Tytuł oryginału: Healing with Whole Foods: Asian Traditions and Modern Nutrition

Copyright © 1993, 1996, 2002 by Paul Pitchford. All rights reserved. No portion of this book, except for brief review, may be reproduced, stored in a retrieval system, or transmitted in any form or by any means–electronic, mechanical, photocopying, recording, or otherwise–without the written permission of the publisher. For information conatct North Atlantic Books.

ISBN wydania oryginalnego: 1-55643-471-5 (oprawa twarda); 1-55643-430-8 (oprawa miękka)

© for the Polish edition: Galaktyka Sp. z o.o., Łódź 2008, 2009, 2010

90-562 Łódź, ul. Łąkowa 3/5

tel. +42 639 50 18, 639 50 19, tel/fax 639 50 17

e-mail: info@galaktyka.com.pl; sekretariat@galaktyka.com.pl

www.galaktyka.com.pl

ISBN: 978-83-7579-023-8

EPUB 978-83-7579-411-3

MOBI 978-83-7579-412-0

Konsultacja merytoryczna: dr n. chem. Urszula Pytasz, dr Grażyna Frunze (r. 2-6, r. 22-28)

Projekt okładki: Janusz Jagodziński

Redakcja: Iwona Cłapińska, Magdalena Granosik

Korekta: Malwina Łozińska

Redaktor prowadzący: Marek Janiak

Konwersja do formatu EPUB/MOBI: InkPad.pl

Zdjęcia okładkowe: Ancesco Prepilli (prawe dolne), Lisa Norwood (lewe dolne),

Yucel Tellici (prawe górne), Bianca de Blok (lewe górne)

Uwaga: Odżywianie dla zdrowia zawiera wiadomości na temat zachowania zdrowia odnoszące się do różnorodnych energetycznych i fizycznych wzorców zaburzeń. Jednak ze względu na występującą wśród ludzi wielość konstytucji cielesnych oraz odmienność trybu życia, jednostkowa reakcja na którąkolwiek z prezentowanych kuracji może być bardzo zróżnicowana. Jeśli dąży się do uzyskania dobrego stanu zdrowia, szczególnie gdy dotyczy to osoby chorej lub po raz pierwszy podejmującej nowy plan dietetyczny albo kurację opisane w tym (lub jakimkolwiek innym) poradniku, konieczne może być skorzystanie z porady lekarza lub innego należycie wykwalifikowanego pracownika służby zdrowia, czy terapeuty, który rozumie potrzeby danego pacjenta i potrafi zadbać o właściwe rezultaty zastosowanych metod. Wiadomości zawarte w tej książce nie mogą zastąpić profesjonalnej opieki medycznej ani terapii zalecanej przez lekarza.

Księgarnia internetowa!!!

Pełna informacja o ofercie, zapowiedziach i planach wydawniczych

Zapraszamy

www.galaktyka.com.pl

kontakt e-mail: info@galaktyka.com.pl, sekretariat@galaktyka.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Bez pisemnej zgody Wydawcy książka ta nie może być powielana ani częściowo, ani w całości. Nie może też być reprodukowana, przechowywana i przetwarzana z zastosowaniem jakichkolwiek środków elektronicznych, mechanicznych, fotokopiarskich, nagrywających i innych.

Tę książkę dedykuję Tobie, Czytelniku,

życząc, abyś odnalazł Przewodnictwo

i zdecydował się za nim podążać

w kierunku uzdrowienia,

świadomości i pokoju

oraz

Twojej Współczującej Naturze,

Gwan Shr Yin,

aby w pełni zajaśniała

i zainspirowała Cię

do niesienia pomocy innym.

Podziękowania

Mam dług wdzięczności wobec wielu przyjaciół i pomocników – za ich wiarę we mnie, że podołam tej pracy, a także wobec moich nauczycieli sztuki uzdrawiania i kultywowania świadomości, których starożytne, lecz ponadczasowe nauki nieustannie mnie inspirują.

Specjalne podziękowania kieruję do: konsultantki z dziedziny żywienia, Suzanne Shaw z Heartwood Institute w Kalifornii, za jej życzliwą pomoc w wielu obszarach tego projektu; do tych, którzy ze mną studiowali, za ich innowacyjnego ducha, który ożywia zawarty w tej książce przekaz wiedzy o uzdrawianiu; do Rebeki Lee, za jej wizję, która pozwoliła ukształtować początkowe wersje tekstu, a szczególnie rozdziały poświęcone przepisom kulinarnym; oraz do Mary Buckley z New Dimensions Radio, za podjęcie zadania niemal ponad siły, polegającego na wydaniu tego tomu.

Dziękuję także mojemu synowi Finneganowi, który pojawił się, jak sam to teraz określa, „jako dar od Boga”, w samym środku pisania tej książki: on wiedział, kiedy potrzebowałem chwili wytchnienia. Największą wdzięczność czuję natomiast dla Nelle Conroy Pitchford, mojej matki, która odeszła w 92 roku swego życia. Jako uosobienie bezinteresownej służby innym, była niezmiennie przykładem miłości.

Spis treści

1. ŹRÓDŁA INSPIRACJI

WPROWADZENIE DO ODŻYWIANIA DLA ZDROWIA

Pełnowartościowe pożywienie

Zintegrowane odżywianie

Dietetyczne wzorce i kierunki

CZĘŚĆ I. PODSTAWY DIAGNOZY I LECZENIA

2. YIN–YANG I DALEJ...

Zasada skrajności

Wzajemne wspieranie i przekształcanie

Przekraczanie Yin i Yang

3. SIŁA ŻYCIOWA QI

Sześć Kategorii Yin i Yang

4. CIEPŁO/ZIMNO: TERMICZNA NATURA POKARMÓW I LUDZI

Fizjologia pokarmów rozgrzewających i ochładzających

Wzorce gorąca oraz ich przyczyny

Objawy gorąca

Zalecenia dla stanu przewlekłego gorąca

Zalecenia dla ostrych stanów gorąca

Niedobór i gorąco

Objawy niedoboru Yin

Tworzenie podstaw wrażliwości: ochrona i utrzymanie Yin

Niedobór Yin a zaburzenia poziomu cukru we krwi

Produkty, które szczególnie wzmacniają Yin

Wzorce zimna i ich przyczyny

Objawy zimna

Zalecane środki zaradcze

Typowe przypadki stanu zimna

5. WEWNĘTRZNY/ZEWNĘTRZNY: BUDOWANIE ODPORNOŚCI

Objawy stanu zewnętrznego

Przeziębienie, grypa i inne zaburzenia typu zewnętrznego

Zalecenia dotyczące leczenia chorób typu zewnętrznego

Objawy głębszych stanów wewnętrznych

Odporność i koncepcja obronnej Qi

Przerost drożdżowców jako inhibitor odporności

Symptomy drożdżycy (patologicznego rozrostu drożdżowców)

Przyczyny problemów z drożdżycą

Kontrolowanie rozwoju drożdżowców za pomocą diety

Inne pomocne produkty

Aspekty zmienne w diecie kontrolującej wzrost drożdżowców

Leczenie drożdżycy (kandydiozy) w połączeniu z chorobami zwyrodnieniowymi

Dotlenianie

Uzupełniające koncepcje odporności

Wolne rodniki: obrońcy i niszczyciele odporności

Aktywność a odporność

Aktywność seksualna

Obronna Qi a pełne pożywienie

Odporność: od najlepszej po zniszczoną

Jedność a odporność

Powstrzymanie „cyklu pożądania”

Postawa

6. NADMIAR I NIEDOBÓR

Nadmiar

Zalecenia dietetyczne w stanach nadmiaru

Niedobór

Dieta zalecana przy niedoborze

Produkty pochodzenia zwierzęcego

Niedobór połączony z gorącem, zimnem i innymi czynnikami

Zalecenia dla leczenia zaawansowanych niedoborów

Podsumowanie Sześciu Kategorii Yin i Yang

Dalsze podstawy diagnostyki: Sześć Wpływów

Widzenie danego stanu takim, jaki jest

Sztuka leczenia

CZĘŚĆ II. PODSTAWY WIEDZY O ŻYWIENIU

7. PRZEJŚCIE NA NOWĄ DIETĘ

Noś tylko jeden kapelusz

Reakcje ozdrowieńcze

Chlorofil a okres przejścia na nową dietę

Pożywienie przeciwdziałające toksynom

Zalecane proporcje grup pokarmowych

Przejście z diety mięsnej na pełnowartościową dietę roślinną

Standardowe metody przygotowania ziół

Nadmiary i toksyny

Toksyczne metale

Promieniowanie

Środki lecznicze i odurzające

Pasożyty

Program zapobiegania pasożytom

Śluz

Nadwaga

Wskazówki dla długoterminowego zmniejszania ciężaru ciała

Emocjonalne/psychologiczne wyładowania

Podsumowanie propozycji metod łagodzących przejście przez etap uwolnień emocjonalnych i mentalnych napięć

Wzorce przemiany

Powszechnie spotykane trudności towarzyszące przemianie

8. WODA

Górskie źródła i wiejskie studnie

Uzdatnianie wody w miastach

Chlorowanie

Fluorowanie

Niepożądane właściwości fluoryzacji

Fluor w pożywieniu

Inne środki chemiczne

Nasze osobiste drogi wodne

Filtry i urządzenia oczyszczające

Oczyszczona woda jako środek oczyszczający

Woda filtrowana

Związek pomiędzy mięsem a wodą

Indywidualne spożycie wody

Nadmierne lub niedostateczne spożycie wody

9. BIAŁKO I WITAMINA B_12 – ŹRÓDŁA ROŚLINNE I ZWIERZĘCE

Aminokwasy

Upodobanie do mięsa i produktów pochodzenia zwierzęcego

Łańcuch pokarmowy

Wegetarianie

Witamina B_12 i współczesny wegetarianin

Roślinne źródła witaminy B_12

Produkty fermentowane

Algi: mikroalgi i wodorosty

Drożdże spożywcze

Witamina B_12 podczas ciąży i laktacji

Margines bezpieczeństwa dla wegetarian

Inne spojrzenie na białko

Niedobór białka

Poprawa wykorzystania białek

Najlepsze źródła białka roślinnego

Rośliny zielone, prowitamina A i białko

Produkty o najwyższej zawartości białka

Białko a funkcjonowanie mózgu

Mikroalgi a mięso: porównanie

Źródła białka zwierzęcego

Nabiał i nadmiar śluzu

Zalecenia dotyczące spożywania nabiału

Czy picie mleka jest zgodne z naturą?

Kwestia etyczna

Mleko kozie

Pyłek i mleczko pszczele

Jaja, ryby, drób i mięso ssaków

Wybory – kiedy pożywienie pochodzenia zwierzęcego jest konieczne

Właściwości i najczęstsze zastosowanie ryb i mięsa

Metody przygotowania mięsa w przypadku niedoborów i podczas zmiany diety

10. OLEJE I TŁUSZCZE

Natura tłuszczów

Związek pomiędzy tłuszczami nasyconymi a cholesterolem

Oczyszczanie serca i naczyń krwionośnych

Wpływ kwasów omega 3 na choroby serca, obniżenie odporności, rozwój mózgu i niedożywienie

DHA a odnowa mózgu i nerwów

Rola DHA i innych kwasów tłuszczowych w niedożywieniu

Źródła kwasów tłuszczowych omega 3

Odnowa serca i naczyń krwionośnych

Oleje wielonienasycone i niezbędne kwasy tłuszczowe

Prostaglandyny: wgląd w naturę niezbędnych kwasów tłuszczowych

Kwas gamma-linolenowy (GLA) i PGE[1]

Lecznicze działania PGE[1]

Dieta wegetariańska i kwasy tłuszczowe

Spożywanie kwasów tłuszczowych lepszej jakości

Tłuszcze nasycone

Oleje jednonienasycone

Rodzaje olejów

Oleje nierafinowane

Oleje tłoczone na zimno oraz tłoczone w prasach

Oleje rafinowane

Niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem wielonienasyconych olejów roślinnych, margaryn i półpłynnych tłuszczów do pieczenia

Klarowane masło jako olej spożywczy

Wskazówki dotyczące stosowania olejów

Przechowywanie olejów

Życie bez ekstrahowanych olejów

Jak przygotować foremkę do pieczenia bez stosowania oleju

11. SUBSTANCJE SŁODZĄCE

Syndromy nadmiaru smaku słodkiego

Właściwe i niewłaściwe używanie cukru

Zaspokajanie apetytu na słodycze

Miód

Porównanie substancji słodzących

Zalecenia

Słody zbożowe

Nierafinowany cukier – nierafinowany, sproszkowany sok trzcinowy

Stewia

Laktoza i ekstrakty owocowe

Rozważne używanie substancji słodzących

12. SÓL

Związek pomiędzy sodem a potasem

Sól – podsumowanie

Nadmiar soli

Niedobór soli

Równowaga między potasem a sodem

Kroki zmierzające ku umiarkowanemu używaniu soli

Zastosowanie soli jako popularnego lekarstwa

13. PRZYPRAWY, KOFEINA I DODATKI KORZENNE

Ocet

Czarny pieprz

Gorczyca

Proszek do pieczenia i soda oczyszczona

Glutaminian sodu

Produkty zawierające kofeinę

Kawa

Herbata

Przyprawy

14. WITAMINY I SUPLEMENTY

Witamina C jako suplement diety

Suplementy jako lekarstwo

Suplementy przyjmowane profilaktycznie

Ważne alternatywy

15. WAPŃ

Związek wapnia z magnezem

Wpływ magnezu na gospodarkę hormonalną

Rozluźniający wpływ magnezu

Chlorofil: regulator poziomu wapnia

Trzy zupy uzupełniające wapń

Podobne zapotrzebowanie na wapń u starszych kobiet i kobiet uprawiających sport

Jak zwiększyć wchłanianie wapnia

Rola krzemu w przyśpieszaniu wchłaniania wapnia

Pożywienie zawierające krzem

Równoważenie słodkich pokarmów i utrzymywanie wapnia

16. PRODUKTY Z POKARMÓW ZIELONYCH

Najlepsze źródła chlorofilu, beta-karotenu, białka i innych składników odżywczych

Mikroalgi

Spirulina

Chlorella

Sinica

Przygoda Pana Szczupłego z sinicą

Dunaliella

Dawkowanie mikroalg

Trawa pszeniczna i jęczmienna

Uprawa trawy pszenicznej

Właściwy wybór mikroalg i trawy zbożowej

Ogólne wskazówki

Uwagi dodatkowe i specyficzne zastosowania

Produkty zielone w diecie

Witamina A i beta-karoten

Przyczyny powszechnie występującego niedoboru witaminy A

Główne właściwości witaminy A

Szczególne działanie pożywienia zawierającego beta-karoten

Oznaki niedoboru witaminy A

17. PROSTY SPOSÓB NA PRZEŻYCIE

18. RADOWANIE SIĘ POŻYWIENIEM

Przejadanie się i starzenie

Jak uzyskać zrównoważony apetyt

Sztuka żucia

Inne zalecenia dotyczące spożywania pokarmów i odżywiania

Rozkład posiłków. Charakter jednego, dwóch i trzech posiłków dziennie

Dwa posiłki dziennie

Trzy posiłki dziennie

Poranny eliksir

Oczyszczający poranny posiłek

Lokalne pożywienie

Przekąski między posiłkami w przypadku niskiego poziomu cukru we krwi

Uwagi dla wszystkich programów żywieniowych

19. ŁĄCZENIE POKARMÓW

Znaczenie łączenia pokarmów

Plan A: Łączenie pokarmów dla lepszego trawienia

Podstawowa zasada: prostsze posiłki trawi się lepiej

Plan B: Łączenie pokarmów dla najlepszego trawienia

Plan B łączenia pokarmów: wyjątki

Plan C: Posiłek jednogarnkowy

Sztuka prezentacji

Alergie i łączenie pokarmów

Alergie a pokarmy skiełkowane

Plan czterodniowy i sześciotygodniowy

Fizyczne i umysłowe przyczyny alergii

20. POSTY I OCZYSZCZANIE

Oczyszczanie i budowanie

Poszczenie a pokarmy kwaso- i śluzotwórcze

Pięć postów

Jak dobrze pościć

Powody do poszczenia

Kiedy nie pościć

Pożywienie podczas praktyk duchowych i odosobnienia

21. POŻYWIENIE DLA DZIECI

Nauka dobrych nawyków żywieniowych

Pożywienie dla niemowląt

Kiedy mleko matki jest nieosiągalne

Mleko surowe i pasteryzowane

Mleko homogenizowane

Jakość produktów mlecznych

Mleko zwierzęce kontra mleko ludzkie

Mleko krowie

Mleko kozie

Mleko matki

Fermentowane produkty mleczne

Podsumowanie informacji na temat mleka i produktów mlecznych

Klasyfikacja pożywienia i jego proporcje

Przygotowanie pożywienia dla niemowląt podczas odstawiania od piersi i po nim

Jakość produktów zwierzęcych

Dziecko wegetariańskie

Pożywienie służące zapobieganiu niedoborom i ich leczeniu

Soja

Mikroalgi

Amarantus i quinoa

Mleczko pszczele i inne produkty zwierzęce

Pożywienie do stosowania z ostrożnością

Pożywienie a zachowanie

Zalecenia na czas poczęcia i ciąży

Taoistyczne zakazy dotyczące czasu poczęcia

Podczas ciąży

Dziecko w nas

Uzdrawianie i więzy rodzinne

CZĘŚĆ III. PIĘĆ ELEMENTÓW I SYSTEMY NARZĄDOWE

22. PIĘĆ ELEMENTÓW: DOSTROJENIE DO PÓR ROKU ORAZ NARZĄDY W HARMONII I CHOROBIE

Dostrojenie do pór roku

Narządy w harmonii i chorobie

Cykle stwarzania i kontroli

23. LECZNICZE ZASTOSOWANIE PIĘCIU SMAKÓW

Ostry (obejmujący smak palący, pikantny, rozgrzewający i aromatyczny)

