WASILIJ ROZANOW

OPADŁE LIŚCIE

FUNDACJA AUGUSTA HRABIEGO CIESZKOWSKIEGO

Przełożyli

JACEK CHMIELEWSKI, IRENEUSZ KANIA

Wstępem poprzedził

PIOTR NOWAK

WARSZAWA

BIBLIOTEKA KWARTALNIKA KRONOS

2013

Spis treści

Karta redakcyjna

Piotr Nowak. „Na początku Bóg stworzył Rozanowa...”

Opadłe liście

Koszyk pierwszy

Koszyk drugi

Indeks osób

Przypisy

Projekt okładki i stron tytułowych: KRZYSZTOF BIELECKI

Redakcja: PIOTR NOWAK

Korekta: ANNA MADEJSKA

Skład: Studio Artix, Jacek Malik, info@artix.pl

Koszyk pierwszy przełożył JACEK CHMIELEWSKI
Koszyk drugi przełożył IRENEUSZ KANIA

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Василий Васильевич Розанов Опавшие листья
Copyright © for this edition by Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego

Wydanie pierwsze, Warszawa 2013

ISBN 978-83-62609-24-6

Fundacja Augusta hr. Cieszkowskiego
ul. Mianowskiego 15/65, 02-044 Warszawa
e-mail: fundacja@kronos.org.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Koszyk pierwszy

Sądziłem, że wszystko jest nieśmiertelne. I śpiewałem pieśni. Teraz wiem, że wszystko ma swój kres. I pieśń umilkła.

(już trzy lata)

* * *

Silna miłość jednej osoby czyni zbędną miłość wielu osób.

I czyni ją nieinteresującą...

* * *

Co oznacza zwrot „kiedy umrę”?

Zwolni się mieszkanie na Kołomienskiej[1] i właściciel wynajmie je nowemu lokatorowi.

Co jeszcze?

Bibliografowie będą analizować moje książki.

A ja sam?

Ja sam? – Ja sam nic.

Biuro otrzyma za pogrzeb 60 rubli i w „marcu” owe 60 rubli zostanie „zbilansowane”. Tam jednak wszystko to zleje się z innymi pogrzebami; żadnego imienia, żadnych westchnień.

Jakież to okropne!

* * *

Istota modlitwy polega na przyznaniu się do swojej głębokiej bezsilności, głębokiej ograniczoności. Modlitwa jest tam, gdzie „nie mogę”; tam, gdzie „mogę”, nie ma modlitwy.

* * *

Społeczeństwo, otoczenie nie powiększa duszy, przeciwnie: umniejsza ją.

„Powiększa” jedynie bliska i niezwykła sympatia, „dusza w duszę” i „jeden umysł”.

Takich sympatii znajdujesz jedną-dwie w całym swoim życiu. W nich dusza rozkwita.

Szukaj jej zatem. A tłumu unikaj albo ostrożnie go omijaj.

(przy porannej herbacie)

* * *

I biegną, biegną wszyscy. Dokąd? Po co?

– Pytasz, po co ogólnoświatowe volo[2]?

Ale przecież tutaj nie istnieje żadne volo, już prędzej nogi się ślizgają, brzuchy się trzęsą. To skating rink[3], a nie życie.

(do Wołkowa)

* * *

Tak. Śmierć – to także religia. Inna religia.

Nigdy wcześniej na to nie wpadłem.

........................................................................................

Oto biegun północny. Śnieżny całun. I nie ma nic. Właśnie taka jest śmierć.

........................................................................................

Śmierć to koniec. Linie równoległe zbiegają się. Wchodzą jedna w drugą, i dalej nie ma już niczego. Także „samych praw geometrii”.

Tak, śmierć zwycięża nawet matematykę. „Dwa razy dwa – zero”.

(patrząc na niebo w ogrodzie)

* * *

Mam 56 lat: pomnożone przez coroczną pracę – dają zero. Nie, więcej: pomnożone przez miłość, przez nadzieję – dają zero.

Komu to „zero” jest potrzebne? Czyżby Bogu? To znaczy komu? Po co?

Czy nie należałoby powiedzieć, że śmierć jest silniejsza od samego Boga. Czy jednak wówczas nie okaże się, że to ona sama jest Bogiem? Że zastępuje Boga?

Straszne pytania.

Boję się śmierci, nie chcę śmierci, śmierć mnie przeraża.

* * *

Czy śmierć „babci”[4] (Aleksandry Adrianowny Rudniewej) zmieniła cokolwiek w moich relacjach [z ludźmi]? Nie. Był żal. Był ból. Był smutek z powodu jej śmierci. Jednak nic się nie zmieniło – dalej jestem „sam na sam ze sobą”. Może smutek jest nawet większy: jak to możliwe, że owo „sam na sam ze sobą” nie zmieniło się, skoro ona umarła? Czy to oznacza, że nie jest mi ona potrzebna? Przerażające przypuszczenie. Czy to znaczy, że rzeczy, osoby pozostają w relacjach, dopóki żyją, ale nie istnieją relacje w nich samych, wziętych, jeśli można się tak wyrazić, od stóp do głów, metafizycznych stóp i metafizycznych głów? Ta samotność rzeczy jest czymś jeszcze straszniejszym.

A zatem umrzemy razem z mamą, nasze dzieci zaś, posmuciwszy się, będą żyły dalej. W świecie nic się nie zmieni: straszna zmiana będzie dotyczyć wyłącznie nas samych. „Koniec”, „skończone”. To „skończone” nie odnosi się do szczegółów, lecz do całości, wszystkiego – to straszne.

