Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Polecamy

4. Królowie i cesarze

5. Kalendarium

6. Spis map

7. Przedmowa

8. Przypisy

9. Strona redakcyjna

Tego autora nakładem

Domu Wydawniczego REBIS ukazały się:

PAX ROMANA

UPADEK KARTAGINY

FILIP I ALEKSANDER

ORZEŁ I LEW

oraz trylogia „VINDOLANDA”

VINDOLANDA

ZŁOWROGIE MORZE

BRIGANTIA

KRÓLOWIE I CESARZE

Arsakidzi

Arsakes I

ok. 247–211 p.n.e.

Arsakes II

ok. 211 (217? 214?)–191 p.n.e.

Priapatius

ok. 191–176 p.n.e. (?)

176–ok. 168 p.n.e.

krótkowieczny król lub królowie?

Fraates I

ok. 168–164 p.n.e.

Mitrydates I

ok. 165/164–132

Fraates II

ok. 132–127 p.n.e.

ok. 127 p.n.e.

krótkowieczny król lub królowie?

Artaban I

ok. 127–124 p.n.e.

Mitrydates II

ok. 121–91 p.n.e.

Gotarzes?

ok. 91–87 p.n.e.

Orodes I

ok. 90–80 p.n.e.

nieznany

ok. 80 p.n.e.

nieznany

ok. 80–70 p.n.e.

Sinatrukes

ok. 93/92–69/68 p.n.e.

Fraates III

ok. 70–57 p.n.e.

Mitrydates III

ok. 57–54 p.n.e.

Orodes II

ok. 57–38 p.n.e.

Fraates IV

ok. 38–2 p.n.e.

Tyrydates I

ok. 29–26 p.n.e. (jako rywal)

Fraatakes/Musa

ok. 2 p.n.e.–4 n.e.

Orodes III

ok. 6 n.e.

Wonones I

ok. 8–12

Artaban II

ok. 10–38

Tyrydates II

ok. 35– 36 (jako rywal)

Wardanes I

ok. 40–47

Gotarzes II

ok. 40–51

Wonones II

ok. 51

Wologazes I

ok. 50–79

syn Wardanesa

ok. 55–58 (jako rywal)

Pakorus I

ok. 75–110

Artaban III

ok. 80–82

Wologazes III

ok. 105–147

Osroes I

ok. 109–129 (jako rywal/współrządzący?)

Partamaspates

ok. 116 (koronowany przez Trajana)

Mitrydates IV

ok. 129–140 (jako rywal)

Wologazes IV

ok. 147–191

Wologazes V

ok. 191–208

Wologazes VI

ok. 208–228? (223? 224?)

Artaban IV

ok. 213–224

Sasanidzi

Ardaszir I

224–240

Szapur I

240–270?

Hormizd I

270–271

Bahram I

271–274

Bahram II

274–293

Bahram III

293

Narses I

293–302

Hormizd II

302–309

Szapur II

309–379

Ardaszir II

379–383

Szapur III

383–388

Bahram IV

388–399

Jezdegerd I

399–420

Bahram V

420–438

Jezdegerd II

438–457

Hormizd III

457–459?

Peroz

459–484

Balasz

484–488

Kawad I

488–496

Zamasp

496–498

Kawad II

498–531 (po powrocie z wygnania)

Chosroes I

531–579

Hormizd IV

579–590

Chosroes II

590

Bahram Czobin

590–591

Chosroes II

591–628 (po powrocie z wygnania)

Kawad II

628

Ardaszir III

628–630 (629?)

Szarbaraz

630

Chosroes III

630

Boran (królowa)

630–663

Jezdegerd III

632–651

Cesarze

31 p.n.e.–14 n.e.

August

14–37

Tyberiusz

37–41

Kaligula

41–54

Klaudiusz

54–68

Neron

68–69

Galba

69

Oton

69

Witeliusz

70–79

Wespazjan

79–81

Tytus

81–96

Domicjan

96–98

Nerwa

98–117

Trajan

117–138

Hadrian

138–161

Antoninus Pius

161–180

Marek Aureliusz

161–167

Lucjusz Werus (jako współrządzący)

180–192

Kommodus

193

Pertynaks

193–211

Septymiusz Sewer

211–217

Karakalla

211

Geta (jako współrządzący)

217–218

Makrynus

218–222

Heliogabal

222–235

Aleksander Sewer

235–238

Maksymin Trak

238–244

Gordian III

244–249

Filip I Arab

249–251

Decjusz

251–253

Trebonian Gallus

253–260

Walerian I

253–268

Galien (współrządzący)

268–270

Klaudiusz II Gocki

270–275

Aurelian

275–276

Tacyt

276–282

Probus

282–283

Karus

283–284

Karyn i Numerian

284–305

Dioklecjan i Maksymian (jako współrządzący od 286 r.)

293–305

Konstancjusz i Galeriusz (młodsi współrządzący)

306–337

Konstantyn I Wielki

337–340

Konstantyn II

337–350

Konstans (współrządzący)

337–361

Konstancjusz II (współrządzący)

351–353

Konstancjusz Gallus (współrządzący)

355–363

Julian Apostata (początkowo jako współrządzący)

363–364

Jowian

364–375

Walentynian I

364–378

Walens (współrządzący)

375–383

Gracjan

379–395

Teodozjusz I Wielki

395–408

Arkadiusz na wschodzie

395–423

Honoriusz na zachodzie

408–450

Teodozjusz II na wschodzie

425–455

Walentynian III na zachodzie

450–457

Marcjan na wschodzie

455

Petroniusz Maksymus na zachodzie

455–457

Awitus na zachodzie

457–474

Leon I na wschodzie

457–461

Majorian na zachodzie

461–465

Libiusz Sewer na zachodzie

467–472

Antemiusz na zachodzie

473–474

Gliceriusz na zachodzie

474–491

Zenon na wschodzie

475–476

Romulus Augustulus na zachodzie

Cesarstwo bizantyńskie

491–518

Anastazjusz

518–527

Justyn I

527–565

Justynian I Wielki

565–578

Justyn II

574–582

Tyberiusz II Konstantyn

582–602

Maurycjusz

602–610

Fokas

610–641

Herakliusz

641

Konstantyn III

641–668

Konstans II

KALENDARIUM

323 p.n.e.

Śmierć Aleksandra Wielkiego

305 p.n.e.

Seleukos I tworzy imperium seleukidzkie.

Lata 80. III w. p.n.e.

Najazd Parnów na seleukidzką prowincję Margiana, odparty

264–241 p.n.e.

Pierwsza wojna punicka (Rzymu z Kartaginą)

ok. 250 p.n.e.

Zbuntowani satrapowie tworzą niepodległe rządy w seleukidzkich prowincjach Baktria i Partia.

248–247 p.n.e.

Arsakes I dochodzi do władzy u Parnów.

239 lub 238 p.n.e.

Arsakes I najeżdża Partię i obala jej władcę Andragorasa. Rozpoczyna podbój Hyrkanii i ogłasza się królem.

ok. 235 p.n.e.