Słony

Kwaśny

Gorzki

Słodki

24. ELEMENT DRZEWA

Wiosna

Pożywienie na czas wiosny

Odnowa a surowe pożywienie

Wiosenne gotowanie

Wątroba w harmonii i chorobie

Objawy zaburzeń wątroby

Najczęściej spotykane syndromy wątroby

Oddziaływanie nadmiaru na rodzinę narządów

Wiatr a natura zaburzeń wątroby

Odnowa pęcherzyka żółciowego

Przyczyna dysharmonii

Dietetyczne zasady leczenia wątroby

Wątroba osoby uzależnionej od alkoholu i narkotyków

25. ELEMENT OGNIA

Lato

Serce w harmonii i chorobie

Ogólne objawy zaburzeń serca-umysłu

Najczęściej spotykane syndromy serca-umysłu

Zastój krwi serca

Uzdrawianie serca

Uspokajanie i skupianie umysłu

Uspokajające działanie pełnowartościowego pożywienia

26. ELEMENT ZIEMI

Późne lato: okres przemiany wszystkich pór roku

Przemiany pór roku

Późne lato i okresy przemiany: pożywienie i jego przygotowanie

Śledziona-trzustka w harmonii i chorobie

Specyficzne syndromy śledziony-trzustki

Wilgoć, śluz i mikroby

Wilgoć a choroby degeneracyjne

Czynniki dietetyczne przyczyniające się do powstania wilgoci

Marnotrawstwo a Element Ziemi

27. ELEMENT METALU

Jesień

Jesienne pożywienie

Suchość

Płuca w harmonii i chorobie

Przywiązanie jako wskaźnik witalności płuc

Radzenie sobie z żalem i smutkiem

Fizyczne oznaki witalności płuc

Przyczyny najczęstszych chorób płuc

Najczęstsze syndromy płuc

Ochrona płuc i jelita grubego

Pożywienie ochronne i oczyszczające

28. ELEMENT WODY

Zima

Zimowe pożywienie i jego przygotowanie

Słony i gorzki: smaki na czas zimy

Nerki w harmonii i chorobie

Ogólne objawy zaburzenia równowagi energetycznej nerek:

Najczęstsze syndromy nerek

Jing: źródło witalności nerek

Czynniki, które osłabiają Jing

Wzmacnianie Jing

Proces starzenia

Zalecenia dietetyczne służące zachowaniu witalności u osób starszych

CZĘŚĆ IV. CHOROBY I ICH LECZENIE ZA POMOCĄ DIETY

29. ZABURZENIA POZIOMU CUKRU WE KRWI

Cukrzyca

Korzystne oleje

Czynniki zdrowienia

Hipoglikemia

Osobowość hipoglikemiczna

30. ŻOŁĄDEK I JELITA

„Ogień żołądka” i wrzody wywołane przez gorąco

Nalot na języku a trawienie

Zapalenie okrężnicy i jelita cienkiego

Uchyłkowatość jelit (uwypuklenie mięśniówki jelit) oraz syndrom drażliwego jelita (jelito spastyczne)

Celiakia (nietolerancja glutenu)

Dyzenteria

Rozwolnienie

Zaparcia

31. ZABURZENIA ZWIĄZANE Z KRWIĄ

Niedobór krwi

Włosy a jakość krwi

Obecny „wiek niepokoju”

Krwawienie

Główne przyczyny krwawienia

Środki na krwawienia

Zastój krwi: zaburzenia ginekologiczne i inne

Pokarmy i przyprawy, które rozpraszają zastój krwi

Najczęstsze stany zastoju krwi

Zaburzenia miesiączkowania

Zapobieganie i zdrowe nawyki

Ogólne zasady odżywiania

Specyficzne zaburzenia miesiączkowania

32. RAK I DIETY REGENERACYJNE

Diety regeneracyjne na nowotwory i inne choroby zwyrodnieniowe

Inne kuracje

Tradycyjne i współczesne podejście do leczenia choroby nowotworowej

Zalecane grupy pokarmów

33. INNE CHOROBY ZWYRODNIENIOWE

Reumatyzm i zapalenie stawów

Alkoholizm i inne uzależnienia od używek

Astma

AIDS

Stwardnienie rozsiane (Sclerosis multiplex)

Opryszczka narządów płciowych

Poważne choroby skóry

Schizofrenia i inne choroby umysłowe

CZĘŚĆ V PRZEPISY I WŁAŚCIWOŚCI ŻYWNOŚCI ROŚLINNEJ

34. GOTOWANIE WIBRACYJNE

Metody gotowania

Naczynia do gotowania

Słowniczek

Przepisy lecznicze

35. ZBOŻA

Zrównoważenie własnej konstytucji za pomocą zbóż

Amarantus

Jęczmień

Gryka

Kukurydza

Proso

Owies

Quinoa (komosa ryżowa)

Ryż

Mochi

Kleik ryżowy congee

Trzydzieści trzy rodzaje najpopularniejszych congee

Żyto

Pszenica

Orkisz

Kamut

Bulgur pszenny

Makarony

Seitan

Kasze

36. CHLEBY

Różne rodzaje mąki i połączenia

Chleb na naturalnym zakwasie

Dar żyta

Ciemny chleb żytni

37. ROŚLINY STRĄCZKOWE: FASOLE, GROCHY I SOCZEWICE

Wartości odżywcze

Lecznicze właściwości roślin strączkowych

Poprawianie strawności roślin strączkowych

Sposoby gotowania roślin strączkowych (fasoli, grochu i soczewicy)

Miso

Tempeh

Tofu

38. ORZECHY I NASIONA

Lecznicze właściwości orzechów i nasion

39. WARZYWA

Lecznicze właściwości warzyw

Gotowanie warzyw

Krojenie warzyw

40. KIEŁKI

Lucerna (alfalfa)

41. SAŁATKI

Uwaga na pasożyty i trucizny

Sałatki wiosenne

Sałatki letnie

Sałatki jesienne

Sałatki zimowe

Sosy do sałatek

42. WODOROSTY

Agar-agar

Dulse

Hijiki i arame

Kombu i kelp

Nori

Wakame

Mech irlandzki i mech korsykański

43. ZUPY

Zupy wiosenne

Zupy letnie

Zupy jesienne

Zupy zimowe

44. SOSY

45. DODATKI SMAKOWE

Gęste sosy przyprawowe (chutney i relish)

46. SMAROWIDŁA I PASTY

47. WARZYWA KISZONE

48. MLEKO ZE ZBÓŻ I NASION

49. KISZONY NAPÓJ PSZENNY (REJUVELAC) I JOGURT Z NASION

50. OWOCE

Lecznicze właściwości owoców

51. DESERY

52. PODSUMOWANIE

EPILOG

DODATEK A. PROGRAM OCZYSZCZANIA Z PASOŻYTÓW

DODATEK B. WPŁYW LECZENIA KANAŁOWEGO ZĘBÓW NA ZDROWIE

PRZYPISY

INDEKS PRZEPISÓW KULINARNYCH

O AUTORZE

2. Yin–Yang i dalej...

„Wszystko, co tylko stworzone, okryte jest przez Niebiosa i wspierane przez Ziemię”*.

Klasyk medycyny wewnętrznej

Yin i Yang zasadniczo opisują wszystkie zjawiska. Niektórzy ludzie mogą twierdzić, że nie wierzą w filozofię Yin–Yang, lecz terminy te są jedynie opisem łatwo dostrzegalnych procesów – przemiany dnia w noc, młodości w starość, jednej pory roku w drugą.

Teoria Yin i Yang była szeroko wykorzystywana w historii Azji Wschodniej, a w ciągu ostatnich 70 lat jej różne, zmodyfikowane wersje były częstokroć adaptowane przez historyków i psychologów, np. Arnolda Toynbeego i Carla Junga, oraz przywódców politycznych, takich jak Mao Zedong i Karol Marks. Wszystkie te osoby poznawały podstawy filozofii dalekowschodniej, zanim wypracowały swoje własne jej zastosowanie.

Historia pokazuje, że jeśli jakiś plan lub idea (jak na przykład strategia polityczna, reformy ekonomiczne lub system dietetyczny) w swych założeniach opiera się na nieruchomej strukturze, która nie dostosowuje się do zmiennych potrzeb ludzi, to ma małe szanse na przetrwanie. Twórcza i harmonijna zdolność do przystosowania się jest znakiem rozpoznawczym właściwego zastosowania teorii Yin–Yang i z tego właśnie powodu wybraliśmy jej zasady do zilustrowania wielu podstawowych założeń zawartych w tej książce. Definicje Yin i Yang są czymś bardzo podstawowym i łatwym do zrozumienia. Zachęcamy więc do zastosowania ich w celu uświadomienia sobie pewnych indywidualnych czynników niezbędnych do osiągnięcia pełnego zdrowia.

Owa metoda analizy ma tę zaletę, że upraszcza i łączy zrozumienie wszystkich rzeczy. Zasadniczo teoria Yin–Yang utrzymuje, że wszystkie obiekty lub zjawiska we wszechświecie można rozumieć jako nieskończoną ilość połączonych w pary przeciwieństw (Yin i Yang), które wzajemnie na siebie oddziałują zgodnie z następującymi zasadami:

Zródło Yin i Yang, czyli wszystkich możliwych par przeciwieństw, jest tym, co zjednoczone i niezmienne. Pomimo że Yin i Yang wyrażają zmianę i rozdzielenie, ich źródło jest wiecznotrwałe. Według Shao Yung, chińskiego filozofa z XI w.: „Wielka Podstawa pozostaje Niewzruszona”. Biblia wyraża tę koncepcję wersem: „Gdyż ja, Pan, nie odmieniam się” (Malachiasz 3:6)**.

Zasada Yang jest aktywna, a zasada Yin bierna, jednak nic nie jest całkowicie Yin ani całkowicie Yang. Symbol Yin–Yang pokazuje Yin zawarte w Yang jako ciemną kropkę na jasnym polu oraz Yang zawarte w Yin jako białą kropkę na ciemnym polu.

Czy w ciele człowieka można znaleźć Yin i Yang? Prosta mądrość filozofii chińskiej mówi, że aby cokolwiek zrozumieć, najpierw trzeba rozważyć jego przeciwieństwo. Na przykład powierzchnia ciała, włączając w to kończyny, z pewnością jest bardziej aktywna i ruchoma niż wnętrze, które jest relatywnie nieruchome i ciemne. Dlatego powierzchnia ciała jest Yang, a jego wnętrze – Yin (reprezentowane przez czarną kropkę na białym polu). Jednak patrząc do wnętrza, widzimy, że dostarcza ono wiele ciepła i energii (Yang) potrzebnych do podtrzymania procesów skierowanych na zewnątrz, co z kolei jest przykładem Yang w Yin (białej kropki na ciemnym polu). „Yang w Yin” oraz „Yin w Yang” to po prostu dostrzeżenie, że rzeczy na najgłębszym poziomie są często odwrotnością tego, czym wydają się na powierzchni. Ostateczny wynik jakiegoś procesu jest więc często odwrotnością pewnych poszczególnych jego etapów. (Na przykład ludzie, którzy są bardzo konserwatywni, w późniejszych latach swojego życia często stają się bardzo liberalni i vice versa. Miąższ brzoskwini jest miękki i delikatny [Yin], lecz w środku ma twardą pestkę [Yang]).

W pierwszym skojarzeniu, służącym pomocą w procesie nauczania, Yang tradycyjnie wiązano z ogniem, a Yin z wodą.

Rozważmy kategorie „rozszerzanie” i „kurczenie” (zob. tabela Przykłady przeciwieństw Yin –Yang). Zgodnie z teorią fizyki większość substancji rozszerza się pod wpływem ciepła, a kurczy pod wpływem zimna. Podczas procesu rozprężania potrzebna jest dodatkowa porcja ciepła i energii, z tego powodu rozszerzanie się jest Yang. Kiedy jednak substancja jest już całkowicie rozprężona, wtedy zmniejsza się zagęszczenie jej energii i dlatego staje się bardziej Yin. Większość ludzi zauważa osłabienie smaku warzyw (takich jak cukinia), kiedy osiągają one spore rozmiary. Jednak bardzo wodniste warzywa Yin mogą zrównoważyć osoby, które są nadmiernie Yang. Nasiona, takie jak zboża, to bardzo skondensowane pokarmy, dlatego też w książce tej zaleca się nieco je rozpulchnić poprzez namoczenie, a potem ugotowanie. Dla osób, które są przegrzane (mają zbyt dużo gorąca i suchości) korzystne będzie doprowadzenie nasion zbóż do pełnego wykiełkowania. Zwyczaj jedzenia bardzo dużych – „rozszerzonych” – owoców i warzyw uprawianych z wykorzystaniem chemicznych środków pobudzających ich wzrost może częściowo równoważyć inny skrajny nawyk, polegający na nadmiernym spożyciu bardzo esencjonalnych pokarmów, takich jak mięso czy jajka. Jednak tego rodzaju „równoważenie” skrajności zazwyczaj nie udaje się przez dłuższy czas.

Aby dobrze zrozumieć Yin i Yang, lepiej jest najpierw zobaczyć, czym one są, aniżeli oceniać je jako „dobre” lub „złe”. Poszukiwanie „dobrego” i unikanie „szkodliwego” stanowi podstawę zdrowia, lecz przedwczesne i uproszczone ocenianie właściwości pokarmów, motywacji innych ludzi itp. może zaciemnić faktyczny stan danej sytuacji. Yin i Yang są wyrazem uniwersalnej sprawiedliwości. Wraz z upływem czasu przejawiają się one w doskonałości równowagi, a stopniowa nauka prowadzenia mądrego i spokojnego życia oznacza rozpoznawanie tej doskonałości.

Jeśli albo Yin, albo Yang przeważa, wtedy to, co jest w nadmiarze, zaczyna „wyczerpywać” to drugie. Na przykład nadmiar gorąca w ciele wysusza płyny ustrojowe, wywołując pragnienie, suchość skóry i oczu oraz skłonność do zaparć. Dieta oparta głównie na mięsie w połączeniu z ciężką pracą fizyczną jest najbardziej rozpowszechnionym sposobem wytworzenia nadmiaru gorąca. Nadmiar Yin w ciele, do którego dochodzi z powodu przyjmowania zbyt dużej ilości płynów oraz pokarmów, może przyczynić się do znacznego obniżenia poziomu energii i ciepła w organizmie. Aby strawić nadmiar pożywienia, zwłaszcza takiego, które jest ochładzające, potrzeba dodatkowej porcji energii.

Przykłady przeciwieństw Yin–Yang

Yang

Yin

Aktywny

Bierny

Niebo

Ziemia

Funkcja

Substancja

Na zewnątrz

Wewnątrz

Umysł

Ciało

Męski

Żeński

Światło

Ciemność

Czas

Przestrzeń

Gorąco*

Zimno*

Energia ciała

Krew, płyny ustrojowe, tkanki

Nadmiar*

Niedobór*

Stan ostry

Stan przewlekły

Zewnętrzny* i zaburzenia powierzchowne

Wewnętrzny* i zaburzenia głębokie

Rozszerzanie

Kurczenie

*Pary gorąco/zimno, nadmiar/niedobór oraz zewnętrzny/wewnętrzny można określić jako sześć kategorii Yin i Yang. Są to kategorie, które w medycynie chińskiej mają istotne znaczenie dla wyznaczania terapii. Więcej wyjaśnień w rozdziałach poświęconych Sześciu Kategoriom.

