ONA MA SIŁĘ

DR EMILY NAGOSKI

Przełożyła: Katarzyna Świątoniowska

Tytuł oryginalny: Come As You Are

Autorka: Emily Nagosky

Tłumaczenie: Katarzyna Świątoniowska

Konsultacja merytoryczna: Arkadiusz Bilejczyk, seksuolog kliniczny

Redaktor inicjująca: Magdalena Gołdanowska

Redakcja: Anna Stawińska

Korekta: Anna Marecka

Skład: Wioletta Kowalska/Violet Design

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o., 2015

Copyright © 2015 by Emily Nagoski, Ph.D.

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Wydawca:

Grupa Wydawnicza Foksal sp. z o.o.

ul. Foksal 17, 00-372 Warszawa

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-280-9081-1

Spis treści

- Dedykacja

- Wstęp. Tak, jesteś normalna

- Część 1. Podstawy (i więcej)

1. Rozdział 1. Anatomia. Każdy jest inny

2. Rozdział 2. Model podwójnej kontroli

3. Rozdział 3. Kontekst

- Część 2. Seks w kontekście

1. Rozdział 4. Kontekst emocjonalny

2. Rozdział 5. Kontekst kulturowy

- Część 3. Seks w praktyce

1. Rozdział 6. Pobudzenie

2. Rozdział 7. Pożądanie

- Część 4. Ekstaza dla każdego

1. Rozdział 8. Orgazm

2. Rozdział 9. Metaemocje

- Zakończenie

- Podziękowania

- Załącznik 1: masturbacja terapeutyczna

- Załącznik 2: orgazm rozszerzony

- Bibliografia

- O autorce

- Przypisy wyjaśniające

- Przypisy bibliograficzne

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla moich studentek

Wstęp. Tak, jesteś normalna

Zawód edukatorki seksualnej wiąże się z ciągłą koniecznością zaspokajania ludzkiej ciekawości. Zdarzało mi się stać w uczelnianej stołówce z tacą w rękach, odpowiadając jednocześnie na pytania dotyczące orgazmu. Zaczepiano mnie w recepcji hotelowej podczas konferencji naukowych, abym udzieliła paru wskazówek dotyczących wibratorów. Gdy siadałam na ławce w parku, aby sprawdzić w telefonie, co się dzieje na Facebooku, nieznane mi kobiety zagadywały mnie, zadając po jakimś czasie pytania na temat ich niesymetrycznych warg sromowych. Dostawałam e-maile od studentek, przyjaciółek, znajomych, a także całkowicie obcych kobiet na temat pożądania, podniecenia, przyjemności seksualnej, bólu związanego z seksem, orgazmu, fetyszów, fantazji seksualnych, płynów ustrojowych i innych.

Pytania takie jak:

– Kiedy mój partner inicjuje seks, zwykle mam na niego ochotę, ale rzadko się zdarza, żebym to ja wyszła z inicjatywą. Dlaczego tak się dzieje?

– Mój chłopak powiedział kiedyś: „Jeszcze nie, nie jesteś nawet wilgotna”. Ale ja byłam całkowicie gotowa, skąd więc brak wilgotności?

– Wiem, że są kobiety, dla których seks nie jest przyjemnością, bo przejmują się swoim wyglądem i wciąż myślą o swoim ciele. Odczuwam to samo. Jak temu zaradzić?

– Czytałam kiedyś o kobietach, którym po pewnym czasie w związku mija zainteresowanie seksem, nawet jeśli kochają swoich partnerów. Mam tak samo. Co zrobić, żebym znów miała ochotę na seks?

– Czy to możliwe, że zsikałam się podczas orgazmu…?

– Wydaje mi się, że nigdy nie miałam orgazmu…

U podstaw tych wszystkich pytań leży jedno zasadnicze pytanie:

Czy jestem normalna?

(Prawie zawsze odpowiedź brzmi: Tak)

Niniejsza książka to zestaw odpowiedzi. Takich, które – czego byłam świadkiem – zmieniły życie wielu kobiet. Te odpowiedzi wynikają z wiedzy dostarczonej przez współczesną naukę oraz osobiste historie kobiet, które – dzięki większej świadomości seksualnej – dokonały zmian w relacjach z własnym ciałem. Te kobiety to moje bohaterki. Mam nadzieję, że opowiadając ich historie, pokażę ci, jak podążać własną ścieżką, abyś mogła osiągnąć i wykorzystać pełnię możliwości, które głęboko w tobie drzemią.