Seleukos II atakuje Arsakesa i przegrywa.

218–201 p.n.e.

Druga wojna punicka

192–189 p.n.e.

Wojna Rzymu z Seleukidami za panowania Antiocha III

189 p.n.e.

Rzymianie gromią Antiocha III w bitwie pod Magnezją.

187 p.n.e.

Antioch III przygotowuje wyprawę w celu odzyskania kontroli na wschodzie imperium, lecz umiera przed jej rozpoczęciem.

ok. 158–155 p.n.e.

Król Partii Mitrydates I podbija Medię.

149–146 p.n.e.

Trzecia wojna punicka

146 p.n.e.

Kartagina zrównana z ziemią, Korynt złupiony przez Rzymian

ok. 141 p.n.e.

Armia Mitrydatesa I zajmuje Mezopotamię.

133 p.n.e.

Umiera król Pergamonu Attalos III i w testamencie przekazuje państwo Rzymowi. Zamieszki polityczne w Rzymie i zabójstwo trybuna Tyberiusza Semproniusza Grakcha

130 p.n.e.

Seleukida Antioch VII odbija Mezopotamię, Babilonię, Medię i Elimais.

129 p.n.e.

Utworzenie rzymskiej prowincji Azja. Król Partii Fraates II pokonuje Antiocha VII.

ok. 128/127 p.n.e.

Klęska i śmierć Fraatesa II z rąk Saków i innych nomadów

ok. 123 p.n.e.

Król Partii Artaban I śmiertelnie raniony przez nomadów

121 p.n.e.

Gajusz Semproniusz Grakchus, brat Tyberiusza, ginie wraz z licznymi stronnikami podczas poważnych zamieszek w Rzymie.

ok. 115 p.n.e.

Pierwsza wizyta poselstwa chińskiego w Partii

104–100 p.n.e.

Gajusz Mariusz bezprecedensowo konsulem przez pięć kolejnych lat

96, 94 lub 92 p.n.e.

Sulla spotyka się z posłem Mitrydatesa II w Kapadocji.

91–88 p.n.e.

Wojna Rzymian z italskimi sprzymierzeńcami (bellum sociale)

88–85 p.n.e.

Pierwsza wojna między królem Pontu Mitrydatesem VI a Rzymem

88 p.n.e.

Sulla i jego legiony siłą zajmują Rzym. Później tego roku powraca Mariusz i szturmuje miasto.

83–82 p.n.e.

Druga wojna z Mitrydatesem VI. W wojnie domowej w Italii zwycięża Sulla, konflikt trwa jednak jeszcze kilka lat, zwłaszcza w Hiszpanii pod Sertoriuszem.

74–66 p.n.e.

Trzecia wojna z Mitrydatesem VI

73–71 p.n.e.

Bunt niewolników pod wodzą Spartakusa sieje spustoszenie w Italii.

72 p.n.e.

Zabójstwo Sertoriusza kończy wojnę domową w Hiszpanii.

70 p.n.e.

Pierwszy konsulat Krassusa i Pompejusza

69 p.n.e.

Lukullus gromi króla Armenii Tigranesa II pod Tigranocertą.

67 p.n.e.

Mitrydates VI rozbija armię zastępcy Lukullusa pod Zelą. Pompejusz otrzymuje dowództwo kampanii przeciwko piratom.

63–62 p.n.e.

Próba puczu Katyliny kończy się wojną domową w Rzymie

ok. 58–57 p.n.e.

Król Partii Fraates III zamordowany przez spiskowców pod wodzą jego dwóch synów, Mitrydatesa III i Orodesa II. Bracia wkrótce zaczynają walczyć między sobą.

55 p.n.e.

Drugi konsulat Krassusa i Pompejusza. Ten drugi bierze komendę nad wszystkimi prowincjami hiszpańskimi; Krassus dostaje Syrię i pod koniec roku wyjeżdża z Rzymu.

54 p.n.e.

Orodes II pokonuje i uśmierca brata. Krassus podejmuje ekspedycję przeciwko niemu i przekracza Eufrat, rozbija lokalnego satrapę i zdobywa lub przyjmuje kapitulację kilku miast.

53 p.n.e.

Klęska Krassusa pod Karrami w starciu z Partami pod dowództwem Sureny. Konsul wkrótce ginie, większość jego armii poległa lub dostała się do niewoli. Jego kwestor Kasjusz ucieka do Syrii. Armenia wycofuje się z wojny i wchodzi w sojusz z Partią. Surena skazany na śmierć przez Orodesa II. Przemoc polityczna uniemożliwia wybory w Rzymie.

52 p.n.e.

Pompejusz trzeci raz wybrany na konsula, początkowo w pojedynkę. Siłą przywraca spokój w Rzymie. Niewielkie grupy Partów i ich sojuszników dokonują najazdów na Syrię.

51–50 p.n.e.

Cyceron prokonsulem Cylicji. Jego legiony ścierają się z oddziałami partyjskimi bądź ich sprzymierzeńcami. Kasjusz zwycięża Partów w Syrii.

49–45 p.n.e.

Wojna domowa w Rzymie między Cezarem i wrogą mu koalicją pod wodzą Pompejusza

44 p.n.e.

Spiskowcy pod przewodem Brutusa i Kasjusza mordują Cezara.

44–31 p.n.e.

Szereg wojen domowych w Rzymie zakończonych pokonaniem Marka Antoniusza przez Oktawiana Augusta

41 p.n.e.

Antoniusz i Oktawian gromią Brutusa i Kasjusza pod Filippi.

41–40 p.n.e.

Partowie z rzymskimi sojusznikami pod Kwintusem Labienusem zajmują Syrię i Judeę. Labienus wkracza do Azji Mniejszej.

39 p.n.e.

Publiusz Wentydiusz Bassus obejmuje dowództwo w Azji Mniejszej. Szybko pokonuje Labienusa, który ucieka, lecz zostaje schwytany i stracony. Wentydiusz pokonuje Partów.

38 p.n.e.

Zwycięstwo Wentydiusza nad Partami pod górą Gindaros. Śmierć Pakorusa, ulubionego syna Orodesa II. Pod koniec roku Antoniusz jedzie na wschód. Wentydiusz powraca do Rzymu i święci triumf. Orodesa II detronizuje i zabija Fraates IV, który wymordował większość braci, by się zabezpieczyć przed potencjalną rywalizacją.

37 p.n.e.

Antoniusz wraca do Italii na negocjacje z Oktawianem.

36 p.n.e.

Antoniusz dowodzi dużą wyprawą przez Armenię do Medii. Po początkowych sukcesach traci tabor i jest zmuszony przerwać oblężenie. Nie udaje mu się zająć Fraaspy ani wciągnąć Partów ani Medów do walnej bitwy. Podczas odwrotu nieprzyjaciel nęka jego armię i zadaje ciężkie straty.

34 p.n.e.