*To klasyczne dzieło medycyny chińskiej, którego pełny tytuł brzmi Żółtego Cesarza klasyk medycyny wewnętrznej (transkrybowany tytuł chiński to Huang di nei jing – przyp. tłum.), już od 3000 lat jest otaczane wielkim szacunkiem przez całe pokolenia chińskich lekarzy.

**Cytat za: Biblia to jest całe Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Brytyjskie i Zagraniczne Towarzystwo Biblijne, Warszawa 1979 (przyp. tłum.).

Zasada skrajności

„Skrajne zimno wytwarza wielkie gorąco, a skrajne gorąco wytwarza intensywne zimno”.

Klasyk medycyny wewnętrznej

Kiedy przeważająca zasada osiąga swe maksimum, wtedy krańcowo silne Yin lub Yang przekształca się w swoje przeciwieństwo. Prawo to znane jest jako „Zasada skrajności”. Zasada ta jest łatwa do zaobserwowania u zwierząt ciepłokrwistych, u których w odpowiedzi na wpływ zewnętrznego zimna pojawia się gorączka, a kiedy latem zaatakuje je nadmierne gorąco, występują dreszcze.

Inne przykłady tej zasady to:

1. Nadmierna aktywność, taka jak ciężka praca fizyczna, pociąga za sobą konieczność odpoczynku.

2. Jeśli aktywność jest bardzo gwałtowna, o charakterze Yang (jak np. podczas wojny), w rezultacie pojawia się śmierć (która jest bardzo Yin).

3. Ludzie często dziecinnieją na starość. Oprócz tego w późniejszych latach życia ludzie stopniowo wykazują mniejszą siłę fizyczną, lecz jeśli tylko są zdrowi, większą mądrość. Obrazuje to zmniejszanie się cielesnego przywiązania do Ziemi i zwrócenie większej uwagi na obecność Nieba, co może być przykładem skrajnego Yin, które przekształca się w skrajne Yang.

4. Jeśli wewnętrzne gorąco i ciśnienie krwi wzrastają (Yang), wzrasta ryzyko wystąpienia udaru powodującego paraliż (Yin).

5. Substancje bardzo silnie energetyzujące, jak kokaina, w konsekwencji prowadzą do skrajnego wyczerpania. Środki pobudzające, takie jak kofeina i rafinowany cukier, także w ostatecznym rachunku doprowadzają do osłabienia.

6. Podczas medytacji właściwa koncentracja na pojedynczym obiekcie w końcu doprowadza do stanu uniwersalnej świadomości.

Proces, w którym zjawiska zmieniają się w swoje przeciwieństwo, można przedstawić graficznie za pomocą spirali – wzoru powszechnie występującego w całym wszechświecie. Cykle zmian stają się stopniowo coraz szybsze w fazie kurczenia się, a zwalniają w fazie rozszerzania. Cykle te równoważone są przez cykle przeciwne. Na przykład kiedy gospodarka narodowa zwalnia i pogrąża się w zastoju, coraz bardziej wzmagają się cykle emocjonalnych niepokojów. Inna para spiral obrazuje fakt, że powtórzenie pełnego cyklu wraz z postępującym wiekiem trwa coraz dłużej, a jednocześnie pojawia się coraz większe zapotrzebowanie na substancje odżywcze. Z tego powodu, kiedy starzejemy się, potrzebujemy mniejszej ilości, ale za to coraz bardziej odżywczego i esencjonalnego pokarmu.

Inne przykłady wzajemnego wspierania się Yin i Yang dotyczące diety i aktywności

Dobrze ugotowane jedzenie

Chłodny klimat

Żółte pokarmy

Liściaste zieleniny

Pokarmy słodkie i ostre

(kierują energię w górę)

Pokarmy słone, gorzkie i kwaśne

(kierują energię w dół)

Gorąco w ciele

Wyczerpanie płynów ustrojowych

Intensywna aktywność

Niewymagające ruchu zajęcia i odpoczynek

Dokładniejsze przeżuwanie przyjmowanego pokarmu

Mniejsza ilość pokarmów i głębsze oddychanie

Minerały, witaminy, enzymy, tłuszcze, skrobia, białko oraz inne składniki odżywcze wzajemnie wspierają swoje działanie.

Wzajemne wspieranie i przekształcanie

W stanie zdrowia Yin i Yang harmonijnie się wspierają, a ich istnienie jest od siebie wzajemnie uzależnione. Wspieranie oznacza zrównoważone, wzajemne oddziaływanie Yin i Yang oraz nieustanne przekształcanie się jednego w drugie, a nie tylko po osiągnięciu swojego maksymalnego stanu. Na przykład pokarmy w ciele przekształcają się w energię. I odwrotnie, energia w organizmie, szczególnie w narządach trawiennych, wspiera wchłanianie składników odżywczych, które tworzą substancję ciała.

Przekraczanie Yin i Yang

Każdy przedmiot można w nieskończoność dzielić na coraz mniejsze części, a każdą taką część można rozpatrywać w kategoriach Yin i Yang. Nawet w przypadku prostej marchewki możliwy jest nieskończony jej podział według Yin i Yang. Zielona natka w górnej części marchewki zawiera mniej węglowodanów niż bogaty w skrobię korzeń, ma także inny kształt i kolor. Jeśli usuniemy te zielone pędy, możemy dalej analizować sam korzeń, w którym wyróżnia się część zewnętrzną i wewnętrzną, a także część górną i dolną. Podążając w kierunku wierzchołka, korzeń marchwi staje się coraz węższy, natomiast w części zewnętrznej i dolnej mamy do czynienia z większą koncentracją składników mineralnych. Bez względu na to, w jaki sposób pokroimy marchewkę, ciągle będą uwidaczniać się różnice pod względem dowolnej cechy, włączając w to różnice jakości energii każdej z części. Każdej pojedynczej komórce marchewki możemy przypisać górę i dół, część zewnętrzną i wewnętrzną.

Kontynuując podział (jakiegokolwiek obiektu), docieramy w końcu do poziomu cząstek subatomowych. Na tym poziomie ciągłej aktywności łatwo można zrozumieć zasadę, która mówi, że Yin i Yang znajdują się w procesie nieustannych przemian. Każdy przedmiot, jeśli tylko uważnie się mu przyjrzeć, pokazuje, że wszelkie cząsteczkowe i atomowe modele oddziaływania polegają albo na rozszerzaniu się, albo na kurczeniu, na związku pomiędzy wyższym lub niższym poziomem energetycznym tudzież w jakiś inny sposób ulegają ciągłemu procesowi przemiany. Dlatego mówi się, że:

Yin i Yang znajdują się w procesie ciągłej przemiany. Nic nie jest stałe i nieruchome, nawet przez ułamek sekundy. Stan najwyższego zdrowia pojawia się wtedy, gdy wszelkie przemiany zachodzące z chwili na chwilę w ludzkim ciele i umyśle odbywają się w sposób harmonijny. Choroba jest po prostu stanem, w którym przemiany nie zachodzą w odpowiednim czasie lub we właściwy sposób. Mogą być one zbyt nasilone czy zbyt szybkie albo niewystarczająco intensywne czy zbyt wolne.

Podobno aby być zdolnym do zrozumienia natury wszechobecnych zmian, trzeba doświadczyć nieobecności zmian lub spokoju całkowitego bezruchu. W istocie jest to jeden z celów teorii Yin–Yang. Dzięki uświadomieniu sobie niekończącej się ilości zmian w życiu naszą uwagę zaczynają zwracać ich logiczne wzorce, a potem ich specyficzne uporządkowanie. Kiedy już nabierzemy wprawy w rozumieniu zmian, naturalnie staniemy się świadomi stanów wykraczających poza zmiany, które charakteryzuje cecha niezmienności. Nieuwarunkowane miłość i współczucie mogą być tu przykładem. Pojęcie „pustki” pojawiające się w filozofii Wschodu wskazuje właśnie na doświadczenie niezmienności, zanik wszelkich podziałów oraz zawężonych stanów świadomości, w tym także samego poczucia „ja”.

Pustka, której towarzyszy urzeczywistnienie doskonałości, zasługuje na miano „Wspaniałego Istnienia”, pojęcia zaczerpniętego z tradycji buddyzmu Zen. Bez tego poczucia doskonałości doświadcza się jedynie pustki nieobecności.

Osiągnięcie świadomości przenikniętej „Wspaniałym Istnieniem” wymaga zrównoważonego ciała i umysłu. Do tego celu można dotrzeć po pierwsze poprzez oczyszczenie, a następnie przez kroczenie „środkową ścieżką” moralności, duchowości i właściwego stylu życia. „Środkowa ścieżka” z pewnością nie oznacza „przeciętnego” podejścia do wyżej wymienionych kwestii, ponieważ przeciętny współczesny człowiek wiedzie bardzo stresujące życie, w którym oscyluje między rozmaitymi skrajnościami. Doświadczenia związane z kultywowaniem środkowej ścieżki prowadzą do stanu równowagi albo, inaczej mówiąc, do tego centralnego miejsca u samego źródła wszelkich przemian.

Taką równowagę pomaga osiągnąć właściwa dieta. Doświadczenie bycia ześrodkowanym wynika z wewnętrznej szczerości i rozwiniętej zdolności do wnikania w samą istotę rzeczywistości. Jeśli dieta postrzegana jest jako coś zewnętrznego wobec doświadczania najwyższej prawdy, wtedy już samo takie myślenie oddziela pożywienie od świadomości. Jeśli natomiast odżywianie się i wszelkie inne zjawiska doświadczane są jako sobie równe, wtedy nawet pożywienie staje się tak samo dobrym sposobem rozwoju zjednoczonego umysłu jak inne stosowane w tym celu środki. Liczne rytuały związane z pokarmami mają w zamierzeniu doprowadzić do duchowego doświadczenia. Na przykład dla niektórych chrześcijan podstawowy rytuał polega na traktowaniu zwykłego chleba i wina jako ciała i krwi Chrystusa. Ceremonię tę zapoczątkował sam Jezus, kiedy określił to pożywienie jako swoje ciało i krew, a następnie poprosił swych uczniów, aby kontynuowali tę praktykę.

Takie utożsamienie jest pomocne zarówno na poziomie dosłownym, jak i symbolicznym. W sensie dosłownym jego stwierdzenie oznacza, że pokarm przekształca się w ciało i krew. Na innej płaszczyźnie rozumienia pokarm może być uważany za symbol Ziemi (ponieważ powstaje z gleby, powietrza i wody), co mogłoby oznaczać, że Chrystus stwarza Ziemię i duchowo jej przewodzi. Natomiast na najgłębszym poziomie ten akt, powtarzany niezliczoną ilość razy przez tysiące lat, oznacza, że samą Istotą pokarmu oraz wszystkich innych rzeczy jest świadomość Chrystusa.

Poza Yin i Yang jest Umysł, który dostrzega, że nic nie oddziela pokarmu i spożywającego. Następująca fraza, pochodząca z Chan (chińskiej odmiany buddyzmu Zen), tak opisuje tę jedność: „Wszystko uczynione jest z samego Umysłu”. Bezpośrednie doświadczenie wszechobejmującego Umysłu jest tym, co moglibyśmy określić jako „najwyższe zdrowie”. Większość z nas jednak nie potrafi świadomie doświadczać identyczności pożywienia z samym sobą, ponieważ musimy dopiero odkryć naszą prawdziwą jaźń. Jednak aby stworzyć ku temu podstawę, powinniśmy zatroszczyć się o nasze relatywne i wymierne zdrowie, a to odbywa się w królestwie czasu i przestrzeni, w obrębie Yin i Yang.

Dlatego też trzeba się upewnić, czy właściwie rozumie się Yin i Yang. W przeciwnym bowiem razie możemy mieć trudności z porozumiewaniem się z innymi ludźmi, którzy również zgłębiają teorię Yin i Yang, a także wprowadzić w błąd samych siebie. Ponieważ wszystko, co istnieje, można porównać do czegoś innego i wszystkie rzeczy pozostają we wzajemnych związkach, pojawia się pokusa, żeby jakieś porównania czynić dla samego kaprysu, bez głębokiego zrozumienia porównywanych cech.

Rozpatrując sposób działania poszczególnych pokarmów na organizm człowieka, powszechnie nie uwzględniamy czynnika czasu. Rozważmy jako przykład czerwone mięso. Jeśli porównamy mięso z innymi pokarmami, takimi jak warzywa, zboża czy owoce, stwierdzimy, że zawiera ono dużo białka i tłuszczu, jak również wiele witamin i składników mineralnych. Zgodnie z zasadami medycyny chińskiej, mięso można zastosować w pewnych przypadkach osłabienia, na przykład przy niedoborze (Yin) płynów ustrojowych, krwi i ogólnie substancji ciała. Patrząc ze współczesnego punktu widzenia, mięso, ze względu na swe wysoce odżywcze składniki, jest uważane za budulec tkanek i krwi. Czy nie powinniśmy więc określić mięsa jako Yin? Tak, ten aspekt czerwonego mięsa możemy uznać za Yin. Jednakże mięso jest także wysokokaloryczne, dzięki czemu może przyczynić się do wytworzenia dużej ilości energii i z takiego punktu widzenia jest ono Yang. I w końcu, jeśli weźmiemy pod uwagę wzmożone wytwarzanie śluzu na skutek jedzenia mięsa (w porównaniu na przykład do większości pokarmów roślinnych), jego działanie zakwaszające, które może powodować ogólnoustrojowe reakcje toksyczne, wtedy łatwo zrozumieć, dlaczego większość ludzi uważa obecnie mięso za pokarm długofalowo osłabiający (Yin), zwłaszcza jeśli spożywane jest w dużych ilościach.

Ponieważ każda substancja ma rozmaite właściwości, wynika z tego, że istnieją różne klasyfikacje pokarmów ze względu na Yin i Yang. Spójrzmy na umieszczoną poniżej tabelkę z cechami Yin i Yang pokarmów i zastanówmy się, jak można je wykorzystać na przykład do określenia cech jabłka.

Najczęściej spotykane cechy Yang i Yin pożywienia

Yang

Yin

Ogrzewający

Ochładzający

Słodki, ostry

Słony, gorzki, kwaśny

Wytwarzający energię

Wytwarzający krew i płyny

Kierujący energię w górę

Kierujący energię w dół

Ogólnie mówiąc, jabłka są słodkie, kwaśne i ochładzające. Wzmacniają krew, wytwarzają płyny i energię, a także pobudzają ruch w dół, kierując energię do dolnej części ciała. W pełni dojrzałe jabłka są także bardziej Yang, ponieważ są słodsze. Wyraźnie widać, że skoro jabłka (lub jakikolwiek inny produkt spożywczy) mają tak liczne właściwości, to nie należy klasyfikować ich jako wyłącznie Yin lub Yang. I to właśnie mamy na myśli, kiedy mówimy o potrzebie wielkiej ścisłości w analizach pod kątem Yin–Yang.

Posiadając odrobinę wrażliwości i praktyki, nietrudno jest zyskać świadomość przynajmniej niektórych aspektów spożywanych przez nas produktów. Można zacząć zauważać rozgrzewający lub ochładzający wpływ spożywanych pokarmów, ich zdolność do wytwarzania płynów (kiedy odczuje się zmniejszenie pragnienia i lepsze nawilżenie gardła), ewentualnie pobudzanie wydalania moczu oraz działanie różnych smaków. Można również wewnętrznie doświadczyć cech energii Yin lub Yang – rozszerzania i kurczenia. Świadomość oddziaływania pokarmów z reguły wzmaga się po przynajmniej sześciomiesięcznej diecie, opierającej się głównie na zbożach i warzywach. W tym czasie organizm zazwyczaj już dostraja się do wzorca energetycznego przyjmowanych pokarmów. Jeśli nie występują jakieś choroby, większa część diety powinna składać się z produktów, które nie mają żadnych skrajnych właściwości, lecz cechują się raczej subtelnymi sposobami oddziaływania i łagodnymi smakami.

Analizę pod względem kategorii Yin–Yang można przeprowadzić, biorąc pod uwagę także różne osobowości i typy ciała (zob. tabela Yin i Yang w odniesieniu do typu osobowości i budowy ciała). Może być ona bardzo przydatna podczas ustalania ogólnego obrazu diagnostycznego nas samych, jak i innych ludzi.

Harmonia powinna być celem tych wszystkich, którzy poszukują zdrowia, ponieważ jeśli jest się za bardzo Yin lub za bardzo Yang, bez możliwości powrotu do stanu równowagi, dochodzi do pojawienia się stanu choroby. Współczesny człowiek często jest równocześnie zbyt Yin i zbyt Yang. Dzieje się tak, ponieważ Yin i Yang nie są ze sobą odpowiednio połączone, najczęściej z powodu stylu życia, który obejmuje takie skrajności, jakich jednostka nie jest w stanie zintegrować. Kiedy znajdujemy się w stanie równowagi, wtedy w odpowiedzi na wymagania chwili możliwe jest stanie się zarówno bardzo Yin, jak i bardzo Yang, bez ryzyka utknięcia w nadmiarze Yin lub Yang, co zawsze bywa stresujące. Zrównoważona osoba potrafi łatwo rozprzestrzeniać swe działanie i energię na zewnątrz, jak i powracać do siebie oraz ograniczać swe działanie, być bardziej aktywna albo pasywna, a jednocześnie pozostać zakorzeniona w ciszy i spokoju (pustce przenikniętej przez „Wspaniałe Istnienie”), czyli miejscu, gdzie Yin i Yang stapiają się w jedną rzeczywistość.

