.

39 Jak zauważył Stefan Bielański: „współczesne różnice miedzy włoskimi regionami mają zdumiewająco długi rodowód historyczny, (…) a ciągłość wskazuje na ważne teoretycznie kwestie, wykraczające daleko poza sprawy Włoch i dotyczące zasadniczych problemów demokracji, rozwoju gospodarczego i życia obywatelskiego”. Zob. S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 40.

ROZDZIAŁ I

Pomiędzy federalizmem
a centralizmem państwa włoskiego.
Źródła współczesnej koncepcji Padanii

Narastające w połowie XIX wieku niezadowolenie społeczeństwa włoskiego z sytuacji polityczno-społecznej oraz ekonomicznej rozdrobnionego po kongresie wiedeńskim (1814–1815) na szereg państw o różnym statusie Półwyspu Apenińskiego korzystnie wpłynęło na kształtowanie się idei zjednoczeniowych. Szczególnie znajdująca się pod austriackim dominum północna część kraju pozytywnie odniosła się do założeń politycznych dążącego do unifikacji Włoch niepodległościowo-zjednoczeniowego ruchu risorgimento. Również ówcześni władcy Królestwa Sardynii (1849–1861), wywodzący się z dynastii sabaudzkiej Karol Albert i Wiktor Emanuel II, dążąc do rozszerzenia swoich wpływów w północno-środkowej części kraju, brali aktywny udział w działaniach na rzecz integracji państwa włoskiego1.

Risorgimento nie oznaczało jednak tylko historycznego ruchu mającego na celu walkę z obcym panowaniem oraz dążeniem do zjednoczenia poszczególnych włoskich jednostek, który rozpoczął się po rewolucji francuskiej wraz z interwencją Napoleona Bonapartego we Włoszech w 1796 roku i zmierzał do uwolnienia północnych Włoch spod panowania Austrii. Należy pamiętać, że był to również ruch ideowy dążący do pobudzenia świadomości narodowej Włochów2. Jak podkreślił włoski historyk Emilio Gentile, terminu „risorgimento” powinno używać się nie tylko na określenie samego procesu zjednoczenia Włoch pod względem terytorialnym i politycznym, ale także w odniesieniu do ruchu kulturalno-ideologicznego, który narodził się w środowisku intelektualistów pod wpływem ideologii oświecenia angielskiego oraz francuskiego i sięga swoimi korzeniami XVIII wieku3. Na tym właśnie między innymi polegała specyfika włoskiego ruchu narodowego, który wzorując się głównie na myśli francuskiej, zyskiwał poparcie zwłaszcza w kręgach burżuazji na północy kraju, przede wszystkim w Piemoncie i Lombardii. Proces tworzenia włoskiego państwa i narodu, określany często przez historyków „niedoskonałym” (nazione imperfetta), dokonywał się zasadniczo w wyniku trzech wojen4:

1) zakończonej klęską I wojny włoskiej o niepodległość (tzw. wojny austriacko-piemonckiej: 1848–1849), która osłabiła pozycję zarówno federalistów i monarchistów (umiarkowanych liberałów), jak i demokratów oraz republikanów skupionych wokół Giuseppe Mazziniego – reprezentanta idei „Europy Narodów” oraz twórcy radykalnego ruchu insurekcyjnego „Młode Włochy” (la Giovine Italia)5;

2) II włoskiej wojny o niepodległość (tzw. wojny francusko-austriackiej: 29 kwietnia – 11 lipca 1859 roku) prowadzonej w ramach działań dyplomatycznych hrabiego Camilla Benso Cavoura przez Królestwo Sardynii we współpracy z Napoleonem III. Rok później proces ten nabrał tempa dzięki tak zwanej „wyprawie tysiąca” (la spedizione dei Mille), znanej również jako „wyprawa sycylijska”. Operacja, przeprowadzona przez Giuseppe Garibaldiego w maju 1860 roku, miała na celu obalenie monarchii Burbonów w Królestwie Obojga Sycylii. Ostatecznie wyprawa zakończyła się przyłączeniem Królestwa Obojga Sycylii do powstającego państwa włoskiego. Proces zjednoczenia został uwieńczony 17 marca 1861 roku, kiedy proklamowano Królestwo Włoch. Pierwszym królem nowego państwa został Wiktor Emanuel II, dotychczasowy monarcha Królestwa Sardynii;

3) III włoskiej wojny o niepodległość (część wojny austriacko-pruskiej: 16 czerwca – 23 sierpnia 1866 roku), kończącej się aneksją Wenecji Euganejskiej przez Królestwo Włoch. Konflikt ten był efektem sojuszu Włoch z Prusami, które walczyły przeciwko Austrii. Choć działania militarne Włoch były niejednoznaczne pod względem skuteczności (klęska pod Custozą i na morzu w bitwie pod Lissą), kluczowym wydarzeniem okazało się zwycięstwo Prus nad Austrią pod Sadową, które zmusiło Austrię do przekazania Wenecji Włochom na mocy traktatu wiedeńskiego z 1866 roku6.

Proces jednoczenia Włoch zakończył się formalnie przyłączeniem Rzymu w 1870 roku. Decyzja Francji o wycofaniu wojsk chroniących Państwo Kościelne, spowodowana wojną francusko-pruską, otworzyła drogę do wkroczenia wojsk włoskich do Wiecznego Miasta. Po przełamaniu murów Porta Pia 20 września 1870 roku Rzym został włączony do Królestwa Włoch i ogłoszony jego stolicą7.

Pomimo wspomnianych sukcesów w granicach Królestwa wciąż brakowało terytoriów uważanych za kulturowo i historycznie włoskie, takich jak Trydent, Południowy Tyrol oraz Wenecja Julijska, co stało się podstawą idei „niedokończonego risorgimenta” (Risorgimento incompiuto)8. Brak pełnego zjednoczenia podsycał włoski nacjonalizm, który utożsamiał I wojnę światową z IV wojną o niepodległość Włoch. Dopiero w 1918 roku, po zakończeniu Wielkiej Wojny, przyłączenie Trydentu, Południowego Tyrolu i Wenecji Julijskiej doprowadziło do terytorialnego dopełnienia procesu budowy terytorialnej państwa włoskiego i zjednoczenia Włoch.

Nie ulega wątpliwości, że procesowi jednoczenia towarzyszyły trudności wielorakiej natury. W szerszym znaczeniu związane było to przede wszystkim z występującymi we Włoszech silnymi tendencjami regionalistycznymi, korespondującymi raczej z koncepcjami federalistycznymi aniżeli unitarnymi. Należy zauważyć, że pomimo wspólnego celu, jakim była niepodległość Włoch, istniejące zróżnicowanie społeczno-kulturowe, jak i polityczno-gospodarcze poszczególnych państw włoskich doprowadziło do różnorodności strategii i programów prądów zjednoczeniowego ruchu włoskiego, a także rozbieżności konceptualnych.

Należy podkreślić, że proces risorgimenta był wynikiem długiego i skomplikowanego przebiegu wydarzeń, w którym doszło do zderzenia się trzech głównych programów ideologicznych, aczkolwiek idee poszczególnych ich przedstawicieli nie były ideami homogenicznymi9. Zasadniczo należy wyróżnić trzy główne kierunki ideowe:

1) reprezentowany przez Camilla Benso Cavoura filopiemoncki koncept monarchii scentralizowanej10;

2) projekt monarchii liberalnej o charakterze federacyjnym, który dzielił się na nurty:

– katolicki: opowiadający się za przewodnictwem papiestwa w federacji, którego głównym przedstawicielem był Vincenzo Gioberti;

– (katolicko)-filopiemoncki: aspirujący do federacji rządzonej z Turynu, a nie z Rzymu, do którego dążył Cesare Balbo11;

3) demokratyczny republikanizm:

– federalistyczny, którego eksponentami byli Giuseppe Ferrari oraz Carlo Cattaneo12;

– koncepcja tzw. „Europy narodów”, której czołowym reprezentantem był Giuseppe Mazzini13.

1.1. Wizja federacji państw włoskich Vincenza Giobertiego

Rozwijające się w okresie risorgimenta koncepcje federalistyczne lub konfederalistyczne charakteryzowały się różnorodnymi kierunkami14. Jednym z nich był nurt liberalno-umiarkowany. Zwracał on szczególną uwagą na zagadnienie idei mistycyzmu narodu głoszącej cywilizacyjny prymat Włoch w Europie. Jego głównym przedstawicielem był turyński kapłan i filozof Vincenzo Gioberti (1801–1852), nadworny kapelan dworu sabaudzkiego, który stał także na czele rządu piemonckiego pomiędzy pierwszą a drugą fazą I wojny o niepodległość przeciwko Austrii (grudzień 1848 – luty 1849 roku). Należy podkreślić, że na przestrzeni lat koncepcje polityczne Giobertiego ulegały stopniowej ewolucji – od antyklerykała i republikanina do księdza i monarchisty, od zwolennika koncepcji federalizmu w duchu neogwelfistowskim do zwolennika idei zjednoczonego państwa włoskiego pod panowaniem monarchii sabaudzkiej. Nie ulega jednak wątpliwości, że to przede wszystkim prezentowana w pismach historycznych jego wizja idei zjednoczenia Włoch w duchu federalistycznym, należąc do jednych z najważniejszych elementów włoskiej myśli politycznej okresu risorgimenta, zasadniczo wpłynęła na historię Półwyspu Apenińskiego15.