Antoniusz wkracza do Armenii, obala i więzi jej władcę. Powraca do Aleksandrii i przeprowadza tzw. donacje aleksandryjskie przyznające większość ziem wschodnich swemu potomstwu z Kleopatrą.

31–30 p.n.e.

Rozłam między Antoniuszem i Oktawianem doprowadza do kolejnej wojny domowej, w której ten drugi zwycięża pod Akcjum. Antoniusz i Kleopatra popełniają samobójstwo.

ok. 31 p.n.e.

Fraates IV, zaatakowany przez Tyrydatesa, zdołał go pokonać. Napastnik szuka azylu w Rzymie i zostaje przyjęty przez Augusta.

ok. 26–25 p.n.e.

Tyrydates kolejny raz próbuje obalić Fraatesa IV. Bije własne monety w Seleucji, na których nazywa się „przyjacielem Rzymu”, ostatecznie jednak ponosi klęskę.

20 p.n.e.

August odwiedza Syrię. Pertraktacje z Partami owocują deklaracją pokoju. W jego ramach Partowie zgadzają się zwolnić rzymskich jeńców wraz ze zdobytymi sztandarami. Wśród darów przekazanych Fraatesowi IV (wtedy lub później) znalazła się niewolnica Musa, która zostaje jego faworytą, a potem żoną.

19 p.n.e.

Rozpoczęcie budowy (lub przeróbki istniejącego) Łuku Partyjskiego dla uczczenia „zwycięstwa” Augusta nad Partami

11–10 p.n.e.

Fraates IV odsyła niektórych synów z rodzinami do Rzymu.

2 p.n.e.

Śmierć (a może morderstwo) Fraatesa IV. Syn Musy Fraatakes zostaje królem królów; matka oficjalnie angażuje się w rządzenie, a jej podobizna pojawia się na monetach.

1 n.e.

Konsekracja świątyni Marsa Ultora na forum Augusta i triumfalne umieszczenie w niej zwróconych przez Partów sztandarów legionowych. Gajusz Cezar obejmuje dowództwo nadzwyczajnej ekspedycji wschodniej.

2

Spotkanie Gajusza z Fraatakesem nad Eufratem i potwierdzenie pokoju

3–4

Interwencja Gajusza Cezara w Armenii. Wódz odnosi ranę, od której wkrótce umiera.

4

Fraatakes i Musa tracą władzę i uciekają na ziemie rzymskie.

8

Fakcje partyjskich nobilów apelują do Augusta, aby przysłał im Wononesa I, syna Fraatesa IV. Wygnany król wraca do ojczyzny, wkłada koronę króla królów i pokonuje Artabana II.

12

Artaban II powraca i detronizuje niepopularnego już Wononesa I, który rejteruje do Rzymu.

19

Napięcie w związku z Armenią. Nadzwyczajna ekspedycja Germanika na wschód. Wonones usiłuje wyrwać się spod rzymskiej kurateli, ale ginie. Umiera też Germanik.

35

Interwencja Artabana II w Armenii. Część partyjskich nobilów zwraca się do Tyberiusza o przysłanie innego syna Fraatesa IV. Pierwszy wybrany umiera, nim zdążył tam dojechać. Na jego miejsce zostaje wyekspediowany Tyrydates II, eskortowany do granicy przez namiestnika Syrii Witeliusza.

36

Tyrydates II przepędza Artabana II, lecz zraża do siebie wielu stronników, dzięki czemu wygnaniec może wrócić i odpłacić pięknym za nadobne. Witeliusz i Artaban II spotykają się nad Eufratem i prolongują pokój między Rzymem i Partią.

ok. 40–51

Podział Partii i wojny domowe

43

Klaudiusz dokonuje inwazji na Brytanię.

52–53

Wonones II najeżdża Armenię, aby osadzić tam na tronie swego brata Tyrydatesa.

55

Korbulon obejmuje dowództwo na wschodzie.

58

Najazd Korbulona na Armenię i usunięcie Tyrydatesa

59

Korbulon zdobywa Tigranocertę.

60

Rzymianie wprowadzają Tigranesa na tron armeński.

61

Tigranes najeżdża Adiabene. Jego brat Wonones II zagraża Syrii.

62

Lucjusz Cezeniusz Petus otrzymuje dowództwo w Kapadocji i wkracza do Armenii, gdzie ponosi porażkę pod Randeją. Konflikt kończy się na drodze pertraktacji.

66

Tigranes udaje się do Rzymu, gdzie Neron koronuje go na króla Armenii.

66–74

Powstanie żydowskie w Judei

68–69

Wojna domowa w Rzymie – „rok czterech cesarzy”. Galba, Oton i Witeliusz kolejno i na krótko przejmują władzę, lecz ostatecznym zwycięzcą zostaje Wespazjan.

72

Namiestnik Syrii Petus anektuje Kapadocję.

ok. 75

Alanowie napadają na terytorium Partów. Wonones II prosi Rzym o wsparcie, lecz spotyka się z odmową.

101–102

Pierwsza wojna dacka Trajana

105–106

Druga wojna dacka Trajana

ok. 110–113

Pliniusz Młodszy zarządcą Bitynii

114–117

Wojna Trajana z Partami. Rzymianie zajmują Armenię i wkraczają do Medii i Mezopotamii. Ktezyfon upada, lecz na większości zdobytych ziem wybucha powszechna rebelia.

115–117

Bunt populacji żydowskiej w Egipcie, Cyrenajce i na Cyprze

117

Hadrian obejmuje tron po śmierci Trajana i porzuca niemal wszystkie podbite terytoria.

131 –135

Powstanie Bar Kochby w Judei

151

Wologazes IV (król Partii) podporządkowuje Characene.

161

Wologazes IV mianuje króla Armenii. Tarcia z Rzymem doprowadzają do najazdów Partów na Kapadocję i Syrię.

162–166

Nominacja Lucjusza Werusa na głównodowodzącego w wojnie partyjskiej. Armie rzymskie nacierają na ziemie Partów i zdobywają Seleucję i Ktezyfon. Anektowana zostaje część terytorium Mezopotamii i Rzymianie narzucają pokój na swoich warunkach. Za powracającym wojskiem idzie zaraza, co skutkuje szeregiem śmiercionośnych epidemii.

194–195

Pierwsza kampania wschodnia Septymiusza Sewera. Po jego odejściu do kontrataku rusza Wologazes V.

197–202

Druga kampania wschodnia Septymiusza Sewera. Rzymianie raz jeszcze atakują miasta królewskie i zajmują Ktezyfon. Utworzenie nowej prowincji Mezopotamia.

208–213

Wojna domowa w Partii

215–217

Karakalla rozpoczyna wojnę z Partami.

217–218

Morderstwo Karakalli. Tron przejmuje Makrynus i kontynuuje działania w Partii, lecz bez powodzenia, i kończy wojnę ustępstwami. Ginie, a cesarzem zostaje obwołany Heliogabal.

224

Ardaszir I pokonuje partyjskiego króla królów Artabana IV i zakłada dynastię Sasanidów.