„W ruchu się oddzielają, w bezruchu się łączą”.

Starożytna zasada tai-chi

Większość ludzi jednak żyje w pułapce nieświadomego i niekontrolowanego wahania Yin i Yang. Ludzie ci, pozbawieni zakorzenienia w stanie równowagi, mogą oscylować pomiędzy osobowością ekstrawertyczną a introwertyczną, gniewem a lękiem, słabością a siłą lub innymi skrajnościami. W takim przypadku pomocne mogą się okazać następujące zalecenia:

- Już samo lepsze uświadomienie sobie panującej nierównowagi jest pierwszym krokiem w stronę zrównoważenia. Kiedy rozpoznasz zaburzenie równowagi, skoncentruj się na właściwościach stanu równowagi: łagodności, niezawodności, cierpliwości, odwadze i odpowiednim zachowaniu, które w konsekwencji doprowadzą do stanu harmonii.

- Praktykuj dyscypliny, które kładą nacisk na kultywowanie Esencji, harmonii i spokoju, takie jak modlitwa, medytacja, joga i tai-chi.

- Zalecenia dietetyczne: unikaj dużych ilości pożywienia o skrajnych właściwościach, jak m.in. mięso, jajka, mocno przyprawione lub nadmiernie oczyszczone produkty oraz produkty zanieczyszczone substancjami chemicznymi; zrezygnuj z wszelkich środków odurzających – nie tylko z tego powodu, że charakteryzuje je bardzo silne oddziaływanie, lecz także dlatego, że ich regularne stosowanie niweczy nadzieje na dokonanie realnej oceny własnego stanu. Ogólnie mówiąc, wszelkie zalecenia dietetyczne w tej książce promują podążanie „drogą środka”, czyli jak najbardziej zrównoważone podejście do sposobu odżywiania.

Yin i Yang w odniesieniu do typu osobowości i budowy ciała

Yang

Yin

Cieplejsze ciało i osobowość

Chłodniejsze ciało i osobowość

Sucha skóra i mniej płynów ciała

Wilgotna skóra i więcej płynów ciała

Ekstrawertyk

Introwertyk

Aktywny

Bierny

Męski

Żeński

Pozytywny

Negatywny

Skupiony

Spokojny

Intelektualista

Marzyciel

Agresywny

Nieśmiały

Gniewny, niecierpliwy

Lękliwy, niepewny

Głośny głos

Cichy głos

Gwałtowny

Spowolniały

Logiczny

Intuicyjny

Szybki

Wolny

Pełen pragnień

Zadowolony z tego, co ma

Silne, dobrze napięte tkanki i mięśnie

Wiotkie i słabe tkanki i mięśnie

Zaczerwieniona skóra twarzy

Twarz blada

3. Siła życiowa Qi

Główną koncepcją funkcjonalną tradycyjnej medycyny chińskiej jest koncepcja Qi (wymawiane: czi). Qi odpowiada znaczeniem indyjskiemu terminowi prana (siła życiowa) oraz japońskiemu ki. Jako esencja witalna, która obecna jest we wszystkich rzeczach, Qi posiada aspekt zarówno materii, jak i energii. W naszych rozważaniach będziemy odnosić się przede wszystkim do energetycznego aspektu Qi, pamiętając jednakże, że energia i materia mogą się nawzajem w siebie przekształcać. Teorie współczesnej fizyki ukazujące materię i energię jako alternatywne opisy jednej rzeczywistości, są w wielkim stopniu zgodne z koncepcją Qi oraz innymi aspektami filozofii Wschodu.

Koncepcja Qi służy jako miara witalności danej osoby, przedmiotu czy sytuacji. Jeśli Qi jakiegoś pokarmu jest dobrej jakości, wtedy będzie on smakował lepiej i dostarczy więcej Qi osobie, która go spożywa. U człowieka dobra Qi wyraża się jako zdolność do realizowania postawionych celów, brak zablokowań w ciele, lepsze funkcjonowanie narządów wewnętrznych itd. Lepszemu zrozumieniu Qi, która przejawia w sobie cechy Yang, pomaga zrozumienie jej odpowiednika o charakterze Yin, czyli krwi. Krew ma cechy Yin oraz jest „matką Qi”, ponieważ składniki odżywcze zawarte w krwi wspierają i odżywiają Qi. Równocześnie Qi kieruje i porusza krew. Poza tym aby krew mogła być wytwarzana i wprawiana w ruch, potrzebna jest wystarczająca ilość Qi trawiennej oraz Qi podtrzymującej krążenie.

Każda cecha danej osoby znajduje swój wyraz dzięki odpowiedniemu rodzajowi lub stanowi Qi. Na przykład ktoś, kto jest pełen wdzięku, posiada harmonijną Qi; słabym ludziom brakuje Qi; osoby silne mają obfitość Qi; osoby z czystym, bystrym umysłem mają bardzo „przejrzystą” Qi, która stanowi przeciwieństwo „mętnej” Qi. Tak więc Qi jest nie tyle energią kryjącą się za tymi stanami istnienia, ile nieodłączną i wrodzoną energią/substancją tych stanów. Zatem koncepcja Qi dostarcza nam metody, dzięki której możemy opisać każdy aspekt życia.

Z terapeutycznego punktu widzenia istnieje kilka funkcjonalnych aspektów Qi. Ma ona zdolność ogrzewania oraz stanowi źródło wszelkiego ruchu; chroni ciało, płynie przez kanały akupunkturowe oraz podtrzymuje czynności układów i narządów ciała. W organizmie znajdujemy trzy źródła Qi: 1) z pożywienia, 2) z powietrza, którym oddychamy, oraz 3) z esencji nerek, która po części jest nam wrodzona.

To, jak dobrze potrafimy wykorzystać Qi pochodzącą z tych źródeł, zależy od naszego stylu życia oraz od nastawienia naszego umysłu. Qi jest ponadto przekazywana pomiędzy ludźmi podczas wszelkiego rodzaju wzajemnych kontaktów. Qi kucharza przenika wszystkie przygotowywane przez niego potrawy. Ćwiczenia fizyczne, receptury ziołowe, akupunktura oraz praktyki rozwijania świadomości, takie jak medytacja, są tradycyjnymi sposobami usuwania zablokowań i zwiększenia przepływu Qi.

Qi, która ulega zastojowi, doprowadza do powstania nagromadzeń przejawiających się jako otyłość, guzy, cysty, nowotwory oraz liczne choroby o podłożu wirusowym lub grzybiczym, które są zmorą ludzi prowadzących siedzący tryb życia oraz stosujących wysokokaloryczną, pełną rafinowanych produktów dietę.

Qi całego ciała może zostać dokładnie zmierzona i wyregulowana za pomocą licznych metod diagnostycznych i leczniczych medycyny chińskiej. W dietetyce terapeutycznej podstawowym zadaniem jest wzmocnienie „trawiennej” Qi śledziony-trzustki, co zostanie przedstawione w rozdziale Element Ziemi. W pozostałych rozdziałach będziemy omawiać Qi „ochronną” jako aspekt układu odpornościowego, niedobory Qi różnych narządów, zastój Qi wątroby oraz praktyki, które wzmacniają lub uszkadzają Qi zawartą w pokarmach i organizmie.

Sześć Kategorii Yin i Yang

Ponieważ pojęcia Yin i Yang są niezwykle szerokie, w medycynie chińskiej już od wieków istnieje precyzyjniejszy system diagnozowania. Niezwykle rzadko można jakiekolwiek zaburzenie u danej osoby zdefiniować jako wyłącznie Yin lub Yang. System „Sześciu Kategorii” został rozwinięty w celu umożliwienia lepszego wyjaśnienia wzorców, które leżą u podstaw dynamicznej natury oraz często sprzecznych objawów zaburzeń. Kiedy sześć podanych dalej wzorców (trzy pary przeciwieństw) wykorzystuje się do opisu objawów o charakterze Yin i Yang, wtedy noszą one miano „Sześciu Kategorii Yin i Yang”.

Osiem przewodnich zasad

Yin

Yang

Sześć Kategorii

Zimno

Gorąco

Wewnętrzny

Zewnętrzny

Niedobór

Nadmiar

Na podstawie tego zestawienia widać wyraźnie, że określenie, na ile dany stan można opisać jako Yang, jest uzależnione od tego, jak dalece dany stan charakteryzuje gorąco, nadmiar i zewnętrzna lokalizacja. Analogicznie stan Yin można określić na podstawie intensywności zimna, niedoboru i lokalizacji wewnętrznej. Kiedy natomiast Yin i Yang stanowią podsumowanie tych Sześciu Kategorii, całość określa się jako „Osiem Zasad”.

Chociaż nazwy Sześciu Kategorii są proste i mają powszechnie znane znaczenia, ich definicje w chińskich sztukach leczniczych są ściśle określone i wiążą się z dosyć specyficznym znaczeniem. Z tego powodu zawsze kiedy będziemy używać owych terminów w tym szczególnym kontekście, będą one zaznaczane kursywą. Większość z tych definicji pozostaje jednak zgodna z potocznym rozumieniem ich nazw. Tak więc definicja gorąca jako chińskiej koncepcji medycznej obejmuje na przykład informacje, w jaki sposób człowiek będzie doświadczał ciepła w swoim ciele (subiektywne odczucie gorąca i suchości, chęć picia zimnych płynów itd.).

Niezależnie od tego, czy dane zaburzenie da się precyzyjnie zdiagnozować za pomocą współczesnej medycyny, system Sześciu Kategorii opisuje istotne parametry każdego stanu: głębokość poziomu, na którym występuje (wewnętrzny/zewnętrzny), jego naturę termiczną (gorąco/zimno) oraz jego siłę (niedobór/nadmiar). Posiadając te informacje, możemy ustalić podstawowe zalecenia dotyczące diety i stylu życia.

4. Ciepło/zimno: Termiczna natura pokarmów i ludzi

W tradycyjnej medycynie chińskiej dwie najważniejsze cechy pożywienia stosowanego w celach leczniczych to ciepło i zimno. Chociaż określenia te nie prezentują się zbyt okazale w porównaniu do wyszukanych terminów medycznych, są jednak wynikiem obserwacji trwających przez wiele pokoleń, a w ich prostocie tkwi wielka wartość diagnostyczna, której brakuje złożonym opisom mechanizmów patologii.

Ciepło i zimno to fundamentalne właściwości, charakteryzujące środowisko naturalne, a także człowieka i wszelkie inne rzeczy. Kiedy jakiś nieożywiony przedmiot – na przykład skała – zostanie poddany działaniu „zimna”, stanie się zimny; w obecności „gorąca” stanie się gorący. Z kolei rośliny i zwierzęta przeciwnie – w gorącym otoczeniu reagują na wpływ gorąca poprzez uruchomienie mechanizmów chłodzenia, jakim jest na przykład pocenie, natomiast na zimne otoczenie reagują przesyłaniem ogrzanej krwi i/lub płynów ustrojowych z naczyń obwodowych w kończynach do wnętrza ciała. Ewolucja wyposażyła organizmy w mechanizm „termostatu”, będący łącznikiem i regulatorem związku pomiędzy organizmem a jego otoczeniem, do którego u ludzi zaliczyć można ubrania, domostwa oraz pożywienie. Wpływ czynników zimna i ciepła na człowieka jest na Zachodzie przeważnie znany, dziwi jednak pominięcie w tym kontekście wpływu pożywienia. Kaloryczność produktów – jeden z wielu sposobów, w jaki dieta może zmieniać temperaturę ciała – może być obliczona przy użyciu metod naukowych. Kiedy jednak robią to zwykli ludzie, „liczenie kalorii” nie wydaje się służyć niczemu innemu, jak tylko wykonywaniu ezoterycznych pomiarów, które mają zapewnić poczucie praktykowania „naukowej” dietetyki.

Ogrzewające i ochładzające właściwości pokarmów zależą od wielu różnych cech. Oddziaływanie termiczne zmienia się w zależności od części rośliny lub ciała zwierzęcia, które zastosowano do przygotowania posiłku, w zależności od sposobu przyrządzania potraw, a nawet od tego, jak i gdzie roślina była uprawiana i zbierana.

Ponadto duża ilość roślin wydaje się obdarzona pewnego rodzaju inteligencją, gdyż wykazuje odmienne jakości termiczne w różnych okolicznościach. Na przykład żeń-szeń syberyjski potrafi obniżać nadmierne ciśnienie krwi lub podnosić ciśnienie zbyt niskie; stroiczka (lobelia) pomaga wydalić martwy płód lub utrzymać ciążę, jeśli płód jest żywy; niektóre rośliny z dużą zawartością skrobi (takie jak mniszek lekarski) potrafią obniżać poziom cukru we krwi, gdy ten jest za wysoki, lub też podnosić go, gdy jest zbyt niski. Wiele rodzajów pokarmów również pomaga regulować temperaturę ciała, podwyższając ją lub obniżając w pewnym zakresie.

Kwestią pierwszorzędnej wagi jest również to, w jaki sposób ogrzewający lub ochładzający wpływ pokarmów roślinnych czy zwierzęcych zmienia się wraz z upływem czasu. Na przykład sól jest początkowo ochładzająca, lecz jest także ważną substancją pokarmową w bardzo wietrznym i niezwykle zimnym klimacie. Szerpowie, którzy pomagają dźwigać bagaże turystom uprawiającym wspinaczkę górską w Himalajach, często przez większą część drogi idą boso. Oprócz bagaży niosą oni także swoje własne jedzenie – ziarna, sól i być może trochę warzyw. Nawet w większości obszarów klimatycznych Stanów Zjednoczonych ludzie nabierają ochoty na bardziej treściwe i słone potrawy w chłodniejszych porach roku. Inne właściwości soli omówiono dalej w rozdziale zatytułowanym Sól.

Fizjologia pokarmów rozgrzewających i ochładzających

Kiedy spożywa się pokarmy o naturze ochładzającej, energia oraz płyny ustrojowe kierowane są do wewnątrz i w dół (Yin), dlatego zewnętrzna i górna część ciała zostają ochłodzone w pierwszej kolejności. Proces ten dobrze obrazuje spływanie w dół do korzeni soków drzew w chłodnych porach roku.

I na odwrót, pokarmy rozgrzewające wypychają energię i krew do góry i ku zewnętrznym częściom ciała. Najbardziej gorące produkty, takie jak pieprz kajeński, wywołują ekstremalną reakcję: po ich spożyciu na początku czujemy się przez chwilę rozgrzani, lecz niedługo potem, gdy ciepło ujdzie już na zewnątrz, czujemy się ochłodzeni. Taki krótkotrwały efekt nie jest odpowiedni dla kogoś, kto jest głęboko i przewlekle wyziębiony. Alkohol rozgrzewa w bardzo podobny sposób. Jednakże większość rozgrzewających produktów, takich jak suszony korzeń imbiru, owies, pasternak, masło i sardele (anchois), wywołują bardziej długotrwały efekt rozgrzania. Różne smaki i dynamika pożywienia, dostrajającego organizm człowieka do poszczególnych pór roku, zostały wymienione w rozdziale zatytułowanym Pięć Elementów.

Wiele różnych teorii opisuje ogrzewające i ochładzające właściwości produktów. Niektóre z najszerzej uznawanych dowodzą, że:

1. Rośliny, które rosną dłużej (marchew, brukiew, pasternak, kapusta oraz żeń-szeń, potrzebujący aż sześciu lat wegetacji), są bardziej ogrzewające niż te, które rosną szybko (sałata, kabaczek, rzodkiewka i ogórek).

2. Chemicznie nawożone rośliny, które są pobudzane do szybkiego wzrostu, są często bardziej ochładzające. Dotyczy to większości przemysłowo uprawianych warzyw i owoców.

3. Surowe pokarmy są bardziej ochładzające niż ugotowane.

4. Potrawy spożywane na zimno są bardziej wychładzające.

5. Produkty, które mają barwę zieloną, niebieską lub liliową, są zazwyczaj bardziej ochładzające niż podobne produkty, które są czerwone, pomarańczowe lub żółte (na przykład zielone jabłka są bardziej ochładzające niż czerwone).