Gioberti, po głębokiej przemianie poglądów dokonanej podczas emigracji w Belgii, będącej wynikiem zaangażowania się w konspirację „Młodych Włoch”, jawił się jako zagorzały zwolennik idei konfederacji państw włoskich pod przywództwem papieża, odrzucając pierwotnie koncepcję zjednoczonego państwa włoskiego. Proponował utworzenie konfederacji, która miała być poprzedzona powstaniem narodowym Włochów, zdopingowanych do działania przez pobudki patriotyczne i religijne. W 1840 roku, uznając „utworzenie z Italii jednego państwa – rzeczą piękną, ale (…) utopią bezsprzeczną”, opowiedział się za koncepcją konfederacji pod postacią połączenia „w cztery monarchie świeckie i siostrzane: Piemontu, Toskanii, Rzymu i Neapolu oraz wypędzeniem nienawistnego Austriaka”16. Gioberti wyobrażał sobie przyszłą strukturę organizacyjną Włoch jako konfederację, ale w przeciwieństwie do innych umiarkowanych reformatorów jej przywództwo przypisywał papieżowi17. Twierdził on, że rozwój obywatelski Italii nie mógł być odseparowany od uznania katolicyzmu. Turyński myśliciel, uznając pierwotnie pomysł stworzenia unitarnych Włoch za „szaleństwo” i „działanie niemoralne”, skłaniał się ku konstrukcji państwa konfederalnego, powiązanego z autorytetem papieża, który miał stanowić jego głowę18. Katolicyzm traktował Gioberti jako religię narodową Włochów, a w nich samych widział naród posiadający „moralny i obywatelski prymat nad innymi”. Jego wizja odnosząca się do przyszłości Włoch wyrażona została najpełniej w opublikowanym w Brukseli w 1843 roku dwutomowym opracowaniu pod znamiennym tytułem O prymacie moralnym i politycznym Włochów (Del primato morale e civile degli italiani)19. Pozycja ta szybko stała się nie tylko wyznacznikiem ówczesnych koncepcji konfederalacyjnych, ale przede wszystkim manifestem neogwelfizmu, to znaczy ruchu charakteryzującego się sprzeciwem wobec zjednoczenia Włoch jako laickiego państwa20. Zgodnie z nim oparcia narodowego upatrywano w papiestwie, widząc w ziemskim wikariuszu Chrystusa przewodnika ruchu odrodzenia narodowego. Piemoncki filozof przedstawiał w nim nie tylko szczególną rolę Italii w dziejach europejskiej cywilizacji od starożytności po czasy współczesne, ale jednocześnie ukazywał potrzebę emancypacji Włoch pod względem kulturalnym poprzez uwolnienie się od obcych dominacji21. W Prymacie Gioberti zdecydowanie podkreślił, iż niepodległość polityczną powinna poprzedzić niepodległość kulturalna, czyli powrót do rodzimej kultury włoskiej i porzucenie obcych naśladownictw22. Wspólna niechęć wobec Austrii miała, według jego koncepcji, stać się platformą porozumienia wszystkich Włochów, którzy w celu obrony Italii, ale i całej kultury łacińskiej przed „nowymi Wandalami” powinni skupić się wokół papieża23. Uważał, że następca św. Piotra, choć pozostaje głową wszystkich katolików, jest przede wszystkim twórcą „ducha włoskiego”, co w koncepcji głównego przedstawiciela neogwelfizmu oznaczało, że „Włochy duchowo tkwią w papieżu tak, jak fizycznie papież znajduje się w Italii”24. Papiestwo w systemie Giobertiego zajmowało pierwszorzędne miejsce. Dostrzegał on w nim nie tylko obrońcę wiary, ale także wolności Italii. Stolicy Apostolskiej przypisywał z kolei rolę ostoi ducha narodowego mieszkańców całego półwyspu.

Należy zaznaczyć, iż autor Il primato starał się nie występować jednak przeciw istniejącym realiom politycznym. Nie negował on przywództwa króla Sardynii, którego obok papieża uważał za drugiego budowniczego procesu risorgimento, za niezbędne ogniwo mające bronić Włochy oraz poderwać społeczność do walki zbrojnej o jedność. Państwo Kościelne miało stać się głównym ośrodkiem jednoczącym kraj, podczas gdy Piemont z panującą dynastią sabaudzką miał stanowić zbrojne ramię państwa włoskiego. Gioberti, zdając sobie sprawę z ówczesnej sytuacji geopolitycznej i społecznej, deklarował się jako zwolennik reform nie tylko w Państwie Kościelnym, ale i w innych państwach włoskich. Głosząc tezy federalistyczne, wskazywał, że Włochy powinny być podzielone pomiędzy państwa sfederowane, zaś cztery główne miasta – Turyn, Florencja, Rzym i Neapol – miałyby wieść prym w kwestii przeprowadzenia reform i porozumienia się dla dobra całego półwyspu.

Oryginalna myśl dzieła Giobertiego bardzo szybko zyskała dużą popularność i poparcie opinii publicznej, gdyż w chwili ukazania się Il primato na całym Półwyspie Apenińskim istniała świadomość konieczności reform, zrzucenia hegemonii austriackiej i odrodzenia narodowego. Brakowało jednakże wyraźnego programu działania dla umiarkowanych reformatorów. Opracowany przez Giobertiego swoisty zarys historii i rozwoju kultury Italii oraz wizja zjednoczonych Włoch pod postacią konfederacji, która kładła szczególny nacisk na poszanowanie występujących różnic regionalnych, wywołały zainteresowanie w rozbitym politycznie kraju. Przyczyniły się tym samym do rozwoju włoskiej świadomości oraz wiary w odrodzenie narodowe, któremu sprzyjać miał Kościół ze swoją pozycją25.

Lider neogwelfistów swoją wizję dotyczącą przyszłości Włoch rozwinął następnie w traktacie pt. Prolegomena del Primato morale e civile degli italiani z 1845 roku, gdzie zasadniczo utrzymywał, iż najpilniejszym zadaniem jest narodowe i społeczne zjednoczenie ludów zamieszkujących Półwysep Apeniński. Odnaleźć w nim można również początki krytyki zarówno papieża, jak i monarchii piemonckiej. Kolejne dzieło Giobertiego pt. Odnowa obywatelska Włoch (Del rinnovamento civile d’Italia, 1851), będące owocem przemyśleń związanych zarówno z klęską I wojny o niepodległość Włoch, jak i z okresem sprawowania funkcji premiera Królestwa Sardynii (16 grudnia 1848 – 21 lutego 1849 roku), a także przede wszystkim krytycznym podsumowaniem dotychczasowych koncepcji, było ostatnią próbą ratowania idei federacji w duchu monarchicznym26. Po wydarzeniach związanych z I wojną o niepodległość, negatywnie oceniając zarówno postawę Piusa IX, jak i Karola Alberta, Gioberti przekonał się do piemonckiej koncepcji zjednoczonych Włoch o charakterze unitarnym, pod panowaniem monarchii sabaudzkiej. W Odnowie obywatelskiej Włoch, dystansując się od idei federalistycznych, proponował realizację programu unitarnego, aczkolwiek w duchu reformistycznym polegającym zasadniczo na: 1) powstaniu trzech państw włoskich (na północy, w centrum, na południu); 2) ich unifikacji pod berłem dynastii sabaudzkiej; 3) nadaniu Państwu Kościelnemu jedynie „władzy duchowej”27.

1.2. Idee federalizmu Cesarego Balba

Innym uczestnikiem ruchu neogwelfickiego, którego myśl społeczna i polityczna oparta była na idei federalizmu, był pochodzący ze znanej piemonckiej rodziny arystokratycznej znaczący polityk Królestwa Sardynii – Cesare Balbo (1789–1853). Zainspirowany myślą Vincenza Giobertiego, w wydanym w 1844 roku w Paryżu dziele pt. Nadzieje Włoch (Speranze d’Italia) przedstawił swoją wizję polityki narodowej, będącą jednocześnie (polemiczną) kontynuacją idei turyńskiego duchownego28. Należy zaznaczyć, że Balbo jeszcze w większym stopniu niż Gioberti postulował powołanie (kon)federacji państw włoskich, jednakże w porównaniu z liderem neogwelistów dominującą w niej rolę, ze względu na system reprezentatywny, przypisywał dynastii sabaudzkiej, nie zaś papieżowi29. Punktem wyjścia rozważań Balba była konieczność uzyskania przez Włochy niepodległości oraz uwolnienie Włochów od Austriaków. Jego koncepcja, określana później mianem tak zwanej „piemontyzacji”, zakładała przewodnictwo Piemontu w ruchu zjednoczeniowym oraz podkreślała jego wyłączną zdolność do przeciwstawienia się Austrii30. To ten region miał stanowić zalążek konfederacyjnego państwa włoskiego, kierowanego przez dynastię Sabaudów, do papieża natomiast należeć miałoby jedynie przewodnictwo duchowo-honorowe. Wedle wizji tego prominentnego piemonckiego polityka wzorem ustrojowym dla Piemontu, a następnie także dla całego Królestwa Włoch, miała być monarchia konstytucyjna, parlamentarna oraz reprezentacyjna, na wzór „Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii od panowania dynastii orańskiej oraz monarchii lipcowej Ludwika Filipa we Francji w latach 1830–1848”31.

W Speranze d’Italia Balbo wyraził dodatkowo przekonanie, że najwłaściwszą organizacją państwa dla Włoch jest konfederacja, będąca systemem „najbardziej zgodnym z naturą i historią Italii”. Odwołując się do myśli Giobertiego, podkreślił, iż „ziemie włoskie od północy do południa zamieszkiwane są przez ludy bardzo różniące się od siebie”, zatem „niezbędny jest różny rząd dla każdej części”32. Należy jednak podkreślić, że pomimo występujących różnic, będących wynikiem procesów historycznych zachodzących w poszczególnych państwach włoskich, Balbo dostrzegał „wspólnotę pochodzenia, języka, obyczajów, losów, historii, interesów”33.

1.3. Myśl federalistyczna Giuseppe Ferrariego

Wizja konfederalnych Włoch stanowiła przedmiot dywagacji wielu uczonych i polityków okresu zjednoczenia. Kolejnym znaczącym był program polityczny mediolańskiego filozofa historii Giuseppe Ferrariego (1811–1876). Jego koncepcja bazowała zasadniczo na trzech podstawowych elementach: niereligijności, bezwyznaniowości oraz prawie agrarnym. Wspomniane aspekty oznaczały przede wszystkim: 1) walkę z Kościołem i klerykalizmem, które zdaniem Ferrariego stanowiły główną przyczynę braku stabilizacji półwyspu; 2) wprowadzenie republiki federalnej oraz 3) reformę własności gruntów w latyfundiach wraz z dystrybucją gruntów ornych dla rolników34. W jego wizji Kościół oraz właściciele ziemscy wspierający się wzajemnie stanowili zagrożenie dla nowego państwa włoskiego35.

Uznając za fakt, że „rzeczywistością we Włoszech jest historyczny podział na państwa”, Ferrari przyjął, że wolne i niepodległe Włochy będą mieć charakter federalny, jako że taka była tradycja historyczna36. Oryginalność idei Ferrariego polegała przede wszystkim, podobnie jak koncepcja Giobertiego, na uwzględnieniu i poszanowaniu odmienności regionalnych poszczególnych części historycznej Italii oraz sprzeciwianiu się ich naruszaniu. Jego wizja zjednoczonych Włoch polegała na wprowadzeniu republikańskiego federalnego prawa konstytucyjnego, według wzoru szwajcarskiego lub amerykańskiego, oraz wspólnych ustaw federalnych, a zarazem szerszej decentralizacji administracyjnej. W myśl hasła „Unia tak, jedność nie”, Ferrari postulował wprowadzenie modelu federalistycznego, aczkolwiek nie miał on oznaczać rozpadu państwa włoskiego czy jego fragmentaryzacji37. Sprzeciwiając się idei unitarnego państwa zarządzanego centralnie, promował pomysł utworzenia konstytucji federalnej oraz autonomii regionów, w szczególności tych położonych na południu Półwyspu Apenińskiego. Punktem wyjścia rozważań tego mediolańskiego filozofa była wolność, którą zasadniczo stawiał ponad niepodległość i jedność. W konsekwencji odrzucał on zarówno neogwelfickie propozycje Giobertiego, umiarkowane Balba, filopiemonckie Cavoura, jak i unitarne Mazziniego. W 1848 roku w artykule pt. La révolution et les réformes en Italie podkreślił on, iż: „włoska jedność istnieje tylko w literaturze i poezji; ale tam nie ma narodów, nie mogą być rekrutowane armie, nie można zorganizować żadnego rządu”38. Jednakowoż w tym samym tekście wyraził nadzieję, że jedność włoska może wcześniej czy później zostać zrealizowana. Jak głosił:

Włochy muszą domagać się wolności: nie posiadają one bowiem odpowiednich przepisów prawnych ani tradycji politycznych, nie należą do siebie samych; nie są one ani zjednoczone, ani konfederacyjne; żaden postęp nie nastąpi, dopóki nie zaczną one domagać się konstytucji, potem konfederacji, następnie wojny, a w końcu jedności, jeśli zły los na to pozwoli39.

