© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020

Wszystkie prawa zastrzeżone.
Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków oraz wybór i metodyka zabiegów terapeutycznych w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków oraz zabiegów terapeutycznych, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania leku oraz informacje producenta sprzętu lub autorów metod, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu leku oraz we wskazaniach i zasadach stosowania zabiegów terapeutycznych. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji oraz nowych lub rzadko stosowanych metod terapeutycznych.

Recenzent: dr hab. n. med. Izabela Strużycka

Wydawca: Marta Diana Rozwadowska
Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak
Redaktor merytoryczny: Agnieszka Janowska
Producent: Marta Kubica

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Lekarskiego
Karol Ossowski/Woblink

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020 r., (wyd. I)
Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6193-2

PZWL Wydawnictwo Lekarskie
02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2
tel. 22 695 43 21
www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:
tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88
e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Autorzy

dr hab. n. med. Anna Cyganek
I Klinika Położnictwa i Ginekologii, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Tomasz Kaczmarzyk, prof. UJ
Zakład Chirurgii Stomatologicznej, Uniwersytet Jagielloński, Collegium Medicum

lek. dent. Angelika Kobylińska
Zakład Stomatologii Dziecięcej, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr n. o zdr. Magdalena Anna Łazarewicz
Zakład Psychologii i Komunikacji Medycznej, Warszawski Uniwersytet Medyczny

dr hab. n. med. Grażyna Marczuk-Kolada
Zakład Stomatologii Dziecięcej, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

prof. dr hab. n. med. Dorota Olczak-Kowalczyk
Zakład Stomatologii Dziecięcej, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Spis treści

1. Czy leczymy kobiety w czasie ciąży? Dlaczego opieka stomatologiczna w ciąży jest ważna
Dorota Olczak-Kowalczyk, Angelika Kobylińska

2. Jakie zmiany zachodzą w organizmie w czasie ciąży? Zmiany fizjologiczne i patologia ciąży – o czym powinien wiedzieć lekarz dentysta
Anna Cyganek

Fizjologia ciąży

Układ krążenia

Układ oddechowy

Układ pokarmowy

Zmiany endokrynologiczne

Najczęstsze powikłania w ciąży

Nadciśnienie tętnicze

Poród przedwczesny

Cukrzyca w ciąży

Ciąża po przeszczepieniu narządu unaczynionego

3. Czy ciąża jest czynnikiem ryzyka chorób jamy ustnej?
Grażyna Marczuk-Kolada, Angelika Kobylińska, Dorota Olczak-Kowalczyk

Co się dzieje w jamie ustnej ciężarnej?

4. Specyficzne potrzeby stomatologiczne ciężarnych – jak je rozpoznać i zaplanować opiekę stomatologiczną
Angelika Kobylińska, Grażyna Marczuk-Kolada, Dorota Olczak-Kowalczyk

Badanie podmiotowe i przedmiotowe – na co zwrócić uwagę?

Diagnostyka radiologiczna – czy wykonać zdjęcie wewnątrzustne?

Planowanie postępowania stomatologicznego

Specyfika przyjmowania pacjentki w ciąży

Profilaktyka chorób uzębienia. Zasady stosowania w ciąży środków zawierających fluorki

Filary profilaktyki choroby próchnicowej

Profesjonalna profilaktyka fluorkowa

Kwasowa erozja szkliwa

Leczenie zachowawcze

Wybielanie

Zapalenie dziąseł

Guz ciążowy

Leczenie infekcji zębopochodnej

5. Farmakoterapia ciężarnej
Anna Cyganek, Tomasz Kaczmarzyk

Farmakodynamika leków w okresie ciąży

Bezpieczne i skuteczne znieczulenie ciężarnej do zabiegu stomatologicznego

Leczenie przeciwbólowe

Sedacja

Antybiotykoterapia

Farmakoterapia podczas laktacji

6. Zalecenia profilaktyczne dla kobiet w ciąży – czego nauczyć przyszłą mamę. Jak wykorzystać wywiad motywujący?
Angelika Kobylińska, Magdalena Anna Łazarewicz, Dorota Olczak-Kowalczyk

Zalecenia profilaktyczne dla kobiet w ciąży

Zalecenia dotyczące opieki nad dzieckiem od narodzin do 2. roku życia

Zabiegi higieniczne

Odżywianie

Wizyty w gabinecie stomatologicznym

Wywiad motywujący w gabinecie stomatologicznym

7. Personel stomatologiczny w ciąży
Angelika Kobylińska

Aspekty prawne zatrudnienia

Urodziłam i co dalej?