6. Sposób przygotowania posiłku, który polega na wydłużeniu czasu gotowania, stosowaniu wyższej temperatury, większego ciśnienia i który odbywa się na sucho lub wymaga przepływu powietrza (jak na przykład w piekarniku z zamkniętym obiegiem gorącego powietrza), wzmacnia rozgrzewającą jakość produktów. Czas i temperatura łączą się w następujący sposób: gotowanie przez dłuższy czas na małym ogniu sprawia, że pokarm jest bardziej rozgrzewający, niż gdy jest gotowany przez krótki czas na dużym ogniu. W zależności od wysokości temperatury i zastosowanego ciśnienia kolejność metod od najbardziej do najmniej ogrzewającej jest następująca: smażenie w głębokim tłuszczu lub tempura, pieczenie, prażenie lub smażenie, gotowanie ciśnieniowe, gotowanie na wolnym ogniu, gotowanie na parze oraz blanszowanie (przetrzymywanie w parze nad gorącą wodą poniżej temperatury wrzenia). Spośród „zimnych” metod przerabiania i przyrządzania pokarmów w kolejności od najcieplejszej do najchłodniejszej wymienić można: fermentowanie, marynowanie i kiełkowanie.

7. Austriacki filozof Rudolf Steiner, a także i inni, twierdzili, że ilość i jakość dostępnej z pożywienia energii zależy częściowo od rodzaju opału używanego podczas gotowania. Różne rodzaje opału ułożone w porządku od dającego najlepszą jakość energii do najniższej to: słoma, drewno, węgiel, gaz i elektryczność. Gotowanie na kuchenkach elektrycznych nie jest zalecane, szczególnie dla ludzi osłabionych. Zarówno z powodów subiektywnych, jak i czysto naukowych, możemy potwierdzić słuszność teorii Steinera, szczególnie w odniesieniu do wpływu elektryczności.
Gotowanie w kuchenkach mikrofalowych, czyli „postęp”, jaki uczyniliśmy od czasów Steinera, wydaje się niszczyć molekularną integralność produktów w nich przyrządzanych, co osłabia ich subtelną Qi. Eksperymenty, o których donoszono w prestiżowym brytyjskim czasopiśmie medycznym „The Lancet” (09.12.1989), wykazały, że gotowanie w kuchenkach mikrofalowych tak bardzo degenerująco wpływa na budowę cząsteczkową produktów, że po ich zjedzeniu mogą występować „zmiany strukturalne, funkcjonalne oraz immunologiczne” w organizmie. Raport stwierdza następnie, że kuchenki mikrofalowe przekształcają aminokwas L-prolinę w D-prolinę, czyli toksynę, której szkodliwość dla układu nerwowego, wątroby i nerek już dawno została dowiedziona.

8. Przerabianie produktów spożywczych w różny sposób – np. drobne krojenie, rozcieranie i ubijanie (jak podczas przygotowywania mochi), mielenie, miażdżenie (jak przy przyrządzaniu sałatek) oraz mieszanie – rozpoczyna proces rozkładania pokarmu na mniejsze cząstki i dostarcza organizmowi więcej energii i ciepła. Co więcej, niektóre doświadczenia pokazały, że drobniejsze krojenie produktów przyczynia się do podniesienia poziomu cukru we krwi, co z kolei silnie wpływa na nasz sposób myślenia.

9. Dokładniejsze przeżuwanie pokarmów wytwarza ciepło. Nawet pokarmy, które są spożywane na zimno, będą cieplejsze, jeśli zostaną dokładnie przeżute. Przeżuwanie nie tylko rozdrabnia pokarmy, ale w przypadku węglowodanów działanie śliny inicjuje także wydzielanie enzymów trawiennych, ułatwiając w ten sposób wchłanianie składników odżywczych i wytwarzanie ciepła. Złożone węglowodany, takie jak zboża, rośliny strączkowe i warzywa, powinny być przeżuwane tak długo, aż nabiorą płynnej konsystencji, aby zapewnić najlepsze ich wchłanianie i wytwarzanie największej ilości ciepła.

10. W większości obszarów świata pożywienie, które zapewnia pożądane w danym klimacie działanie ogrzewające lub ochładzające, jest tam w naturalny sposób dostępne w postaci produktów roślinnych lub zwierzęcych.

* * *

Ze wszystkich sposobów obróbki pokarmów, najważniejszy wpływ ma gotowanie. Podstawową sprawą jest więc zrozumienie, w jaki sposób gotowanie wzmaga ogrzewające właściwości pożywienia. Ogrzewanie pomaga rozłożyć strukturę pokarmów na mniejsze cząstki, dzięki czemu zwiększa się dostęp do składników odżywczych. Przy stosowaniu umiarkowanych metod gotowania, stosunkowo niewiele składników zostaje utraconych, natomiast te, które pozostają, są łatwiej przyswajalne. Organizm nie musi wtedy zużywać tak dużo energii do procesu trawienia, więc może być ona wykorzystana w inny sposób, na przykład do osiągnięcia wyższych stanów świadomości lub na potrzeby działalności twórczej. Ponadto uzyskany wraz z poprawieniem trawienia większy dostęp do składników odżywczych umożliwia lepsze podtrzymywanie ciepła ciała i innych funkcji organizmu. Większość medytujących w Azji Wschodniej uważa, że surowe pokarmy są bardziej pobudzające. Z tego powodu, aby wesprzeć dążenia do osiągnięcia bardziej oczyszczonej świadomości, zaleca się spożywanie krótko gotowanych potraw.

Oto cytat z nauk tradycyjnej dietetyki chińskiej:

„Dla osób, które mają zbyt dużo ciepła, zaleca się ochładzające pokarmy i takież sposoby ich przygotowania; dla osób zbytnio wychłodzonych – pokarmy ogrzewające i takież sposoby przygotowania”.

Aby wywołać żądane rozgrzewające lub ochładzające działanie, należy dobierać odpowiednie pod względem termicznym produkty. Już po dokonaniu wyboru składników w dalszym ciągu można w znacznym stopniu wpływać na ich jakość termiczną, dostosowując ją do swoich potrzeb. Nawet przy ograniczonej liczbie produktów zręczny kucharz potrafi z pożywienia uzyskać szeroki wachlarz możliwych efektów leczniczych, wykorzystując w tym celu rozmaite ochładzające lub rozgrzewające metody przygotowania.

Kiedy po raz pierwszy zapoznajemy się z leczeniem za pomocą diety, możemy nie rozpoznać właściwie wielkiej siły ogrzewania czy ochładzania, jaka wiąże się z zastosowaniem pewnych pokarmów czy metod przyrządzania. W rezultacie możemy stosować nadmierne ich ilości w celu zrównoważenia nawet nieznacznego zaburzenia. Kiedy żywność ogrzewająca czy ochładzająca zostanie zastosowana w bardzo dużych ilościach, może przynieść skutek odwrotny do zamierzonego.

Ważne jest, aby znając przyczyny zaburzeń równowagi termicznej w organizmie, starać się im zapobiec.

Wzorce gorąca oraz ich przyczyny

Patologiczny nadmiar ciepła, czyli gorąco w organizmie może być spowodowany przez: spożycie za dużej ilości pokarmów rozgrzewających lub za małej ilości ochładzających; zbyt dużą ilość aktywności fizycznej lub pracy; narażenie na wpływ gorąca lub innych ekstremalnych warunków pogodowych (nawet zimny klimat może być przyczyną nadmiaru gorąca); lub zablokowanie krążenia w narządach wewnętrznych. Gorąco może dotyczyć całego ciała albo jakiejś jego części.

Jak dotąd, gorąco w ciele określaliśmy na podstawie tego, jak ktoś subiektywnie odczuwa je w sobie. Jednak występują także inne objawy, chociaż nie wszystkie na raz muszą być obecne, aby stwierdzić istnienie stanu gorąca. Można stworzyć obraz diagnostyczny gorąca, opierając się na ilości oraz intensywności istniejących objawów. (W taki sam sposób tworzy się diagnostyczny obraz zimna oraz pozostałych spośród Sześciu Kategorii).

Przedstawione poniżej objawy opisują działanie gorąca w różnych częściach ciała. Według fizjologii medycyny chińskiej, gorąco mocno wpływa na serce, umysł i układ naczyniowy – z tego powodu większość przytoczonych dalej objawów dotyczy właśnie tych obszarów.

Objawy gorąca

- Główna charakterystyka: gorąco wznosi się oraz wysusza płyny.

- Główne objawy: osoba czuje się bardzo rozgrzana, nie lubi gorąca lub czuje przed nim obawę, pragnie się ochłodzić.

- Głowa (gorąco się wznosi): jasnoczerwony język, żółty nalot na języku, zaczerwieniona twarz i oczy, krwawienia z nosa, zgorzelinowe owrzodzenia, „zgniły” zapach z ust.

- Serce, umysł i tkanki ciała: wysokie ciśnienie krwi, krwotoki, niespokojna lub splątana mowa, drgawki, delirium, szybki i pełny puls na tętnicy promieniowej (powyżej sześciu uderzeń na pełny cykl oddechowy, czyli wdech i wydech), nasilone gorąco odczuwane w całym ciele (gorączka). Objawy, które mogą świadczyć o obecności gorąca, jeśli towarzyszy im zaczerwienienie lub odczucie gorąca: miejscowe stany zapalne, obrzmienia, wysypki skórne, wypryski i owrzodzenia.

- Trawienie i wydalanie (gorąco wysusza płyny): zaparcia, suchy i cuchnący stolec, ciemnożółty lub czerwony mocz, obecność krwi w stolcu lub moczu, pragnienie dużej ilości zimnych napojów, nagłe i silne parcie na wydalanie (moczu, stolca, śluzu), śluz i plwocina są gęste oraz żółte lub zielone.

Zalecenia dla stanu przewlekłego gorąca

Postaraj się nauczyć słuchania innych i utrzymywania mniej agresywnego nastawienia. Jeśli to się uda, często łatwiej jest zmniejszyć pragnienie spożywania mięsa oraz innych wzmagających agresję rodzajów pożywienia.

Ważne jest także jadanie pokarmów w mniejszej ilości i dbanie o odpowiednią ilość przyjmowanych napojów. Szczególnie należy unikać czerwonego mięsa, kurczaków, alkoholu, kawy i papierosów. Jeśli pojawi się potrzeba zastosowania produktów zwierzęcych, zalecane jest kozie mleko. Inne produkty zwierzęce, posiadające naturę neutralną (n) lub ochładzającą (o), jak jogurt (o), nabiał z mleka krowiego (n), jajka (n) oraz małże (o) i kraby (o), powinny być używane z ostrożnością, ponieważ mogą doprowadzić do zablokowania, które nasila objawy gorąca. Niewielka ilość migdałów, sezamu lub świeżo łuskanych pestek słonecznika może być wskazana, choć nie są to produkty o naturze ochładzającej, ale za to dostarczają cennych składników odżywczych, jak na przykład wapnia potrzebnego dla naczyń krwionośnych.

„Jeśli choroba z gorąca wykazuje lekką poprawę, a zacznie się jeść mięso, nastąpi nawrót choroby.

Jeśli je się za dużo pożywienia, przynosi to długotrwałe skutki”.

Klasyk medycyny wewnętrznej

Metody gotowania: unikać gotowania ciśnieniowego, pieczenia oraz smażenia w głębokim tłuszczu. Można gotować na parze, dusić na małym ogniu, a także zwiększyć liczbę produktów surowych. Należy też ograniczyć produkty wytwarzające w ciele gorąco (zob. tutaj), natomiast stosować więcej rozmaitych produktów ochładzających.

Uwaga: Następujące produkty, które posiadają neutralną energię, także można spożywać przy stanach gorąca, ponieważ nie powodują one dalszego rozgrzania: ryż, żyto, kukurydza, groszek, soczewica oraz wszystkie fasole oprócz soi, fasolki mung (wymienionych w tabeli) oraz czarnej fasoli (która jest rozgrzewająca). Kilka powszechnie dostępnych warzyw i owoców o właściwościach rozgrzewających przedstawiono tutaj. Większość warzyw i owoców jest albo ochładzająca (patrz tabelka), albo neutralna. (Omówienie ich właściwości można znaleźć w części poświęconej przepisom w rozdziałach Owoce i Warzywa).

10. Oleje i tłuszcze

Tłuszcze, łącznie z olejami (tłuszczami w stanie płynnym), stanowią bardzo ważną część każdej diety. Zmniejszanie lub eliminowanie z diety pożywienia pochodzenia zwierzęcego oraz produktów nabiałowych wywołuje zazwyczaj silny apetyt na duże ilości dobrego gatunku tłuszczów roślinnych i olejów. Ma to na celu zaspokojenie potrzeb smakowych i zapewnienie poczucia bezpieczeństwa.

Niektórzy ludzie potrzebują więcej tłuszczów niż inni. W zimnych klimatach dieta o wysokiej zawartości tłuszczów jest lepsza niż dieta oparta na węglowodanach, ponieważ dostarcza głębokiego, wewnętrznego ciepła*. Tłuszcze są trawione wolniej niż inne rodzaje pożywienia. Przyczyniają się do tworzenia tłuszczu organicznego, który służy izolacji i ochronie narządów wewnętrznych oraz utrzymaniu ich na swoim miejscu. Dodatkowo tłuszcze są niezbędne dla przyswojenia witamin rozpuszczalnych w tłuszczach, a mianowicie witamin A, D, E oraz K.

Niemniej jednak wiele problemów zdrowotnych wiąże się z nadmiernym spożywaniem tłuszczów niskiej jakości. Tłuszcze stanowią 30–40% diety Amerykanów. Pomimo że kilka państwowych organizacji zdrowia zaleca spożywanie 20% tłuszczów, zrównoważona dieta wegetariańska często zawiera około 10% w odniesieniu do całej ilości przyjmowanych kalorii. Jeśli chodzi o zalecane normy, odpowiednie spożycie tłuszczu, podobnie jak jakiegokolwiek innego składnika, będzie uzależnione od indywidualnego zapotrzebowania danego człowieka. Ogólnie mówiąc, najczęściej przekraczana jest górna granica spożycia tłuszczu. Dieta o wysokiej zawartości tego składnika sprzyja rozwojowi guzów, nowotworów, otyłości, chorób serca, zaburzeń pęcherzyka żółciowego oraz wątroby i może przyczynić się do powstania cukrzycy oraz innych chorób zwyrodnieniowych1,2,3.

Pod wpływem nadmiernego spożywania tłuszczów mogą się ujawnić istotne problemy, powstałe na skutek zaburzeń równowagi umysłowej i emocjonalnej: uzależnienie od używek lub pokarmów, przesadne przywiązanie do wrażeń zmysłowych, przytłumiony umysł, osłabiona percepcja, emocjonalne przywiązanie, rozwiązłość seksualna oraz ekstremalne stany zapalne, takie jak gniew, konwulsje i zapalenie stawów. Kiedy prześledzimy pochodzenie większości problemów obejmujących występowanie bólu, skurczy i drgawek, doprowadzi nas to ostatecznie do stwierdzenia nadmiaru tłuszczu w diecie. Zaburzenia te po części są wywołane wpływem tłuszczów na wątrobę**. Ponieważ energia, jaka zostaje uwolniona do organizmu na skutek spalania tłuszczów, ponad dwukrotnie przekracza ilość energii uzyskiwanej z jakiegokolwiek innego źródła pokarmowego, z łatwością można zrozumieć, dlaczego tłuszcze stają się przyczyną powstania nadmiarów i stanów zapalnych. Aby pomóc w zapamiętaniu skutków oddziaływania nadmiernego spożycia tłuszczów na umysł, można posłużyć się skojarzeniem lepkiego i zaklejającego charakteru tłuszczu z mglistym i lgnącym (pełnym przywiązania) rodzajem mentalności.

Dla większości ludzi zdrowsze jest stopniowe ograniczanie ilości przyjmowanego tłuszczu. Jeśli wątroba jest przyzwyczajona do wielkich dawek tłuszczu, nagłe przerwanie jego dostaw może spowodować okresowe odczucie niezaspokojenia, które z kolei może w konsekwencji doprowadzić do nadmiernego obżarstwa. Kiedy już zmniejszy się spożycie tłuszczu, wątroba sama zacznie się oczyszczać i w końcu ciało przestanie tak bardzo „domagać się” tego składnika. Jednak pożądanie tłuszczów może nie mijać przez długi czas. Zapamiętane przez wątrobę przyzwyczajenie do tłuszczów często trwa już od wczesnego dzieciństwa, dlatego przezwyciężenie ciągot do tłustego pożywienia może zabrać kilka lat.

Ograniczenie spożywania soli pomaga zmniejszyć pragnienie tłuszczów – tak właśnie działa dieta oparta na pełnowartościowej żywności.

*Zarówno 1 g białka, jak i węglowodanów dostarcza 4 kalorie, podczas gdy 1 g tłuszczu dostarcza aż 9 kalorii.