226

Ardaszir I wkłada koronę króla królów w Ktezyfonie.

227–230

Ardaszir I dokonuje szeregu najazdów na rzymskie prowincje i ostatecznie zajmuje większość Mezopotamii.

231–232

Aleksander Sewer wojuje z Ardaszirem, co prawda ze zmiennym szczęściem, odtrąbia jednak sukces i powraca do Rzymu.

235–237

Nowe najazdy Partów na terytoria rzymskie

239

Atak Sasanidów na Dura Europos

ok. 240–241

Szapur I następcą Ardaszira I. Zdobywa Hatrę i podejmuje ataki na ziemie rzymskie.

242–244

Gordian III prowadzi ekspedycję przeciwko Persom. Po początkowych sukcesach nie osiąga zbyt wiele i umiera. Cesarzem zostaje Filip i wypłaca Szapurowi okup za zawarcie pokoju.

252

Napięcie w kwestii Armenii. Szapur I wznawia najazdy na rzymskie prowincje i łupi wiele miast, w tym Antiochię.

254

Szapur I zdobywa Nisibis.

256

Persowie oblegają i zajmują Dura Europos.

258

Septymiusz Odenat z Palmyry zostaje konsulem.

260

Walerian prowadzi walną wyprawę przeciwko Persom, ponosi jednak klęskę i resztę życia spędza w niewoli. Szapur I najeżdża ziemie rzymskie.

261

Odenat otrzymuje dowództwo nadzwyczajne.

262

Odenat zwycięża Persów i zapuszcza się prawie pod Ktezyfon.

ok. 266

Kolejny wypad Odenata na Ktezyfon

ok. 266–267

Odenat ginie zamordowany. Dowództwo przejmuje Zenobia w imieniu ich syna Septymiusza Waballatusa.

269–270

Wojska Zenobii opanowują większość rzymskiego wschodu, w tym Egipt.

271

Waballatus oficjalnie ogłoszony cesarzem

272

Aurelian atakuje i pokonuje reżim Zenobii.

ok. 272

Śmierć Szapura I

273

Bunt w Palmyrze, szybko stłumiony przez Rzymian

282–283

Karus najeżdża Persję, gdzie rządy sprawuje Bahram II. Możliwe, że zdobył Ktezyfon, umiera jednak (bądź zostaje zamordowany) i kampania spełza na niczym.

296

Król perski Narses interweniuje w Armenii i obala jej władcę.

297

Cesarz Galeriusz wysłany przeciwko Sasanidom ponosi porażkę w Mezopotamii.

298

Galeriusz pokonuje Narsesa w Armenii i przejmuje jego harem.

299

Konflikt zakończony traktatem na warunkach bardzo korzystnych dla Rzymu

ok. 336

Napięcie i starcia na wschodnich rubieżach. Konstantyn szykuje wielką ekspedycję przeciwko Persom.

337

Śmierć Konstantyna i przechwycenie władzy przez jego synów

ok. 337–338

Nieudana próba zajęcia Nisibis przez Sasanidów

ok. 339

Kampania Konstancjusza II przeciwko Persom

ok. 343

Konstancjusz II atakuje terytorium Persji.

344

Nierozstrzygnięta bitwa pod Singarą

346

Kolejna nieudana próba zajęcia Nisibis przez Sasanidów

353–358

Chwiejny pokój między imperiami

359

Szapur II najeżdża ziemie rzymskie, oblega i zdobywa Amidę.

360

Nowa wyprawa Szapura II, zdobycie Singary i Bezabde. Konstancjusz II kontratakuje, lecz z miernym skutkiem.

361

Julian ogłasza się cesarzem, przez co Konstancjusz II zmuszony jest wstrzymać się od dalszej ofensywy przeciwko Sasanidom.

363

Julian wkracza do Persji i dociera do Ktezyfonu, nie próbuje jednak założyć oblężenia i rozpoczyna odwrót, lecz ginie w potyczce. Na tron wstępuje Jowian i negocjuje traktat pokojowy korzystny dla Persów.

ok. 367–370

Okres napięć między imperiami

ok. 376

Królowa Mawia atakuje ziemie rzymskie, póki nie zostaje zawarty pokój.

381–387

Czas napięć i utarczek. Po długich pertraktacjach nastaje pokój okupiony podziałem Armenii.

395

Watahy Hunów napadają na terytoria rzymskie i perskie.

410

Rzym złupiony przez Gotów

420–421

Kolejny konflikt rzymsko-perski

429

Wandalowie przeprawiają się do Afryki i w kolejnych latach opanowują tamtejsze prowincje Rzymu.

440–441

Kolejny konflikt rzymsko-perski

445

Złupienie Rzymu przez Wandalów

ok. 469

Peroz pokonany przez Heftalitów (Białych Hunów)

ok. 484

Hunowie ponownie zadają klęskę i śmierć Perozowi.

502

Kawad I napada na rzymską Armenię i Mezopotamię.

503

Kawad I zdobywa Amidę. Rzymianom nie udaje się zająć Nisibis. Sasanidzi pustoszą ziemie rzymskie i nakładają haracz na miasta.

504

Rzymianie wynegocjowują kapitulację Amidy.

506

Zawarcie ogólnego pokoju

513

Rebelia w perskiej części Armenii

ok. 519

Arabski wódz sprzymierzony z Sasanidami napada na terytorium rzymskie.

521–522

Król Lazyki ucieka do Rzymian.

524–525

Król Iberii kaukaskiej zwraca się do Justyna o pomoc przeciwko Sasanidom.

ok. 525

Nieskuteczne negocjacje o adopcję Chosroesa I przez Justyna

526

Wybuch wojny rzymsko-perskiej. Rzymianie atakują perską Armenię.

527

Działania rzymskie ze zmiennym szczęściem. Nieudana próba zdobycia Nisibis

528

Ciężkie walki, Rzymianie kilkakrotnie pobici

529

Konflikt trwa, wzajemne ataki i kontrataki.

530

Belizariusz zwycięża w zaciętej bitwie pod Darą.

531

Persowie zapuszczają się na terytorium rzymskie. Belizariusz odpiera atak i ściga uchodzących, lecz później zostaje pobity pod Callinicum i Justynian odbiera mu dowództwo.

532

Długie negocjacje kończą się zawarciem wieczystego pokoju.

538

Pierwsze zetknięcie Rzymian z Awarami

540

Chosroes I prowadzi wielką ekspedycję na tereny rzymskiej Syrii i łupi Antiochię.

541

Rzymianie napadają na ziemie perskie, lecz bez większych sukcesów. Wybuch i szybkie rozprzestrzenianie się zarazy justyniańskiej

542

Nowa kampania Chosroesa I na terenach rzymskich

543

Kolejny najazd Chosroesa I. Królowi nie udaje się zajęcie Edessy, lecz przed odwrotem wymusza okup.