Niespełna pół roku przed proklamowaniem zjednoczenia Włoch w przemówieniu wygłoszonym w parlamencie 8 października 1860 roku Ferrari, przedstawiając zarys swojej koncepcji, oponował przyłączanie Królestwa Obojga Sycylii do Królestwa Piemontu. Utrzymywał również, iż jedynie „federalizm można ustanowić najczystszą formą konstytucyjnego państwa, kształtującą wolność na mocy spisanego paktu, uświetnioną wspólnym parlamentem”40. Zarzucał tym samym filopiemontyczkom „niszczenie ojczyzny” oraz to, że „tworząc jednolite państwo włoskie, degradują Italię Włochów”41.

1.4. Koncepcje zjednoczonych Włoch Carla Cattaneo

Do głównych ideologów włoskiego federalizmu należy z pewnością zaliczyć mediolańskiego polityka i patriotę, pisarza i filozofa Carla Cattaneo (1801–1869)42. Jego koncepcję można uznać za najbardziej spójną i realistyczną wizję modelu federalistycznego Włoch okresu risorgimenta. Cattaneo, na którego duży wpływ wywarły idee pozytywizmu, był zdecydowanym zwolennikiem federalizmu republikańskiego, opartego na zasadach laickości i częściowo inspirowanego modelami Szwajcarii i Stanów Zjednoczonych. Wychowanie w duchu oświeceniowym powstrzymywało go natomiast przed definiowaniem narodu w kategoriach czysto etnicznych.

Należy pamiętać, iż Cattaneo był synem epoki wielkich rewolucji narodowych. Był jednym z historycznych przywódców zakończonego zwycięstwem mediolańczyków antyaustriackiego powstania w Mediolanie, tzw. Cinque Giornate di Milano (18–22 marca 1848 roku)43. W jego myśli politycznej idea narodu włoskiego ukształtowana została niejako pod wpływem kontekstu historycznego. Nie ulega wątpliwości, iż Cattaneo nie lekceważył istniejącego stowarzyszenia terytoriów lombardzkich pod panowaniem Habsburgów. Jako zwolennik federalizmu chciał nawet przekształcić imperium austriackie w pewnego rodzaju wielonarodowy commonwealth, pozostawiając jednak autonomię Lombardii44. Po upadku powstania mediolańskiego udał się na emigrację do Szwajcarii, a następnie do Francji, skąd, polemizując z koncepcjami Mazziniego i przedstawicielami stronnictwa „umiarkowanego” oraz dystansując się od unitaryzmu, ostro krytykował politykę Piemontu. W trakcie pobytu na emigracji, pozostając w konflikcie z politykami zjednoczonych Włoch, zwłaszcza Cavourem, nie uczestniczył w aktywności niepodległościowej. Oddał się pracy naukowo-publicystycznej45.

Cattaneo stanowczo sprzeciwiał się planowanemu systemowi polityczno-administracyjnemu nowo powstałych Włoch. Uważał proces zjednoczenia za zmarnowaną szansę na stworzenie państwa włoskiego jako federacji i aż do końca życia pozostał wierny ideom federalistycznym. Jeszcze w 1859 roku w Manifesto del Nuovo Politecnico zdefiniował federalizm jako „teorię wolności”, określając tym samym organizację państwa włoskiego jako związek różnych krajów zorganizowanych w jedną republikę federalną pod nazwą „Stany Zjednoczone Włoch”. Związek ten miał charakteryzować się wzajemną zgodą każdego z krajów, wynikającą z jego postępu i dobrobytu, a nie z mitycznej chęci unitaryzmu czy tendencji plebiscytowych. Miał się on charakteryzować autonomicznym systemem zdolnym do przywrócenia równowagi pomiędzy regionami bardziej rozwiniętymi oraz tymi zacofanymi kulturowo, gospodarczo oraz społecznie46. W Federalismo e Libertà Cattaneo przypisał natomiast federalizmowi miano jedynego możliwego rozwiązania we Włoszech, gwarancji wolności i postępu społecznego. W jego koncepcji państwo miało odgrywać rolę protektora autonomii. Znamienną jego tezą stało się również „prawo do rewolucji oraz prawo każdego człowieka do trwania w stanie wolności”, które to „nie zatwierdza umowy społecznej na fundamencie sprawiedliwości, lecz odrzuca wszelką dominację duchową oraz każdy autorytet polityczny i religijny”47. Jego koncepcje federacyjne znalazły wyraz zarówno w idei narodu jako republiki federalnej, jak i relacji międzynarodowych pod postacią Stanów Zjednoczonych Europy48.

Należy podkreślić, iż obok niezaprzeczalnego wpływu Cattanea na rozwój doktryny federalizmu interesująca jest również – często pomijana i bagatelizowana – rola mediolańskiego myśliciela w rozpowszechnianiu badań na temat rozwoju społeczno-gospodarczego oraz kulturowego Mediolanu, tamtejszej kultury regionalnej oraz wpływu poszczególnych ludów na region Lombardii, a w szerszym kontekście obszaru padańsko-alpejskiego (tzw. Insubrii). Jak zauważył Stefan Bielański, pisma historyczno-polityczne poświęcone dziejom Lombardii pozwoliły Cattaneo na spojrzenie przez pryzmat historii jednego regionu na dzieje całej historycznej Italii oraz Europy49. Ważny wydaje się wątek dotyczący nakreślania przez wspomnianego myśliciela oddziaływań na społeczność lombardzką populacji etruskich, rzymskich, jak i tych skupionych w społeczeństwach komunalnych, a także wpływów celtyckich oraz germańskich50.

Warto podkreślić, iż w 2001 roku, z okazji dwusetnej rocznicy urodzin Cattanea, władze regionu Lombardia wydały przedruk głównych dzieł lombardzkiego myśliciela. Wśród nich znalazło się wydane z okazji VI Kongresu włoskich naukowców, odbywającego się w Mediolanie w 1844 roku, studium pt. Scritti sulla Lombardia, zawierające traktat Notizie naturali e civili sulla Lombardia51. Stanowił on syntezę obrazu historyczno-kulturowego Lombardii stworzoną przez Cattaneo w celu podkreślenia charakterystyki tego regionu, zarówno w kontekście włoskim, jak i europejskim52. Lombardzki przedstawiciel republikańskiej myśli federalistycznej, odnosząc się do kwestii tożsamości etniczno-kulturowej „całego obszaru padańsko-alpejskiego” (północnowłoskiego), wyraził przekonanie, iż „na próżno wierzyć, że Europa w swych dzikich stuleciach była inną ziemią niż tą, która jest dzisiaj”. Jak głosił: „Europejczyk odkrył Amerykę i Australię w tym stanie, w którym wydaje się, że Azjata odkrył Europę. Tutaj również [w obszarze padańskim – MF] przed wielkimi narodami były małe ludy, a przed ludami różne plemiona”53. Naród w koncepcji Cattanea nie był zatem czymś stałym i określonym, lecz wynikiem mieszania się różnych ras, które posiadały jednak wspólne cechy. Dostrzegał on również duże znaczenie wspólnoty językowej, a za jedyne dokumenty źródeł narodowych uważał idiomy.

Za początek kształtowania się cywilizacji włoskiej Cattaneo uznał okres formowania się kultur ludów prerzymskich (ze szczególnym uwzględnieniem dorobku Etrusków), który zdaniem mediolańskiego filozofa został jednak zahamowany przez przybyłych na tereny północnych Włoch Celtów54. Należy podkreślić, iż przedstawił on czas panowania Celtów w negatywnym świetle, przyjmując, że ludność ówcześnie tam zamieszkująca to społeczeństwo anarchistyczne, zacofane, niekulturalne i porywcze. Ten etap dziejowy określony został przez Cattaneo niejako regresem całej „societas lombardae”55. W analogiczny sposób scharakteryzował on okres wpływów ludów germańskich: Gotów, Longobardów oraz Franków56. W tym kontekście zwracał uwagę na rolę cywilizacyjną rodzimych ludów Niziny Padańskiej57. Choć najwięcej miejsca w swoich rozważaniach poświęcił roli cywilizacyjnej Etrusków, nie zapominał o wpływie na rozwój tego obszaru ludów zamieszkujących północno-środkową część Półwyspu Apenińskiego oraz ich wkładzie w dzieje cywilizacji europejskiej. Cattaneo, uznający region lombardzki za „pewną rzeczywistość historyczną i społeczną”, przypisywał mu naturalną rolę rozwiązywania problemów mających nie tylko wymiar lokalny58. Jak podkreślił Stefan Bielański, w tym kontekście pisma historyczne lombardzkiego filozofa dają wyjaśnienie jego koncepcji federalistycznych, a także promowania „autonomicznego rozwoju ludów, kultur oraz interesów narodowych, które współistniały w ramach monarchii habsburskiej”59. Cattaneo w swoich pismach historycznych ubolewał, iż pomimo że Królestwo Lombardzko-Weneckie jest po Belgii „najludniejszym królestwem w Europie” oraz szczyci się znaczącymi osiągnięciami cywilizacyjnymi, nie jest odpowiednio uznawane ani pośród państw Półwyspu Apenińskiego, ani na arenie międzynarodowej60.

Dokonując syntetycznej oceny dziejów cywilizacji lombardzkiej zamieszczonych w Scritti sulla Lombardia, należy zauważyć, że postawę Cattanea wobec dziedzictwa poszczególnych ludów zamieszkujących Lombardię charakteryzuje wiele sprzeczności. Obrazowi temu brakuje spójności i ciągłości. Z jednej strony w opisie wydaje się on bowiem zbliżać do współczesnych koncepcji historycznych i archeologicznych, nie negując wpływów poszczególnych ludów na współczesny charakter społeczności lombardzkiej oraz okazując uznanie dla koncepcji federalizmu etruskiego. Z drugiej strony wykazał on jednak szczególną pogardę dla epoki celtycko-germańskiej, która doprowadziła do zahamowania rozwoju tego regionu61. Odnosząc się do epoki rzymskiej, rozważania Cattanea skupiają się natomiast na pochwale modelu rządu rzymskiego w Galii Przedalpejskiej, które doprowadziły do dobrobytu tego regionu. Podobnie okres epoki komunalnej postrzegał jako pozytywny okres kształtowania się wspólnoty, która przyczyniła się do rozwoju cywilizowanej społeczności miejskiej. Trzeba zauważyć, że autor Scritti sulla Lombardia znaczącą rolę w zachowaniu dorobku cywilizacji łacińskiej świata zachodniego przypisał Mediolanowi, a szerzej: całej Lombardii, dzięki kształtującej się tam kulturze chrześcijańskiej, przede wszystkim za pośrednictwem działalności św. Augustyna oraz św. Ambrożego62.