**Wątroba odgrywa główną rolę w przebiegu metabolizmu. Według fizjologii tradycyjnej medycyny chińskiej wątroba jest również postrzegana jako ośrodek emocji i narząd ściśle związany ze stanem oczu, ścięgien i wiązadeł. Ponadto akupunkturowy meridian wątroby przebiega przez głowę i otacza obszar genitaliów. Do bólu i skurczów dochodzi wtedy, gdy wątroba traci zdolność do zapewniania swobodnego przepływu energii Qi (dalsze związki zostały omówione w rozdziale Element Drzewa).

Natura tłuszczów

Kluczem do określenia, jaką ilość tłuszczów rzeczywiście należy spożywać, jest zrozumienie natury tłuszczów według tradycyjnych wschodnioazjatyckich przekazów, które mówią, że spożycie tłuszczów wspiera zasadę Yin, przyczynia się do powstania poczucia bezpieczeństwa i ociężałości, ma wpływ spowalniający i ugruntowujący. Tłuszcze są materiałem budulcowym tkanek, wzmagają metabolizm płynów organicznych i kierują składniki odżywcze do układu nerwowego. Przeważający aspekt Yin tłuszczów stopniowo przemienia się w Yang, czyli jakość ogrzewającą i fizycznie energetyzującą. Właśnie dlatego tłuszcze – czy pochodzące z olejów, orzechów, nasion czy produktów zwierzęcych – są tak wysoko cenione: ludzie lubią stan, kiedy czują się pewnie i bezpiecznie, zwalniają tempo pośpiesznego życia i posiadają obfite zasoby energii i ciepła.

Z terapeutycznego punktu widzenia przyjmowanie umiarkowanych ilości tłuszczów jest korzystniejsze dla osób, które są szczupłe, nerwowe, bezproduktywne lub którym brakuje mocnego poczucia ugruntowania. Według niektórych azjatyckich tradycji leczniczych faktycznie zaleca się, żeby zioła zapisywane osobom o nieustatkowanej i suchej konstytucji były wymieszane z jakimś olejem, na przykład sezamowym.

Ostrzeżenie: Tłuszcze i oleje powinny być stosowane w bardzo umiarkowanych ilościach przez osoby, które mają nadwagę, są spowolniałe, ociężałe fizycznie lub umysłowo, nadmiernie materialistyczne, przegrzane (co przejawia się przez zaczerwienienie twarzy, przekrwienie oczu, żółty nalot na języku, niektóre rodzaje nadciśnienia krwi, skłonność do odczuwania nadmiernego gorąca) albo u których występują objawy wilgoci (wzrost drożdży, obrzęki, guzy, torbiele, nadmierna masa ciała). Uwagi te nie odnoszą się jednak do stosowania olejów z zawartością kwasów tłuszczowych omega 3 i GLA, o czym będzie mowa w dalszej części tego rozdziału.

Tradycyjna charakterystyka tłuszczów i ich zastosowanie zdrowotne są bardzo przydatnymi wskazówkami, zwłaszcza w połączeniu z przedstawionymi dalej poglądami zaczerpniętymi ze współczesnej wiedzy o odżywianiu.

Związek pomiędzy tłuszczami nasyconymi a cholesterolem

Niektóre oleje zawierają kwasy tłuszczowe omega 3, które pomagają zmniejszyć szkodliwe skutki nagromadzenia tłuszczów i cholesterolu (kwasy tłuszczowe są składnikami tłuszczów i odpowiadają za ich smak, konsystencję oraz temperaturę topnienia). Aby zrozumieć znaczenie kwasów omega 3 i innych właściwości olejów, trzeba lepiej poznać związek między tłuszczami a cholesterolem w organizmie.

Produkty pochodzenia zwierzęcego zazwyczaj zawierają dużą ilość zarówno tłuszczów, jak i cholesterolu (podobnej do tłuszczu substancji, która jest niezbędna dla zachowania zdrowia). Cholesterol jest albo samodzielnie wytwarzany przez organizm, albo spożywany wraz z produktami zwierzęcymi. Występuje w mózgu i układzie nerwowym, w wątrobie, krwi i w niewielkim stopniu także w innych tkankach ciała. Organizm wykorzystuje go do wytwarzania hormonów płciowych, hormonów nadnerczy, witaminy D oraz żółci, która jest niezbędna do prawidłowego trawienia tłuszczów.

Jasne jest, że główna przyczyna wysokiego poziomu cholesterolu w ciele tkwi w jego nadmiernym spożyciu, ale istnieją również inne powody tego stanu, na przykład przyjmowane w pożywieniu tłuszcze nasycone znacznie zwiększają wytwarzanie cholesterolu krążącego we krwi. Inne ważne czynniki przyczyniające się do podwyższonej ilości cholesterolu to stres, palenie papierosów, picie kawy i spożywanie rafinowanego cukru. Przewlekle utrzymujący się stan podwyższonego poziomu cholesterolu we krwi prowadzi do miażdżycy naczyń krwionośnych (czyli stwardnienia i pogrubienia ścianek naczyń), jak również do innych zaburzeń krążenia, które obejmują: chorobę niedokrwienną serca, nadciśnienie tętnicze krwi i ryzyko nadmiernej krzepliwości (powstawania skrzepów).

Dwa razy więcej ludzi umiera z powodu miażdżycy (czyli choroby serca i naczyń krwionośnych) niż z powodu wszelkich zsumowanych razem rodzajów raka. Według doktora Williama Castellego, kierownika Framingham Heart Study^4, prowadzącego badania stanowiące punkt zwrotny w nauce, poziom cholesterolu jest bezpośrednią miarą choroby niedokrwiennej serca: „Na każdy procent, o jaki obniżysz zawartość cholesterolu w swoim osoczu, wskaźnik prawdopodobnego wystąpienia zawału serca obniży się o 2%”. Zwróćmy uwagę na to, że rodzimy się z poziomem cholesterolu we krwi na poziomie około 70 mg/dl, a między 1. a 17. rokiem życia poziom ten przeciętnie wynosi około 150 mg/dl, co stanowi 75% poziomu spotykanego pośród populacji osób dorosłych na całym świecie.

Tłuszcze nasycone i cholesterol w popularnych produktach pochodzenia zwierzęcego

Kalorie uzyskiwane z tłuszczów nasyconych zostały wyrażone w procentach kalorii uzyskiwanych z całości danego produktu.

Zawartość cholesterolu podano w mg przypadających na 1 g danego produktu.

Produkty zwierzęce

Cholesterol

Tłuszcz

Sposoby zminimalizowania gromadzenia tłuszczu i cholesterolu

Żółtko jaja

6

24%

Unikaj lub znacznie ogranicz spożycie jaj i masła – pożywienia o wysokiej zawartości tłuszczu nasyconego i cholesterolu.

Zauważ, że ilość tłuszczu nasyconego w narządach jadalnych jest względnie niska.

Ogromna ilość tłuszczu i cholesterolu występująca w jajach jest w pewien sposób neutralizowana przez obecność lecytyny, chociaż nadal panuje pogląd, że jadanie jajek może znacząco przyczynić się do odkładania płytek miażdżycowych w naczyniach.

Całe jajo

5,5

19%

Wątróbka kurczaka

4,4

9%

Wątroba wołowa

3

9%

Masło

2,2

63%

Homar

2

9%

Krewetki

1,5

4%

Serca kurze

1,3

16%

Mięczaki

1,2

10%

Krab

1

9%

\

Twaróg

0,96

46%

Unikaj spożywania sera albo stosuj go bardzo oszczędnie; chociaż nie jest to powszechnie znany fakt, ser zawiera dużo cholesterolu i jest jednym z pokarmów o największej zawartości tłuszczu nasyconego (tłuszcz nasycony powoduje podwyższenie poziomu cholesterolu we krwi).

Mleko w proszku

0,96

30%

Makrela

0,95

11%

Ser żółty

0,93

42%

Ser feta

0,89

50%

Śledź

0,85

9%

Kurczak

(ciemne mięso)

0,81

19%

\

Sardynka

0,71

23%

Większość mięs czerwonych, włączając w to tutaj wymienione, zawiera umiarkowane ilości cholesterolu, za to wielkie ilości tłuszczu nasyconego – unikaj ich lub stosuj je oszczędnie.

W rybach i jasnym mięsie kurczaka z tej grupy występuje względnie niska ilość tłuszczu nasyconego. Ryby zawierają oleje z kwasami omega 3 i dlatego są jednymi z najbezpieczniejszych produktów pochodzenia zwierzęcego. Poziom tłuszczu można zmniejszyć poprzez obkrojenie możliwego do oddzielenia tłuszczu z takich mięs, jak pieczeń czy stek, przez usuwanie skóry z drobiu oraz odpowiednie metody przyrządzania, na przykład pieczenie na ruszcie. „Delikatesowe” gatunki czerwonych mięs zazwyczaj zawierają mniej tłuszczu niż ogólnodostępne i tańsze jego rodzaje.

Mielona wołowina

0,67

35%

Boczek wieprzowy

0,67

34%

Tuńczyk

0,65

13%

Łosoś

0,60

20%

Łupacz

0,60

1%

Kotlet jagnięcy

0,59

42%

Kurczak

0,58

15%

Szynka

0,57

16%

Stek

0,57

39%

Pstrąg

0,55

11%

\

Ostrygi

0,50

12%

Niektóre ryby – łupacz, halibut, dorsz i małż – zalicza się do produktów zwierzęcych o najniższej zawartości tłuszczu nasyconego i cholesterolu. Wartość procentowa kaloryczności tłuszczu nasyconego w produktach mlecznych wskazuje na istotne przyczynianie się nabiału do odkładania tłuszczu w organizmie. Informacja ta jest szczególnie przydatna, zważywszy na to, że mleko i inne produkty nabiałowe są powszechnie stosowane w niemal każdym posiłku we współczesnej amerykańskiej diecie.

Halibut

0,50

1%

Dorsz

0,50

1%

Małże

0,35

1%

Mleko krowie

0,13

30%

Jogurt

0,13

30%

Mleko kozie

0,11

34%

Bardzo rzadko dochodzi do wystąpienia chorób serca przy poziomie wynoszącym 150 mg/dl. Chociaż publikowane niedawno pisma medyczne za niebezpieczny zazwyczaj uznawały poziom cholesterolu sięgający 250 mg/dl, według danych dostarczanych przez Framingham Heart Study i inne ostatnio przeprowadzone badania, ogromna liczba zawałów serca dosięga osób, u których poziom cholesterolu mieści się w zakresie 200–250 mg/dl.

Każdy, kto w przeszłości przez długi czas spożywał pokarmy o wysokiej zawartości tłuszczu, powinien zbadać poziom cholesterolu. Jeśli poziom ten przekracza 200 mg/dl, to najwyższa pora, aby przedsięwziąć środki zapobiegawcze.

Pożywienie roślinne – zboża, warzywa, wodorosty, owoce, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona – nie zawierają cholesterolu i na ogół charakteryzują się niskim poziomem tłuszczów nasyconych. (Kilka popularnych roślin o dużej ilości tłuszczów nasyconych zostało wymienionych dalej w tym rozdziale w części Tłuszcze nasycone). Z pewnością najprostszym dietetycznym sposobem poradzenia sobie z problemem nadmiaru tłuszczu i cholesterolu jest zwiększenie w diecie ilości pożywienia pochodzenia roślinnego, a zmniejszenie produktów zwierzęcych. Wyjątkiem są tłuszcze uzyskiwane z ryb, zawierające kwasy tłuszczowe omega 3, choć nawet je można zastąpić pewnymi olejami roślinnymi. Jednak który z produktów roślinnych najskuteczniej obniża poziom tłuszczu i cholesterolu?

Oczyszczanie serca i naczyń krwionośnych

Specyficzne składniki odżywcze, które zmniejszają ilość cholesterolu i tłuszczu we krwi i naczyniach to lecytyna, witaminy E i C oraz niacyna. Kiedy składniki te przyjmuje się wraz z pełnowartościowym pożywieniem, bardzo skutecznie oczyszczają naczynia krwionośne. Lecytyna występuje w większości roślin strączkowych, a szczególnie w soi. Stosowanie soi, jak i fasoli mung jest zalecane przez medycynę chińską w celu oczyszczenia naczyń krwionośnych, chociaż podobne korzystne działanie wykazują niemal wszystkie fasole, grochy i soczewice. Wynika to między innymi z faktu, że rośliny strączkowe stanowią bogate źródło choliny, lipotroficznego czynnika, który kontroluje metabolizm. Cholina jest również głównym składnikiem lecytyny.

Kiedy problemom z naczyniami towarzyszą objawy gorąca, bardzo przydadzą się ochładzające właściwości kiełków z soi i fasoli mung. Kiełki te można kupić w sklepach spożywczych o rozszerzonym asortymencie (zob. Kiełki w części poświęconej przepisom). Kiełki są również doskonałym źródłem witaminy C, tak samo jak kapusta, pietruszka, słodka papryka i owoce cytrusowe. Spożywanie wewnętrznych części papryki, głąbu kapusty oraz niewielkiej ilość miąższu i wewnętrznej skórki cytrusów dostarcza organizmowi bioflawonoidów, które działają synergistycznie z witaminą C, wzmacniając ścianki naczyń krwionośnych.

Błonnik roślinny, szczególnie ten obecny w pełnych zbożach, pomaga obniżyć poziom tłuszczu we krwi i zapobiega stwardnieniu naczyń. Ponieważ wiedza o jego właściwościach stała się dziś bardzo popularna, wiele osób zaczęło dodawać do posiłków więcej błonnika w postaci otrąb. Jednak zbyt duża ilość odizolowanych otrąb może nie sprzyjać zdrowiu z innego powodu (zob. rozdział Element Metalu). Spożywanie pełnego, nienaruszonego ziarna wraz z całym jego błonnikiem i innymi składnikami przynosi lepsze rezultaty niż spożywanie samych otrąb. W oczyszczeniu naczyń krwionośnych najbardziej pomocne są zboża o lekko gorzkim smaku: żyto (dawniej w Europie remedium na płytki miażdżycowe w naczyniach), quinoa, amarantus i owies; ale wszelkie inne zboża również są tutaj przydatne. Nieprzetworzone ziarna zbóż są także doskonałym źródłem niacyny, a w ich olejach zawarty jest najświeższy rodzaj witaminy E.

Wpływ kwasów omega 3 na choroby serca, obniżenie odporności, rozwój mózgu i niedożywienie

Jeśli z diety nie zostanie usunięty cholesterol i tłuszcz nasycony albo jeśli proces obniżania poziomu cholesterolu przebiega zbyt wolno, korzystne może być spożywanie kwasów tłuszczowych omega 3. EPA (kwas eikosapentaenowy) oraz DHA (kwas dokosaheksaenowy), będące dwoma głównymi przykładami kwasów tłuszczowych omega 3, w dużej ilości występują w rybach. Kwasy omega 3, a zwłaszcza EPA, często włącza się do diety w celu oczyszczenia układu krążenia z nadmiaru cholesterolu i złogów tłuszczowych. Te i inne kwasy omega 3 zmniejszają lepkość krwi i krzepliwość, obniżają poziom lipidów i ciśnienie krwi oraz pomagają zapobiegać niedokrwieniu (uszkodzeniu tkanek ciała na skutek zakłócenia przepływu krwi, jak na przykład zawał serca czy udar mózgu). Kwasy omega 3 nie tylko zmniejszają ryzyko wystąpienia zaburzeń krążenia, ale także pobudzają przepływ krwi w tkankach uszkodzonych w wyniku braku prawidłowego krążenia.

DHA a odnowa mózgu i nerwów

DHA i EPA wspierają się nawzajem w spełnianiu funkcji odnowy naczyniowej. DHA pełni również inne istotne funkcje. Kwas ten stanowi główny strukturalny składnik mózgu^5, spotykany jest też w siatkówce oka i nasieniu.

Wydaje się, że DHA jest istotnym czynnikiem rozwoju i wzrostu mózgu, a w konsekwencji wpływa na zdolność uczenia się6,7,8. Pięćdziesiąt procent DHA zawartego w mózgu kształtuje się podczas życia płodowego, pozostałe pięćdziesiąt gromadzi się do roku po narodzinach lub nieco dłużej. Dane naukowe potwierdzające niski poziom DHA^9 u wielu kobiet sugerują, że ich dzieci mogą być pozbawione możliwości pełnego rozwoju umysłowego. Badania wykazują, że mleko matki jest odpowiednim źródłem DHA dla niemowląt i że poziom DHA wzrasta najszybciej dzięki przyjmowaniu wstępnie ukształtowanego DHA, takiego jaki występuje w mięsie i oleju z ryb^10. Pożywienie bogate w kwas alfa-linolenowy (przykłady zostaną podane dalej) również podwyższa poziom DHA. Jedną z przyczyn, dla których współczesne matki są pozbawione wystarczającej ilości DHA, jest rozpowszechnione spożycie popularnych wielonienasyconych olejów roślinnych. Większość z tych olejów zawiera głównie kwas linolowy, który może zahamować tworzenie się DHA z kwasu alfa-linolenowego^11. I tak właśnie zazwyczaj się dzieje, ponieważ większość olejów roślinnych jest zjełczała i rafinowana.