545

Ustalenie pięcioletniego rozejmu

547–549

Wojna w Lazyce z udziałem Rzymian i Persów, jednak bez pełnego wznowienia konfliktu w innych regionach

551

Przedłużenie rozejmu, jednak walki w Lazyce ciągną się jeszcze przez dziesięć lat.

ok. 552

Mnisi przemycają jedwabniki do imperium rzymskiego.

562

Zawarcie pokoju rzymsko-perskiego na pięćdziesiąt lat

ok. 568

Do Konstantynopola przybywa poselstwo zachodnich Turkutów z kaganatu Muhan-chana. Lud ten staje się poważną siłą na granicy Persji.

569

Justyn II odmawia zapłacenia Persom kolejnej raty daniny uzgodnionej w traktacie.

ok. 570

Wojna Chosroesa I z zachodnimi Turkutami. Narodziny Mahometa (niewykluczona jest data wcześniejsza).

571

Bunt w perskiej Armenii

572

Justyn II wszczyna otwarte działania wojenne przeciwko Persji.

573

Persowie zdobywają Darę. Justyn II doznaje załamania psychicznego.

574

Zawieszenie broni między Rzymem i Persją, początkowo na rok, później przedłużone na cztery lata, nieobejmujące jednak Armenii

576

Poważna klęska Chosroesa I w Armenii

578

Starania o przeobrażenie rozejmu w traktat pokojowy zawodzą. Wojna rozpala się na nowo w Mezopotamii. Obie strony wraz z sojusznikami atakują się nawzajem.

586

Awarowie oblegają Saloniki.

589–590

Bunt perskiego wodza Bahrama Czobina przeciwko Chosroesowi II. Król chroni się na ziemiach rzymskich. Maurycjusz udziela mu wsparcia militarnego, by mógł odzyskać władzę.

591

Uporawszy się z buntownikiem, Chosroes II uzgadnia z Maurycjuszem warunki pokoju i kończy wieloletnią wojnę.

ok. 595–601

Chosroes II zmaga się z buntem byłego sprzymierzeńca i w końcu zwycięża.

602

Mord na Maurycjuszu i jego rodzinie. Na tron wstępuje Fokas.

603

Chosroes II rozpoczyna nową wojnę z Rzymianami.

604

Persowie zdobywają Darę i wygrywają bitwy w Armenii.

605

Kolejne perskie zwycięstwa

607

Sukcesy Persów w Armenii

608

Herakliusz podnosi bunt przeciwko Fokasowi.

609

Nowe perskie zwycięstwa. Wojska Herakliusza zajmują Egipt.

610

Herakliusz zdobywa Konstantynopol. Egzekucja Fokasa. Persowie zajmują Antiochię. Mahomet rozpoczyna nauczanie w Mekce.

611

Persowie zajmują Cezareę w Azji Mniejszej.

613

Herakliusz stawia czoło Persom i ponosi klęskę. Upadek Damaszku

614

Persowie zdobywają Jerozolimę.

615

Persowie docierają nad Bosfor. Senat rzymski śle do Chosroesa II list z prośbą o pertraktacje, spotyka się jednak z odmową.

616–617

Kolejne perskie sukcesy

619

Persowie zajmują Egipt i zdobywają Aleksandrię.

622

Herakliusz podejmuje niewielką ofensywę w Azji Mniejszej i zwycięża. Mahomet i jego uczniowie wygnani z Mekki udają się do Medyny.

623

Herakliusz o włos unika zasadzki podczas negocjacji z Awarami, dogaduje się jednak z nimi i kupuje pokój.

624

Herakliusz wyrusza z większymi siłami przez Armenię do Atropatene i niszczy świątynię ognia w Tebarmais.

624–625

Herakliusz zimuje w Kaukazie. Persowie pertraktują z Turkutami.

625

Herakliusz rozwija ofensywę w Persji. Pokonuje kolejno trzy armie sasanidzkie.

626

Herakliusz wycofuje się na ziemie rzymskie. Silne natarcie perskie w kierunku Bosforu w koordynacji z atakiem Awarów na Konstantynopol. Po nieudanym oblężeniu miasta Awarowie się wycofują. Turkutowie zaczynają atakować Persów.

627

Herakliusz wyrusza z Lazyki na nową wielką ofensywę i spotyka się z armią turkucką prowadzoną przez chana. Rzymsko-turkucki sojusz przypieczętowany. Oblężenie Tbilisi

627–628

Pod koniec 627 r. Herakliusz gromi armię perską i maszeruje na Ktezyfon. Chosroes II wycofuje się, traci władzę w wyniku przewrotu pałacowego. Koronę przejmuje Kawad II i rozpoczyna negocjacje pokojowe.

629

Oddział rzymski rozbija watahę arabskich muzułmanów.

629–630

Bunt Szarbaraza przeciwko Kawadowi II, wspierany przez Rzymian. Jego rządy nie potrwały długo, lecz pokój z Rzymianami zostaje utrwalony i wojska perskie wycofują się z okupowanych ziem.

630

Herakliusz odwozi fragment prawdziwego krzyża oraz inne relikwie do Jerozolimy. Mahomet z wyznawcami zajmują Mekkę; liczne miasta przechodzą na jego stronę bądź zostają zdobyte.

ok. 632

Śmierć Mahometa

632–633

Coraz częstsze najazdy Arabów na ziemie rzymskie. Herakliusz zarządza przerzucenie sił wycofanych z Afryki na rubież wschodnią, ale lokalne władze odmawiają wykonania rozkazu.

634

Mahometanie dokonują napadów na terytoria rzymskie i perskie.

636

Arabowie gromią Rzymian w bitwie nad Jarmukiem.

638

Mahometanie rozbijają armię sasanidzką pod Kadisijją. Jerozolima poddaje się Arabom.

640–642

Arabowie opanowują Egipt i zdobywają Aleksandrię.

641

Najazd arabski na Cezareę Nadmorską. Inne siły zajmują Trypolitanię w północnej Afryce.

645

Rzymska flota usiłuje odbić Aleksandrię, lecz zostaje odparta.

ok. 650–653

Nie dając sobie rady z arabskimi najazdami z Syrii, Konstans II płaci okup za ich zaprzestanie.

651

Jezdegerd III ginie w wojnie domowej.

654

Flota arabska atakuje Konstantynopol.

656–661

Wewnętrzne spory doprowadzają do wybuchu wojny domowej między muzułmanami.

663

Arabowie najeżdżają Azję Mniejszą.

665–666

Poważny najazd arabski na rzymską Afrykę wyrządza duże szkody i zmusza Rzymian do płacenia daniny. Zawarty pokój nie trwa długo i w ciągu następnych dziesięcioleci Arabowie zajmują resztę prowincji afrykańskich.

