Projekt okładki i stron tytułowych Agata Muszalska

Fotografia na okładce palinchakjr/iStock

Redaktor prowadząca Agata Kołacz

Redaktor Arkadiusz Gudowski

Produkcja Mariola Iwona Keppel

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Wydawca Aleksandra Małek

Recenzent prof. dr hab. Beata Pastwa-Wojciechowska

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © by Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2023

ISBN 978-83-01-23073-9
DOI: https://doi.org/10.53271/2023.068

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; reklama@pwn.pl, www.pwn.pl

Fragment

Wprowadzenie

Wykaz skrótów i skrótowców

Część I
Wprowadzenie do opiniowania sądowo-psychologicznego

Rozdział 1. Psychologia sądowa

Rozdział 2. Płaszczyzny związków psychologii z prawem

Rozdział 3. Pojęcie biegłego sądowego

3.1.  Rodzaje biegłych sądowych

3.1.1.  Osoby prywatne wpisane na listę biegłych sądowych

3.1.2.  Warunki przyznawania rekomendacji Polskiego Towarzystwa Psychologicznego psychologom ubiegającym się o pełnienie funkcji biegłych sądowych

3.1.3.  Biegli ad-hoc

3.1.4.  Instytucja naukowa

Rozdział 4. Powołanie biegłego sądowego

4.1.  Kto nie może pełnić funkcji biegłego?

Rozdział 5. Standardy opinii sądowo-psychologicznych

Rozdział 6. Struktura opinii sądowo-psychologicznej

6.1.  Opinia sądowo-psychologiczna w sprawach karnych

6.2.  Opinia sądowo-psychologiczna w sprawach cywilnych

6.3.  Opinia sądowo-psychologiczna w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

6.3.1.  Sprawy rodzinne i opiekuńcze – jakie informacje ustala biegły?

Rozdział 7. Standardy opiniowania psychologicznego w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