Rola DHA i innych kwasów tłuszczowych w niedożywieniu

Ponieważ brakuje badań laboratoryjnych dotyczących wpływu olejów z zawartością kwasów omega 3 na niedożywienie i wynikające z niego uszkodzenia mózgu, w tej dziedzinie powołamy się na doświadczenie człowieka, który wyspecjalizował się w leczeniu osób niedożywionych. Doktor John McMillin z Edmonds w stanie Waszyngton ponad 50 lat pracował w obozach dla głodujących w różnych dotkniętych spustoszeniem regionach świata, rozpoczynając tę działalność jako pomocnik swojego ojca pod koniec lat 30. minionego wieku. Po drugiej wojnie światowej zaangażował się w niesienie pomocy wygłodzonym Żydom z obozów koncentracyjnych, a później pracował przy ratowaniu głodujących ludzi w Afryce, Ameryce Południowej i Azji Wschodniej.

Dosyć wcześnie McMillinowie odkryli, że zarówno spirulina, jak i ryby są bardzo pomocne w przypadkach krańcowego niedożywienia. O ryby można było zazwyczaj postarać się na miejscu, natomiast spirulina była zbierana z obfitujących w nią zbiorników wodnych, takich jak jezioro Czad w Afryce. W Peru już w 1941 roku McMillinowie rozpoczęli hodowlę spiruliny w jeziorach. Problem z wygłodzeniem polega na tym, że w końcu dochodzi do całkowitej utraty łaknienia. Według doktora McMillina pewne oleje roślinne oraz oleje pochodzące z ryb pomagają pobudzić apetyt o wiele szybciej niż jakiekolwiek inne remedium, które wypróbowywał.

Obecnie doktor McMillin w kwasach tłuszczowych omega 3: EPA i DHA, jakie zawierają ryby, jak również w kwasie alfa- i gamma-linolenowym (para kwasów omega 3 i omega 6 zawartych w spirulinie) upatruje kluczowy czynnik swojego sukcesu w przywracaniu do życia wygłodzonych ludzi i ponownym aktywowaniu funkcji ich mózgów. Po podaniu papki z ryby i spiruliny możliwe jest ustąpienie zaburzeń uczenia się, szczególnie u niedożywionych dzieci. Zapytany o to, czy ryby można zastąpić innym rodzajem mięsa, doktor McMillin odpowiedział, że jeśli zbyt wcześnie podano by wołowinę lub inne czerwone mięsa, zawarte w nich tłuszcze nasycone mogłyby wywołać silne skurcze, które dosłownie podarłyby na strzępy mocno nadwątlony układ pokarmowy wygłodzonych ludzi. Jednakże zasugerował, że pozytywne rezultaty może również przynieść zastosowanie wątroby wołowej lub pochodzącej od innych ssaków, ponieważ narząd ten posiada stosunkowo małą ilość tłuszczów, a poza tym zawiera pokaźne ilości kwasów omega 3 i kwasu gamma-linolenowego. Dotyczy to zwłaszcza narządów zwierząt, które żywiły się na pastwiskach, a tego rodzaju hodowlę często spotyka się w biedniejszych krajach.

Możliwe, że już samo zastosowanie spiruliny wystarczy do leczenia mniej poważnych przypadków niedożywienia, jak wykazały badania dzieci osłabionych z powodu nieodpowiedniej diety przeprowadzone w Meksyku i Chinach^12. Brzmi to całkiem logicznie, jeśli weźmiemy pod uwagę fakt, że rozmaite mikroalgi bogate w kwasy omega 3 prawdopodobnie stanowią podstawowe źródło kwasów omega 3 zawartych w tłuszczach ryb.

W krajach rozwiniętych, w któryvh do głębokich niedoborów składników pokarmowych dochodzi w wyniku spożywania mocno rafinowanego pożywienia, używek i nadmiaru produktów pochodzenia zwierzęcego, mikroalgi takie jak spirulina, sinice (Aphanizomenon flos-aquae) i chlorella, stosowane w połączeniu z nierafinowanymi pokarmami roślinnymi, stanowią nieocenioną pomoc w leczeniu wielu powszechnie występujących zaburzeń układu nerwowego i mózgu.

Źródła kwasów tłuszczowych omega 3

Ryby o największej zawartości kwasów omega 3 EPA i DHA to łosoś, makrela i sardynka. Innymi dobrymi źródłami tych kwasów są śledzie, sardele (anchovies), sardynka europejska, ryba maślana, pstrąg rzeczny lub tęczowy oraz tuńczyk. Oczywiście jeden ze sposobów uzyskiwania kwasów omega 3 polega na spożywaniu ryb – w tym celu powinno wystarczyć przyjmowanie od 200 do 300 g ryb tygodniowo. Inna postać kwasu omega 3 to kapsułki zawierające kwasy tłuszczowe pochodzące z tłuszczu ryb. Sklepy z suplementami dietetycznymi zazwyczaj mają w ofercie tego rodzaju środki.

Kolejnym źródłem kwasów omega 3 jest kwas alfa-linolenowy, znajdujący się w olejach pewnych gatunków roślin. Przewaga olejów roślinnych nad rybami polega na tym, że aby je wytworzyć na użytek człowieka, nie trzeba zabijać żadnego zwierzęcia. Oleje roślinne zawierają mniej zanieczyszczeń – natomiast w tłuszczach ryb często stwierdza się obecność niebezpiecznych poziomów pestycydów i PCB (polichlorków bifenoli). Jednak w przypadkach niedożywienia, kiedy istnieje potrzeba zastosowania dużych ilości kwasów omega 3 w celu uzupełnienia niedoborów w mózgu i układzie nerwowym, tłuszcze ryb działają skuteczniej^13, ponieważ przekształcenie przez organizm kwasu alfa-linolenowego w EPA i DHA zachodzi wolniej.

Zalecane źródła kwasu alfa-linolenowego obejmują siemię lniane (53% oleju lnianego to kwas alfa-linolenowy), nasiona chia* (30%), nasiona konopi (20%), nasiona dyni (15%), nasiona rzepaku (10%), soję i jej produkty, typu tofu i tempeh (8%), oraz orzechy włoskie (5%). Ciemnozielone warzywa, takie jak kapusta włoska, jarmuż, pietruszka i trawy zbożowe (produkty z młodych pędów pszenicy i jęczmienia) – to również całkiem dobre źródła tego cennego składnika, ponieważ wszelkie zielone (bogate w chlorofil) pokarmy zawierają kwas alfa-linolenowy w swoich chloroplastach.

Mleko krów, które pasą się na łąkach, lub mięso wypasanego swobodnie bydła albo dziko żyjących roślinożernych zwierząt zawiera duże ilości kwasów tłuszczowych omega 3, jakich nie znajdzie się w produktach uzyskiwanych z hodowanych na skalę przemysłową zwierząt tucznych. Jagnięcina należy do jednych z nielicznych spośród powszechnie dostępnych rodzajów mięsa, które pochodzi od wypasanych swobodnie zwierząt hodowanych bez stosowania hormonów i codziennej dawki antybiotyków. Zarówno owce, jak i kozy przeważnie wyszukują sobie do jedzenia dziko rosnące trawy i zioła, dlatego nabiał uzyskiwany z mleka tych zwierząt jest zazwyczaj najwyższej jakości. W specjalistycznych sklepach lub stoiskach z serami często oferowanych jest kilka rodzajów europejskich i amerykańskich serów zrobionych z mleka owczego lub koziego. Te rodzaje serów, które są przygotowane z surowego mleka, zachowują wartościowe składniki odżywcze i dlatego są uważane za zdrowsze. Informacje na temat właściwości, etycznego wykorzystania i przygotowania produktów pochodzenia zwierzęcego można znaleźć w rozdziale Białko i witamina B_12 .

Rośliny rosnące w chłodniejszym klimacie zawierają stosunkowo więcej kwasów omega 3 – można do nich zaliczyć twardą czerwoną pszenicę ozimą i wszelkie występujące w zimnym klimacie orzechy, nasiona, zboża i rośliny strączkowe. Kwasy tłuszczowe omega 3 są czasami porównywane do środków odmrażających, ponieważ utrzymują krew we względnym rozrzedzeniu, co sprawia, że krąży ona dobrze również w zimnym otoczeniu – niemniej jednak liczne eksperymenty kliniczne nigdy nie wykazały, że kwasy omega 3 mogą przyczynić się do powstania krwotoku lub go wywołać^8.

Za wyjątkiem nasion rzepaku, wszystkie wcześniej wymienione pokarmy o dużej zawartości kwasów omega 3 są powszechnie dostępne w sklepach spożywczych, sklepach ze zdrową żywnością lub zielarniach i mogą być przyjmowane regularnie przez osoby cierpiące na zaburzenia krążenia z powodu podwyższonego poziomu cholesterolu i tłuszczu. Mięso i tłuszcze ryb można wprowadzić do diety ludzi, u których występuje nasilona potrzeba dostarczenia wstępnie ukształtowanego DHA i EPA. Zazwyczaj dobrze tolerowany jest również nabiał z surowego mleka uzyskiwanego od pasących się swobodnie kóz. Natomiast nabiał podobnej jakości uzyskiwany z mleka owiec i krów oraz mięsa od żywiących się trawą zwierząt to najodpowiedniejsze pokarmy dla osób niedoborowych i osłabionych. Nawet najwyższej jakości produkty pochodzące od ssaków powinny być przyjmowane tylko w niewielkich ilościach przez osoby z podwyższonym poziomem tłuszczu we krwi. Co więcej, produkty te należy odpowiednio przygotować, ponieważ nadal zawierają dosyć spore ilości tłuszczów i cholesterolu.

Stosowanie pokarmów bogatych w kwas alfa-linolenowy to rozsądna metoda zapobiegawcza, dobra niemal dla każdego, ponieważ u większości ludzi występują poważne niedobory tej substancji, nawet jeśli nie mają oni problemów z krążeniem krwi. Szacuje się, że ilość kwasów omega 3 spożywanych przez współczesnych ludzi Zachodu wynosi jedną piątą poziomu spożycia tych kwasów spotykanego w tradycyjnych dietach^14.

Kiedy zachodzi potrzeba zastosowania leczniczych dawek kwasów omega 3, można użyć świeżego oleju z siemienia lnianego, który został wyprodukowany w niskich temperaturach bez wystawienia na działanie tlenu lub światła i który przez cały czas od momentu wytłoczenia był przechowywany w lodówce. Tego rodzaju olej staje się coraz szerzej dostępny w sklepach prowadzących sprzedaż nierafinowanych produktów żywnościowych. Nie wolno stosować popularnego oleju lnianego ze zdenaturowanych nasion lnu – olej ten jest wysoko oczyszczony i jego spożywanie zamiast przynieść pożytek, może spowodować szkody.

Dawkowanie produktów z lnu: 4 łyżki stołowe mielonego siemienia lnianego przyjmowanego wraz z posiłkiem raz dziennie; lub 4 łyżki namoczonego siemienia lnianego raz dziennie (namaczaj siemię lniane w wodzie przez cztery do ośmiu godzin, po czym odcedź – ponieważ siemię jest z natury śliskie, należy dokładnie je przeżuwać jako odrębny pokarm, bez żadnego innego pożywienia w ustach); lub 1 łyżka stołowa świeżego oleju lnianego przyjmowanego wraz z posiłkiem raz dziennie. Dawkowanie może być inne w przypadku ostrych procesów chorobowych albo podczas wczesnego etapu powracania do zdrowia przy stanach przewlekłych. Wówczas zazwyczaj co najmniej podwaja się podaną wyżej dawkę albo spożywjąc zwiększoną ilość produktów lnianych za jednym razem, albo przyjmując je częściej niż tylko raz dziennie. Osoby nadmiarowe (o mocnym ciele i ekstrawertycznym typie osobowości, zaczerwienionej cerze i grubym nalocie na języku) z reguły potrzebują większej dawki niż osoby, u których nie występują takie oznaki. Siemię lniane powinno być świeżo zmielone (najlepiej sprawdzają się tu młynki do kawy lub nasion) lub kupione w szczelnie zamkniętych pojemnikach, trzymanych w chłodzie, na przykład w lodówce. Zarówno całe, jak i zmielone siemię lniane nawilża jelita i dlatego jest przydatne w leczeniu zaparć.

*Chia, inaczej szałwia argentyńska lub hiszpańska (Salvia columbariae), to roślina rosnąca w Ameryce Środkowej i Południowej, od tysiącleci znana zamieszkującym te regiony tubylczym plemionom. Jej nasiona były i są nadal stosowane jako skondensowane źródło odżywczego oleju i cukrów, zmniejszające odczucie głodu i zapewniające wytrzymałość podczas długich wędrówek (przyp. tłum.).

Inne korzystne cechy kwasów omega 3

W latach 50. minionego stulecia biochemik Johanna Budwig i badacz chorób nowotworowych Maks Gerson niezależnie odkryli zalety zastosowania olejów omega 3 w leczeniu raka i innych chorób zwyrodnieniowych. Okazało się, że w takich przypadkach oleje z kwasami omega 3 pochodzenia roślinnego, takie jak zawarte w siemieniu lnianym, działają równie dobrze, jak oleje pochodzące z ryb. Gerson odkrył, że guzy znikały o wiele szybciej, kiedy do swojej kuracji leczniczej chorób nowotworowych włączał olej lniany. Od tego czasu oleje zawierające kwasy omega 3 zaczęły być stosowane do odbudowywania odporności na poziomie komórkowym, polegającego na wzmocnieniu błon zdrowych komórek i jednoczesnym niszczeniu komórek rakowych guza^15.

Oprócz leczenia raka i chorób serca, zdolność kwasów omega 3 do zwiększania odporności sprawia, że są one przydatne w leczeniu AIDS, reumatoidalnym zapaleniu stawów i kości oraz innych chorób zwyrodnieniowych obejmujących stan obniżonej odporności. Ponadto stosuje się je do leczenia chorób nerek, wrzodziejącego zapalenia okrężnicy, depresji, astmy oskrzelowej, pokrzywki, łuszczycy, przerostu prostaty i migreny8,16,17,18,51. Zastosowania te są po części wyjaśnione przez „prostaglandynową” teorię działania kwasów tłuszczowych, która zostanie przedstawiona dalej w tym rozdziale.

Odnowa serca i naczyń krwionośnych

Przy problemach z krążeniem często już sama zmiana diety i stylu życia bardzo szybko wpływa na poprawę stanu zdrowia. Na przykład 53-letni John Dukeminier, mający za sobą historię przewlekłego nadciśnienia tętniczego krwi, wziął kiedyś udział w dwutygodniowym kursie szkoleniowym prowadzonym przez autora tej książki w Heartwood Institute w okolicach Garberville w Kalifornii. Podczas kursu uczestnicy codziennie przez osiem godzin zajmowali się nauką i praktykowaniem akupresury w stylu zen shiatsu, tai-chi i medytacji, a także słuchali wykładów na temat głównych zasad dietetyki i tradycyjnej medycyny chińskiej. Pożywienie serwowane w instytucie obejmowało rozmaite pełne ziarna zbóż, rośliny strączkowe, warzywa, owoce, orzechy i nasiona. Podawano również zielone sałatki z roślin takich, jak sałata cukrowa, seler naciowy i kiełki. John Dukeminier od dwóch lat starał się obniżyć swoje zbyt wysokie ciśnienie krwi, stosując różne zioła i metody relaksacyjne, jednak bez zauważalnych rezultatów. Natomiast po trzech dniach spędzonych w instytucie ciśnienie jego krwi unormowało się i odtąd nie potrzebował już leków na nadciśnienie. Również długotwałe zaburzenia pulsu, zdiagnozowane przez jego lekarza, zniknęły po 12 dniach. Stracił na wadze i czuł się nawet lepiej niż przed laty.

Wielu ludzi, którzy zwrócili się ku zdrowszemu stylowi życia i lepszej diecie, osiągnęło podobne efekty, chociaż po części spektakularne zmiany, jakie zaszły w opisanym przypadku, wynikały z terapeutycznego wpływu wykonywanej codziennie akupresury, ćwiczeń tai-chi, oddychania taoistycznego i technik wizualizacyjnych, śpiewania mantry Czystej Krainy i medytacji Zen.