Karmię piersią

Co jeszcze warto wiedzieć

8. Załączniki
Angelika Kobylińska, Dorota Olczak-Kowalczyk

Skierowanie do lekarza prowadzącego ciążę

Karta oceny ryzyka próchnicy

Zaświadczenie o stanie zdrowia jamy ustnej

Zakres postępowania stomatologicznego

Piśmiennictwo

Przypisy

( 1 )

Czy leczymy kobiety w czasie ciąży? Dlaczego opieka stomatologiczna w ciąży jest ważna

Dorota Olczak-Kowalczyk
Angelika Kobylińska

Zagadnienia omówione w rozdziale:

♦ Zależności zdrowia ciężarnej, przebiegu ciąży i zdrowia dziecka.

♦ Czynniki wpływające na zgłaszalność kobiet w ciąży do dentysty.

Stan zdrowia ogólnego i jamy ustnej, styl życia kobiety w czasie ciąży, a także przebieg i sposób porodu są ważnymi czynnikami wpływającymi na dobrostan płodu, termin porodu, masę urodzeniową oraz zdrowie jamy ustnej dziecka. Zaniedbania higieniczne i choroby jamy ustnej, zwłaszcza skutkujące zmianami infekcyjnymi, zwiększają liczbę bakterii w jamie ustnej i niekorzystnie zmieniają skład mikrobiomu.

Warto wiedzieć, że istnieje duże podobieństwo między mikrobiomem łożyska a mikrobiomem jamy ustnej kobiety w ciąży. W ludzkim łożysku stwierdzono obecność bakterii jamy ustnej, m.in. gatunki Streptococcus, Fusobacterium, Neisseria, Prevotella i Porphyromonas. Bakterie jamy ustnej mogą przedostawać się do krwi, następnie do płynu owodniowego. Niewielka bakteriemia występuje nawet podczas codziennych czynności, takich jak żucie czy szczotkowanie zębów. Uważa się, że obecność bakterii jamy ustnej w łożysku jest warunkiem wytworzenia tolerancji immunologicznej płodu na mikrobiom matki. Jednak u kobiet z dużym obciążeniem mikrobiologicznym (np. z zaniedbaniami higienicznymi), ze zmianami zapalnymi w jamie ustnej (np. zapaleniem dziąseł lub przyzębia, infekcjami przyzębia okołowierzchołkowego), uszkodzeniami błony śluzowej jamy ustnej czy zmniejszoną odpornością miejscową i ogólną, nasilenie bakteriemii się zwiększa. Dodatkowo do krwi mogą dostać się bakterie patogenne oraz ich toksyny. Bakterie mogą bezpośrednio powodować infekcje macicy i płodu, mogą także stać się przyczyną lokalnego lub ogólnoustrojowego wzrostu poziomu cytokin i mediatorów zapalnych, np. białka C-reaktywnego (CRP), prostaglandyny F_2 (PGF_2), metaloproteinaz, interleukiny 1 (IL-1), interleukiny 6 (IL-6) oraz czynnika martwicy nowotworów α (TNF-α).

Bakterie jamy ustnej, po pierwsze, mogą bezpośrednio wywoływać infekcje macicy i płodu, a po drugie, ogólnoustrojowe zmiany zapalne wywołane chorobami przyzębia mogą aktywować reakcje na styku matka–płód.

Za szczególnie ważne czynniki bakteryjne uznano adhezyny, endotoksyny o budowie lipopolisacharydów, stanowiące składnik ścian komórkowych (LPS), egzotoksyny (leukotoksyna Ltx – RTX – uszkadza błony komórkowe neutrofilów i monocytów, komórek NK i limfocytów T, wiążąc się z leukocytami, ułatwia rozprzestrzenianie się infekcji), białka szoku termicznego podobne do ludzkiego oraz proteinazy (niszczą składniki tkanki łącznej, zwiększają przepuszczalność naczyń, hamują chemotaksję leukocytów wielojądrzastych, rozkładają przeciwciała klasy A i G).

Okołozębowe stany zapalne, np. zapalenia przyzębia, stwarzając ryzyko bakteriemii i wywołując wzrost poziomu cytokin zapalnych w łożysku, mogą więc oddziaływać na cały organizm kobiety ciężarnej i rozwijający się płód (ryc. 1.1). Niosą ze sobą ryzyko niekorzystnego wyniku ciąży (adverse pregnancy outcome – APO), w tym porodu przedwczesnego, wewnątrzmacicznego ograniczenia wzrostu i stanu przedrzucawkowego. W przypadku wystąpienia APO u matek stwierdzono wyższe miano Bacteroides forsythus i Campylobacter rectus. Do łożyska może przenikać również Fusobacterium nucleatum. Poród przedwczesny oraz niska masa urodzeniowa zostały powiązane z wieloma poważnymi powikłaniami u dziecka, w tym ze zwiększonym ryzykiem śmierci w okresie noworodkowym, zaburzeniami neurologicznymi, astmą, infekcjami górnych dróg oddechowych i ucha, a także z wadami rozwojowymi w obrębie twarzoczaszki (m.in. rozszczepami wargi i/lub podniebienia, defektami rozwojowymi szkliwa) oraz próchnicą wczesnego dzieciństwa (early childhood caries – ECC).