711

Inwazja arabska na Hiszpanię

SPIS MAP

1. Republika rzymska ok. 60 p.n.e.

2. Regiony imperium partyjskiego i sąsiednie królestwa

3. Pasma górskie środkowej i zachodniej Azji oraz imperium partyjsko-perskie

4. Partia za panowania Mitrydatesa I, ok. 165/164–132 p.n.e.

5. Partia i królestwa zależne na początku I w. p.n.e.

6. Bliskowschodnie prowincje i królestwa ok. 54 p.n.e. oraz trasa marszu Krassusa na Karry

7. Wyprawa Antoniusza do Medii

8. Imperium rzymskie za czasów Augusta i jego następców

9. Armenia w czasie kampanii Korbulona

10. Partia w 114 p.n.e.

11. Kampania partyjska Werusa

12. Podboje Szapura I

13. Palmyra i pogranicze ok. 250–275

14. Tetrarchia i prowincje rzymskie w IV w.

15. Mezopotamia i Armenia pod koniec IV w.

16. Sasanidzkie mury graniczne i prawdopodobne bazy polowe

17. Bitwa pod Darą ok. 530

18. Największy zasięg imperium Sasanidów i wojny Chosroesa II

19. Armenia i sąsiednie królestwa kaukaskie ok. 600

20. Podboje arabskie z przybliżonymi datami

PRZEDMOWA

Jestem pasjonatem historii. Nietrudno u mnie o ekscytację niemal każdym okresem i tematem, ale szczególny pociąg czułem zawsze do Rzymian – o czym wie każdy, komu nie są obce moje prace. Pod pewnym względem jest to kolejna o nich książka, ponieważ w ich dziejach tyle jest do odkrycia i zrozumienia, poskładania w całość z zachowanej literatury i fragmentów tekstów, inskrypcji, monet i znalezisk archeologicznych z tej niesamowitej epoki. Studiowałem historię Rzymu całe dorosłe życie i nadal się uczę – nie tylko dlatego, że ciągle dochodzą nowe odkrycia.

Jest to też książka o innym imperium: Partów, a później Persów sasanidzkich. Tu dla odmiany część ich dziejów można opowiedzieć z innego punktu widzenia niż źródła rzymskie. Partowie pojawiają się w III wieku p.n.e. i tworzą wielkie królestwo obejmujące dzisiejszy Iran, Irak, większość Syrii, w pewnych okresach też część Afganistanu, Turkmenistanu, Azerbejdżanu i Gruzji, mające również wpływy poza granicami, szczególnie na Półwyspie Arabskim. Przez ponad trzy stulecia Partowie byli sąsiadami i rywalami Rzymu, a potem, gdy w 224 roku n.e. upadła ich ostatnia dynastia, ich miejsce zajęli Sasanidzi, którzy przez następne cztery wieki władali praktycznie tym samym imperium. Ani Partowie, ani Persowie nigdy nie zostali podbici przez Rzymian, za to jedni i drudzy zadawali druzgocące klęski rzymskim armiom i ekspedycjom.

Chociaż przedstawiam tu historię rywalizacji między dwoma imperiami, która często prowadziła do wojen, jest to jednak zarazem opowieść o ich pokojowej koegzystencji. U szczytu potęgi cesarstwo rzymskie dalece przewyższało państwo partyjsko-perskie nie tylko pod względem zasięgu terytorialnego, lecz także populacji i bogactwa. Jednakże to wschodnie imperium przerastało każdy z pobliskich ludów i królestw co najmniej o rząd wielkości. Jedynym wyjątkiem były Chiny, zbyt jednak odległe od Partii-Persji, nie mówiąc już o Rzymie, na jakiekolwiek liczące się interakcje. Państwo Partów i Persów było też bardziej wyrafinowane od sąsiadów w kategoriach administracji, gospodarki i sprawności militarnej. Rzymianie dość wcześnie się zorientowali, że Partów należy traktować inaczej niż inne ludy i w rezultacie darzyli ich większym szacunkiem. Tak samo działało to w drugą stronę.

Przez ponad siedem wieków konkurujące imperia egzystowały równolegle i dlatego ważne jest, aby rozumieć bieg wydarzeń z punktu widzenia ich obu. Równie istotna jest rola wszystkich innych państw wessanych w wir tej rywalizacji. Wszyscy byli w niej aktywnymi graczami; nawet polityczne drobnoustroje często usilnie starały się wyciągnąć ze współzawodnictwa mocarstw jak największe korzyści dla siebie. Mimo całej swej potęgi ani Rzymianie, ani Partowie, ani Sasanidzi nie mieli pełnej kontroli nad sprzymierzeńcami, nie mówiąc o innych przywódcach i grupach bardziej oddalonych od ich granic.

Siedem stuleci to spory kawał czasu. Jeżeli przyjąć, że jednemu pokoleniu odpowiada trzydzieści lat, to od pierwszego zetknięcia się Rzymian i Partów do nagłego upadku imperium Sasanidów i skurczenia się rzymskiej potęgi w obliczu arabskiej ekspansji przewinęło się dwadzieścia kilka generacji. Cofnąwszy się o podobny okres od dnia dzisiejszego, wylądowalibyśmy w świecie średniowiecza, i to zanim jeszcze spustoszyła go czarna śmierć. Jak z tego wynika, nie da się w jednej książce szczegółowo zrelacjonować wszystkiego, co zaszło na przestrzeni siedmiuset lat, ani nawet wszystkich interakcji na styku obu imperiów. Czasem trzeba coś streścić, czasem uprościć – chyba że dany temat jest istotny dla naszego zrozumienia. Generalnie pominąłem imiona i nazwy miejsc, jak również terminy techniczne wszędzie tam, gdzie nie miały zasadniczego znaczenia. Prace wymienione w przypisach pomogą zainteresowanemu czytelnikowi zgłębić niektóre kwestie bardziej szczegółowo czy też dowiedzieć się więcej o strukturach rzymskiej i partyjsko-perskiej armii oraz państwowości.

Zależało mi, by podać treść na tyle prosto i jasno, na ile to możliwe bez szkody dla zrozumienia biegu i przyczyn wydarzeń. Starałem się tu objąć maksymalnie dużo materiału, zarazem poświęcając więcej miejsca i uwagi pewnym co istotniejszym zaszłościom. Narracja historyczna to ważna rzecz, choć może niemodna w kręgach akademickich. Wszelkie tezy, teorie czy wizje naukowe mają wszak sens tylko wtedy, gdy są kompatybilne z dostępnymi dowodami historycznymi, kształtującymi najbardziej prawdopodobną wersję wydarzeń. Tego sprawdzianu wiele elegancko wywiedzionych hipotez nie przechodzi – i właśnie dlatego mało kto z ich zwolenników chce go stosować. Tylko wtedy, gdy historia jest w pełni zrozumiana, warto szukać w niej lekcji. Aby zrozumieć ten jej fragment – jak zresztą dowolny inny epizod w dziejach ludzkości – trzeba starać się ujrzeć ją oczyma ludzi, zarówno jednostek, jak i grup, którzy odegrali jakąś rolę w tym, co się działo.