Należy zauważyć, że w analizowanych dziełach Cattaneo, omawiając syntetycznie dzieje Mediolanu oraz Lombardii w różnych okresach historycznych, zaprezentował krytyczną analizę dziejów cywilizacji lombardzkiej. Dążył do uświadomienia społeczności międzynarodowej znaczenia tego regionu dla rozwoju gospodarczego, technicznego, naukowego oraz politycznego dla całego Starego Kontynentu. Rozpoznanie wyróżniającej się na tle pozostałych regionów Italii specyfiki Lombardii – będącej w mniemaniu Cattanea czymś więcej niż tylko „regionalnym państwem włoskim” – nie mogło sprowadzić się jednak do niczego innego aniżeli podporządkowania się ówczesnej sytuacji. Uznając istnienie zjednoczonego narodu i państwa włoskiego, nie zaprzestał on jednak ukierunkowywania ich w stronę modelu federacyjnego. Analiza myśli politycznej jednego z ważniejszych federalistów okresu risorgimento, uznanego przez Stefana Spagocciego również za „ojca ojczyzny padańskiej” (padre della patria padana), pokazuje, że choć Włochy pożądane przez Cattanea mają niewiele wspólnego z obecnym charakterem państwa włoskiego, to nie ulega wątpliwości, że jego pisma historyczno-polityczne miały duże znaczenie dla kształtowania się tradycji późniejszych koncepcji federalistycznych63.

1.5. Zarys sytuacji północnych Włoch po zjednoczeniu kraju w 1861 roku

W procesie zjednoczenia Włoch ostatecznie zwyciężyła jedna z wizji piemonckich, oparta na koncepcji monarchii scentralizowanej, promowana przez hrabiego Camilla Benso di Cavoura. W konsekwencji realizacja proponowanych projektów federalistycznych została wstrzymana. Jak zauważył Stefan Bielański, z tego też powodu w tradycyjnym ujęciu włoskiej historiografii zapomniane zostały federalistyczne źródła risorgimenta64. Zjednoczone 17 marca 1861 roku państwa Półwyspu Apenińskiego pod władzą Królestwa Sardynii musiały zmierzyć się jednak z poważnymi problemami wewnętrznymi. Należało podjąć czynności unifikacyjne mające na celu połączenie kraju pod względem nie tylko gospodarczym czy administracyjnym, ale przede wszystkim kulturowym i społecznym. Trzeba pamiętać, że proces zjednoczenia był połączeniem w jedno państwo jednostek zamieszkiwanych przez odrębne grupy etniczne oraz posiadających różnorodną przeszłość historyczną65. Na trudności kształtowania nowego państwa i narodu zwrócił uwagę polski historyk Józef Andrzej Gierowski, który stwierdził, że:

W momencie zjednoczenia istniały głębokie różnice między stosunkowo dobrze rozwiniętymi gospodarczo i przywykłymi do nowoczesnej administracji Lombardią czy Toskanią a zacofanymi, źle i despotycznie rządzonymi krajami burbońskimi bądź obszarami Państwa Kościelnego. (…) Niełatwo było przeprowadzić w tych warunkach niezbędne zabiegi unifikacyjne: ujednolicić system prawny, fiskalny, wprowadzić jednakowe miary, wagi i pieniądz. Obszary, które dotychczas miały charakter odrębnych państw, zamieniły się teraz w podporządkowane odległej władzy centralnej prowincje66.

Chociaż nierówności te najbardziej widoczne były w odniesieniu do sfer politycznej oraz ekonomicznej, warto jednak podkreślić, iż ich przyczyn należy doszukiwać się również na poziomie różnic historycznych, geograficznych, kulturowych oraz społecznych. Od samego początku zjednoczenia kraju bardzo wyraźnie zaznaczyły się dysproporcje w rozwoju gospodarczym pomiędzy zacofanym południem i dobrze rozwiniętą północą, ale równie istotne okazały się różnice w mentalności mieszkańców różnych regionów Półwyspu Apenińskiego. Badając podłoża wcześniej wspomnianego włoskiego dualizmu Północ–Południe, do jego przyczyn zaliczyć można także różnice związane ze strukturą językową, działalnością instytucji państwowych, grup religijnych, kapitału społecznego czy społeczeństwa obywatelskiego67.

W podobnym tonie wypowiedział się w klasycznym studium o tradycjach obywatelskich we Włoszech amerykański politolog Robert Putnam, stwierdzając, że północne regiony Włoch bardziej niż południowe charakteryzują się wysokim kapitałem społecznym oraz poziomem obywatelskości68. Jak wykazał, już od czasów zjednoczenia to na Północy dominował model życia w społeczności poziomej, obywatele żyli w egalitarnej, współpracującej ze sobą wspólnocie. To właśnie między innymi w północnych Włoszech należy doszukiwać się źródeł nie tylko włoskiej, ale również europejskiej obywatelskości, to znaczy podstaw zaangażowania członków wspólnoty w sprawy publiczne. Putnam wskazał źródła tych postaw jeszcze między innymi w tradycji średniowiecznych włoskich komun (età comunale), gdzie dokonywano podzia-
łu władzy pomiędzy członków społeczności dzięki „normom i instytucjom powstałym wskutek obywatelskiego zaangażowania”69. Kolejno w północnych miastach Włoch kontynuowano tradycje obywatelskie na przykład w formie „etyki obywatelskiego zaangażowania”, przejawiającej się między innymi w postaci tak zwanej aiutarella, to znaczy tradycyjnego zwyczaju wzajemnego świadczenia sobie usług przez sąsiadów czy wspólnej odpowiedzialności70. Należy podkreślić, że północ Włoch dzięki ożywionej działalności gospodarczej oraz obywatelskiemu zaangażowaniu była również lepiej przygotowana do przyjęcia nowinek kulturowych. Jak zauważył włoski geograf, Roberto Mainardi, tradycja obywatelskości w północnej części Półwyspu Apenińskiego wpłynęła na wzrost różnych form zaangażowania społecznego, takich jak związki zawodowe, spółdzielnie, partie polityczne czy różnego rodzaju stowarzyszenia71.

Zjednoczenie Królestwa Sardynii pod zwierzchnictwem dynastii sabaudzkiej oraz rządzonego przez Burbonów Królestwa Obojga Sycylii, a także likwidacja Państwa Kościelnego stanowią istotną cezurę dla analizy dualizmu pomiędzy Północą a Południem Półwyspu Apenińskiego. Wtedy bowiem ujawniły się nie tylko dysproporcje polityczno-gospodarcze, ale również dyskrepancja uwydatniająca różnice kulturowe, prowadzące do niezrozumienia potrzeb mieszkańców Południa ze strony piemonckiej klasy rządzącej. Spory budziła silna centralizacja nowej organizacji państwowej, co z czasem przerodziło się w dwubiegunowy paradygmat wyrażający konflikt pomiędzy państwem a społeczeństwem obywatelskim72. Należy zauważyć, iż Północ kraju przez wieki była areną wielu gwałtownych konfliktów zbrojnych, co zmuszało niejako do podejmowania różnorodnych działań i współpracy. Natomiast prowadzona ówcześnie przez liberalne ugrupowania polityka ograniczała rozwój Południa, obciążając mieszkańców długami wojennymi oraz wysokim opodatkowaniem73.

Należy podkreślić, iż wraz z zakończeniem procesu zjednoczenia kraju pojawiła się we Włoszech kwestia nie tylko budowania jednego narodu włoskiego, ale też problem regionalizmu i naruszenia odrębności regionalnych. Czynniki te nie pozostały obojętne na proces tworzenia się tożsamości narodowej Włochów74. Jak zauważyła polska socjolog Agnieszka Małek, unifikacja terytorialna i polityczna były tymi prawdopodobnie najłatwiejszymi do osiągnięcia. Znacznie trudniej było wypracować integrację w wymiarze tożsamości społecznej75. Należy pamiętać, iż formalnie zjednoczone państwo nie oznaczało zjednoczenia narodu czy też osłabienia poczucia identyfikacji regionalnej. Przeciwnie, przywiązanie do miejsca pochodzenia, czyli tak zwanej małej ojczyzny, zdawało się pozostawać najistotniejsze76. Włoscy badacze wskazują, iż historycznym oraz ideologicznym podłożem regionalizmów są przeciwdziałające centralizmowi wewnętrzne dążenia autonomistyczne. Korzeni rozwoju regionalizmu należy doszukiwać się w okresie risorgimenta, kiedy to dyskutowano nad charakterem włoskiego państwa. Jak wskazał włoski politolog Corrado Malandrino, termin regionalismo pochodzi właśnie z włoskiego okresu zjednoczenia, kiedy został on użyty przez przeciwników centralizmu piemonckiego podczas unifikacji Włoch77.

Nie ulega wątpliwości, że regionalizm odgrywa szczególną rolę we Włoszech, które są krajem wielokulturowym, ale również niejednorodnym pod względem rozwoju gospodarczego. Warto podkreślić, iż po zjednoczeniu to region Piemontu i jego największe miasto Turyn (pełniące w latach 1861–1865 funkcję pierwszej stolicy Włoch) – do którego dołączono pozostałe regiony – był niejako uprzywilejowany. Stopniowo swoją pozycję wzmacniały również miasta wzdłuż osi zachód–wschód, od Piemontu aż po Wenecję, która wraz z innymi miastami regionu Wenecja Euganejska zaczęła rosnąć w siłę. Ważnym obszarem na scenie ekonomicznej z czasem stała się także Emilia-Romania (Bolonia, Modena, Parma, Reggio Emilia). Szczególną pozycję odgrywała również Lombardia, a przede wszystkim wiodący już od średniowiecza prym w manufakturze i kupiectwie Mediolan. Roberto Mainardi przypisał temu miastu funkcję propagatora sektora przemysłowego i finansowego78. Rzeczywiście, jak zauważył również Józef Andrzej Gierowski, to związane z rynkiem austriackim, położone na Nizinie Padańskiej regiony Lombardia i Wenecja Euganejska znajdowały się w najkorzystniejszej sytuacji, a po zjednoczeniu Włoch to stolica Lombardii stała się motorem gospodarczo-przemysłowym królestwa79. Jednakże nie tylko korzystne położenie geograficzne i dobra organizacja produkcji doprowadziły Mediolan do sukcesu ekonomicznego, ale także jego otwarcie na zewnątrz, ku Europie. Mainardi określił Mediolan „metropolią handlową i finansową o międzynarodowej randze”, która steruje „padańskim obszarem gospodarczym”80.