Rozdział 8. Rodzaje opinii

Część II
Specyfika opiniowania sądowo-psychologicznego w wybranych sprawach

Rozdział 9. Opiniowanie w sprawach dotyczących przysposobienia

9.1.  Przysposobienie o charakterze pełnym lub niepełnym

9.2.  Przysposobienie wspólne

9.3.  Przysposobienie pasierba

9.4.  Procedura opiniowania psychologicznego w przysposobieniu

Rozdział 10. Opiniowanie w sprawach o ubezwłasnowolnienie

10.1.  Zakres ubezwłasnowolnienia

10.1.1.  Ubezwłasnowolnienie całkowite

10.1.2.  Ubezwłasnowolnienie częściowe

10.2.  Procedura ubezwłasnowolnienia

10.3.  Ubezwłasnowolnienie w przypadkach szczególnych

10.3.1.  Uzależnienia

10.3.2.  Choroby psychiczne

10.3.2.1.  Obserwacja psychiatryczna

10.4.  Opinia biegłego (art. 553 § 2 k.p.c.)

10.4.1.  Opinia negatywna

10.5.  Uchylenie ubezwłasnowolnienia

Rozdział 11. Opiniowanie w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

11.1.  Władza rodzicielska

11.1.1.  Ograniczenie władzy rodzicielskiej

11.1.1.1.  Ograniczenie władzy rodzicielskiej w sytuacji rozłączenia rodziców

11.1.1.2.  Ograniczenie władzy rodzicielskiej w sytuacji zagrożenia dobra dziecka

11.1.1.3.  Procedura ograniczenia władzy rodzicielskiej

11.1.2.  Pozbawienie władzy rodzicielskiej

11.1.2.1.  Procedura pozbawienia władzy rodzicielskiej

Rozdział 12. Czynności z udziałem biegłego psychologa

12.1.  Czynności z udziałem małoletniego

12.1.1.  Czynności z udziałem małoletniego na podstawie przepisów kodeksu postępowania cywilnego

12.1.1.1.  Wysłuchanie małoletniego

12.1.1.2.  Przesłuchanie małoletniego jako świadka na podstawie k.p.c.

12.1.1.3.  Wytyczne, jak zorganizować wysłuchanie dziecka w trybie art. 216 i 576 § 2 k.p.c.

12.1.2.  Przesłuchanie małoletniego w charakterze świadka w postępowaniu przygotowawczym

12.1.3.  Przesłuchanie pokrzywdzonego małoletniego (art. 185a k.p.k.)

12.1.4.  Przesłuchanie małoletniego świadka (art. 185b k.p.k.)

12.1.5.  Przesłuchiwanie pokrzywdzonego w sprawach o przestępstwo na tle seksualnym (art. 185c k.p.k.)

12.2.  Sposób przygotowania przesłuchania małoletniego z udziałem biegłego psychologa

12.2.1.  Przed rozpoczęciem przesłuchania

12.2.1.1.  Wstępna rozmowa

12.2.1.2.  Uzgodnienie sposobu formułowania zadawanych świadkowi pytań

12.2.2.  Pokój przesłuchań i pokój techniczny

12.2.2.1.  Pokój przesłuchań

12.2.2.2.  Pokój techniczny

12.3.  Organizacja przesłuchania małoletniego dziecka

12.3.1.  Przesłuchanie małoletniego – materiały filmowe dostępne online – opracowane przez Fundację Dajemy Dzieciom Siłę

12.4.  Przyjazny Pokój Przesłuchań

12.4.1.  Organizacja i wyposażenie Przyjaznego Pokoju Przesłuchań Dzieci

12.4.2.  Administrowanie

12.4.3.  Warunki uwzględniające potrzeby dziecka

12.4.4.  Warunki uwzględniające potrzeby wymiaru sprawiedliwości

12.4.5.  Warunki lokalowe podmiotu prowadzącego Przyjazny Pokój Przesłuchań Dziecka

12.4.6.  Pozostałe kwestie organizacyjne związane z Przyjaznym Pokojem Przesłuchań Dziecka

12.4.6.1.  Informacja o ofercie pomocy i wsparciu dziecka oraz jego opiekunów

12.4.6.2.  Instrukcja korzystania z Przyjaznego Pokoju Przesłuchań Dzieci oraz zasady przesłuchania dziecka

12.4.6.3.  Certyfikacja Przyjaznych Pokoi Przesłuchań Dzieci

Rozdział 13. Jak prowadzić przesłuchanie dziecka

Rozdział 14. Opiniowanie w sprawach nadużyć seksualnych wobec dzieci

14.1.  Zespół dziecka molestowanego seksualnie

Rozdział 15. Ocena wiarygodności zeznań dziecka

15.1.  Treściowe kryteria wiarygodności zeznań dziecka

15.2.  Zdolność spostrzegania, zapamiętywania i przechowywania spostrzeżeń przez dzieci

Rozdział 16. Specyfika opiniowania w sprawach nieletnich
– odpowiedzialność nieletnich

16.1.  Postępowanie wobec nieletniego na zasadach określonych w kodeksie karnym (art. 10 § 2 k.k.)

Rozdział 17. Opiniowanie przez Opiniodawcze Zespoły Specjalistów Sądowych (OZSS)

17.1.  Procedura badania w OZSS

17.2.  Standardy metodologii opiniowania przez OZSS – luty 2016

17.2.1.  Postępowanie w przypadkach szczególnych

17.3.  Opiniowanie OZSS w sprawach nieletnich

17.4.  Opiniowanie w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

17.4.1.  Standardy metodologii opiniowania przez OZSS w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

17.4.1.1.  Zadania zespołu badającego

17.4.1.2.  Wymogi dotyczące procesu diagnostycznego

17.4.1.3.  Procedura postępowania kierownika i specjalistów w sytuacji diagnostycznej

17.4.2.  Schemat opinii w sprawach rodzinnych i opiekuńczych

Rozdział 18. Opiniowanie w sprawach dotyczących zmiany płci

18.1.  Proces zmiany płci

Rozdział 19. Opiniowanie wiarygodności zeznań świadków

19.1.  Przesłuchanie świadka w obecności biegłego psychologa

19.2.  Fazy formowania się zeznań

19.2.1.  Spostrzeganie

19.2.1.1.  Ciekawostki

19.2.1.2.  Kategorie i przyczyny błędów

19.2.2.  Zapamiętywanie

19.2.2.1.  Zapominanie

19.2.3.  Przechowywanie i przypominanie

19.3.  Ocena wiarygodności zeznań

19.3.1.  Wskaźniki prawdy i fałszu

19.4.  Czynniki psychologiczne wpływające na treść zeznań świadka

19.4.1.  Stopień rozwoju umysłowego

19.4.2.  Zaburzenia psychiczne

19.4.3.  Osobowość świadka

19.4.4.  Środowisko

19.4.5.  Przechowywanie wspomnień

19.4.6.  Rodzaj zdarzenia i emocje z nim związane

19.4.7.  Znaczenie upływu czasu

19.5.  Metody oceny zeznań świadków

19.5.1.  Analiza treściowa zeznań świadków

19.5.1.1.  Naukowa analiza treści (Scientific Content Analysis, SCAN)

19.5.1.2.  Kontrola realności (reality monitoring)

Rozdział 20. Opiniowanie w sprawach osób niebezpiecznych, stwarzających zagrożenie