Prawdziwa historia seksu

Jak to możliwe, że w czasach nieograniczonego dostępu do niezliczonych poradników seksualnych, blogów, programów telewizyjnych i radiowych wciąż mamy tyle pytań na temat seksu?

Niestety, frustrujący fakt jest taki, że ciągle się nas okłamuje – nie celowo, to nie jest niczyja wina, ale taka jest prawda. Opowiedziano nam niewłaściwą historię.

Od bardzo dawna w nauce i medycynie zachodniej seksualność kobiety jest postrzegana jako Męska Seksualność w Wersji Light – niby taka sama, ale jednak trochę gorsza.

Na przykład założono, że skoro mężczyźni przeżywają orgazm podczas stosunku płciowego (penetracji), u kobiet orgazm powinien się odbywać w ten sam sposób. Jeśli nie przeżywają orgazmu, to dlatego, że mają zaburzenia.

W rzeczywistości ok. 30% kobiet szczytuje podczas stosunku regularnie. Pozostałe 70% osiąga orgazm w trakcie penetracji czasami, rzadko lub nigdy – i każda z nich jest zdrowa i normalna. Kobieta może szczytować na wiele różnych sposobów: przez stymulację za pomocą dotyku, seks oralny, wibrator, pobudzanie piersi, ssanie palców u nóg – w zasadzie każda metoda jest możliwa – i wciąż nie mieć orgazmu podczas stosunku. To normalne.

Uznano także, że skoro męskie genitalia zachowują się w sposób odpowiadający zachowaniu się mózgu mężczyzny – podczas erekcji jest on podniecony – genitalia kobiety także odzwierciedlają jej przeżycia emocjonalne.

I znowu – niektóre kobiety tak mają, inne – nie. Kobieta całkowicie normalna i zdrowa może doświadczyć „niezgodności pobudzenia”, kiedy zachowanie jej genitaliów (wilgotność lub jej brak) nie pokrywa się z jej emocjami (gotowości do seksu lub jej braku).

Założono także, że skoro mężczyźni często odczuwają niespodziewaną, impulsywną ochotę na seks, kobiety także powinny czasem czuć pożądanie spontaniczne.

W tym przypadku również niekiedy rzeczywiście tak jest, ale nie zawsze. Całkowicie normalna i zdrowa kobieta może nawet nigdy nie odczuwać spontanicznego pożądania. Zamiast tego odczuwa pożądanie „responsywne”, to znaczy podnieca się wyłącznie w okolicznościach pełnych erotyzmu.

W rzeczywistości kobiety różnią się od mężczyzn.

Chwila, stop. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni osiągają orgazm, odczuwają pożądanie i podniecenie. Mężczyźni także mogą doświadczyć responsywnego pożądania, nieskoordynowanego podniecenia i braku orgazmu podczas stosunku. Zarówno kobiety, jak i mężczyźni zakochują się, mają fantazje, masturbują się, czują się zagubieni, gdy chodzi o seks, i przeżywają ekstatyczną przyjemność. Obie strony wydzielają płyny ustrojowe, zapuszczają się na niezbadane tereny wyobraźni seksualnej, natrafiają na zaskakujące formy obecności seksu w każdej sferze życia – i konfrontują się z niespodziewanymi sytuacjami, kiedy seks – stopniowo lub nagle – przestaje być istotny.

A więc… czy kobiety rzeczywiście tak bardzo różnią się od mężczyzn?

Źródłem problemu jest fakt, że myślenia o seksie uczy się w kategoriach zachowania, zamiast z perspektywy procesów biologicznych, psychologicznych i społecznych, które są przyczyną tych zachowań. Zastanawiamy się nad naszymi reakcjami fizjologicznymi – krążeniem krwi, wydzielinami z genitaliów, rytmem serca. Analizujemy nasze zachowania społeczne – co robimy w łóżku, z kim to robimy i jak często. Wiele książek na temat seksu skupia się na tych zagadnieniach; mówią ci, ile razy w tygodniu przeciętna para uprawia seks, dają ci rady, jak doprowadzić siebie i partnera do orgazmu – i czasami okazują się pomocne.