1.6. Ogólna charakterystyka czynników kształtujących rozwój współczesnej koncepcji padańskiej od powstania Republiki Włoskiej w 1946 roku po czasy współczesne

Zjawiska lokalizmu, regionalizmu oraz federalizmu przetrwały we Włoszech dzięki kontynuatorom myśli federalistów okresu risorgimenta. Należy podkreślić, że idee federalistyczne były obecne również w okresie faszystowskim wśród działaczy sprzeciwiających się reżimowi Mussoliniego. Promowanie autonomii lokalnych znalazło w podziemiu w tak zwanym okresie Resistenza (1943–1945) zasadniczo dwóch głównych obrońców: katolików z Chrześcijańskiej Demokracji (DC) oraz świeckich działaczy organizacji antyfaszystowskiej „Sprawiedliwość i Wolność” (Giustizia e Libertà), której członkowie w 1942 roku utworzyli Partię Czynu (Partito d’Azione, PdA)81. Były to jednak zasadniczo odmienne koncepcje. Doszukując się pierwowzoru promującej koncepcję Padanii Ligi Północnej, należy raczej wskazać na tradycję oraz działalność proponującej jako antidotum na centralizm władz faszystowskich „autonomizm antypaństwowy” PdA82.

Za ugruntowanie i podstawy prawne kształtowania się padańskiego separatyzmu w okresie powojennym należy uznać uchwaloną w 1947 roku konstytucję Republiki Włoskiej. Zapewniony przez nią specyficzny charakter państwa pod postacią republiki parlamentarnej z jednocześnie zagwarantowaną decentralizacją otworzył drogę do wypracowania mechanizmów współistnienia we Włoszech różnych grup tożsamościowych, mieszkających w dwudziestu regionach, w różnym stopniu identyfikujących się z wizją jednej, wspólnej, włoskiej państwowości. Włosi po 1945 roku, tworząc system terytorialny oparty na regionach, tak jak przewiduje to konstytucja, uznali wielobiegunowość wynikającą z różnorodnej organizacji sfer poszczególnych regionów83. Podstawę prawną struktury podziału terytorialnego Republiki Włoskiej stanowi z jednej strony artykuł 5. „Zasad podstawowych” ustawy zasadniczej, z drugiej zaś jej „Tytuł V” (Regiony, Prowincje, Gminy). Choć artykuł 5. definitywnie przesądza o unitarnym charakterze państwa, jednocześnie gwarantuje trialistyczną podbudowę istnienia i funkcjonowania samorządu lokalnego. Zgodnie z tym artykułem: 1) Republika jednolita i niepodzielna uznaje i wspiera samorząd lokalny; 2) urzeczywistnia w działalności służb podlegających państwu najszerszą decentralizację administracji; 3) dostosowuje zasady i system swojego ustawodawstwa do wymagań samorządu i decentralizacji84. Decentralizacja władzy publicznej tworzy zatem republikę samorządów instytucjonalizowaną na kilku poziomach terytorialnych, z których każdy funkcjonuje w granicach konstytucyjnie zagwarantowanej autonomii, nie będąc państwem federalnym85. Analizując czynniki rozwoju koncepcji Padanii od czasów powstania Republiki Włoskiej i uchwalenia konstytucji w 1947 roku, należy uznać, że „specyfika padańska” konstytuowała się w większym stopniu wokół uwarunkowań endogennych aniżeli egzogennych. Do czynników wewnętrznych wpływających na powstanie i rozwój koncepcji padańskiej oprócz – historycznie najstarszego – wcześniej wspomnianego podziału Włoch na różniące się pod wieloma względami Północ i Południe oraz konstytucyjnie zagwarantowanego zdecentralizowanego charakteru państwa włoskiego należy zaliczyć również szereg przenikających się innych zjawisk i procesów o podłożu zarówno kulturowo-religijnym, społeczno-politycznym, jak i ekonomicznym.

Ważnymi czynnikami wpływającymi na rozwój współczesnej koncepcji padańskiej są przede wszystkim zjawiska włoskiej wielokulturowości oraz pluralizmu kulturowego, osadzone w długiej tradycji. Różnice prowadzące do nierówności mają swoje źródło głównie w zróżnicowaniu geograficznym oraz odmiennych losach poszczególnych regionów Włoch. Przejawiają się m.in. występującą odrębnością etniczną, tradycji, obyczajów czy języków. Społeczność północnowłoska przypisuje sobie również odmienną, w porównaniu z pozostałą częścią Włoch, strukturę etniczną – alpejską i subalpejską, a nie śródziemnomorską86.

Należy podkreślić, że zachodzące w ostatnich dekadach w społeczeństwie włoskim przemiany kulturowe dotyczą również religii. Stała się ona, jak zauważył politolog oraz teolog Rafał Dudała, ważnym aspektem życia społeczno-politycznego Włoch, szczególnie w okresie tak zwanej Pierwszej Republiki (1946–1994)87. Dotyczyło to głównie dominującego w tym kraju katolicyzmu, którego rola w okresie powojennym ulegała szerokim przemianom oraz osłabieniu. Choć związek sacrum i profanum uległ radykalnej zmianie, to religia wciąż pozostaje ważnym elementem determinującym wielorakie aspekty życia społecznego. Zróżnicowanie religijne można odnieść również do podziałów geograficznych. Najwięcej osób praktykujących zamieszkuje obszary południowe, środkowo-południowe oraz wyspy. Wśród mieszkańców regionów środkowo-północnych oraz tzw. Triveneto (Wenecja Euganejska, Wenecja Julijska, Trydent-Górna Adyga) odnotowuje się natomiast największą liczbę osób o światopoglądzie ateistycznym bądź agnostycznym88. Stąd nie dziwi kwestia duchowości i religijności „wspólnoty północnowłoskiej”, która w swojej działalności propagującej koncepcję padańską pierwotnie utożsamiała się bardziej z celtycko-pogańskim folklorem i kulturą plemienną niż z chrześcijaństwem.

Obszar północnowłoski bywa również analizowany z punktu widzenia występujących tam dawnych tzw. języków padańskich. Dialekt padański należy do rodziny galloromańskich i definiowany jest jako połączenie friulskiego, ladyńskiego i romanico, a także lokalnych odmian północnowłoskiego: emiliano, ligure, lombardo, piemontese, romagnolo, veneto89. To szczególnie na północy Włoch podejmuje się próby przywrócenia do użycia i ochrony lokalnych odmian klasycznego języka włoskiego90.

Analogicznie rozwój koncepcji padańskiej znacząco zdeterminował szereg zjawisk oraz procesów o charakterze społeczno-politycznym. Przede wszystkim należy wymienić załamanie się wieloletniej włoskiej dwubiegunowości (chadecja–komuniści) oraz systemu politycznego spowodowane m.in. wzrostem poparcia dla nowych form opozycji oraz powstających od lat osiemdziesiątych XX wieku na północy Włoch lig regionalnych. Sytuacji politycznej, dopełnianej wzrostem działań korupcjogennych oraz relacji klientelistycznych, towarzyszył proces przewartościowania zachowań w społeczeństwie. To właśnie sprzeciw wobec funkcjonowania tradycyjnych partii politycznych sprawił, że coraz większym poparciem zaczęły cieszyć się postideologiczne ruchy regionalne91. Innymi czynnikami wpływającymi na rozwój koncepcji, oprócz kryzysu tradycyjnych partii politycznych, są zjawisko terroryzmu i mafii, skandale korupcyjne oraz związane z nimi obniżające się poczucie zaufania społecznego, kryzys kapitału społecznego, a także migracje wewnętrzne92.

Równie znaczący wpływ na dynamikę rozwoju koncepcji padańskiej miały bez wątpienia aspekty ekonomiczne. Północ Włoch jest obszarem, który różni się od pozostałej części Włoch pod względem gospodarczym, przemysłowym, a także z punktu widzenia rynku zatrudnienia. Dość wspomnieć, że sam region Wenecji „produkuje i eksportuje tyle, co całe włoskie Południe”93. Północne Włochy należą do najbogatszych obszarów świata i są jednym z najlepiej rozwiniętych regionów w Europie. Mają tam swoje siedziby najważniejsze włoskie firmy, koncerny telewizyjne, uniwersytety, ośrodki badawczo-rozwojowe. Ta część Włoch charakteryzuje się też bardzo dobrze rozwiniętym i nowoczesnym przemysłem oraz dużą wydajnością rolnictwa. Obszar ten uważany jest za najważniejszy region gospodarczy Włoch, odgrywający ważną rolę w Europejskim Obszarze Gospodarczym. W kwestii gospodarki narodowej północna część Włoch może zostać porównana nawet z gospodarkami takich krajów, jak Szwajcaria czy Norwegia, w których średnie dochody per capita przewyższają poziom każdego państwa UE94.

Następujące różnorodne, wewnątrzpaństwowe zmiany oraz zjawiska stworzyły w latach dziewięćdziesiątych XX wieku nie tylko symboliczne podłoże Drugiej Republiki, ale również przyczyniły się jednocześnie do skrystalizowania się propagowanej przez Ligę Północną koncepcji Padanii95. Z drugiej strony należy jednak również podkreślić pojawiające lub nasilające się determinanty egzogenne, które wpływały pośrednio na jej dynamikę. Nie ulega wątpliwości, iż zachodzące na arenie międzynarodowej zmiany oraz wydarzenia, takie jak kryzys migracyjny, który ze względów geopolitycznych najbardziej odczuwalny jest w państwach południowoeuropejskich (w tym szczególnie we Włoszech), sposób funkcjonowania UE, a także recesja gospodarcza wraz z ogólnym kryzysem liberalnej demokracji nie pozostawały bez wpływu na cykl rozwoju koncepcji padańskiej. Ich skutki wydają się mieć jednak rozległe konsekwencje, wykraczając poza obszar Półwyspu Apenińskiego. Powstawanie nowych partii i ruchów nacjonalistyczno-populistycznych czy regionalno-separatystycznych ma miejsce również w innych częściach Europy.

***

Przyłączenie się wszystkich państw Półwyspu Apenińskiego do monarchii sabaudzkiej spowodowało ukształtowanie się państwa włoskiego odrzucającego poglądy XIX-wiecznych federalistów okresu risorgimento. Pomimo że zjednoczenie Włoch dokonało się w duchu unitaryzmu, głoszone w tym okresie, odnoszące się do wizji państwa włoskiego idee federalistyczne utrzymały się do dziś dzięki naśladowcom i kontynuatorom myśli wspomnianych federalistów. Warto podkreślić, iż federalizm przetrwał nawet okres faszyzmu i odradził się w republikańskich Włoszech, o czym świadczy wkład włoskich teoretyków w rozwój doktryny federalizmu nie tylko we Włoszech, ale i w Europie. Po II wojnie idee federalistyczne głosili między innymi Luigi Einaudi, Emilio Lussu, Giovanni Agnelli, Attilio Cabiati czy Carlo Sforza. Także anarchiści odwoływali się do koncepcji federalnej. Jeden z ich przedstawicieli, Carlo Molaschi, stwierdził, że nieprzyznanie autonomii regionalnej i komunalnej przyczyniło się do centralizacji państwa oraz ukształtowania się państwa administracyjnego, w którym centrum kontroluje niższe szczeble władzy państwowej96. Jak słusznie zauważył następnie włoski politolog Alessandro Vitale, koncepcje federalne zawsze były postrzegane jako zamach na jedność państwa i chęć powrotu do państw przedunitarnych97. Z kolei zmarły w 2004 roku Norberto Bobbio, podsumowując koncepcje federalistyczne ówczesnych Włoch, stwierdził, że „włoski federalizm był doktryną intelektualistów, nie zaś czynnikiem działania politycznego”. Włoski filozof uznał, iż był on „pod pewnymi względami ideą przestarzałą, pod innymi zaś zbyt nowatorską, tak że nie znajdował poparcia, chyba że wśród polityków, którzy nie mieli dalekosiężnych planów, lub też wśród intelektualistów, którzy spoglądali zbyt daleko”. Federalizm włoski w interpretacji turyńskiego filozofa „nie posiadał ram organizacyjnych, ponieważ nie mógł ich posiadać, a jakakolwiek organizacja, która powstałaby z woli niewielu, byłaby przeznaczona na poniesienie porażki”98.

Trzeba w tym miejscu zauważyć, iż z biegiem lat pojawiały się jednak odwołania nie tylko do koncepcji (kon)federalistycznych, ale także ukute na ich gruncie programy polityczne o charakterze separatystycznym, czego najwybitniejszym przykładem jest działalność Ligi Północnej. W tym kontekście należy jednak podkreślić, że wspomniani federaliści, będąc przekonanymi, że zjednoczenie nie było dobrym rozwiązaniem dla Włoch – zważywszy na różnorodne odmienności państw włoskich – nie negowali istnienia pod względem kulturowym narodu włoskiego. Proklamując koncepcję państwa opartego na federalizmie, nie dążyli do zniszczenia czy rozpadu państwa narodowego, lecz jedynie do stworzenia nowego modelu państwa uwzględniającego różnice regionalne.

Nie ulega wątpliwości, iż w okresie risorgimenta, jak i po zjednoczeniu Włochy stanowiły mozaikę regionów diametralnie różniących się od siebie. Należy jednak podkreślić, iż odradzające się wówczas rywalizacje regionalne były obecne nie tylko w skali całego zjednoczonego kraju (Północ–Południe), ale występowały również wewnątrz poszczególnych obszarów regionalnych. Warto wspomnieć występujący na Północy konflikt pomiędzy Lombardią a Piemontem, nieufność społeczności weneckiej terrafermy wobec Wenecji czy też antagonizmy Turynu i Genui. Nie istniała tam wówczas żadna jedność typu etnicznego, co więcej, nie pojawiło się wówczas żadne żądanie utworzenia niepodległej Padanii. Nie można zaprzeczyć również istniejącemu zróżnicowaniu regionalnemu w kwestii gospodarki narodowej, z podziałem na obszary relatywnie wysoko lub słabiej rozwinięte. Faktem jest, iż już od czasów średniowiecza północnowłoskie autonomie miejskie, rosnące na silnym autonomistycznym podłożu plemion celtyckich, klanów Gotów i Lon-
gobardów, wzmacniały rozwój nie tylko polityczny i kulturowy, ale i gospodarczy całego obszaru. Bez wątpienia Nizina Padańska pozostaje jednym z najbardziej rozwiniętych obszarów Europy, zarówno pod względem geograficzno-klimatycznym, jak i społeczno-gospodarczym.

Należy zauważyć, iż na przestrzeni ponad 160 lat istnienia zjednoczonego państwa włoskiego – zarówno w okresie Królestwa Włoch, jak i Republiki – żadnemu z będących u władzy ugrupowań nie udało się przezwyciężyć istniejącego dualizmu pomiędzy Północą a Południem. Narastające przez lata wieloaspektowe przeobrażenia determinowały dodatkowo istniejący stan rzeczy, a najlepszym przejawem tych zjawisk było powstawanie nowych ugrupowań głoszących hasła autonomiczne i separatystyczne w obu częściach Półwyspu Apenińskiego99. Nie ulega wątpliwości, że te procesy skutkują niestabilnością systemu społeczno-politycznego, powodując negatywne implikacje dla regionalizmu nie tylko włoskiego, ale również (południowo)europejskiego100.

1 W marcu 1860 roku Królestwo Sardyńskie w drodze plebiscytów formalnie objęło terytorium Parmy, Toskanii, Modeny i Romanii. Po zakończeniu II wojny niepodległościowej przyłączono także Lombardię. Zob. J. A. Gierowski, Historia Włoch, Ossolineum, Wrocław 2003, s. 407; T. Wituch, Garibaldi, Ossolineum, Wrocław 1983, s. 210.

2 Jak zauważyła Joanna Sondel-Cedarmas, niezależność i zjednoczenie Włoch dokonały się w ramach nacjonalizmu demokratycznego, określanego jako nacjonalitaryzm, to znaczy ruchu kulturalno-politycznego stawiającego sobie za cel walkę o wolność i niezależność narodów podległych obcym mocarstwom. Zob. J. Sondel-Cedarmas, Nacjonalizm włoski. Geneza i ewolucja doktryny politycznej (1896–1923), Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, s. 37.

3 Pierwotnie ruch ten oznaczał „odrodzenie” narodowe Włoch po okresie dekadencji i upadku (od włoskiego słowa risorgere). W tym znaczeniu za początek włoskiego risorgimenta uważa się drugą połowę XVIII w., która przyniosła szereg reform instytucjonalnych w poszczególnych państwach Półwyspu Apenińskiego. Zob. E. Gentile, op. cit., s. 142. Za: J. Sondel-Cedarmas, Problem Risorgimenta…, op. cit., s. 263. Włoski filozof Benedetto Croce proces ten określił natomiast „narodzeniem się”, a nie „odrodzeniem” państwa, ponieważ „po raz pierwszy w dziejach powstało państwo włoskie i jeden naród, w imię jednego ideału”. Zob. B. Croce, Historia Europy w XIX wieku, tłum. J. Ugniewska, Czytelnik, Warszawa 1998, s. 224.

4 Por. P. Segatti, Perché è debole la coscienza nazionale degli italiani, „Il Mulino” 1999, nr 1, s. 15–25; P. Fornaro, Fatta l’Italia, bisogna fare gli italiani. Elogio di una Nazione imperfetta, „Anuarul Institutului de studii italo-român” 2013, t. X.

5 „Młode Włochy” były radykalnym ruchem założonym wiosną 1831 roku przez Giuseppe Mazziniego. Dążył on do zjednoczenia państwa włoskiego poprzez powstanie ludowe oraz do powołania republiki liberalnej. Jednocześnie Włosi mieli współpracować z innymi narodami europejskimi w celu stworzenia nowego ponadnarodowego ładu, tzw. zjednoczoną Europę wolnych narodów. Por. J. Ugniewska, Giuseppe Mazzini – historia jako narodowa terapia, Ossolineum, Wrocław 1986, s. 112 i nast.; M. Żywczyński, Włochy nowożytne 1796–1945, PWN, Warszawa 1971, s. 155–177.

6 Zob. szerzej: G. Sabbatucci, V. Vidotto, Storia contemporanea. L’Ottocento, Laterza, Roma–Bari 2023.

7 Zob szerzej. A. M. Banti, op. cit.

8 Zob. J. Sondel-Cedarmas, Problem Risorgimenta…, op. cit., s. 265.

9 Polski prawnik Marek Sobolewski wyróżnił grupy koncepcji: 1) reprezentowany przez Camilla Cavoura nurt umiarkowany; 2) program neogwelficki oraz 3) wyznaczony przez Giuseppe Mazziniego nurt radykalno-demokratyczny, zakładający republikański charakter Włoch. Zob. B. Sobolewska, M. Sobolewski, Myśl polityczna XIX i XX wieku. Liberalizm, PWN, Warszawa 1978, s. 66.

10 Szerzej o „liberalnych tradycjach risorgimento” oraz „arystokratycznym liberalizmie” Cavoura zob. M. Kiwior-Filo, Myśl polityczna włoskich liberałów wobec faszyzmu, Księgarnia Akademicka, Kraków 2013, s. 17–23.

11 Według włoskiego historyka doktryn politycznych Maria D’Addio w odniesieniu do poglądów Giobertiego czy Balba poprawniejsze wydaje się używanie określenia „liberalizm o inspiracji katolickiej” aniżeli liberalizm katolicki. Zob. M. D’Addio, Cesare Balbo tra storia epolítica: alle origini del cattolicesimo liberale in Italia, w: Cesare Balbo alle origini del cattolicesimo liberale, red. G. De Rosa, F. Traniello, Laterza, Roma–Bari 1996, s. 155–156. Za: M. Kiwior-Filo, op. cit., s. 27. Por. J. Bartyzel, Katolicyzm liberalny, w: Encyklopedia „Białych Plam”, t. IX, Polskie Wydawnictwo Encyklopedyczne (Polwen), Radom 2002.

12 Włoski historyk Mario Sancipriano, odnosząc się do koncepcji federalnej, wskazał, że program ten charakteryzował się dwoma nurtami: 1) liberalno-umiarkowanym reprezentowanym przez Vincezna Giobertiego oraz Cesarego Balbo oraz 2) rewolucyjno-republikańskim, którego przedstawicielami byli Carlo Cattaneo i Giuseppe Ferrari. Szerzej na ten temat zob. M. Sancipriano, Vincenzo Gioberti. Progetti etico-politici nel Risorgimento, Studium, Roma 1997, s. 23–29. Za: J. Sondel-Cedarmas, Vincenzo Gioberti – rzecznik prymatu moralnego Włoch, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Turystyki i Ekologii” 2015, r. IV, t. 7, nr 1, s. 7. Por. J. A. Gierowski, op. cit., s. 415–423.

13 Szerzej o demokratyzmie republikańskim Giuseppe Mazziniego zob. M. Kiwior-Filo, op. cit., s. 23–26.

14 Warto tutaj podkreślić zasadniczą różnicę pomiędzy federacją a konfederacją. Faktem jest, że rozróżnienie terminologiczne zostało dokonane dopiero w II połowie XX w. i autorzy XIX w. używali raczej ogólnego terminu federacja, jednak współczesna teoria polityczna i prawna jasno określa różnice między tymi pojęciami. Federacja to państwo złożone, w którym jednostki składowe posiadają ograniczoną autonomię, ale są podporządkowane wspólnej konstytucji i władzom centralnym. Konfederacja natomiast oznacza luźny związek suwerennych państw, które zachowują pełną niezależność, współpracując jedynie w określonych dziedzinach na mocy umowy międzynarodowej. W XIX w. jednak różnice te nie były jeszcze wyraźnie sformułowane, a termin „federacja” był często stosowany jako synonim zarówno federacji, jak i konfederacji, co prowadziło do niejednoznaczności w interpretacjach politycznych i ideologicznych. Zob. np. K. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Struktura współczesnego państwa, w: Społeczeństwo i polityka. Podstawy nauk politycznych, red. K. Wojtaszczyk, W. Jakubowski, Oficyna Wydawnicza ASPRA-JR, Warszawa 2007, s. 296.

15 Szerzej na temat sylwetki Vincenza Giobertiego oraz ewolucji jego myśli politycznej zob. K. Morawski, Gioberti. Myśl i działania polityczne, „Rozp. Hist. Tow. Naukowego Warszawskiego”, t. 16, z. 3, Warszawa 1936; J. Sondel-Cedarmas, Vincenzo Gioberti…, op. cit. Por. S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 107–112.

16 V. Gioberti, Del Primato morale e civile degli Italiani, t. III, Torino 1925, s. 2. Za: J. Sondel-Cedarmas, Vincenzo Gioberti…, op. cit., s. 12–13.

17 M. Żywczyński, op. cit., s. 121.

18 B. Haddock, Political union without social revolution: Vincenzo Gioberti’s „Primato”, „The Historical Journal” 1998, t. 41, nr 3, s. 705 i nast.; M. Żywczyński, op. cit., s. 121. Por. T. Wituch, Zjednoczenie Włoch, op. cit., s. 98.

19 V. Gioberti, op. cit.

20 Polski filozof i historyk myśli politycznej Jacek Bartyzel zdefiniował „neogwelfizm” (neoguelfismo) jako protonacjonalistyczny i katolicki nurt myśli i akcji politycznej z około połowy XIX w., stawiający sobie za cel zjednoczenie państw włoskich na zasadzie federacji pod moralnym i politycznym zwierzchnictwem papieża. Nazwa ruchu nawiązywała do średniowiecznych gwelfów (od włoskiej formy nazwiska bawarskich książąt Welfów, sojuszników papiestwa przeciwko cesarstwu), będących podporą papiestwa w jego rywalizacji z cesarstwem o prymat w Christianitas. Sens tego nawiązania wzmacniał fakt, że oponenci gwelfów, czyli procesarscy gibelini, orientowali się na władców Świętego Cesarstwa Rzymskiego z dynastii niemieckich (Hohenstaufów,
a następnie Luksemburczyków). Pozwalało to przeciwników neogwelfistów przedstawiać jako kolaborantów Austrii, sprawującej od kongresu wiedeńskiego w 1815 roku władztwo nad Lombardią i Wenecją oraz często interweniującej w pozostałych państwach Półwyspu Apenińskiego w obronie panujących tam tzw. Domów, zagrożonych spiskami i rewolucjami. Szerzej o sensie ideowym i aspekcie historycznym neogwelfizmu zob. J. Bartyzel, Neogwelfizm, [online] http://www.legitymizm.org/ek-neogwelfizm, dostęp: 10 XI 2018.

21 J. Sondel-Cedarmas, Vincenzo Gioberti…, op. cit., s. 9.

22 W przeciwieństwie do przywódcy demokratycznego prądu ideologicznego włoskiego risorgimenta, Giuseppe Mazziniego, Gioberti zasadniczo odrzucał możliwość zdobycia niepodległości Półwyspu Apenińskiego poprzez rewolucję i uważał za szkodliwą koncepcję gwałtownej akcji i powstania zbrojnego. Twierdził, że wizja zjednoczonych Włoch Mazziniego była utopijną, gdyż nie można było zatrzeć różnic regionalnych, które miały długą tradycję i uzasadnienie historyczne. Stąd jego zdaniem jedynym możliwym rozwiązaniem mogła być federacja państw. Należy podkreślić, że Gioberti pojmował Italię w kontekście ówczesnej sytuacji historycznej, związanej z jej przeszłością i pozycją geograficzną, które to elementy odróżniały ją od innych krajów i narodów. Zob. ibidem, s. 14–16. Co więcej, jak zauważyła polska italianistka i literaturoznawczyni, Joanna Ugniewska, w porównaniu koncepcji narodu Giuseppe Mazziniego, rozumiejącego go jako „nowy fakt, który należy stworzyć”, Gioberti naród postrzegał jako wspólnotę historyczną, którą „należy jedynie odtworzyć i wzmocnić”. Sprzeciwiał się więc „utopijnym, abstrakcyjnym, konstrukcjom i rewolucyjnym przemianom”. Zob. J. Ugniewska, Giuseppe Mazzini…, op. cit., s. 19–20.

23 M. Żywczyński, op. cit., s. 121.

24 K. Morawski, op. cit., s. 37.

25 J. Sondel-Cedarmas, Nacjonalizm włoski…, op. cit., s. 45. Por. M. Kiwior-Filo, op. cit., s. 28.

26 Por. J. Sondel-Cedarmas, Vincenzo Gioberti…, op. cit., s. 19.

27 Za: S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 109.

28 C. Balbo, Speranze d’Italia, red. A. Corbelli, Utet, Torino 1944.

29 S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 113.

30 T. Wituch, Zjednoczenie Włoch, op. cit., s. 108.

31 J. Bartyzel, Aporie demokracji liberalnej, „Polityka Narodowa” 2011, nr 2–3.

32 C. Balbo, op. cit. Za: Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 114.

33 Za: Bielański, ibidem. Szerzej na temat myśli politycznej i wątków autobiograficznych Cesarego Balba zob. A. Tylusińska-Kowalska, Imparare dal vivo. La scrittura autobiografica italiana romantico-risorgimentale. Approccio allo studio intertestuale, Wydział Neofilologii Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa 2001, s. 72–73; M. Kiwior-Filo, op. cit., s. 28–30.

34 Ferrari za brak stabilizacji państw włoskich obwiniał Państwo Kościelne oraz papiestwo, które ulokowane w samym środku półwyspu oddzielały niejako świeckie państwa Północy oraz Południa. Szerzej o roli papiestwa jako czynnika utrwalającego historyczne podziały Italii zob. G. Ferrari, Opuscoli Politici e Letterari (1852), Kessinger Publishing, Whitefish 2010.

35 W Filosofia della rivoluzione Ferrari, odnosząc się do kwestii religii, pisał: „wiara w Boga jest największym błędem ludzkości (…). Religia jest praktyką służby.
Chrześcijaństwo reprezentuje wszystkie wady nadprzyrodzonego objawienia (…) autorytet chrześcijański prowadzi do dominacji człowieka nad człowiekiem (…) chrześcijanin jest martwy, a człowiek musi być żywy, urodził się, więc oddzielił apostołów i Kościół od państwa”. Zob. G. Ferrari, Filosofia della rivoluzione, w: Scritti politici di Giuseppe Ferrari, red. S. R. Ghibaudi, Utet, Torino 1973, s. 807–831.

36 A. Berselli, Democrazia e federalismo nel Risorgimento, Nuova critica sociale, Bologna 1946, s. 74. Za: S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 136.

37 Za: ibidem, s. 136.

38 G. Ferrari, La révolution et les réformes en Italie, Libraire D’Amyot Editeur, Parigi 1848.

39 Ibidem, s. 10.

40 A. Cento Bull, Regionalism in Italy, „Europe” 1996, nr 2, Article 4.

41 Za: Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 139–140.

42 Włoski historyk Giuseppe Armani określił Cattaneo wręcz „ojcem włoskiego federalizmu”. Por. G. Armani, Carlo Cattaneo una biografia. Il padre del federalismo italiano, Garzani Libri, Milano 1997.

43 S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 156–158.

44 Por. Tutte le opera di Carlo Cattaneo, red. L. Ambrosoli, t. IV, Mondadori, Milano 1967, s. 703–704.

45 S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 159–160.

46 C. Malandrino, Federalismo: storia, idee, modelli, Carocci, Roma 1998, s. 60.

47 F. Della Peruta, Da Carlo Cattaneo politico, Mondadori, Milano 2001, s. 103.

48 W 1922 roku nakładem mediolańskiego wydawnictwa Treves ukazał się zbiór wybranych przez jednego z najważniejszych politycznych oponentów Benita Mussoliniego, wybitnego historyka Gaetano Salveminiego, pism historycznych „ojca włoskiego federalizmu”. Salvemini dokonał precyzyjnego wyboru i systematyzacji prawie dwustu tekstów Cattanea, dzieląc je na pisma dotyczące historii, literatury, filozofii, ekonomii, geografii oraz nauk pedagogicznych. Zob. Le più belle pagine di Carlo Cattaneo, scelte da G. Salvemini, Donzelli, Roma 1993. Jak zauważył Stefan Bielański, publikacja pism Cattaneo w 1922 roku nie miała charakteru przypadkowego – był to rok marszu na Rzym, początek ery faszystowskiej oraz upadku państwa liberalnego. Publikacja była rodzajem pewnego sprzeciwu Salveminiego, odwołującego się do federalistycznej myśli Cattanea wobec centralistycznej polityki Mussoliniego. Zob. S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 174–190.

49 Ibidem, s. 166.

50 Zob. S. Spagocci, Cattaneo e l’eredità celto-germanica in Lombardia, „Terra Insubre” 2002, s. 32. Por. L. e F. Cavalli Sforza, Chi siamo, Mondadori, Milano 1993.

51 Zob. C. Cattaneo, Scritti sulla Lombardia, red. G. Anceschi, G. Armani, t. I, Ceschina, Milano 1971.

52 Zob. idem, Notizie naturali e civili su la Lombardia. La città considerata come principio ideale delle istorie italiane, red. F. Livorsi, R. Ghiringhelli, Mondadori, Milano 2001.

53 Ibidem, s. 9.

54 Zob. V. Manfredi, V. Kruta, I Celti in Italia, Mondadori, Milano 1999.

55 S. Spagocci, op. cit., s. 32.

56 C. Cattaneo, Notizie naturali..., op. cit., s. 256–271.

57 S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 166.

58 C. Cattaneo, Scritti..., op. cit., s. 52–52.

59 Za: S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 164.

60 W tym kontekście Cattaneo podkreślał cywilizacyjną rolę ludów Doliny Padu. Pisał: „To my szczycimy się tunelami alpejskimi, nasze kanały (…) są najstarsze w Europie. Zbudowaliśmy żelazne drogi. Most nad Laguną Wenecką (…), gaz, który oświetli plac św. Marka (…)”. Zob. C. Cattaneo, Scritti..., op. cit., s. 199–208.

61 F. Livorsi, wstęp do: C. Cattaneo, Notizie naturali..., op. cit.

62 C. Cattaneo, Notizie naturali..., op. cit., s. 267–268. Szerzej o koncepcjach historycznych w odniesieniu do regionu lombardzkiego zob. S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 163–174.

63 S. Spagocci, op. cit., s. 34.

64 S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 78.

65 M. Żywczyński, op. cit., s. 173.

66 J. A. Gierowski, op. cit., s. 413–414.

67 Do klasycznych definicji rozpowszechnionego w latach 80. XX wieku terminu „kapitał społeczny” należą propozycje Roberta Putnama, Pierre’a Bordieu oraz Francisa Fukuyamy. Ten ostatni zdefiniował owo pojęcie jako zestaw nieformalnych wartości i norm etycznych wspólnych dla członków określonej grupy, których przestrzeganie umożliwia skuteczne współdziałanie. Zob. F. Fukuyama, Zaufanie. Kapitał społeczny a droga do dobrobytu, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa–Wrocław 1997.

68 R. Putnam, Demokracja w działaniu. Tradycje obywatelskie we współczesnych Włoszech, tłum. J. Szacki, Znak, Kraków 1995.

69 Ibidem, s. 184–190.

70 Ibidem, s. 206.

71 R. Mainardi, op. cit., s. 14–16.

72 E. Ragionieri, Politica e amministrazione nella storia dell’Italia unita, Editori Riuniti, Roma 1979, s. 162–163.

73 R. Dudała, System polityczny współczesnych Włoch. Dynamika zmian, Wydawnictwo Uniwersytetu Jana Kochanowskiego w Kielcach, Kielce 2019, s. 136.