Skończyłem się. Po co żyłem?!!!

* * *

Gdyby nie miłość „przyjaciela”[5] i cała historia owej miłości – o ileż uboższe byłoby moje życie i o ileż uboższa byłaby moja osoba. Wszystko byłoby pustą ideologią inteligenta. I pewnie wszystko szybko by się zawaliło.

...o czym pisać?

Wszystko już dawno napisane (Lermontow)[6].

Los dzielony z „przyjacielem” odsłonił przede mną nieskończoność tematów i wszystko rozbłysło osobistym znaczeniem.

* * *

Jako najszczęśliwsze chwile w życiu wspominam te, w których widziałem (słyszałem) ludzi jako szczęśliwych. Stacha[7] i Alek. Piet. P-wa[8], opowiadanie „przyjaciela” o jej pierwszej miłości i zamążpójściu[9] (kulminacyjny moment mojego życia). Wyciągam stąd wniosek, że nie urodziłem się działaczem, lecz obserwatorem.

Nie przyszedłem na świat, by czegoś dokonać, lecz by widzieć.

* * *

Co powiem (na tamtym świecie) Bogu o tym, co z Jego woli miałem tu zobaczyć?

Czy powiem, że świat przez Niego stworzony jest piękny?

Nie.

Co zatem powiem?

Bóg zobaczy, że płaczę i milczę, że moja twarz niekiedy się uśmiecha. Ale niczego ode mnie nie usłyszy.

* * *

Przelatywałem koło tematów, ale nigdy nie leciałem na tematy.

Sam lot – oto moje życie. Tematy – „jak we śnie”.

Jeden, drugi... wiele... i wszystkie zapomniałem. Zapomnę w drodze ku grobowi.

Na tym świecie pozostanę bez tematów.

Bóg mnie zapyta:

– Co zrobiłeś?

– Nic.

* * *

Należy dobrze „dziergać pończochę swojego życia” i – nie zastanawiać się nad całą resztą. Reszta – to „Los”: tam, choć byśmy chcieli, niczego nie zdziałamy, swoje zaś (to znaczy „pończochę”) zmarnujemy (poprzez odwrócenie uwagi).

* * *

Egoizm – nie jest zły: to – kryształ (twardość, nienaruszalność) wokół „ja”. I rzeczywiście, gdyby wszystkie „ja” znajdowały się w krysztale, to nie byłoby chaosu, a w konsekwencji „państwo” (Lewiatan) stałoby się nieomal zbędne. „Anarchizm” ma tutaj jedną tysięczną słuszności: „to, co ogólne”, κοινόν, okazuje się zbędne, i właśnie wtedy rozkwita indywidualność (to, co najpiękniejsze w człowieku i historii). Należałoby się przyjrzeć, czym jest „przedhistoryczne istnienie narodów”. Wedle Drapera[10] i jemu podobnych byli to – „troglodyci”, ponieważ nie posiadali „powszechnej obowiązkowej edukacji” i nie byli okpiwani przez yankees; jednak według Biblii – był to „raj”. Czy Biblia warta jest Drapera.

(przy korekcie)

* * *

Obudziłem się...

Jakieś dźwięki... Ostrożnie (o tej porze roku poranki są jeszcze ciemne) przechodzę przez pokoje.

Na wschodzie – świta.

Na ceratowej kanapie, podkuliwszy gołe nożyny pod długą nocną koszulą, siedzi Wasia[11] i odwróciwszy głowę w stronę poranka (okno wychodzi na wschód), z książką w rękach powtarza przez sen:

I jasny spiaszczyje gromady

Pustynnych ulic i swietła

Admirałtiejskaja igła[12]

Ad-mi-rał-tiej-ska-ja ...

Ad-mi-rał-tiej-ska-ja ...

Ad-mi-rał-tiej-ska-ja ...

Nie przychodzi odpowiednie słowo... na przykład „Ameryka”; no bo i skąd „igła” na ulicy? I on przekręca:

...swietła

Admirałtiejskaja igła,

Admirałtiełskaja zwiezda,

Gorit wostocznaja zwiezda.

– Co ty, Wasia?

Skierował na mnie swoje mądre, zawsze poważne oczy. Słaba pamięć, stara się, ciężko – dlatego jest poważny:

– Powtarzam lekcję.

– Tam jest:

Admirałtiejskaja igła.

To taki szpic. Długi na kilka sążni, to znaczy wysoki.

– Szpic? Co to jest szpic??

– No... dach. To znaczy na dachu. Wszystko jedno. Ale tam musi być igła. Ucz się, ucz się, mój maleńki.

Odwróciłem się. W domu – szczęście. Za plecami słyszę:

Ad-mi-rał-tiej-ska-ja zwiezda,

Ad-mi-rał-tiej-ska-ja igła.

........................................................................................

* * *

To nie literatura jest straszna, lecz literackość; literackość duszy, literackość życia. To, że wszelkie przeżycie zamienia się w igrające, żywe słowo: ale właśnie na tym wszystko się kończy, – samo przeżycie umarło, przestało istnieć. Temperatura (człowieka, ciała) ostygła od słowa. Słowo nie podnieca, o nie! Słowo – ochładza i powstrzymuje. Mówię o słowie oryginalnym i pięknym, nie o „takim sobie”. To właśnie dlatego po „złotych epokach” w literaturze następuje zawsze głęboki rozkład całego życia, jego apatia, ociężałość, mierność. Naród staje się senny, życie staje się senne. Tak było w Rzymie pod Horacym i w Hiszpanii po Cervantesie. Ale nie przykłady są tu przekonujące, lecz istotny związek rzeczy.