Ale jeśli chcesz naprawdę zrozumieć seksualność człowieka, nie doprowadzi cię do tego sama obserwacja zachowań. Próba zrozumienia seksu przez pryzmat zachowania jest jak próba zrozumienia miłości przez analizę ślubnych portretów nowożeńców… a potem ich papierów rozwodowych. Fakt, że jesteśmy w stanie stwierdzić, co się wydarzyło – dwoje ludzi wzięło ślub, a potem rozwód – nie zaprowadzi nas zbyt daleko. Wiedza, której potrzebujemy, to – dlaczego i jak to się stało. Czy nasi małżonkowie przestali się kochać po ślubie i dlatego się rozwiedli? A może nigdy się nie kochali, ale zostali zmuszeni do małżeństwa – i rozwód był dla nich przepustką do wolności? Bez większej liczby dowodów możemy się tylko domyślać.

Do niedawna podobna sytuacja występowała w dziedzinie seksu – prawie same domysły. Jednak dzisiaj seksuologia znalazła się w kluczowym momencie. Wreszcie, po kilku dziesięcioleciach badań opisujących, co się dzieje podczas reakcji seksualnych człowieka, zaczęliśmy się zastanawiać, dlaczego i jak – dzięki analizie procesów będących źródłem zachowań.

W ostatniej dekadzie XX w. Erick Janssen i John Bancroft z Instytutu KinseyaI opracowali model reakcji seksualnej kobiet i mężczyzn, który jest podstawą zrozumienia prawdziwej historii seksu. Zgodnie ze stworzonym przez nich „modelem podwójnej kontroli” system reakcji seksualnych w naszych mózgach składa się z uniwersalnych komponentów – mechanizmu pobudzenia i seksualnych hamulców – które odpowiadają kategoriom bodźców seksualnych, takich jak pobudzenie genitaliów, bodźce wizualne i kontekst emocjonalny. Każdy człowiek ma inną wrażliwość na poszczególne komponenty.

W konsekwencji pobudzenie, pożądanie i orgazm są właściwie uniwersalnymi doświadczeniami, ale to, kiedy i jak je przeżywamy, zależy w dużej mierze od wrażliwości naszych hamulców i mechanizmu pobudzenia oraz od rodzaju stymulacji, jakiej są poddane.

Ten model leży u podstaw zachowań – wyjaśnia dlaczego i jak. Jest to również teoria tworząca podstawę niniejszej książki: wszyscy składamy się z tych samych części, ale u każdego z nas są one zorganizowane w wyjątkowy sposób, który z czasem może ulec zmianie.

Nie istnieje gorsza czy lepsza struktura, tak samo jak nie ma lepszego czy gorszego etapu w naszym życiu; każdy jest po prostu inny. Jabłoń może być zdrowa, bez względu na to, jaką odmianę jabłek rodzi – chociaż jedna z nich może potrzebować ciągłego dostępu do światła, a inna może rosnąć w cieniu. Jabłoń jest równie zdrowa na etapie sadzonki, kiedy rośnie, na etapie przekwitania, podczas okresu jesiennego, jak i późnym latem, kiedy rodzi w owoce. Na każdym z tych etapów ma jednak inne potrzeby.

Ty także jesteś zdrowa i normalna na początku swojego rozwoju seksualnego, kiedy dorastasz oraz kiedy jesteś już dojrzała i żyjesz w świadomości i pewności dającej radość twojemu ciału. Jesteś zdrowa, jeśli potrzebujesz dużej ilości słońca, jesteś też zdrowa, jeśli dobrze się czujesz w cieniu. Oto prawdziwa historia. Różnimy się, ale wszystkie jesteśmy normalne.

Kilka słów o książce

Książka została podzielona na 4 części: Podstawy (i więcej), Seks w kontekście, Seks w praktyce, Ekstaza dla każdego. Trzy rozdziały pierwszej części zawierają analizę podstawowych narzędzi, którymi dysponujesz od urodzenia – ciało, mózg i twoje otoczenie. W rozdziale 1 poruszam temat zewnętrznych narządów płciowych – ich części, znaczenia, jakie się przypisuje poszczególnym odcinkom; przytaczam także badania, które ostatecznie udowadniają, że owszem, twoje genitalia są całkowicie zdrowe i piękne. Rozdział 2 skupia się na szczegółach działania mechanizmu reakcji seksualnej w mózgu – modelu podwójnej kontroli: hamowania i pobudzania (seksualny hamulec i mechanizm pobudzenia). Następnie, w rozdziale 3, przedstawiam metody, według których hamulec i pobudzenie oddziałują na inne systemy w twoim mózgu i otoczeniu, dzięki czemu konkretne emocje i ludzie podniecają cię w danym miejscu o danym czasie.