20.1.  Opiniowanie w sprawach o zastosowanie środków zabezpieczających

20.1.1.  Stosowanie środka zabezpieczającego (art. 93d k.k.)

20.2.  Opiniowanie w sprawach dotyczących postępowania wobec osób z zaburzeniami psychicznymi stwarzającymi zagrożenie życia, zdrowia lub wolności seksualnej innych osób

20.3.  Opiniowanie osób z zaburzeniami preferencji seksualnych

20.3.1.  Parafilie niespecyficzne

20.3.2.  Przyczyny zaburzeń preferencji seksualnych

20.3.2.1.  Koncepcja psychodynamiczna

20.3.2.2.  Koncepcja behawiorystyczna

20.3.2.3.  Relacje między parafilią a chorobą

20.3.3.  Pedofilia

20.4.  Opiniowanie osób z zaburzeniami osobowości

Rozdział 21. Opiniowanie w sprawach o przemoc w rodzinie

21.1.  Zadania biegłych w sprawach o znęcanie się

21.1.1.  Diagnoza stopnia i nasilenia przemocy

21.1.2.  Ocena stopnia ryzyka

21.1.3.  Ocena skutków przemocy

21.1.3.1.  PTSD

21.1.3.2.  Zjawisko wyuczonej bezradności

21.1.3.3.  Efekt „psychologicznej pułapki”

Rozdział 22. Profilowanie nieznanych sprawców przestępstw

22.1.  Rodzaje i szkoły profilowania

22.1.1.  Szkoła amerykańska

22.1.2.  Szkoła brytyjska

22.1.3.  Doświadczenia polskie

22.2.  Etapy przeprowadzania ekspertyzy

22.2.1.  Miejsce i czas zdarzenia

22.2.2.  Dane przydatne do analizy

22.2.3.  Ograniczenia możliwości profilowania

Rozdział 23. Opiniowanie psychologiczne skazanych przebywających w placówkach penitencjarnych

23.1.  Organizacja systemu penitencjarnego w Polsce

23.1.1.  Typy zakładów karnych

23.1.2.  Systemy odbywania kary pozbawienia wolności

23.2.  Prognoza kryminologiczno-społeczna

Rozdział 24. Ocena poczytalności

24.1.  Niepoczytalność

24.2.  Poczytalność ograniczona

24.3.  Psychoza a niepoczytalność

24.4.  Upośledzenie a poczytalność

24.5.  Inne zakłócenia czynności psychicznych a niepoczytalność

24.6.  Stan nietrzeźwości lub odurzenia a niepoczytalność

Rozdział 25. Odpowiedzialność biegłych sądowych

Bibliografia

O Autorce

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wprowadzenie

Artykuł 45 Konstytucji RP gwarantuje każdemu obywatelowi „prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd”. W odniesieniu do wskazanego wyżej aksjomatu warto uświadomić sobie, że rzetelna, obiektywna, oparta na specjalistycznej wiedzy opinia biegłego jest jednym z podstawowych gwarantów dochowania przytoczonej normy.

W procesie stosowania prawa opiniowanie sądowo-psychologiczne odgrywa szczególną rolę, a od przedstawionej opinii niejednokrotnie zależą dalsze działania organów wymiaru sprawiedliwości. Psychologia bowiem, spośród innych nauk, w najszerszym wymiarze dotyka zagadnień funkcjonowania człowieka, odpowiadając na pytania kluczowe dla prowadzonego procesu, bez wyjaśnienia których nie da się mówić o sprawiedliwości. To psycholog w zależności od charakteru sprawy wskazuje czynniki ograniczające świadomość, uzasadnia motywy działania, naprowadza organy ścigania na właściwy trop, ale także bada relacje czy pomaga w ustaleniu faktów poprzez udział w przesłuchaniach, których, z uwagi na wiek czy stan psychiczny przesłuchiwanych osób, bez udziału biegłego nie można by uznać za wiarygodne.

Prezentowana publikacja dotyczy teoretycznych i praktycznych aspektów opiniowania sądowego. Skupia się na obszarze opiniowania z perspektywy psychologicznej, lecz część zagadnień jest natury uniwersalnej i dotyczy szeroko pojętego opiniowania na potrzeby wymiaru sprawiedliwości. Dlatego też wnikliwie omówione zostały procedury prawne związane z poszczególnymi rodzajami opiniowania, tak aby stanowiły niezbędną wiedzę z zakresu prawa, jaką powinien posiadać każdy biegły sądowy sporządzający opinię w sprawach karnych czy cywilnych z zakresu psychologii.