Oto dlaczego literatura jest w istocie niepotrzebna: K. Leontiew ma w tym względzie rację. „Dlaczego, wymieniając najsławniejszych ludzi stulecia, wszyscy wymienią Goethego i Schillera, nie wymienią zaś Wellingtona[13] i Schwarzenberga[14]?”. No właśnie, dlaczego? Dlaczego „stulecie Mikołaja” było stuleciem Puszkina, Lermontowa i Gogola, a nie stuleciem Jermołowa[15], Woroncowa[16] i jak im tam jeszcze. Nawet nie wiemy jak. Jesteśmy tak rozpieszczeni przez książki, nie – jesteśmy tak zawaleni książkami, że nawet nie pamiętamy imion wodzów. Poeci, złośliwie i dalekowzrocznie, nazwali wodzów „Skałozubami”[17] i „Bietriszczewami”[18]. Ale przecież zrobili to stronniczo i kłamliwie. Nie potrzeba nam wcale „wielkiej literatury”, lecz wielkiego, pięknego i pożytecznego życia. A literatura może być nawet „byle jaka” – „na peryferiach”.

Czy w związku z tym nie mamy tu do czynienia z fatalizmem, czy nie „wali się tutaj wszystko”? Zamiast Gribojedowa L. Andriejew[19], zamiast Gogola Bunin i Arcybaszew[20]. Być może. Być może żyjemy w epoce wielkiego końca literatury.

* * *

Liście poruszają się, nie wydając żadnego odgłosu. Deszcz, padający w promieniach słońca, ochlapał wszystko. I matula powiedziała:

– Zobacz.

Patrzyłem i myślałem o tym samym. Ona też myślała, po czym powiedziała:

– Cóż może być czystszego od przyrody...

Nie mówiła więcej, ale to była jej myśl, którą kontynuowałem:

– Ludzie i życie nie są już tak czyści jak przyroda...

Matula powiedziała:

– Jak niewinna jest przyroda. I jak szlachetna...

(osiem lat temu w ogrodzie)

Kiedy przeczytałem to matuli, powiedziała:

– To było cztery lata temu.

To było jeszcze przed chorobą, ale zapomniała o tym: osiem lat temu. Dodała:

– Teraz jesteś nieszczęśliwy i dlatego wspominasz czasy, kiedy byliśmy szczęśliwi.

Utykając, przynosi płócienne pantofle, ponieważ zdjąłem buty i przez pomyłkę położyłem je uroczyście przed sobą na balustradzie balkonu („gdziekolwiek”).

I ciągle kuleje.

I ciągle pomaga.

– Jak strasznie było wczoraj bez ciebie. Atak. Nawet lód kładłam sobie na głowę (wyjątkowo rzadki środek).

* * *

Idę. Idę. Idę. Idę...

I nie wiem, w którym miejscu kończy się moja droga.

I nie interesuje mnie to. To coś żywiołowego i nieludzkiego. Raczej „jestem niesiony”, niż idę. Nogi się wloką. I wyrywa mnie z każdego miejsca, w którym stoję.

(sąd okręgowy, o „Odosobnionym”)

* * *

Po wynalezieniu druku miłość stała się niemożliwa.

Cóż to za miłość „z książką”?

(wybierając się na imieniny)

* * *

Powiedzieć, że Szpierk[21] całkowicie zniknął z tego świata, jest dla mnie rzeczą niemożliwą. Być może w Platońskim sensie idea „nieśmiertelności duszy ludzkiej” jest błędna: ale w stosunku do moich przyjaciół w żadnym razie błędna nie jest.

I nie chodzi o to, że „dusza Szpierka jest nieśmiertelna”: chodzi o to, że jego ruda bródka nie mogła umrzeć, że jego „Byzow” (miał takiego przyjaciela) czeka na niego w bramie, i że on sam konnym tramwajem zmierza do mnie na Pawłowską[22]. Wszystko tak, jak dawniej. A czy jego „dusza” jest nieśmiertelna? Nie wiem i w ogóle mnie to nie interesuje.

Wszystko jest nieśmiertelne. Wieczne i żywe. Aż do dziureczki w bucie, która ani się nie powiększa, ani nie „została załatana” od czasu, kiedy się pojawiła. To o wiele lepsze niż „nieśmiertelność duszy”, która jest sucha i abstrakcyjna.

Chcę przyjść „na tamten świat” z chusteczką do nosa. I to jest moje minimum.

(16 maja 1912 r.)

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Indeks osób

(Odnośniki do stron w wersji papierowej)

Aggiejew Konstantin Markowicz     196

Ajzman Dawid Jakowlewicz     50

Aksakow Iwan Siergiejewicz     289, 336, 511

Alaryk I     458

Albow Michaił Pawłowicz     32, 76, 224, 452

Aleksander II Nikołajewicz     455, 513

Aleksander III Aleksandrowicz     343

Aleksinski Grigorij Aleksiejewicz     236

Aleksy I Komnen     261

Alkibiades     177, 195

Ambroży Optyński (Aleksander Michajłowicz Grienkow)     199, 442

Amfitieatrow Aleksander Walentinowicz     332, 448

Anacharsis     78–79

Andriejew Leonid Nikołajewicz     13, 123, 179, 229, 369

Anfimow Jakow Afanasjewicz     157, 159, 444

Anna Ioannowna     52

Annienski Innokientij Fiodorowicz     290

Annienski Nikołaj Fiodorowicz     290, 358

Antioch IV     26

Antoni metropolita (Aleksander Wasiljewicz Wadkowski)     419–20

Antoni metropolita (Aleksiej Pawłowicz Chrapowicki)     29–31

Antoninus Pius     271, 454

Antonow Nikołaj Rodionowicz     179, 445

Antonowicz Maksim Aleksiejewicz     170

Apuchtin Aleksiej Nikołajewicz     354

Arago Jacques Étienne     88

Arakczejew Aleksiej Andriejewicz     382, 515–16

Arcybaszew Michaił Piotrowicz     13, 266, 357

Arystydes     455–56

Aspazja     502

Auden Wystan Hugh XIII

Awwakum (Awwakum Pietrowicz Kondratjew)     336

Azef Jewno Fiszelewicz     374

Bakaj Michaił Jefriemowicz     495

Bakst Leon Nikołajewicz     350, 423

Bakunin Aleksander Michajłowicz     504

Bakunin Michaił Aleksandrowicz     50, 504, 511, 514

Balas Aleksander     26

Balmont Konstantin Dmitrijewicz     71

Barclay de Tolly Michaił Bogdanowicz     48

Batu-chan     495

Beethoven Ludwig van     446

Bejlis Mendel     X, XIV

Benjamin Walter     VIM

Bentham Jeremy     316

Berta św.     25

Bibichin Władimir     VI, XIII

Biechtieriew Władimir Michajłowicz     156–59, 204, 413–14, 444

Bieliński Wissarion Grigoriewicz     131, 211, 511–13

Biełyj Andriej (Boris Nikołajewicz Bugajew)     178

Biestużew-Riumin Konstantin Nikołajewicz     268

Bismarck Otto von     246, 509

Blücher Gebhard Leberecht von     12

Błagoswietłow Grigorij Jewłampijewicz     53, 289, 373, 376

Błok Aleksander Aleksandrowicz     116, 254

Boborykin Piotr Dmitrijewicz     66, 71, 448, 480

Bogolepow Nikołaj Pawłowicz     497

Boguczarski (Jakowlew) Wasilij Jakowlewicz     385

Bołotow Andriej Timofiejewicz     472

Boncz-Brujewicz Michaił Dmitrijewicz     45

Borgia Cezar     91

Brichniczew Iona Pantielejmonowicz     266

Brieszko-Brieszkowska Jekatierina Konstantinowna     54

Buckle Henry Thomas     298, 333, 335–36, 440, 458

Budda Siakjamuni     69, 458

Bułgakow Siergiej Nikołajewicz     179, 444

Bułgarin Faddiej Wieniediktowicz     382

Bunin Iwan Aleksiejewicz     13

Burcew Władimir Lwowicz     495

Burienin Wiktor Pietrowicz     123

Busłajew Fiodor Iwanowicz     162, 183

Butaszewicz-Pietraszewski Michaił Wasiljewicz     481

Butiagin Aleksandra Michajłowna     38, 418

Butiagin Michaił Pawłowicz     9, 22

Büchner Friedrich Karl Christian Ludwig     418, 482

Byron George Gordon     160, 201, 266, 277, 401

Cebrikowa Marija Konstantinowna     435, 502

Cervantes (Miguel de Cervantes y Saavedra)     12, 284, 458

Chieraskow Michaił Matwiejewicz     154

Chomiakow Aleksiej Stiepanowicz     182

Comte Auguste     41, 435, 502

Cromwell Oliver     54

Crone Anna Lisa XVIII

Cwietajewa Anastazja Iwanowna VII–VIII

Cwietkow Siergiej Aleksandrowicz     91, 109, 171, 179, 182, 340, 414, 422–23, 444, 448, 498–99

Cylkow Izaak     437

Cyrus II Wielki     197, 199, 201

Czapski Józef     VI, XV, XXVI, XXX, 49

Czechow Anton Pawłowicz     XVIII

Czerniajew Michaił Grigorjewicz     323

Czernyszewski Nikołaj Gawriłowicz     170, 260, 306, 332, 373, 376, 458, 511–12

Czukowska Lidia Korniejewna     277

Czukowski Korniej Iwanowicz     277, 401, 479

Czukowski Nikołaj Korniejewicz     277

Czyngis-chan     495

Dal Władimir Iwanowicz     231

Danilewski Nikołaj Jakowlewicz     339

Dante Alighieri     353

Dariusz I Wielki     199

Darwin Charles Robert     103, 255–56, 382, 458

Descartes René     50

Diagilew Siergiej Pawłowicz     111, 350

Diegajew Siergiej Pietrowicz     265

Dielanow Iwan Dawydowicz     254

Diernow Aleksander Aleksandrowicz     154

Dierżawin Gawriła Romanowicz     118, 120, 125

Djakow Aleksander Aleksandrowicz     52

Dobiasz-Rożdiestwienska Olga Antonowna     451

Dobrolubow Nikołaj Aleksandrowicz     260, 376

Dondukowa-Korsakowa Marija Michajłowna     378–79

Doroszewicz Włas Michajłowicz     175

Dostojewski Fiodor Michajłowicz     XVIII, 94, 108, 149, 199, 229–30, 289, 370–71, 376, 447, 481

Draper John William     10, 298, 333

Drozdow Nikołaj Michajłowicz     168

Dumas Aleksander syn     66

Edward Wyznawca     458

Epiktet z Hierapolis     229

Fariesow Anatolij Iwanowicz     337

Faustyna Młodsza (Annia Galeria Faustina)     26, 27

Faustyna Starsza (Annia Galeria Faustina)     271, 454

Figner Wiera Nikołajewa     53, 497

Filaret metropolita (Wasilij Michajłowicz Drozdow)     419

Filippow Tiertij Iwanowicz     171

Fiłosofow Dmitrij Władimirowicz     49, 111, 116–17, 168, 244, 423–24, 508

Florenski Paweł Aleksandrowicz     67, 76, 117, 168, 171, 182, 209, 232, 250, 403, 408, 411–12, 417–18, 422–23, 444–45, 448, 481

Fonwizin Dienis Iwanowicz     183, 256–57, 498

Fozi O.     154

Gajusz Juliusz Cezar (Gaius Iulius Caesar)     57, 199, 455

Gałachow Aleksiej Dmitrijewicz     182–83

Gie Nikołaj Nikołajewicz     254–55, 376

Giedrojc Wiera Ignatjewna     204

Gierje Władimir Iwanowicz     183

Gierszenzon Michaił Osipowicz     55, 91, 416

Gierszuni Grigorij Andriejewicz     496

Gilarow-Płatonow Nikita Pietrowicz     376

Gippius Zinaida Nikołajewna     116, 264

Glinka Aleksander Siergiejewicz     113

Glinski Boris Borisowicz     385

Goethe Johann Wolfgang     12, 447

Gofsztiettier Ippolit Andriejewicz     173, 385

Gogol Nikołaj Wasilewicz     XVIII, 13, 16, 36, 60, 61, 63, 106, 123–26, 141, 155, 197, 211, 247, 288, 328–29, 346, 386–89, 422, 425–26, 448, 512

Goleniszczew-Kutuzow Arsienij Arkadjewicz     256

Goleniszczew-Kutuzow Michaił Iłłarionowicz     43

Golljerbach Erik Fiodorowicz VI, XV, XIX

Gorki Maksim (Aleksiej Maksymowicz Pieszkow)     190, 229, 237, 339, 357, 369, 377

Gornfield Arkadij Gieorgijewicz     192, 368, 372

Goworucha-Otrok Jurij Nikołajewicz     117

Gribojedow Aleksander Siergiejewicz     13, 109, 308

Grzegorz I Wielki     199, 333

Grzegorz VII     199

Guizot François     248

Guriewicz Lubow’ Jakowlewna     358

Gurko Władimir Iosifowicz     253, 443

Gutenberg Johannes     71, 94, 110, 344, 447, 461

Hauptmann Gerhart Johann Robert     516

Heine Heinrich     50

Hercen Aleksander Iwanowicz     42, 67, 109, 178, 230, 269, 353, 376, 443, 453–54, 490, 495, 511–15

Hermogenes biskup (Gieorgij Jefriemowicz Dołganow)     127, 148

Homer     252

Horacy (Quintus Horatius Flaccus)     12

Iłowajski Dmitrij Iwanowicz     23, 57, 457

Innocenty III     199

Ivask George VI, XIX, XXIII

Iwan III Wasiljewicz     191

Iwan IV Groźny     52, 456

Iwanow Jewgienij Pawłowicz     254–55

Iwanow-Razumnik (Razumnik Wasiljewicz Iwanow)     148, 192

Izgojew Aleksander Samojłowicz (Aron Sołomonowicz Łandie)     341

Izmajłow Aleksander Aleksiejewicz     231, 460

Jabłonowski Aleksander Aleksandrowicz     253

Jakubowicz Piotr Filipowicz     290

Jazykow Nikołaj Michajłowicz     336

Jegorow J. A.     271

Jeriemiejew Paweł Władimirowicz     326

Jermołow Aleksiej Pietrowicz     13

Jeroboam I     184

Jerofiejew Wieniedikt Wasiljewicz     VI

Jewtuszewski Wasilij Andrianowicz     146

Jurkiewicz Pamfił Daniłowicz     170

Kałłasz Maria Aleksandrowna     70

Kambyzes II     197–98

Kant Immanuel     XII, 50, 101

Kantiemir Antioch Dmitrijewicz     183

Karamzin Nikołaj Michajłowicz     94, 125, 300, 336

Karaułow Wasilij Andriejewicz     383

Kariejew Nikołaj Iwanowicz     234

Karol II Stuart     165

Karpiński Aleksander Iwanowicz     152, 157–58, 165, 185, 204, 411, 444, 464

Kartaszow Anton Władimirowicz     X, 272–74

Katarzyna II Wielka     52, 328

Kibalczicz Nikołaj Iwanowicz     497

Kimon     455–56

Kiriejewski Iwan Wasiljewicz     182, 487

Kiriejewski Piotr Wasiljewicz     182, 487

Klejn Roman Iwanowicz     513

Klotylda św.     24

Kluczewski Wasilij Osipowicz     23

Kniażnin Jakow Borisowicz     495

Kokszarow Nikołaj Iwanowicz     326

Kolcow Aleksiej Wasiljewicz     179, 308

Kołyszko Iosif Iosifowicz     253

Konfucjusz     458

Koni Anatolij Fiodorowicz     480

Konoplancew Aleksander Michajłowicz     131–32

Konstantyn I Wielki     198

Koriecki Nikołaj Władimirowic     23

Korniłow Aleksander Aleksandrowicz     504

Korolenko Władimir Gałaktionowicz     42, 48, 260, 288, 358

Korsz Fiodor Jewgienjewicz     183

Kostomarow Nikołaj Iwanowicz     322

Kowalewska Sofja Wasiljewna     379

Kożewnikow Władimir Aleksandrowicz     411

Krajewski Andriej Aleksandrowicz     225

Kronsztadtski Joann, patrz: Siergijew Iwan Iljicz

Kropotkin Piotr Aleksiejewicz     42–43

Ksenia Petersburska św.     30

Ksiunin Aleksiej Iwanowicz     144

Kuklarski Fiodor Fiodorowicz     277

Kukowienow Nikołaj Grigorjewicz     165

Kuprin Aleksander Iwanowicz     289

Kuropatkin Aleksiej Nikołajewicz     144

Kuskowa Jekatierina Dmitrijewna     79, 378–79, 383, 458

Kutler Nikołaj Nikołajewicz     379

Kuz’min-Karawajew Władimir Dmitrijewicz     236

Lassalle Ferdinand     466

Leibniz Gottfried Wilhelm     XII, 50

Leon I Wielki papież     199

Leontiew Konstantin Nikołajewicz     XXXIV, 12, 16, 84, 117, 131, 176–77, 194–202, 228, 233, 278, 376, 422

Lermontow Michaił Jurjewicz     XVIII, 8, 13, 124–26, 277, 304, 410, 423

Leskow Nikołaj Siemionowicz     87, 337

Lewin Aleksander Michajłowicz     21, 85

Licynius (Flavius Galerius Valerius Licinianus Licinius)     198

Lidwal Fiodor Iwanowicz     235, 443

Locke John     402

Lorentz Rudolf     265

Ludwik XIV     54

Luter Marcin     240, 333

Lyell Charles     326

Ławrow Piotr Ławrowicz     43

Łomonosow Michaił Wasiljewicz     183, 308, 499

Macaulay Thomas Babington     402

Maeterlinck Maurice     233

Magnicki Michaił Leontjewicz     382

Majkow Apołłon Nikołajewicz     253

Makariewski Michaił Iwanowicz     73

Makary z Żółtych Wód     336

Maksencjusz (Marcus Aurelius Valerius Maxentius)     198

Marek Aureliusz Antoninus (Marcus Aurelius Antoninus)     26, 229

Marks Karol     279, 466

Martjanow Piotr Aleksiejewicz     443

Mayne Reid Thomas     261

Miakotin Wieniedikt Aleksandrowicz     368

Michajłow Aleksander Dmitrijewicz     516

Michajłowski Nikołaj Konstantinowicz     XI, 120, 192, 219, 252, 265, 288, 358, 378

Michajłowski-Danilewski Aleksander     48

Mielnikow Paweł Iwanowicz     28

Mierieżkowski Dmitrij Siergiejewicz     VI, X, XXVIII, 111, 115–17, 142, 192–93, 277, 389, 423, 506

Mierżejewski Iwan Pawłowicz     159, 204

Mikołaj I Romanow     36, 213

Mill John Stuart     435, 502

Milton John     353

Milukow Paweł Nikołajewicz     171, 489, 495

Moleschott Jakob     418

Montaigne Michel de     88

Monteskiusz     316

Montyon Auget de     40

Mordowcew Daniił Łukicz     322

Morozow Michaił Abramowicz     178

Morozow Nikołaj Aleksandrowicz     212

Morozowa Margarita Kiriłłowna     178

Murawjow Andriej Nikołajewicz     259

Murawjowa-Bakunina Warwara Aleksandrowna     504

Nabokow Władimir Dmitrijewicz     506

Napoleon III Bonaparte     40, 48, 51, 93, 199, 268, 404–5, 457, 481, 515

Nauk Awgust Awgustowicz     147, 157, 159, 204

Newton Isaak     278–79, 281, 415, 424, 499

Nieczajew Siergiej Giennadijewicz     481

Niekrasow Nikołaj Aleksiejewicz     94, 225, 235, 254, 363, 437, 454

Nietzsche Friedrich     XV, XVIII, XX–XXI, 73, 91, 277–78

Niezłobin, patrz: Djakow

Nikitin Iwan Sawwicz     308

Nowikow Nikołaj Iwanowicz     52, 93–94

Nowosiołow Michaił Aleksandrowicz     411–12

Nuwiel Walter Fiodorowicz     111

Odojewski Władimir Fieodorowicz     182, 498

Ogariow Nikołaj Płatonowicz     178, 443

Olga św.     24

Ollendorff Heinrich Gottfried     310

Orszer Osip Lwowicz     187

Ostrowski Aleksander Nikołajewicz     58

Owidiusz (Publius Ovidius Naso)     240

Panajew Iwan Iwanowicz     94

Pantielejew Longin Fiodorowicz     376

Pascal Blaise     XXI, XXXI, 21, 88, 421

Paweł I Romanow     457

Paweł apostoł     XXVII, 197, 200, 431, 433–34, 447–48, 451

Perykles     456–57, 502

Piercow Piotr Pietrowicz     83, 244, 267, 378, 426

Pieriedolski Władimir Wasiljewicz     162, 420

Pierowska Sofja Lwowna     54, 334, 379, 454

Piestiel Paweł Iwanowicz     235

Pieszechonow Aleksiej Wasiljewicz     260, 288, 368

Pietiersien Władimir Karłowicz     261

Pietriszczew Afanasij Borisowicz     372

Pietropawłowski Iwan Fieoktistowicz     188

Pietrow Grigorij Spiridonowicz     47–48, 448, 462, 480, 489, 506

Pindar     353

Piotr I Wielki     183, 489

Pirożkow Michaił Wasiljewicz     203, 458

Pisariew Dmitrij Iwanowicz     53, 311, 418, 479–80

Pitagoras     415, 440

Plechanow Gieorgij Walentinowicz     368

Plewe Wiaczesław Konstantinowicz von     358

Pobiedonoscew Konstantin Pietrowicz     X, 433

Poggioli Renato     VI, XXI

Pogodin Michaił Pietrowicz     108, 498

Połonski Jakow Pietrowicz     167, 393

Porus     199, 211

Priszwin Michaił Michajłowicz     131

Protiejkinski Wiktor Pietrowicz     111

Proudhon Pierre-Joseph     49, 67

Puriszkiewicz Władimir Mitrofanowicz     171

Puszkin Aleksander Siergiejewicz     VIII, XVIII, XIX, 11, 13, 44–46, 53, 81, 104, 111, 120, 124–26, 131–32, 134, 141, 162, 179–80, 197, 207, 234–35, 246, 356, 415, 418, 480, 495, 506

Raczyński Siergiej Aleksandrowicz     15–16, 148, 232, 280, 362, 422, 498

Radiszczew Aleksander Nikołajewicz     93–94, 513

Radłow Ernest Leopoldowicz     95

Rajwid Wolf Bierowicz     204

Rastrelli Bartolomeo Francesco     125

Razin Stiepan Timofiejewicz     378

Razinkow Wasilij Łazariewicz     261

Reclus Élisée     43

Rembrandt Harmenszoon van Rijn     445–46, 431

Riemizow Aleksiej Michajłowicz XIX

Riepin Ilja Jefimowicz     60–61

Rilke Rainer Maria XXIV

Rimski-Korsakow Nikołaj Andriejewicz     190

Rodiczew Fiodor Izmajłowicz     460

Romanow Iwan Fiodorowicz     17, 422

Romanowa Olga Iwanowna     37

Rosławlew Aleksander Stiepanowicz     22

Rossini Gioachino Antonio     426, 431

Rousseau Jean-Jacques     XXII, 88, 110, 490

Rozanow Nadia Wasiljewna     30, 50, 416

Rozanow Nadieżda Wasiljewna (Iwanowna?)     99

Rozanow Wasilij Fiodorowicz     99

Rozanow Wasilij Wasiljewicz     11

Rudniewa Aleksandra Adrianowna     7, 114, 129, 223, 293, 488

Rudniewa Warwara Dmitrijewna     7–9, 376, 421

Rumiancew-Zadunajski Piotr Aleksandrowicz     323

Rylejew Aleksander Michajłowicz     50–51, 109

Sałtykow-Szczedrin Nikołaj Jewgrafowicz     226, 498

Savonarola Girolamo     447

Schiller Friedrich     12, 447, 516

Schloezer Boris de XXI

Schlosser Friedrich Christoph     322, 332

Schopenhauer Arthur     69, 73

Schwarzenberg Karl Philipp     12

Serafin z Sarowa (Prochor Izydorowicz Mosznin)     442

Shakespeare William     XII, 36, 50, 389, 458, 516

Sibiriakow Aleksander Michajłowicz     42

Siniawski Andriej Donatowicz VI, XXI

Siergiej Aleksandrowicz Wielki Książę     36

Siergijew Iwan Iljicz     54

Sikorski Iwan Aleksiejewicz     154

Sipiagin Dmitrij Siergiejewicz     269

Skabiczewski Aleksander Michajłowicz     192, 226

Skalkowski Konstantin Apołłonowicz     476

Skriabin Aleksander Nikołajewicz     178

Słobodskoj Iwan Pawlinowicz     25, 223

Słonimski Leonid-Ludwig Zinowjewiecz     252

Smotricki Mieletij (Maksim Gierasimowicz Smotricki)     183

Sokrates     212, 229

Sołogub Fiodor (Tietiernikow Fiodor Kuźmicz)     121, 123, 148

Sołowjow Michaił Pietrowicz     226

Sołowjow Władimir Siergiejewicz     15–16, 84, 153, 179, 200, 254, 271, 322, 423, 444

Sozonow Jegor Siergiejewicz     358

Spencer Herbert     XX, 21, 41, 57–60, 435, 458–59

Spinoza Baruch de     50

Stachowicz Michaił Aleksandrowicz     9

Stasiulewicz Michaił Matwiejewicz     248, 376

Stasow Władimir Wasiljewicz     378

Stojunin Władimir Jakowlewicz     162

Stojunina Marija Nikołajewna     162, 292, 489

Stołpnier Boris Grigorjewicz     38

Stołypin Aleksander Arkadjewicz     159, 375

Stołypin Piotr Arkadjewicz     233, 253

Storożenko Nikołaj Iljicz     183

Strachow Nikołaj Nikołajewicz     VI, 16, 52, 110, 117, 219, 227–28, 230, 232, 253, 358–59, 376, 378, 422

Strauss David Friedrich     458

Struwe Piotr Bernardowicz     54, 118, 240, 276, 489, 507–8, 511–13, 516

Sudiejkin Gieorgij Porfirjewicz     265

Sumarokow Aleksander Pietrowicz     461

Susanin Iwan Osipowicz     335, 515

Suworin Aleksiej Siergiejewicz     64–65, 170, 186, 272, 340–41, 377, 408, 481

Suworow Aleksander Wasiljewicz     256–57, 297, 323

Swieczin Iwan Wasiljewicz     96

Szalapin Fiodor Iwanowicz     42

Szarapow Siergiej Fiodorowicz     92

Szczerbowa Nadieżda Romanowna     37, 106, 171, 411

Szestow Lew Isaakowicz     VI, XXVII

Szernwal Leonid Robiertowicz     165

Szpierk Fiodor Eduardowicz     15, 95–96, 111, 255, 422, 481, 509–10

Talleyrand-Périgord Charles-Maurice de     495

Teichmüller Gustaw     261

Temistokles     455

Teofan arcybiskup (Jeleazar Prokopowicz)     183

Thierry Jacques Augustin     88, 196, 322

Tichonrawow Nikołaj Sawwicz     183

Tiernawcew Walentin Aleksandrowicz     356–57

Timiriazew Klimient Arkadjewicz     339

Tołstoj Aleksiej Konstantinowicz     42, 256, 268

Tołstoj Lew Nikołajewicz     XVIII, 15–16, 20, 42–43, 60, 65, 83, 123–26, 155, 212, 229, 370, 409, 445, 489

Tołstoj Sofia Andriejewna     122–23

Torquemada Tomás de     78

Trigoni Michaił Nikołajewicz     516

Trubieckoj Jewgienij Nikołajewicz     178

Tur Jewgienia (Salias-de-Turniemir Jelizawieta Wasiljewna)     134

Turgieniew Iwan Siergiejewicz     XVIII–XIX, 77, 83, 244

Tyczinkin Konstantin Siemionowicz     424

Tyrkowa-Wiljams Ariadna Władimirowna     54

Tytus Liwiusz (Titus Livius)     48

Uspienski Gleb Iwanowicz     126

Ustinski Aleksander Pietrowicz     68, 225, 421

Viardot Pauline     77

Villari Pasquale     487

Villiers de L’Isle Adam Jean-Marie-Mathias-Philippe-Auguste de     86

Wellington, książę (Arthur Wellesley)     12

Wergiliusz (Publius Vergilius Maro)     251–252

Wiengierow Siemion Afanasjewicz     44, 234

Winawer Maksim Moisiejewicz     191, 194, 489

Winogradow Paweł Gawriłowicz     184

Wippier Robert Juriewicz     451

Wolter     88, 233, 259, 490–91

Wołkoński Siergiej Grigorjewicz     235

Woroncow Michaił Siemionowicz     13

Wwiedienski Aleksander Iwanowicz     95

Wycliffe John     57

Zajcew Warfołomiej Aleksandrowicz     53

Zakrżewski Aleksander Karłowicz     277

Zamysłowski Gieorgij Gieorgijewicz     70

Zaozierski Nikołaj Aleksandrowicz     261

Zasulicz Wiera Iwanowna     379

Żelabow Andriej Iwanowicz     54, 373, 454, 497, 512–13, 516

Żukowski Wasilij Andriejewicz     44, 125, 346

Przypisy

Przedmowa

Koszyk pierwszy

[1] Pod adresem Kołomienskaja 33/21 w Petersburgu rodzina Rozanowów mieszkała od czerwca 1912 do sierpnia 1916 roku. [Wszystkie przypisy, jeśli nie zaznaczono inaczej, pochodzą od redakcji].

[2] Chcę (łac.).

[3] Lodowisko, ślizgawka (ang.).

[4] Aleksandra Adrianowna Rudniewa (z domu Żdanowa, ok. 1826–1911), matka żony pisarza, którą, tak jak i przyszłą żonę Warwarę Dmitrijewną, Rozanow poznał podczas swojego pobytu w Jelcu.

[5] Żona Rozanowa Warwara Dmitrijewna Rudniewa (1864–1923).

[6] Wariacja Rozanowa na temat wiersza Lermontowa I skuczno i grustno (1840).

[7] Michaił Aleksandrowicz Stachowicz (1861–1923), działacz polityczny, poeta.

[8] Postaci tej nie udało się zidentyfikować.

[9] Pierwszym mężem Warwary Dmitrijewny Rudniewej był Michaił Pawłowicz Butiagin (zm. 1885).

[10] John William Draper (1811–1882), amerykański przyrodnik i historyk, pionier fotografii.

[11] Syn Rozanowa Wasilij Wasiljewicz Rozanow (1899–1918).

[12] W przekładzie Juliana Tuwima: „Śród jasnej pustki nie drgnie nic, / I lśni nad śpiących ulic ciszą / Admiralickiej igły szpic”. Aleksander Puszkin, Jeździec miedziany, przeł. J. Tuwim, Wrocław 1967, s. 9.

[13] Arthur Wellesley, książę Wellington (1769–1852), brytyjski arystokrata, wojskowy i polityk. Największą sławę zdobył w okresie wojen napoleońskich, przede wszystkim jako zwycięzca, wspólnie z Blücherem, pod Waterloo (1815).

[14] Karl Philipp Schwarzenberg (1771–1820), książę, austriacki feldmarszałek, dyplomata.

[15] Aleksiej Piotrowicz Jermołow (1777–1861), rosyjski generał i dyplomata, generał-gubernator.

[16] Michaił Siemionowicz Woroncow (1782–1856), rosyjski oficer i polityk; dowódca rosyjskich sił zbrojnych, generał-gubernator Nowej Rosji oraz Besarabii; wicekról Kaukazu.

[17] Pułkownik Skałozub, bohater komedii Gribojedowa Mądremu biada.

[18] Generał Bietriszczew, bohater drugiego tomu Martwych dusz Gogola.

[19] Leonid Nikołajewicz Andriejew (1871–1919), pisarz rosyjski, dramaturg, dziennikarz.

[20] Michaił Piotrowicz Arcybaszew (1878–1927), pisarz rosyjski, dramaturg i publicysta.

[21] Fiodor Eduardowicz Szpierk (1872–1897), publicysta, krytyk literacki, filozof, poeta.

[22] Przy ulicy Pawłowskiej na Stronie Petersburskiej rodzina Rozanowa mieszkała od kwietnia 1893 do lipca 1899 roku.