W drugiej części książki, pt. Seks w kontekście, zastanawiam się nad tym, jak funkcjonują poszczególne narzędzia w kontekście twojego życia – emocji, związku, postrzegania swojego ciała i seksu. Rozdział 4 skupia się na dwóch podstawowych systemach emocjonalnych – miłości i stresie – oraz zaskakujących i sprzecznych sposobach, w jaki wpływają one na twoje reakcje seksualne. Następnie rozdział 5 opisuje kulturowe przyczyny kształtujące i powstrzymujące działania seksualne oraz metody na wzmocnienie dobrych cech tego procesu i przezwyciężenie cech destrukcyjnych. Przedstawię, jak kontekst – zewnętrzne okoliczności i twój teraźniejszy stan umysłu – jest istotny dla twojego dobrostanu seksualnego w równym stopniu co twoje ciało i mózg. Jeśli opanujesz wiedzę zawartą w tych rozdziałach, twoje życie seksualne się odmieni – a razem z nim inne sfery twojego życia.

Tematem trzeciej części książki, pt. Seks w praktyce, jest reakcja seksualna. Obalam w niej dwa od dawna panujące i niebezpieczne mity. Rozdział 6 prezentuje dowody na to, że podniecenie może, ale nie musi mieć związku z tym, co dzieje się z twoimi genitaliami. Tutaj dowiadujemy się, że niezgodność podniecenia, o którym pisałam wcześniej, jest normalna i zdrowa. Po przeczytaniu rozdziału 7, słysząc słowa „pociąg seksualny”, nie będziesz w stanie zapomnieć o tym, że seks nie ma nic wspólnego z popędem płciowym. W tym rozdziale wyjaśniam, jak działa „pożądanie responsywne”. Jeśli ty lub twój partnerII kiedykolwiek doświadczyliście zmiany w poziomie zainteresowania seksem – wzrostu lub spadku – ten rozdział będzie dla was.

Czwarta część książki, pt. Ekstaza dla każdego, objaśnia, jak sprawić, żebyś czuła, że seks jest całkowicie dla ciebie, czyli jak doprowadzić do maksymalnej erotycznej ekstazy w twoim życiu. Rozdział 8 analizuje różne rodzaje orgazmu – czym on jest, a czym nie jest, jak do niego doprowadzić i jak sprawić, żeby był taki, jaki ci się marzy – żeby osunęła się ziemia pod nogami. W ostatnim rozdziale 9 opowiadam o jednej z najważniejszej kwestii, którą możesz zrobić, żeby poprawić swoje doświadczenia seksualne. Jednak zrobię wstęp już teraz: okazuje się, że to, co najważniejsze, to nie części twojego ciała czy ich struktura – ale to, jakie masz wobec nich odczucia. Ciesząc się swoją seksualnością tu i teraz, tworzysz sobie dobry kontekst do osiągnięcia ekstatycznej przyjemności.

W kilku rozdziałach zamieszczone są formularze oraz inne interaktywne zadania i ćwiczenia. Wiele z nich ma cele rozrywkowe – jak w rozdziale 3, gdzie proszę cię o przypomnienie sobie, kiedy uprawiałaś świetny seks i jakie elementy kontekstu wpłynęły na jego dobrą jakość. Zadania te w głównej mierze mają na celu sprawić, aby nauka stała się praktyką, która może w realny sposób odmienić twoje życie seksualne.

W książce przewijają się historie czterech kobiet: Olivii, Merritt, Camilli i Laurie. Nie są one osobami z krwi i kości; każda jest mieszanką prawdziwych opowieści wielu kobiet, które uczyłam, z którymi rozmawiałam, korespondowałam i wspierałam przez dwadzieścia lat wykonywania zawodu edukatorki seksualnej. Możesz sobie wyobrazić każdą z tych kobiet jako kolaż złożony z wielu fotografii – twarz jednej, ramiona innej, stopy kolejnej… każda część reprezentuje realną osobę, a połączenie ich w jednym zbiorze ma znaczenie, jednak to ja powiązałam ze sobą poszczególne części.

Wybrałam możliwość wykorzystania symbolicznych postaci, zamiast przytaczać historie konkretnych kobiet, z dwóch powodów. Po pierwsze, większość tych opowieści ma charakter poufny, a ja chcę chronić prywatność swoich rozmówczyń, zmieniłam więc parę szczegółów, aby historie tych kobiet należały do nich. Po drugie, wierzę, że jestem w stanie zająć się najszerszym spektrum doświadczeń seksualnych, nie skupiając się na konkretnych przeżyciach jednej kobiety, lecz wybierając szerszą narrację zawierającą w sobie uniwersalne kwestie, które zaobserwowałam w setkach kobiecych doświadczeń.

Wreszcie, na końcu każdego rozdziału znajduje się lista zatytułowana „tl;dr”III – skrót od internetowego wyrażenia, które otwarcie mówi: „streszczaj się”. Każda lista tl;dr zwięźle podsumowuje cztery najważniejsze przesłania płynące z danego rozdziału. Jeśli pomyślisz sobie: „Moja przyjaciółka totalnie powinna przeczytać ten rozdział!” albo „Chciałabym, żeby mój partner o tym wiedział”, możesz zacząć od pokazania im właśnie listy tl;dr. Albo jeśli masz tak samo jak ja i zawsze odczuwasz potrzebę dzielenia się informacjami, które cię interesują, możesz chodzić za swoim partnerem po domu, czytając listę tl;dr na głos i komentować: „Widzisz kochanie, istnieje coś takiego jak niezgodność podniecenia!” albo „Okazuje się, że moje pożądanie jest responsywne!” albo „Kochanie, dzięki tobie okoliczności zawsze są doskonałe!”.

Zanim zaczniemy

Po pierwsze, prawie zawsze, kiedy używam w tej książce słowa „kobieta”, mam na myśli te osoby, które urodziły się w ciele kobiety, były wychowywane jako dziewczyny, a w dorosłym życiu ich rola społeczna i tożsamość psychologiczna odpowiadają roli i tożsamości „kobiety”. Jest wiele kobiet niepasujących do jednej lub więcej powyższych klasyfikacji, ale istnieje zbyt mało badań na temat funkcjonowania seksualnego transgenderystów, abym mogła stwierdzić, że wiedza na temat satysfakcji z życia seksualnego kobiet cisseksualnych jest prawdziwa również dla osób transpłciowych. Uważam, że tak jest, ale dowiemy się więcej z badań, które ukażą się w najbliższym dziesięcioleciu, ja natomiast chciałabym zaznaczyć, że treści zawarte w tej książce odnoszą się do kobiet cisseksualnych.

Jeśli nie wiesz, co oznaczają powyższe terminy, nie przejmuj się tym.

Po drugie, gorąco wierzę w to, że nauka pełni ważną rolę w rozpowszechnianiu wiedzy na temat kondycji seksualnej kobiety. Bardzo się starałam zawrzeć w tej książce wyniki badań, które służą pokazaniu kobietom, jak żyć z poczuciem pewności i zadowolenia z własnego ciała. Jednocześnie świadomie dorzucam lub pomijam detale empiryczne. Zadawałam sobie pytanie: „Czy ta informacja może pomóc kobietom osiągnąć satysfakcję z życia seksualnego, czy jest jedynie fascynującą zagadką empiryczną?”.

I usuwałam zagadki.

Zostawiałam tylko te elementy wiedzy naukowej, które mają najbardziej bezpośredni wpływ na codzienne życie kobiety. W związku z tym na kolejnych stronach tej książki nie znajdziesz całej historii kobiecej seksualności – nie jestem pewna, czy zmieściłaby się ona na kartach jednej publikacji. Zamiast tego zawarłam te fragmenty historii, które są najmocniejszymi punktami w mojej karierze edukatorki seksualnej, dzięki którym udaje mi się rozpowszechniać zdrowie seksualne kobiety, niezależność i przyjemność.

Celem tej książki jest zaproponowanie nowego, popartego badaniami naukowymi sposobu myślenia na temat zaspokojenia seksualnego kobiet. Każda nowa teoria rodzi mnóstwo pytań i stawia wyzwania przed dotychczasową wiedzą. Jeśli masz ochotę zagłębić się w szczegóły, odpowiednie źródła znajdziesz w przypisach – razem z dokładnymi informacjami o mojej drodze do zawężenia informacji zawartych w skomplikowanych badaniach naukowych do wiedzy praktycznej.

Kiedy wydaje ci się, że masz zaburzenia

Jeszcze jedna sprawa, zanim przejdziemy do rozdziału 1. Pamiętasz, jak wspomniałam, że każda z nas została okłamana, ale nie jest to niczyja wina? Chciałabym poświęcić chwilę na analizę szkód wyrządzonych przez to kłamstwo.

Wiele kobiet odwiedza mojego bloga, przychodzi na moje zajęcia i na wykłady przekonane, że mają zaburzenia seksualne. Czują się dysfunkcyjne. Nienormalne. A przede wszystkim czują niepokój, przygnębienie i brak nadziei na zdobycie jakiejkolwiek rady czy wsparcia ze strony lekarzy, terapeutów, partnerów, rodzin i przyjaciół.

– Odpręż się – słyszą. – Napij się lampki wina.

Albo: „Kobiety nie potrzebują tyle seksu. Daj sobie z tym spokój”.

Albo: „Czasami seks po prostu boli – powinnaś się z tym pogodzić”.

Rozumiem przygnębienie i rozpacz, których doświadczają te kobiety – i w drugiej części tej książki omawiam procesy neurologiczne, które powodują, że wpadamy w pułapkę frustracji i zwątpienia, odgradzającą nas od nadziei i radości, oraz opisuję poparte badaniami naukowymi sposoby na wyjście z tej pułapki.

Oto, co musisz wiedzieć w tym momencie: informacje zawarte w tej książce udowodnią ci, że każde wyzwanie, którego doświadczasz w sferze seksualnej – podniecenie, pożądanie, orgazm, ból czy brak zmysłowości – jest efektem tego, że twój seksualny mechanizm obronny funkcjonuje dobrze… kiedy działa w odpowiednim kontekście. Ty jesteś normalna; to świat wokół ciebie ma zaburzenia.

Tak naprawdę jest to zła wiadomość.

Dobra wiadomość jest taka, że kiedy zrozumiesz, jak działa twój seksualny mechanizm obronny, możesz przejąć kontrolę nad swoim otoczeniem i umysłem, możesz zmienić – i uzdrowić – funkcjonowanie swojej sfery seksualnej.

Ta książka zawiera informacje, które – według moich obserwacji – wywołują pozytywną zmianę w dobrostanie seksualnym kobiet. Obserwowałam, jak te treści powodują, że mężczyźni zaczynają rozumieć swoje partnerki. Widziałam, jak partnerzy tej samej płci patrzyli na siebie i mówili: „Ach, więc o to chodzi!”. Studenci, moi znajomi, a także moi koledzy po fachu, którzy czytali wpisy na moim blogu oraz przychodzili na wykłady, mówili: „Dlaczego nikt mi wcześniej tego nie powiedział? To wszystko wyjaśnia!”.

Wiem na pewno, że to, co napisałam w tej książce, może ci pomóc. Może nie wystarczyć na zagojenie się wszystkich ran zadanych twojej seksualności przez kulturę, która powoduje, że kobieta ma czasami wrażenie, że nie daje rady w „okazywaniu” swojej seksualności we właściwy sposób. Ale na pewno dostarczy niezbędnych narzędzi, aby pomóc w leczeniu ran.

Skąd to wiem?

Oczywiście, mam na to dowody!

Na zakończenie semestru poprosiłam moich 187 studentek, aby napisały, czego ważnego dla nich samych nauczyły się na moich zajęciach. Oto kilka przykładowych odpowiedzi:

Jestem normalna!

JESTEM NORMALNA.

Nauczyłam się, że wszystko jest NORMALNE, dzięki czemu mogę iść dalej przez życie zadowolona i pewna siebie.

Nauczyłam się, że jestem normalna! Wiem też, że niektórzy ludzie odczuwają pożądanie spontanicznie, a inni responsywnie i to naprawdę pomogło mi zrozumieć moje życie osobiste.

Każda kobieta jest inna! To, że nie doświadczam mojej seksualności w taki sam sposób jak inne kobiety, nie znaczy, że jestem nienormalna.

Kobiety znacznie różnią się od siebie pod względem pożądania, podniecenia, reakcji na seks itp.

Niepodważalna wiedza na temat ludzkiej seksualności: między ludźmi istnieją znaczne różnice.

Różnimy się od siebie i wszyscy są normalni; każdy jest inny.

Każdy jest inny!

To tylko kilka przykładów. Ponad połowa z nich napisała dosłownie lub sparafrazowała myśl: „Jestem normalna”.