Na następnych stronicach wiele miejsca zajmą działania wojenne. Rzymianie i Partowie oraz Sasanidzi o wiele więcej czasu przeżyli w pokoju, niż wojując między sobą, ale tak już jest, że źródła znacznie częściej i szczegółowiej mówią nam o wielkich, dramatycznych wydarzeniach, zatem także o wojnach, niż o czasach spokojnych, kiedy nie dochodzi do poruszających, strasznych czynów. Oczywiście kampanii i dłuższych wojen w interesującym nas miejscu i czasie nie brakowało, jednakowoż żadne z imperiów – z możliwymi nielicznymi wyjątkami – nigdy nie rzuciło całych swoich zasobów do walki z rywalem na śmierć i życie. Ścierały się wielokrotnie, zawsze jednak z nastawieniem, że po zakończeniu konfliktu przeciwnik nadal będzie istniał. W przeszłości zwłaszcza Rzymianie wykazywali skłonność do upartej kontynuacji wojny, dopóki nieprzyjaciel nie zostanie wchłonięty lub permanentnie zneutralizowany, zamieniając się w lojalnego sprzymierzeńca bądź znikając ze sceny jako byt polityczny. To się nie stało z Partią ani Persją i nie ma też oznak, że Rzymianie kiedykolwiek usiłowali do tego doprowadzić. Nie znaczy to, że obie strony nie walczyły z ogromną determinacją. Zwycięstwo zawsze było ważne, jednak ambicje co do jego znaczenia nie sięgały poziomu totalnej i trwałej klęski przeciwnika. W tych wojnach uderza ich ograniczony charakter – tak pod względem skali i czasu trwania, jak i konsekwencji.

Na Zachodzie według aktualnej tendencji wojna ma być rozstrzygająca. Po części wynika to z coraz mniejszego zmilitaryzowania społeczności, tak że mało który komentator i nawet przywódca zdaje się orientować, co wojsko i siła militarna mogą, a czego nie mogą osiągnąć. W jeszcze większym stopniu przyczynia się do tego nieustająca fascynacja XX-wiecznymi wojnami światowymi, zwłaszcza drugą, wciąż świeżą w zbiorowej pamięci. Pierwsza, zwana w swoim czasie wielką, bywa postrzegana jako bezsensowna, jako że zaledwie dwadzieścia jeden lat później rozgorzał następny globalny konflikt. W powszechnym pojęciu pierwsza światowa nie tylko nie była „wojną, która położy kres wszystkim wojnom”, jak wtedy głoszono, ale nawet tak naprawdę nie wygrali jej alianci – co jak na ironię współbrzmi z tym, co twierdził Hitler. Narodowosocjalistyczne Niemcy i imperialna Japonia rozpętały potem wojnę, która eksplodowała brutalnością, zagładą i zniszczeniem na bezprecedensową skalę, ale tym razem alianci właściwie wykonali robotę. Roosevelt ogłosił zamiar walki aż do bezwarunkowej kapitulacji nieprzyjaciela – i tak się też stało. Japonia i Niemcy (co prawda z początku tylko w części) przeobraziły się w pokojowe demokracje bez szansy na ponowne wywołanie wojny, ale nie utraciły tożsamości politycznej – choć w tym drugim przypadku z trwającym ponad czterdzieści lat podziałem na dwa odrębne i wzajemnie nieprzyjazne byty państwowe.

Skala przemian w Niemczech i Japonii była bardziej drastyczna niż w wyniku większości wojen w dziejach ludzkości, tak samo jak oba konflikty światowe przewyższały je zasięgiem, rozmachem i błyskawicznym postępem technologii. Nieraz bywało, że wyraźnie silniejsza, bardziej bezwzględna społeczność unicestwiała bądź częściej wchłaniała słabszą. Ludy zostawały podbite, czasem nieodwołalnie, czasem tylko na parę dziesięcioleci. Na ogół jednak zorganizowane państwa przez wiele pokoleń podejmowały wojny z tymi samymi przeciwnikami, gdyż sama geografia czyniła ich rywalami. Unia Europejska wykiełkowała i wyrosła z pragnienia, by przez powiązanie najważniejszych dziedzin ich gospodarek maksymalnie utrudnić, a najlepiej uniemożliwić ponowny konflikt między Niemcami i Francuzami. W przeszłych wiekach Francja i rozmaite państewka niemieckie walczyły z sobą wielokrotnie; zdarzało się też, że wchodziły w sojusz przeciwko innym nacjom próbującym wybić się na lepsze pozycje. Wojny mogą zniszczyć reżim – jak na przykład imperium Napoleona w 1814 i ostatecznie w 1815 roku – ale nie chodzi w nich o wymazanie państwa z mapy. Francja przetrwała, nieco okrojona terytorialnie, ale w zasadzie taka sama i nadal bardzo silna. To samo można powiedzieć o większości konfliktów w dziejach: były ograniczone, prowadzone nie do zagłady, lecz do mniej trwałego skutku, zwykle w postaci wynegocjowanego układu. Zwycięzcom wystarczało ustalenie maksymalnych korzyści dla siebie i przesunięcia równowagi sił przynajmniej na jakiś czas.

Niestety, w chwili gdy to piszę, wojna w Ukrainie trwa już od kilku miesięcy i przypomina tym, którzy wolą o takich rzeczach nie myśleć, że we współczesnym świecie konflikty zbrojne wciąż się zdarzają, i to nawet w Europie. Jednym z licznych zaskakujących aspektów początkowej reakcji na rosyjską agresję było to, jak szybko wielu komentatorów i polityków zdawało się zapominać o wojnach, które zapłonęły po rozpadzie Jugosławii i zebrały okrutne żniwo śmierci, mimo że topografia regionu i układ zaangażowanych sił dawały mniejsze poczucie masowych zmagań. Na razie wojska rosyjskie czynią powolne, lecz stałe postępy we wschodniej Ukrainie, wskutek przewagi w niszczycielskiej sile artylerii i innych broni wsparcia oraz taktyki lepiej dopasowanej do ich mocnych stron niż w początkowych operacjach.

Stany Zjednoczone i ich natowscy sojusznicy oraz w mniejszym stopniu Unia Europejska obłożyły Rosję sankcjami i wspierają Ukraińców dostawami broni, sprzętu i pieniędzy, podkreślając przy tym, że nie włączą się do walki bezpośrednio. Pojawiają się jednak w różnych państwach głosy kwestionujące ogłoszone cele i choć ogólnie panuje większa jedność, niżby można sądzić po miesiącach poprzedzających najazd, to podziałów nie brakuje. Rosja odpowiedziała własnymi posunięciami ekonomicznymi, doprowadzając do raptownego wzrostu cen paliw w Europie, a konsekwencje wojny między dwoma z największych światowych producentów zboża wymusiły podwyżkę cen żywności i mogą wręcz poskutkować niedostatkiem, a nawet głodem w krajach leżących o tysiące kilometrów od strefy walki.