74 J. Zakrzewska, Włochy. Zarys ustroju, Wydawnictwo Ossolineum, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk 1974, s. 159.

75 A. Małek, Włoski patchwork – zróżnicowanie etniczno-językowe, w: Włochy wielokulturowe…, op. cit., s. 16.

76 D. Gabaccia, Emigranti. Le diaspore degli italiani dal Medioevo a oggi, Einaudi, Torino 2003, s. 13.

77 Za: B. Baldi, Stato e territorio: federalismo e decentramento nelle democrazie contemporanee, Laterza, Roma 2003, s. 149.

78 R. Mainardi, op. cit., s. 124–127.

79 J. Gierowski, op. cit., s. 349–360.

80 R. Mainardi, op. cit., s. 120–127.

81 Warto dodać, że DC powstała w 1943 roku z Włoskiej Partii Ludowej (PPI), a sama koncepcja regionalizmu i federalizmu była rozwijana przez jej członków jeszcze przed tym okresem. Partie katolickie, szczególnie w obliczu rosnącej opresji faszystowskiej, zaczęły dostrzegać potrzebę decentralizacji władzy jako sposobu na zachowanie lokalnej autonomii i ochronę różnorodności regionalnych. Po 1943 roku, kiedy DC stała się głównym ugrupowaniem politycznym w opozycji do Mussoliniego, koncepcje te zaczęły być wzmocnione, a ich wpływ na powojenne porządki polityczne Włoch stał się bardziej widoczny.

82 Por. A. Vitale, Il federalismo di „Giustizia e Libertà”, „Federalismo & Società. Rivista trimestrale di politica e cultura” 1995, r. II, nr 1, s. 89–94.

83 Tematyka decentralizacji i funkcjonowania regionów we Włoszech była wyczerpująco komentowana w polskiej literaturze przedmiotu. Zob. np. J. Zakrzewska, Państwo i regiony we Włoszech, „Państwo i Prawo” 1972; W. Misiuda-Rewera, Włochy. Republika autonomii, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2005; M. Lorencka, Włoskie państwo regionalne, „Przegląd Sejmowy” 2005, nr 4; I. Bokszczanin, Proces decentralizacji w Republice Włoskiej, „Przegląd Sejmowy” 2007, nr 6; E. Bojek, Doktrynalne determinacje włoskich koncepcji podziału terytorialnego państwa, „Wrocławskie Studia Erazmiańskie” 2007, nr 1; Z. Machelski, Struktury terytorialne państwa, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2015; M. Noviello, Region w geografii i polityce włoskiej, „Przegląd Geopolityczny” 2018, t. 25.

84 Zob. art. 5. Konstytucji Republiki Włoskiej z 27 grudnia 1947 roku, Konstytucja Republiki Włoskiej, tłum. Z. Witkowski, Wydawnictwo Sejmowe, Warszawa 2004, [online] https://biblioteka.sejm.gov.pl/wp-content/uploads/2016/11/Wlochy_pol_010711.pdf, dostęp: 13 IV 2022.

85 E. Bojek, op. cit., s. 138.

86 K. Golemo, Zielone ludy Padanii…, op. cit., s. 439.

87 R. Dudała, op. cit., s. 114.

88 Ibidem, s. 155.

89 K. Golemo, Zielone ludy Padanii…, op. cit., s. 440.

90 Te dążenia są szczególnie widoczne na obszarze weneckim, gdzie postuluje się waloryzację oraz popularyzację używanego niegdyś w Republice Weneckiej dialektu veneto. Dla przykładu w grudniu 2016 roku Rada Regionalna regionu Wenecja Euganejska przegłosowała wniosek o uznaniu mieszkańców regionu za mniejszość narodową, co umożliwia wprowadzenie lokalnego dialektu do szkół.

91 D. Woods, Il fenomeno delle Leghe, w: Politica in Italia. I fatti dell’anno e le interpretazioni, red. F. Anderlini, L. Leonardi, Il Mulino, Bologna 1991.

92 W przypadku Włoch migracje te miały miejsce głównie z południa na północ kraju, gdzie ludzie szukali lepszych warunków życia i pracy. W wyniku tych migracji powstawały różnice społeczne, ekonomiczne i kulturowe między poszczególnymi regionami, co miało wpływ na rozwój tożsamości regionalnych i napięć między nimi.

93 P. Kowalczuk, 150 lat i basta, „Rzeczpospolita”, 19–20 marca 2011.

94 M. Dobroczyński Włochy: posegmentowane mocarstwo europejskiego południa, „Studia Regionalne i Lokalne” 2002, nr 2–3, s. 3.

95 Wyrażenie „Seconda Repubblica Italiana” (Druga Republika Włoska) odnosi się do nowej struktury politycznej ustanowionej w latach 1992–1994, to znaczy do zmian, które nastąpiły w formie rządów Republiki Włoskiej, aczkolwiek wyłącznie na poziomie politycznym, nie zaś instytucjonalnym. We wspomnianym okresie we Włoszech nie dokonała się bowiem przemiana konstytucjonalna, tak jak miało to miejsce na przykład we Francji, ale tylko przeobrażenie systemu partyjnego.

96 S. Bielański, Tradycje federalizmu…, op. cit., s. 204.

97 F. Pizzetti, Federalismo, regionalismo e riforma dello stato, G. Giappichelli Editore, Torino 1998, s. 39.

98 N. Bobbio, Una filosofia militante. Studi su Carlo Cattaneo, Einaudi, Torino 1971, s. 51.

99 Na południu Włoch przykładem partii kultywującej hasła antyzjednoczeniowe jest Ruch dla Autonomii (Movimento per le Autonomie, MpA) z sentymentem wspominający tradycje dynastii Burbonów króla Franciszka II. Na północy wyróżnić natomiast można m.in. Narodowy Ruch Wyzwolenia Ludu Weneckiego (Movimento di Liberazione Nazionale del Popolo Veneto), Jedność Ludu Weneckiego (Unità Popolare Veneta), Domà Nunch czy Południowotyrolską Partię Ludową (Südtiroler Volkspartei, SVP). Wspomniane partie o charakterze regionalnym nie odgrywają jednak znaczącej roli we włoskiej polityce w porównaniu z rolą Ligi Północnej.

100 W ujęciu porównawczym występujący na przykład w Hiszpanii analogiczny podział pomiędzy bogatą Północą a ubogim Południem, wspierany dodatkowo podziałem terytorialnym opartym na istnieniu wspólnot autonomicznych, również uwidocznia silne tendencje nacjonalistyczne i separatystyczne w tym kraju. Najlepszym tego przykładem jest przypadek Katalonii czy Kraj Basków. O zagadnieniach związanych z procesem decentralizacji Królestwa Hiszpanii oraz o koncepcji autonomii katalońskiej i rozwoju doktryny katalonizmu zob. M. Myśliwiec, op. cit.; A. Grzechynka, op. cit. O powstawaniu współczesnego narodu, rozwoju nacjonalizmu i kształtowaniu się tożsamości narodowej w Kraju Basków zob. J. Orzechowska-Wacławska, op. cit.

SPIS TREŚCI

Wprowadzenie 7

Rozdział I.

Pomiędzy federalizmem a centralizmem państwa włoskiego. Źródła współczesnej koncepcji Padanii.

1.1. Wizja federacji państw włoskich Vincenza Giobertiego

1.2. Idee federalizmu Cesarego Balba

1.3. Myśl federalistyczna Giuseppe Ferrariego

1.4. Koncepcje zjednoczonych Włoch Carla Cattaneo

1.5. Zarys sytuacji północnych Włoch po zjednoczeniu kraju w 1861 roku

1.6. Ogólna charakterystyka czynników kształtujących rozwój współczesnej koncepcji padańskiej od powstania Republiki Włoskiej w 1946 roku po czasy współczesne

Rozdział II.

Narodziny i rozwój Ligi Północnej na rzecz niepodległości Padanii. Idea Padanii w programie partii

2.1. Źródła idei: ligi regionalne (1979–1989)

2.2. Powstanie i zarys działalności Ligi Północnej(1989–1994)

2.3. Próba realizacji koncepcji Padanii jako osobnego państwa i narodu. Przegląd działalności Ligi Północnej (LN) w latach 1995–2005

2.4. Referendum konstytucyjne w 2006 roku jako początek klęski idei Padanii (2006–2013)

2.5. Zarys nacjonalistycznej polityki Ligi pod przewodnictwem Mattea Salviniego i przyszłość koncepcji padańskiej

Rozdział III.

Wizja nowego państwa i narodu. Struktura organizacyjna Padanii

3.1. Parlament i rząd

3.2. Konstytucja

3.3. Stolica

3.4. Symbole narodowe: flaga, hymn, moneta

3.5. Kultura popularno-sportowa

Rozdział IV.

Idea nowego narodu. Model charyzmatycznego przywództwa Umberta Bossiego

4.1. Sylwetka i życie rodzinne przyszłego „ojca idei padańskiej”

4.2. Zarys biografii politycznej Umberta Bossiego (1975–1989)

4.3. Umberto Bossi jako legendarny założyciel i przywódca Ligi Północnej (LN) oraz twórca idei „nowego narodu” (1989–2012)

4.4. Stosunek Umberta Bossiego do działalności Ligi
pod przywództwem Mattea Salviniego (2013–2023)

4.5. Risorgimento w ocenie Umberta Bossiego

Rozdział V.

W poszukiwaniu źródeł współczesnej wspólnoty padańskiej. Symbolika padańska w dyskursie politycznym Ligi Północnej

5.1. Średniowieczna Liga Lombardzka jako początki niezależności północnowłoskiej

5.2. „Święta ziemia” Pontida

5.3. Motyw działalności średniowiecznej Ligi Lombardzkiej jako symbol walki o jedność narodową w okresie risorgimenta

5.4. Rzeka Pad

5.5. Przegląd wybranych elementów retoryki padańskiej w dyskursie politycznym Ligi Północnej

5.5.1. Krytyka państwa centralnego, Rzymu oraz włoskiego Południa

5.5.2. Rasizm, ksenofobia, homofobia

5.5.3. Stosunek do integracji z Unią Europejską

Rozdział VI.

Koncepcja nowego narodu. Wybrane czynniki kształtujące padańskie poczucie tożsamości

6.1. Etniczność

6.2. Położenie geograficzne (terytorium)

6.3. Dialekt

6.4. Religia

Rozdział VII.

Ideologiczny wymiar koncepcji Padanii. Wybrani prekursorzy i teoretycy etnonacjonalizmu padańskiego

7.1. Gianfranco Miglio

7.1.1. Risorgimento w ocenie Gianfranca Miglia

7.1.2. Gianfranco Miglio a Liga Północna

7.2. Gilberto Oneto

7.3. Giancarlo Pagliarini

7.4. Mario Borghezio

7.5. Roberto Calderoli

7.6. Roberto Maroni

Zakończenie

Bibliografia

Indeks nazwisk

Riassunto

Summary