Niniejsza publikacja powstała z zamiarem przygotowania interdyscyplinarnej pozycji, która szeroko zbierałaby zagadnienia związane z opiniowaniem sądowo-psychologicznym i stanowiła użyteczne narzędzie zarówno dla studenta czy absolwenta psychologii pragnącego rozwijać swoje umiejętności w obszarze opiniowania, jak i narzędzie wspierające w kształceniu przyszłej kadry opiniującej czy też osób zajmujących się omawianymi zagadnieniami od strony teoretycznej lub badawczej. W tym celu całość materiału oparto na aktualnych wytycznych i standardach dotyczących opiniowania sądowo-psychologicznego. Dodatkowo książka została wzbogacona własnymi uwagami z dotychczasowej pracy naukowo-badawczej, w tym analizy ponad tysiąca opinii biegłych psychologów sądowych.

Publikacja składa się z dwóch części. W pierwszej, wprowadzającej do opiniowania sądowo-psychologicznego, szczegółowo przedstawione zostały zagadnienia związane z funkcją biegłego, jego rola w wymiarze sprawiedliwości oraz umocowanie prawne. Ponadto czytelnik krok po kroku dowie się, jakie są procedury ubiegania się o wpis na listę biegłych sądowych, jakie kryteria trzeba spełniać, aby zostać biegłym sądowym oraz jak wygląda niezbędna dokumentacja potrzebna do dokonania formalności. Ponadto w pierwszej części zgromadzone zostały i zaprezentowane, wraz z omówieniem, materiały dotyczące samego procesu opiniowania, sposobu opracowania opinii, wymagań sądu wobec biegłych, sposobów rozliczania się oraz obowiązujących w tym zakresie regulacji prawnych. Przedstawione zostały również propozycje struktury sądowo-psychologicznej w różnych sprawach (karnych, cywilnych, nieletnich) oparte na wytycznych i rekomendacjach.

Druga część monografii zawiera materiały dotyczące specyfiki opiniowania sądowo-psychologicznego w wybranych sprawach, zarówno z zakresu prawa karnego, jak i cywilnego. Przedstawione zostały najważniejsze obszary, z którymi może zetknąć się biegły sądowy podczas procesu opiniowania. Szeroko omówiono zagadnienia związane z opiniowaniem w sprawach rodzinnych i opiekuńczych, w tym obejmujące proces przysposobienia, sprawy rozwodowe, ze szczególnym naciskiem na dotyczące opieki nad dziećmi. W odrębnych rozdziałach przedstawiono czynności z udziałem małoletniego, w których uczestniczy biegły psycholog (przesłuchanie i wysłuchanie małoletniego). Omówione zostały procedury przesłuchania dziecka w przyjaznym pokoju przesłuchań, standardy prowadzenia takich przesłuchań oraz sposób, w jaki należy przygotować dziecko do omawianych czynności, a także sposoby ich prowadzenia.

Ponadto szczegółowo zreferowane zostały działania biegłego psychologa w odniesieniu do oceny wiarygodności zeznań świadków, zarówno małoletnich, jak i dorosłych. Przedstawiono opiniowanie w sprawach o zmianę płci, znęcanie się nad członkiem rodziny, w sprawach osób stwarzających zagrożenie, osób z zaburzeniami preferencji seksualnych, a także specyfikę opiniowania w jednostkach penitencjarnych oraz zagadnienia związane z profilowaniem nieznanych sprawców przestępstw. Wszystkie te obszary zawierają nie tylko opis samego udziału biegłego psychologa, ale niezbędny kontekst prawny i teoretyczny pozwalający swobodnie poruszać się po danej tematyce. Drugą część kończy omówienie jakże istotnego zagadnienia odpowiedzialności biegłych sądowych za składaną opinię.

Na samym końcu chciałabym podkreślić, że mimo iż monografię starałam się napisać z perspektywy zarówno praktyka, jak i teoretyka omawianych zagadnień, zdaję sobie sprawę z braków opracowania oraz jego niekompletności czy, w niektórych miejscach, spłycenia dyskursu. Mam jednak nadzieję, że opracowanie to przyczyni się do poprawy jakości pracy psychologów i poszerzenia oraz ułatwienia procesu opiniowania.