Nadal jest to wojna ograniczona, w najoczywistszy sposób dlatego, że Rosja dysponuje wielkim arsenałem nuklearnym, ale do tej pory go nie użyła i, miejmy nadzieję, nie użyje. Rosjanie liczyli na to, że zostanie szybko rozstrzygnięta na ich korzyść, jak to się im udało z zajęciem Krymu i innych regionów w 2014 roku. Przywódcy zachodni działają w oparciu o możliwość nakładania sankcji tak na Rosję jako państwo, jak i na jej indywidualnych obywateli oraz udzielania Ukrainie poważnej pomocy militarnej, pozostając jednak tylko obserwatorami niezaangażowanymi bezpośrednio i nieponoszącymi zbyt dużych konsekwencji. Perspektywa jest naturalnie inna w krajach bardziej oddalonych niż te graniczące z Rosją lub Ukrainą, w większości należące dawniej do bloku sowieckiego. Istotnym czynnikiem w tej grze są też osobowości różnych przywódców oraz sfery polityki wewnętrznej, w których działają. Nikt na razie nie wie, jak długo entuzjastyczne poparcie dla Ukraińców utrzyma się w obliczu wysokich kosztów i prawdopodobnych niedoborów energii w nadchodzącej zimie – choć zanim ta książka się ukaże, owe miesiące przejdą już do historii i wszyscy będziemy wiedzieli, jak było.

Wszystko to służy za przypomnienie, jak mogą się toczyć wydarzenia – także te przed tyloma wiekami, o których wiemy znacznie mniej. Historia nigdy nie wstrzymuje biegu, a ludzka natura nie zmieniła się zasadniczo od epoki kamiennej. Ludzie są tak samo głupi i mądrzy, uprzejmi i wredni, szczodrzy i skąpi, odważni i tchórzliwi, sprawni i niekompetentni, przywódcy zaś są zdolni lub nie, rzeczowi lub nie, ulubieńcami Fortuny lub przeciwnie, jak byli od zawsze. Niezmienny wpływ mają też inne czynniki, jak choćby pogoda, od której zależy, czy grunt będzie dostatecznie twardy, by można się poruszać po bezdrożach, albo jak stan i zasięg sieci dróg.

Historia jest cenna, pomaga nam bowiem nieco lepiej zrozumieć nasz własny świat. Oczywiście absurdem byłoby twierdzenie, że rywalizacja Rzymu i Persji pokazuje nam dokładnie, jak interpretować konflikt w XXI wieku, lecz jej badanie może nam trochę pomóc w poznaniu ludzkiej natury. Na pewno dobrą zasadą przy próbach wyciągania lekcji z historii jest zbadać ją jak najszerzej. Fascynacja drugą wojną światową sprawia, że każdemu przywódcy można przypiąć etykietkę Churchilla albo Chamberlaina. Podobnie często się mówi o niebezpieczeństwie związanym z polityką niedrażnienia bestii, czemu już rzadziej towarzyszą przemyślane sugestie, jak postępować inaczej. Nie każda sytuacja jest zasadniczo taka sama jak pod koniec lat trzydziestych ubiegłego wieku i nie każdy przywódca postrzegany jako wrogi jest Hitlerem, zwłaszcza zaś mającym za sobą militarną i gospodarczą potęgę narodowosocjalistycznych Niemiec. Nie znaczy to, że zagrożenia można lekceważyć. Po prostu każdą sytuację trzeba widzieć taką, jaka naprawdę jest, a nie dopatrywać się w niej zwykłej powtórki tego czy innego epizodu z przeszłości. Wiele można zyskać, studiując dużo więcej epok historycznych.

W przypadku Rzymian, Partów i Sasanidów można znaleźć luźne paralele w ograniczeniach działań wojennych wprowadzanych przez oba imperia. Widać w nich respekt, a nawet strach przed potencjalną mocą nieprzyjaciela przemieszane z wyczuciem, jak duża skala konfliktu byłaby naprawdę korzystna, nawet w najbardziej sprzyjających okolicznościach. Strony same się wstrzymywały w ambicjach i czynach; jednym z czynników odstraszających była świadomość, że wróg przyciśnięty do muru może się okazać bardzo niebezpieczny. I to działało, przynajmniej w większości przypadków – konflikty między imperiami nie przeradzały się w zmagania na śmierć i życie. Obecnie jedną z wielkich niewiadomych jest to, że nikt z zaangażowanych w wojnę rosyjsko-ukraińską nie ma pewności, jakie obowiązują zasady i do jakiego stopnia ograniczać się w działaniach, żeby nie eskalowała w sposób niepożądany przez nikogo. Wyznawcy idei „systemu międzynarodowego opartego na zasadach” (lub podobnych koncepcji) powinni być świadomi jednego: przyjmować, że taki układ się sprawdza, można tylko wtedy, gdy owe zasady rozumieją i akceptują wszyscy. Na to zaś nie ma gwarancji, jeżeli nie ma środków ich egzekwowania. Przecież samo uznanie mordu za przestępstwo nigdy nie było równoznaczne z tym, że skończą się zabójstwa. Aby było ich jak najmniej, potrzeba innych elementów, w tym organów dochodzeniowych i nieuchronności kary. Nawet najskuteczniejsze systemy wymiaru sprawiedliwości osiągają co najwyżej redukcję występowania zbrodni, a nie jej całkowitą eliminację.

Rzymianie, Partowie i Persowie żyli dawno temu i byli wytworami społeczności i kultur bardzo odmiennych od naszych. Byli też jednak ludźmi jak my, zarazem ułomnymi i wspaniałymi. Studiując ich dzieje, możemy lepiej poznać i zrozumieć nasz świat i siebie samych.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: The Eagle and the Lion

Copyright © Adrian Goldsworthy, 2023

This translation of The Eagle and the Lion is published by Dom Wydawniczy REBIS by arrangement with Bloomsbury Publishing Plc.

All rights reserved

Copyright © for the Polish e‑book edition by REBIS Publishing House Ltd., Poznań 2024

Informacja o zabezpieczeniach

W celu ochrony autorskich praw majątkowych przed prawnie niedozwolonym utrwalaniem, zwielokrotnianiem i rozpowszechnianiem każdy egzemplarz książki został cyfrowo zabezpieczony. Usuwanie lub zmiana zabezpieczeń stanowi naruszenie prawa.

Redaktor: Małgorzata Chwałek

Mapy

© Jamie Whyte

Projekt i opracowanie graficzne okładki: Ewa Skrzypiec

Ilustracje na okładce: The Metropolitan Museum of Art (lew), Carlos S A/iStock (orzeł)

Wydanie I e‑book (opracowane na podstawie wydania książkowego: Orzeł i lew. Rzym, Persja i wojna nie do wygrania, wyd. I, Poznań 2025)

ISBN 978-83-8338-633-1

WYDAWCA

Dom Wydawniczy REBIS Sp. z o.o.

ul. Żmigrodzka 41/49, 60-171 Poznań, Polska

tel. +48 61 867 47 08, +48 61 867 81 40

e-mail: rebis@rebis.com.pl

www.rebis.com.pl

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer