Mojej mamci Elizie. Dziękuję za wszystko, czego się od Ciebie nauczyłam, i za to, że zawsze mnie wspierasz. Kocham Cię.

- K A M I L A -

Moim dzieciom. Bez Was nie wiedziałabym tyle o sobie. Dziękuję, że wybraliście mnie na swoją mamę.

- E W E L I N A -

PRZEDMOWA

Gdy zaczynałyśmy wspólną pracę nad książką, wiedziałyśmy, że to będzie wspaniała przygoda, ponieważ przyjaźnimy się i współpracujemy ze sobą od 2016 roku, na co dzień wspierając kobiety w powrocie do zdrowia fizycznego i psychicznego po bardzo różnych doświadczeniach. Miałyśmy też jasną wizję tego, jak chcemy, by ta książka wyglądała. Zależało nam na przekazaniu ci wiedzy w przystępny, czuły sposób (dokładnie tak, jak robimy to, pracując w gabinecie) oraz na wyraźnym dwugłosie. Dlatego rozdziały autorstwa Eweliny Tyszko-Bury dotyczą kwestii medycznych, a jej rozmówczyniami i rozmówcami są lekarki oraz lekarze różnych specjalizacji. Natomiast rozdziały autorstwa Kamili Raczyńskiej-Chomyn odnoszą się do emocji, psychiki oraz zjawisk społecznych powiązanych z seksualnością i ze zdrowiem intymnym.

Chcemy wyraźnie zaznaczyć, że nie było naszą ambicją stworzenie kompendium, w którym znajdziesz wszystkie – od A do Z – kwestie związane z twoją seksualnością i zdrowiem. Nie pisałyśmy na przykład o laktacji czy o depresji poporodowej, ponieważ doszłyśmy do wniosku, że na rynku jest już sporo publikacji wyczerpujących powyższe zagadnienia. Bardziej zależało nam na poruszeniu tematów, o których rzadko się pisze, oraz na pokazaniu ci (być może) nowej perspektywy, z której możesz spojrzeć na kwestie swojego zdrowia intymnego.

Bardzo istotnym aspektem jest też dla nas inkluzywny, włączający język. To dlatego wymiennie stosujemy określenia „kobieta” i „osoba”, rozumiejąc, że zwracamy się również do osób transpłciowych i niebinarnych1. Również celowo piszemy o „osobach partnerskich”, ponieważ wiemy, że czytelniczki i czytelnicy, do których się zwracamy, żyją w różnych relacjach, także jednopłciowych oraz niemonogamicznych.

Mamy ogromną nadzieję, że lektura tej książki przyniesie ci tyle radości i wzruszeń, ile nam przyniosło jej pisanie.

WSTĘP

Trzymasz właśnie w dłoniach książkę dotyczącą zdrowia intymnego kobiet i osób z żeńskimi narządami płciowymi, więc zakładamy, że również masz waginę (nazywaną także pochwą)2 oraz wulwę (inaczej: cipkę, joni, srom)3.

Zanim wyruszymy razem w dalszą podróż, zachęcamy cię do zapoznania się ze swoją wulwą.

WULWA

WULWA (lub vulva, obie wersje pisowni uznawane są już za poprawne) to zewnętrzna część żeńskiego układu płciowego. Składa się ze wzgórka łonowego, dwóch warg sromowych zewnętrznych i dwóch wewnętrznych4, spoidła przedniego i tylnego warg, wędzidełka warg, napletka łechtaczki, żołędzi łechtaczki, wędzidełka łechtaczki oraz przedsionka pochwy.

WZGÓREK ŁONOWY leży powyżej spojenia łonowego i jest wypukłością z tkanki tłuszczowej, której funkcją jest amortyzowanie kości łonowej podczas stosunku seksualnego. W okresie dojrzewania zaczynają pojawiać się na nim włosy łonowe.

WARGI ZEWNĘTRZNE to zasadniczo parzyste fałdy skóry i tkanki tłuszczowej. Ich podstawową funkcją jest chronienie znacznie delikatniejszych warg wewnętrznych. Wargi zewnętrzne ciemnieją w okresie dojrzewania, a często dodatkowo ich barwa zmienia się po ciąży. Zatem ich kolor może być bardzo różny i może ulegać zmianie w ciągu życia kobiety (to, jak bardzo będzie się zmieniał i ciemniał, zależy oczywiście od pigmentu w skórze danej osoby).

WARGI WEWNĘTRZNE to dwa miękkie fałdy nieowłosionej skóry, pozbawionej tkanki tłuszczowej oraz gruczołów potowych. Znajdują się między wargami sromowymi większymi. Otaczają i chronią ujście cewki moczowej oraz przedsionek pochwy. Ich wygląd, wielkość i kolor mogą być bardzo różne, co nadaje niepowtarzalny charakter każdej wulwie. W zasadzie ile osób z wulwą, tyle rodzajów wulw, dokładnie jak z liniami papilarnymi – nie znajdziesz dwóch identycznych odcisków palca!

NAPLETEK ŁECHTACZKI to mała fałdka nieowłosionej skóry, budową przypominająca kapturek, która otacza oraz chroni bardzo delikatną i unerwioną żołądź łechtaczki. Jak się już pewnie domyślasz – każdy napletek łechtaczki wygląda trochę inaczej; jedne zakrywają żołądź łechtaczki całkiem, inne nie. Kobiety, które mają bardzo wrażliwą na dotyk łechtaczkę, często cenią sobie stymulację właśnie przez napletek, ponieważ dotykanie bezpośrednio łechtaczki bywa dla nich bolesne i/lub drażniące.

ŻOŁĄDŹ ŁECHTACZKI to sama jej „główka”, widoczna mniej więcej tam, gdzie łączą się ze sobą wargi wewnętrzne. Łechtaczka to spory organ, ale jego znaczna część jest schowana w naszym ciele i niewidoczna z zewnątrz, dlatego kiedyś błędnie zakładano, że ten mały guziczek, który widzimy, to cała łechtaczka.

ŁECHTACZKA jest naszym centrum rozkoszy i najbardziej unerwionym obszarem w ludzkim ciele (zaraz obok gałek ocznych, opuszków palców i… podniebienia), ponieważ ma aż około ośmiu tysięcy zakończeń nerwowych. To dwa razy więcej niż penis!

W głębi ciała ukryte są trzon, odnogi i opuszki przedsionka łechtaczki. Wszystkie jej części mają swój udział w odczuwaniu podniecenia i przyjemności oraz są zdolne do erekcji (powiększenia się dzięki napływowi krwi), identycznie jak penis. I to właśnie napływ krwi między innymi do wewnętrznych, niewidocznych struktur łechtaczki sprawia, że ciała jamiste nabrzmiewają, a opuszki przedsionka jakby otaczają kanał pochwy z zewnątrz. Łechtaczka połączona jest z receptorami nerwowymi pochwy, dlatego podczas penetracji waginalnej część kobiet doświadcza orgazmu, niesłusznie nazywanego „pochwowym”, który tak naprawdę zawdzięczamy łechtaczce, tyle że nie jej widocznej żołędzi, ale częściom schowanym w ciele.

Co ciekawe, łechtaczka rośnie przez całe życie. U kobiet w okresie okołomenopauzalnym jest mniej więcej sześć razy większa niż wtedy, gdy przyszły na świat.

ŁECHTACZKA

PRZEDSIONEK POCHWY to płytkie zagłębienie otoczone po obu stronach wargami sromowymi mniejszymi, wyznaczającymi jego boczne granice, oraz wędzidełkiem łechtaczki od przodu i wędzidełkiem warg sromowych od tyłu. Do przedsionka pochwy uchodzą oddzielnie cewka moczowa i pochwa. Mają tu też ujście przewody gruczołów przedsionkowych (gruczołów Bartholina), a to właśnie ich wydzielina, powstająca na skutek podniecenia seksualnego, sprawia, że wejście do pochwy staje się wilgotne i śliskie, dzięki czemu penetracja jest możliwa i przyjemna.

Jak wspomniałyśmy, każda wulwa jest inna, zarówno pod względem kształtu i koloru, jak i wrażliwości na dotyk oraz preferencji i potrzeb. Mało tego! Jej kształt, kolor, preferencje i potrzeby mogą się zmieniać w toku cyklu miesiączkowego oraz w toku życia w ogóle, ponieważ wpływają na to hormony płciowe oraz ciążowe, zmiany wagi czy wiek. Uważamy, że czułe i regularne obserwowanie własnej wulwy jest szalenie ważne, ponieważ pozwala wychwycić wszelkie niepokojące zmiany. A poza tym, co równie istotne, wulwa może być też po prostu źródłem zachwytu, ponieważ – możesz nam wierzyć lub nie, ale obie widziałyśmy dziesiątki, jeśli nie setki wulw – jest ona piękna!

Jeśli masz ochotę poznać swoją wulwę – śmiało, weź lusterko, usiądź przed nim w rozkroku lub wybierz jakąkolwiek inną dogodną dla siebie pozycję i oglądaj, dotykaj, zaciekawiaj się. Jeśli znacie się już doskonale, to może właśnie dziś znów się spotkacie, zwyczajnie, jak dwie przyjaciółki.

POWODZENIA!

ROZDZIAŁ I

MIESIĄCZKA / ENDOMETRIOZA / SEKS / ORGAZM

„TAKI PANI UROK” – CZYLI O BOLESNYCH MIESIĄCZKACH I BOLESNYM WSPÓŁŻYCIU

Problem bolesnych miesiączek i bolesnego współżycia bardzo często pojawia się jako temat konsultacji w gabinecie osteopatycznym. Mimo to może ci się wydawać, że tylko ty doświadczasz takich dolegliwości – bo w zasadzie ból miesiączkowy, który nie pozwala ci funkcjonować, jest przez społeczeństwo traktowany jako norma, a co do współżycia… przecież „wszyscy” uprawiają cudowny seks i nikomu niczego nie brakuje do szczęścia. Od razu wyprowadzę cię z błędu. Tak nie jest. Bardzo wiele kobiet boryka się z problemami bolesnego współżycia czy bolesnych miesiączek. Chciałabym, abyś po tej rozmowie była pewna, że miesiączka i współżycie nie muszą boleć.

Bardzo często kobiety są wychowywane w przekonaniu, że „tak pani ma, pani mama też tak miała, więc można to potraktować w kategorii normy”. W zasadzie same tak myślimy, bo zgłaszanie problemu u ginekologa/ginekolożki często kończy się stwierdzeniem „taki pani urok” – i na to przystajemy. Wiele kobiet boryka się z dolegliwościami bólowymi, a od momentu rozpoczęcia drogi, w trakcie której starają się uzyskać pomoc, do momentu jej otrzymania mija baaardzo dużo czasu. Niejednokrotnie są to lata. Pocieszające jest to, że świadomość kobiet się zwiększa. Nie dają już sobie wmówić, że ból związany z cyklem czy współżyciem jest normą. Świat się zmienia, my się zmieniamy, potrafimy powiedzieć, co nas boli; żyjemy tak, jak chcemy, a nie tak, jak tego od nas oczekują inni. Umiemy dać sobie wsparcie, zadbać o własne potrzeby i zasoby.

Pytanie brzmi: czy z bolesnymi miesiączkami można sobie poradzić? Jaki jest powód tego bólu? Co to za tajemnicza choroba – endometrioza? Dlaczego wpływa ona na komfort naszego życia?

Na te pytania odpowie ginekolog, doktor Tomasz Songin, który zajmuje się między innymi tematyką bolesnych miesiączek, bolesnego współżycia i endometriozy.

DR N. MED. TOMASZ SONGIN – lekarz ginekolog, który w centrum zainteresowania stawia problemy wywoływane przez endometriozę i tematy z nią związane, czyli bolesne miesiączkowanie, dolegliwości bólowe podczas stosunku, płodność. Na co dzień pracuje w Międzyleskim Szpitalu Specjalistycznym w Warszawie, a także w klinice Miracolo, która zajmuje się małoinwazyjną operatywą endometriozy.

Ewelina Tyszko-Bury: Chciałabym poruszyć temat miesiączek i tego, czy muszą one boleć. Niestety, cały czas zdarzają się jeszcze pacjentki, które mają bolesne miesiączki i dostają informację typu „tak pani ma” lub „miesiączka musi boleć” albo żyją z przeświadczeniem, że to całkowicie normalne, bo mama tak miała, koleżanka tak miała, a lekarz czy lekarka nigdy nie zareagowali na zgłaszaną dolegliwość… No więc jest to norma czy jednak nie?

Tomasz Songin: Pewna część dolegliwości bólowych jest fizjologiczna. Nigdzie nie jest powiedziane, że miesiączka ma być zupełnie bezbolesna. Pytanie brzmi, na ile ten ból jest dla kobiety akceptowalny i na ile wiąże się z innymi patologiami. Bolesne miesiączkowanie możemy podzielić na dwie kategorie: bolesne miesiączkowanie pierwotne i wtórne. Pierwotne teoretycznie nie wiąże się z żadną współwystępującą w miednicy mniejszej patologią, która mogłaby powodować takie objawy. Natomiast u podstaw wtórnego bolesnego miesiączkowania leżą różne patologie, na przykład endometrioza czy wady narządów. Istnieje grupa kobiet, które parę miesięcy po rozpoczęciu miesiączkowania, po rozpoczęciu cykli owulacyjnych, z powodu wydzielania przez błonę śluzową jamy macicy substancji zapalnych zaczynają mieć bolesne miesiączki. Można powiedzieć, że „taka jest ich uroda”, ale to nie znaczy, że powinniśmy to akceptować. Nie należy więc mówić pacjentce, że ma z tym bólem żyć tylko dlatego, że tak miały jej mama czy babcia, albo dlatego, że ginekolog/ginekolożka tak uważają. Nawet jeśli nie stwierdzimy, że u podstawy bolesnego miesiączkowania leży jakaś konkretna patologia, to uważam (i tak też w swojej praktyce postępuję), że należy wdrożyć postępowanie diagnostyczne, a potem terapeutyczne, które będzie miało na celu zlikwidowanie bolesnego miesiączkowania, bo ból nie jest normą. Nie jest czymś normalnym, czymś, z czym kobieta ma żyć na co dzień.

E.T.B.: Czyli jednak działamy, a nie ignorujemy problem, bo tak ma być…

T.S.: Zdecydowanie tak. I najważniejszą osobą, która będzie decydowała, czy mamy ból zlikwidować, czy nie, jest pacjentka. Jeśli ten ból obniża jej komfort życia, stanowi to podstawę do podjęcia leczenia. Pacjentka powinna więc zgłosić się z takimi dolegliwościami do ginekologa/ginekolożki.

E.T.B.: Miesiączka jest częścią cyklu, więc skoro jesteśmy już przy tym temacie, to zapytam o owulację. Czy to normalne, że owulacja boli, i czy plamienie w środku cyklu jest normą?

T.S.: Po części są to procesy fizjologiczne. Z owulacją wiążą się duże zmiany hormonalne, które skądinąd prowadzą do samego procesu owulacji, pęknięcia pęcherzyka, uwolnienia komórki jajowej, odpowiadają za wszystkie przemiany: zarówno w jajniku, jak i w macicy. Problemy takie jak plamienie wynikają z tego, że pod wpływem hormonów błona śluzowa staje się niestabilna i dochodzi do pękania pojedynczych naczyń krwionośnych, więc gdzieniegdzie się ona złuszcza. Jest to czasami przez nas tolerowane, jeśli nie stanowi dużego problemu dla kobiety. Czasem bywa tak, że pacjentka, dowiadując się na wizycie, iż plamienie w środku cyklu nie jest niczym groźnym, akceptuje ten fakt i nie ma potrzeby traktowania tego w kategorii problemu. Natomiast są też takie osoby, u których krwawienie zaczyna się w okolicy owulacji i potrafi trwać do miesiączki.

E.T.B.: Czy to jest norma?

T.S.: To nie jest norma. Krwawienie pojawiające się w środku cyklu i trwające do samej miesiączki na pewno obniża komfort życia kobiety. Zdecydowanie należy je zdiagnozować i leczyć. Taka sytuacja może być związana z mięśniakami macicy czy polipami, które mogą też powodować krwawienia międzymiesiączkowe. Jeśli wykluczymy te patologie i zyskamy pewność, że plamienia wynikają stricte ze zmian hormonalnych, będziemy mogli się zastanowić, na ile to przeszkadza kobiecie i jak dalej postępować. W okresie okołoowulacyjnym mogą pojawiać się też dolegliwości bólowe. Ich mechanizm wiąże się z kilkoma procesami, wśród których największą rolę odgrywa drażnienie otrzewnej przez płyn wydzielany podczas pękania pęcherzyka.

E.T.B.: Dlaczego ten płyn drażni otrzewną? Co się w nim znajduje?

T.S.: Znajdują się w nim różne mediatory zapalne. Ból może się też w tej sytuacji wiązać z zespołem biernego przekrwienia miednicy mniejszej. Często widzimy taki obraz kliniczny, czyli poszerzenie żylakowate naczyń otaczających macicę oraz przydatków (jajników i jajowodów). Leczenie pacjentki uzależniamy od stwierdzonych patologii.

E.T.B.: Czy może pan wymienić te patologie?

T.S.: Przyczyną wtórnego bolesnego miesiączkowania jest często endometrioza. Mogą być to również wady narządu rodnego, wady pochwy, szyjki macicy i samej macicy. Te wady powstają w okresie rozwojowym kobiety (podczas rozwoju embrionalnego). Zdarza się, że ból wywołują patologie, takie jak polipy, mięśniaki, zarośnięcia jamy macicy wynikające z zabiegów, które kobieta miała wcześniej – tak zwany zespół Ashermana. Może to być również zespół nadmiernego przekrwienia miednicy mniejszej.

ZESPÓŁ ASHERMANA, czyli występowanie zrostów wewnątrzmacicznych, po raz pierwszy został opisany pod koniec XIX wieku, a dokładniej wyjaśniony w dwóch seriach przypadków zaprezentowanych przez izraelskiego lekarza dr. Josepha G. Ashermana pod nazwą „urazowy brak krwawień miesięcznych” (amenorrhea traumatica). Asherman opisał całkowite zarośnięcie jamy macicy z powodu zrostów prowadzące do ustania krwawień miesiączkowych, ale obecnie termin utworzony od jego nazwiska odnosi się do wszystkich pacjentek, u których proces chorobowy wiążący się z powstawaniem tych zmian jest objawowy. Symptomy zespołu Ashermana mogą być różne i obejmują: zmniejszenie intensywności lub ustanie krwawień miesiączkowych, niepłodność, nawracające utraty ciąży oraz bolesne miesiączkowanie5.

Uważam, że kobieta zgłaszająca problem bolesnego miesiączkowania powinna mieć przeprowadzoną pełną diagnozę: od dobrego wywiadu przez badanie ginekologiczne po badania dodatkowe, mam tu na myśli USG.

Problem polega na tym, że u dziewczynek mających 15 czy 16 lat nie zrobimy badania przezpochwowego, więc USG ogranicza się do badania przezodbytniczego lub przez powłoki brzuszne. Niestety, taka diagnostyka nie jest zbyt dokładna. Występuje przy niej duże prawdopodobieństwo przeoczenia pewnych patologii i niezauważenia endometriozy. W badaniu przez powłoki brzuszne nie jestem w stanie dojrzeć endometriozy głębokonaciekającej znajdującej się na więzadłach za macicą. Taka pacjentka może mieć błędnie postawioną diagnozę pierwotnego bolesnego miesiączkowania. Po roku lekarz/lekarka, sugerując się wstępną diagnozą, zaleci środki przeciwbólowe i tak przez kolejne lata będzie rozwijać się endometrioza, której nikt nie zauważył.

E.T.B.: Innym problemem, z którym dość często pacjentki zjawiają się w gabinecie, jest bolesne współżycie. Niestety, nadal – choć uważam, że jest to co najmniej nietakt – zdarza się, że pacjentka otrzymuje informację typu: „jak się pani rozluźni, to będzie lepiej, kieliszek wina przed i będzie dobrze”. W zasadzie sądzę, że to skandal – konieczność wysłuchiwania takich „złotych” porad. Zatem jak to jest z tym współżyciem? Może boleć? Powinno boleć? A może wcale nie jest to norma?

T.S.: To jest bardzo zaniedbany temat, temat wstydliwy. Pacjentki często krępują się o tym mówić, dla niektórych jest to temat tabu. Niekiedy nie przyznają się swoim partner(k)om, że mają problem, a co dopiero ginekologowi/ginekolożce na wizycie.

Wulwodynia to ból w obrębie sromu – warg sromowych, a westibulodynia to ból w okolicy przedsionka pochwy.

Jeśli chodzi o diagnostykę, to kluczem do sukcesu jest dobry wywiad. Czasem nie trzeba badać pacjentki, żeby wiedzieć, co jej dolega. Ważne jest, by ustalić, w którym momencie współżycia występują dolegliwości bólowe. Możemy je podzielić na kilka rodzajów. Mówimy najczęściej o dyspareunii [o dyspareunii przeczytasz także w podrozdziale: Jak pomóc sobie przez fizjoterapię uroginekologiczną?] – czyli bolesnym współżyciu, płytkim i głębokim. Nie należy zapominać o wulwodynii i westibulodynii, ale są to odrębne jednostki chorobowe.

Leczenie pacjentek cierpiących na te dolegliwości wcale nie jest łatwe, zwłaszcza że diagnoza jest tu stawiana z wykluczenia, czyli należy wykluczyć wiele innych schorzeń, by stwierdzić, że jest to wulwo- bądź westibulodynia. Dyspareunię można podzielić na powierzchowną (płytką), która wiąże się z napięciem mięśni i powięzi w okolicy wejścia do pochwy, oraz głęboką, która najczęściej zależy od ognisk endometriozy osadzających się zwykle za macicą w okolicy więzadeł krzyżowo-macicznych czy w okolicy zatoki Douglasa. Zdarzają się też nacieki na przegrodę pochwowo-odbytniczą bądź na odbytnicę w tej okolicy, na okolicę pochwy. Te dolegliwości bólowe zależą od konkretnych pozycji podczas współżycia, od głębokości penetracji oraz od intensywności stosunku.

WEJŚCIE DO POCHWY

E.T.B.: Pacjentki przy dyspareunii głębokiej najczęściej zgłaszają ból w pozycji, w której partner jest za partnerką.

T.S.: Tak, bo to pozycja, w której członek dotyka tylnego sklepienia pochwy, a tam te ogniska się najczęściej lokalizują – dla lekarza/lekarki podczas wywiadu jest to wskazówka, że może mieć do czynienia z endometriozą.

E.T.B.: Endometrioza! Temat rzeka. Czy mógłby pan powiedzieć więcej na temat tej tajemniczej choroby?

T.S.: W jamie macicy znajduje się endometrium, czyli błona śluzowa, która wyściela ją od wewnątrz. Głównym celem endometrium jest przyjęcie zarodka, a dzięki temu – rozwój ciąży. Jeśli ta błona zacznie się rozrastać poza jamą macicy, to wtedy mówimy o endometriozie. Może ona pojawić się w różnych miejscach ciała, choć najczęściej występuje w jamie otrzewnowej miednicy mniejszej, czyli na macicy, jajnikach, ale też może wnikać do wnętrza jajnika, powodując torbiele jajników, może osadzać się na jajowodach, na całym aparacie więzadłowym macicy – najczęściej na więzadle krzyżowo-macicznym, i to powoduje dolegliwości bólowe, o których wspominaliśmy wcześniej. Może również osadzać się na narządach sąsiadujących, takich jak pęcherz moczowy, odbytnica, esica, a także w wyższych partiach jamy otrzewnowej, na wątrobie, przeponie. Są też przypadki endometriozy w ośrodkowym układzie nerwowym – mówimy tu o mózgu – czy też w jamie opłucnowej, czyli w miejscach, które nie są w kontakcie z narządem rodnym.

Inną postacią endometriozy jest adenomioza, czyli endometrium osadzające się w mięśniu macicy. Powoduje ono jej rozrost, niekiedy tylko fragmentaryczny. Może powodować bolesne miesiączki i niepłodność.

WIĘZADŁO KRZYŻOWO‑ MACICZNE

E.T.B.: Co sprawia, że możemy znaleźć endometriozę w miejscach tak odległych od miednicy mniejszej?

T.S.: Do końca nie wiadomo. Przyczyna endometriozy nie została jeszcze dokładnie określona. Wiemy, że u jej podstaw leży zaburzony proces immunologiczny w organizmie, który pozwala rozwijać się ogniskom w miejscach nieprawidłowych. Natomiast nie wiemy do końca, dlaczego się tak dzieje. Do tego dochodzi aspekt genetyczny. Jeśli mama choruje na endometriozę, to w przypadku jej córki ryzyko, że też będzie na nią cierpiała, jest sześcio-, siedmiokrotnie większe. Należy też pamiętać o hormonach. Błona śluzowa w macicy jest zależna od estrogenów, endometrioza również potrzebuje tych hormonów do swojego rozwoju i wzrastania. Jest to więc choroba kobiet w okresie rozrodczym.

E.T.B.: Dlaczego ta tkanka rozsiana poza jamą macicy powoduje tyle problemów? Jaka jest charakterystyka pacjentek z endometriozą?

T.S.: Ogniska, które pojawią się poza macicą, mogą, ale nie muszą powodować dolegliwości. U zdecydowanej większości kobiet tej chorobie towarzyszy ból. Wynika to z obecności substancji prozapalnych, które wydzielane są przez ogniska znajdujące się poza macicą. Każde z tych ognisk w pewien sposób zależy od cyklu, aczkolwiek nie jest to taka reakcja, jak w przypadku błony endometrialnej w macicy. Podczas miesiączki nie ma z tych ognisk tak dużych krwawień; są to pojedyncze erytrocyty i duże ilości substancji zapalnych. To one, wydzielane do środowiska, w którym się znajdują, powodują dolegliwości bólowe, a także okoliczne zwłóknienie tkanek, zmianę anatomii sąsiadujących narządów, co w konsekwencji skutkuje bólem, a potem powstawaniem zrostów. Natomiast kilkanaście procent kobiet z endometriozą nie będzie odczuwało dolegliwości bólowych i do tej grupy mogą należeć również pacjentki z endometriozą głębokonaciekającą.

E.T.B.: Doktorze, przy endometriozie pacjentki czasem słyszą, że mają torbiele czekoladowe. Czy mógłby pan wyjaśnić to pojęcie?

T.S.: Torbiele czekoladowe powstają w jajnikach tam, gdzie tkanka endometriozy wnika w jajnik, otorbia się i wtedy do tej przestrzeni, w której się ona znajduje, wydzielają się substancje zapalne i krwinki, które ulegają hemolizie, a krew zhemolizowana wygląda właśnie jak czekolada – ma ciemnobrązowy kolor. Jeśli więc pacjentka w opisie USG widzi, że ma torbiel czekoladową na którymś z jajników, to powinna wiedzieć, że jest to objaw endometriozy. Należy się wtedy zainteresować tą sprawą, bo za kilka lat taka nieprowadzona endometrioza może spowodować problemy z płodnością.

ZAWARTOŚĆ MIEDNICY MNIEJSZEJ

E.T.B.: Jak wyglądają stopnie zaawansowania endometriozy?

T.S.: Klasyfikacje stopnia zaawansowania endometriozy nie są doskonałe, a jest ich kilka. Najpopularniejsza jest skala czterostopniowa, ale ona w niewielkim stopniu obejmuje endometriozę głębokonaciekającą i w małym stopniu informuje nas o płodności kobiety lub o możliwości wystąpienia bólu. To klasyfikacja, która dla pacjentek jest bardzo nośna, ale służy głównie lekarzom i lekarkom – stanowi dla nas informację o zakresie choroby. Z tego względu wymyślono inne klasyfikacje, które ją uzupełniają, na przykład klasyfikację przede wszystkim endometriozy głębokonaciekającej.

E.T.B.: Może pan wytłumaczyć, co to jest endometrioza głębokonaciekająca?

T.S.: Charakteryzuje się ona tym, że ogniska pojawiają się na okolicznych narządach. Początkowo mogą one być małe, powierzchowne, zajmować tylko zewnętrzne warstwy narządu, jednak gdy choroba się pogłębia, tkanka endometrialna wnika w jego głębsze warstwy. Wiadomo, że im głębiej będzie wnikała, tym większe będzie powodowała dolegliwości, większe spustoszenie, większe zrosty, większe zwłóknienie okolicznych tkanek, większe uszkodzenie narządów.

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

ROZDZIAŁ II

PŁODNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ III

IN VITRO

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ IV

PORONIENIE

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ V

ABORCJA

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VI

CIĄŻA I PORÓD

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VII

POŁÓG

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VIII

UROGINEKOLOGIA / MIEDNICA I MIĘŚNIE DNA MIEDNICY

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ IX

KOBIETA I NOWOTWÓR

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ X

MENOPAUZA

Dostępne w wersji pełnej

PRZYKAZANIA SZCZĘŚLIWYCH WAGINY I WULWY

Dostępne w wersji pełnej

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

1 Osoba transpłciowa to osoba, której przy urodzeniu oznaczono płeć inną niż odczuwana. Osoba niebinarna to osoba, która nie czuje się tylko kobietą lub tylko mężczyzną. Za: Fundacja Trans-Fuzja, Słowniczek, https://www.transfuzja.org/edukacja/s%C5%82owniczek [dostęp: 20 października 2021].

2 Choć absolutnie nie bierzemy tego za pewnik, ponieważ na przykład u kobiet z zespołem MRKH mogły nie wytworzyć się w życiu płodowym kanał pochwy i/lub macica, ale kobiety te posiadają wulwę, czyli zewnętrzne organy płciowe.

3 Określeń „wulwa”, „cipka”, „srom” używamy w tej książce wymiennie. Rzadziej przez nas stosowany termin „joni” lub „yoni” to hinduskie określenie kobiecych narządów płciowych, które staje się coraz popularniejsze również w Europie i USA.

4 Kiedyś mówiono o wargach sromowych większych i mniejszych, dziś już się odchodzi od tego rozróżnienia, na rzecz nazwy „wargi zewnętrzne i wewnętrzne”, ponieważ bardzo często jest tak, że wargi wewnętrzne (zwane kiedyś mniejszymi) wcale nie są mniejsze niż te zewnętrzne (zwane kiedyś większymi). Stare nazewnictwo niejednokrotnie wprowadzało kobiety w błąd i generowało niepotrzebny stres, gdy orientowały się one, że ich cipka jest zbudowana tak, że wargi wewnętrzne są dłuższe niż zewnętrzne lub spod nich wystają. Tymczasem jest to całkowicie naturalne.

5 J.K. Robinson III, N.D. Hazen, Co współczesny ginekolog-położnik powinien wiedzieć o zespole Ashermana?, „Ginekologia po Dyplomie” 2020, nr 1, https://podyplomie.pl/ginekologia/33822,co-wspolczesny-ginekolog-poloznik-powinien-wiedziec-o-zespole-ashermana [dostęp: 4 października 2021].

Spis treści

Karta tytułowa

Przedmowa

Wstęp

I. Miesiączka / endometrioza / seks / orgazm

„Taki pani urok” – czyli o bolesnych miesiączkach i bolesnym współżyciu – rozmowa z doktorem Tomaszem Songinem / EWELINA TYSZKO‑BURY

II. Płodność

III. In vitro

IV. Poronienie

V. Aborcja

VI. Ciąża i poród

VII. Połóg

VIII. Uroginekologia / miednica i mięśnie dna miednicy

IX. Kobieta i nowotwór

X. Menopauza

Przykazania szczęśliwych waginy i wulwy / HANNA SZWEDA

Podziękowania

Przypisy

Karta redakcyjna

Copyright © by Ewelina Tyszko‑Bury
& Kamila Raczyńska‑Chomyn

Ilustracje
Joanna Magdoń

Redaktorka inicjująca
Paulina Walerowska

Redaktorka tekstu
Agnieszka Zygmunt

Projekt okładki
Magda Kuc

Ilustracja na okładce
Copyright © Izabela Bułeczka

Adiustacja
Aurelia Hołubowska

Korekta
Aleksandra Kleczka
Sylwia Stojak

Zawarte w tej książce informacje traktuj, Czytelniczko, krytycznie, z troską o własne zdrowie. Lektura książki nie zastąpi porady specjalisty, ale mamy nadzieję, że zmotywuje cię do jej zasięgnięcia.

Wydawnictwo Znak JednymSłowem,
imprint Grupy Wydawniczej „Znak”

ISBN 978-83-240-7734-2

Przeczytaj, co o książce sądzą inni czytelnicy, i oceń ją na
lubimyczytać.pl

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Ossowska