Niemniej jednak przechodząc na dietę opartą na pełnych zbożach i warzywach w połączeniu z łagodnymi codziennymi ćwiczeniami, prawie każdy po kilku tygodniach może oczekiwać wyraźnej odnowy układu naczyniowego. Według raportu opublikowanego w „Journal of the American Medical Association”, większość operacji wszczepiania by-passów w układ naczyniowy serca nie byłaby konieczna po zastosowaniu zaledwie przez 30 dni diety o wysokiej zawartości błonnika i niskiej zawartości tłuszczu^19. Inne badania wykazują, że ponad 97% pacjentów przyjmujących leki na nadciśnienie nie musiałoby dłużej ich stosować po wprowadzeniu prostych zmian w sposobie odżywiania, podobnych do zaprezentowanych wcześniej w tej książce^20.

Podsumowanie dietetycznych sposobów odnowy serca i naczyń krwionośnych

Pożywienie, które usuwa z naczyń złogi tłuszczowe i cholesterolowe

Istotne składniki odżywcze

ROŚLINY STRĄCZKOWE

Bardzo skuteczne: fasola mung* oraz soja i ich kiełki; również tofu, tempeh i większość innych roślin strączkowych, jak grochy, fasole i soczewice.

Lecytyna obecna we wszystkich roślinach strączkowych, a szczególnie w żółtej i czarnej soi.

Witamina C: jej duże ilości znajdują się w kiełkach roślin strączkowych i innych roślin. Witamina E: występuje obficie w kiełkach soi i innych roślin strączkowych. Niacyna: rośliny strączkowe i ich kiełki są jej dobrymi źródłami. Omega-3: cenny składnik nasion soi.

ZBOŻA

Pełne zboża, szczególnie żyto, owies, amarantus; także ryż, kiełkowana pszenica (najlepiej twarda czerwona pszenica ozima) oraz gryka.

Pożywienie, które usuwa z naczyń złogi tłuszczowe i cholesterolowe

Niacyna: występuje we wszelkich zbożach, zwłaszcza w brązowym ryżu. Witamina E: obecna we wszystkich zbożach, szczególnie w skiełkowanej pszenicy. Rutyna: w gryce – wzmacnia ścianki naczyń krwionośnych.

WARZYWA I OWOCE

Pokarmy pikantne: rzodkiew*, chrzan[, papryka ostra*c oraz rośliny cebulowate* (czosnek*, cebula, por, szalotka, szczypiorek); zielone warzywa liściaste: kapustac, szpinak, natka marchwi, liście mięty, nasturcji, ziele mniszka, kapusta włoska, trawa pszeniczna i jęczmienna, brokuły, pietruszkac, również szparagi, papryka słodkac, owoc różyc, pomidor*c, cytrusyc, seler naciowy*, banany*, persymona (owoc kaki)*, wodorosty*, chlorella, ogórek i grzyby.

Witamina E i oleje z kwasami omega 3: występują w zielonych liściastych warzywach; w kapuście najwięcej witaminy E znajduje się w zewnętrznych liściach, które często są usuwane z dostępnej w handlu kapusty; szparagi i ogórki także zawierają dużo witaminy E; chlorella posiada znaczne ilości kwasów omega 3. Witamina C: dobrym jej źródłem są warzywa i owoce, przy których postawiono literkę „c”.

ORZECHY I NASIONA

Migdały, orzechy laskowe, siemię lniane, nasiona chia, nasiona dyni (lekko uprażone, w celu usunięcia z ich powierzchni bakterii pałeczki okrężnicy E. coli), mak, orzechy włoskie i kiełki słonecznika.

Witamina E: występuje we wszystkich orzechach i nasionach, a szczególnie w migdałach i orzechach laskowych. Omega 3: w dużych ilościach są obecne w lnie, chia i nasionach dyni, również w orzechach włoskich. Lecytyna: obficie występuje w kiełkach i młodych pędach słonecznika, które są najlepszą spożywczą postacią słonecznika, ponieważ przemysłowo łuskane nasiona są zazwyczaj zjełczałe.

PRODUKTY ZWIERZĘCE

Ryby: sardynka, łosoś, makrela i inne ryby głębinowe i zimnowodne. Surowy miód* i pyłek kwiatowy.

Oleje z zawartością kwasów omega 3:

cennym ich źródłem są ryby. Surowy miód to jedyna substancja słodząca, która usuwa złogi tłuszczowe z układu krążenia.

ZIOŁA

Owoce głogu* (bardzo przydatne), korzeń mniszka lekarskiego, korzeń łopianu, chaparral (Larrea divaricata), mięta pieprzowa (na palpitacje serca i w celu wzmocnienia mięśnia sercowego), pieprz kajeński*[c, imbir[, korzeń rzewienia (także na zaparcia), krwawnik, rumianek, serdecznik i kozłek lekarski (waleriana). Typowa i skuteczna kombinacja ziołowa składa się z równych części krwawnika, imbiru, owoców głogu i waleriany. (Sposób przygotowania ziół i dawkowanie zostały opisane w rozdziale Przejście na nową dietę).

* Pożywienie szczególnie przydatne w leczeniu nadciśnienia.

* Pokarmy o smaku ostrym, których należy unikać w przypadkach oznak gorąca.

c Pożywienie o dużej zawartości witaminy C.

Uwagi

Opisane wyżej pokarmy razem zawierają faktycznie wszystkie składniki konieczne do odżywienia człowieka. Wymieniono tylko te składniki odżywcze, które są powszechnie znane ze swych właściwości oczyszczania i odbudowywania naczyń krwionośnych, takie jak lecytyna, witaminy E i C, niacyna i kwasy tłuszczowe omega 3. Do kategorii tej zalicza się także błonnik, ale nie został on tutaj uwzględniony, ponieważ pod różnymi postaciami występuje we wszelkich roślinach i już samo spożywanie zróżnicowanego pożywienia roślinnego dostarcza wystarczających jego ilości.

Kiedy sposób odżywiania obejmuje szeroki zakres polecanych wyżej pokarmów, organizm zyskuje składniki odżywcze, służące odnowie całego układu krążenia, w wyniku czego problemy takie jak nadciśnienie (zbyt wysokie ciśnienie krwi) z reguły się zmniejszają lub ustępują.

W celu oczyszczania naczyń krwionośnych i serca często stosuje się pewne zioła i pokarmy o smaku ostrym i gorzkim. Jednak osoby z oznakami gorąca, takimi jak zaczerwieniona twarz lub ciemnoczerwony kolor języka, powinny unikać pokarmów pikantnych i rozgrzewających. Osoby z oznakami wiatru, szczególnie ze skłonnością do udaru lub zawrotów głowy, powinny zrezygnować z gryki i z ostrożnością stosować pożywienie rozgrzewające.

Należy pamiętać, że znane składniki odżywcze stanowią tylko jeden wymiar pożywienia i że wiele spośród większości najskuteczniejszych pokarmów leczniczych działa w sposób, jaki nie został w pełni wyjaśniony, a w niektórych przypadkach ich działania w ogóle nie można wytłumaczyć obecnością jakichkolwiek konkretnych składników.

Z perspektywy medycyny chińskiej przedstawiony wyżej plan dietetyczny spełnia kilka głównych funkcji: usuwa śluz i zastój Qi oraz krwi; kieruje do wątroby ochładzające płyny organiczne Yin; odtruwa cały organizm. Plan ten jest najodpowiedniejszy dla osób krzepkich z co najmniej niektórymi oznakami nadmiaru (mocny puls na tętnicy promieniowej, mocny głos, gruby nalot na języku i osobowość zorientowana na świat zewnętrzny). Według medycyny zachodniej tego rodzaju dieta na ogół pomaga osobom z wysokim poziomem cholesterolu, które wcześniej odżywiały się tłustymi i kalorycznymi pokarmami.

Każdemu, kto podejmuje się stosowania tego planu, przydadzą się wiadomości na temat zaburzeń serca, kóre zostały zamieszczone w rozdziale Element Ognia. Rozdział ten porusza zagadnienie znaczenia umysłowej i duchowej uważności dla odnowy serca i układu krążenia. Osoby wątłe, słabe, blade lub z innymi oznakami niedoboru mogą skorzystać z informacji podanych w części Najczęściej spotykane syndromy serca-umysłu w rozdziale Element Ognia. Zrozumienie specyfiki syndromów serca będzie świetnym uzupełnieniem zaleceń prezentowanych w tym rozdziale.

Oleje wielonienasycone i niezbędne kwasy tłuszczowe

Wielonienasycone oleje zawierają „niezbędne” kwasy tłuszczowe, czyli takie, jakich organizm nie jest w stanie samodzielnie wytworzyć. Znamy dwa takie niezbędne kwasy tłuszczowe – kwas linolowy oraz alfa-linolenowy (proszę zwrócić uwagę na różnicę pisowni pomiędzy „linolowy” a „linolenowy”). W rzeczywistości kwas arachidonowy jest trzecim niezbędnym kwasem tłuszczowym, który u większości ludzi występuje w nadmiarze. W oparciu o eksperymenty przeprowadzane na zwierzętach całkiem do niedawna sądzono, że kwas linolowy, najczęściej spotykany kwas tłuszczowy, jest przekształcany w kwas arachidonowy (AA), czego wymaga przemiana tłuszczów w organizmie człowieka. Obecnie jednak wiemy, że u większości ludzi brakuje enzymu delta-5-desaturazy, która umożliwia to przekształcenie^21. Ta szczególna metaboliczna cecha mogła pojawić się u współczesnych ludzi, którzy spożywają wielkie ilości produktów pochodzenia zwierzęcego, będących głównym i najobfitszym źródłem kwasu arachidonowego. W sytuacji, kiedy delta-5-desaturaza nie jest już potrzebna do uzyskiwania AA, organizm może wstrzymać wytwarzanie tego enzymu.

Ściśli wegetarianie chcący zapobiec możliwemu niedoborowi AA mogą spożywać wodorosty nori, które stanowią odpowiednie źródło tego kwasu. Dostarczają go również orzeszki ziemne, znane też pod nazwą orzeszków arachidowych (wiadomości na temat stosowania orzeszchów ziemnych znajdują się na tutaj). Dla większości ludzi, którzy jedzą duże ilości produktów pochodzenia zwierzęcego, nie jest najważniejsze to, w jaki sposób uzyskać więcej AA, ale raczej jak zdobyć dobrej jakości kwas linolowy i więcej kwasu alfa-linolenowego.

Niezbędne kwasy tłuszczowe można analizować pod względem ich wpływu na krzepliwość krwi. Kwas linolowy i arachidonowy to kwasy tłuszczowe „omega 6”, które sprzyjają formowaniu się skrzepów krwi, podczas gdy kwas alfa-linolenowy, należący do grupy kwasów „omega 3”, zmniejsza krzepliwość. Najlepiej więc byłoby osiągnąć równowagę pomiędzy kwasami tłuszczowymi omega 6 i omega 3.

Funkcje niezbędnych kwasów tłuszczowych: Zapewniają zdrową, młodą cerę i włosy, wpływają na prawidłowe działanie gruczołu tarczycy i nadnerczy, dzięki czemu wzmacniają odporność i są konieczne dla zapewnienia normalnego wzrostu i dopływu energii; wspierają zdrowie krwi, nerwów i naczyń krwionośnych; są kluczowym czynnikiem w procesie transportu i rozkładu cholesterolu.

Niedobory niezbędnych kwasów tłuszczowych: Mogą prowadzić do chorób skóry, takich jak egzemy i sucha, łuszcząca się skóra; inne powszechnie spotykane zaburzenia to suche włosy i utrata włosów, problemy z paznokciami, kamienie żółciowe, rozdrażnienie, problemy z wątrobą, żylaki, podatność na infekcje, niska waga ciała, bezpłodność i zahamowanie wzrostu.

Ponieważ stosowanie olejów roślinnych jest bardzo rozpowszechnione, mogłoby się wydawać, że do braku niezbędnych kwasów tłuszczowych dochodzi bardzo rzadko – jednak wiele olejów zawiera zjełczałe postacie tychże kwasów tłuszczowych. Wszystkie wielonienasycone oleje roślinne na poziomie cząsteczkowym zawierają dwa lub więcej podwójnych wiązań, które łatwo wychwytują tlen (co prowadzi do jełczenia). Jednonienasycone oleje posiadają tylko jedno takie wiązanie na cząsteczkę, a oleje nasycone w ogóle go nie mają.

Jeśli wielonienasycone oleje ulegają utlenieniu, w wyniku czego stopniowo coraz bardziej jełczeją, powodują wytwarzanie się w organizmie wolnych rodników, które przyśpieszają proces starzenia i osłabiają odporność. Odradzamy używania ekstrahowanych olejów wielonienasyconych, za wyjątkiem olejów rzeczywiście tłoczonych na zimno, takich jak olej lniany lub podobnie uzyskiwane oleje (zob. Niebezpieczeństwa związane ze stosowaniem wielonienasyconych olejów roślinnych... dalej w tym rozdziale). Jednakże kiedy spożywa się wielonienasycone oleje pozyskiwane z pełnowartościowego, nieprzetworzonego pożywienia, są one zazwyczaj dobrze przechowywane, występują w swojej najświeższej, najkorzystniejszej dla zdrowia postaci i zachowują odpowiednią równowagę między kwasami tłuszczowymi omega 6 i omega 3.

Przedstawiona poniżej tabela ukazuje bogactwo źródeł nienasyconych kwasów tłuszczowych (nienasycone kwasy tłuszczowe obejmują zarówno kwasy jedno-, jak i wielonienasycone, jednak tylko wielonienasycone zawierają niezbędne kwasy tłuszczowe). Orzechy i nasiona są największą skarbnicą nienasyconych kwasów tłuszczowych. Aby zapobiec jełczeniu utlenionych kwasów tłuszczowych, produkty te należy spożywać świeże, bezpośrednio po wyłuskaniu. Ze względu na dużą zawartość skoncentrowanych tłuszczów, orzechy i nasiona są ciężkostrawne, dlatego najlepiej jadać je w niewielkich ilościach. Właściwości i sposoby przygotowania tych pokarmów podano w części poświęconej przepisom w rozdziale Orzechy i nasiona.

Źródła tłuszczów nienasyconych

Zawartość tłuszczu wyrażona w procentach całkowitej ilości kalorii uzyskiwanych z produktu

Orzechy i nasiona

Zboża, rośliny strączkowe i owoce

Migdały 71%

Awokado 64%

Nasiona dyni i kabaczka 59%

Garbanzo (groch) 9%

Nasiona sezamu 65%

Gryka 4%

Nasiona słonecznika 63%

Kukurydza 5%

Orzechy laskowe 62%

Miso 9%

Orzechy pekan 77%

Nasiona soi 31%

Orzechy włoskie 68%

Owies 9%

Orzeszki piniowe 58%

Oliwki 73%

Siemię lniane 74%

Quinoa 11%

Proso 5%

Ryż brązowy 5%

Ryż słodki 5%

Oleje zawarte w wymienionych powyżej pokarmach składają się w 50–90% z niezbędnych kwasów tłuszczowych, z wyjątkiem pokarmów o dużej zawartości kwasów jednonienasyconych: oliwki i awokado zawierają tylko 6% kwasów wielonienasyconych, podczas gdy migdały 16%, a sezam aż 31%.

W przypadkach występującego współcześnie niedoboru kwasów tłuszczowych, jednym z najlepszych środków zaradczych są nasiona lnu i świeżo wyciskany z nich olej. Oba te pokarmy zawierają bowiem niezbędne kwasy tłuszczowe w takiej proporcji i postaci, jakiej najbardziej potrzeba większości ludzi: dużą ilość kwasu alfa-linolenowego (omega 3) oraz niezjełczały kwas linolowy.

Prostaglandyny: wgląd w naturę niezbędnych kwasów tłuszczowych

Większość rezultatów działania niezbędnych kwasów tłuszczowych wynika z przekształcenia ich przez organizm w podobne do hormonów substancje znane jako prostaglandyny (PG). Uważa się, że będące obecnie przedmiotem niezwykle interesujących i intensywnych badań naukowych prostaglandyny odgrywają pewną rolę w regulowaniu funkcjonowania każdego narządu i każdej komórki ludzkiego ciała. Szeroki zakres działań tych substancji pomaga wyjaśnić mnogość rozmaitych właściwości, charakteryzujących niezbędne kwasy tłuszczowe.

Istnieje wiele różnych rodzajów prostaglandyn: według aktualnych badań największy związek z omawianym tematem mają prostaglandyny z rodziny „E”. W obrębie rodziny „E” i wśród innych rodzin prostaglandyn istnieją „serie” uzależnione od dostaw kwasów tłuszczowych, wyróżniane za pomocą wartości liczbowych. Wcześniej zostały omówione wartości odżywcze kwasu alfa-linolenowego i proces przekształcania się go w EPA i DHA. Jednakże większość oddziaływania EPA i DHA wynika z przekształcenia się tych kwasów w prostaglandyny należące do rodziny „E”, oznaczonej liczbą 3: PGE_3.

Kwas gamma-linolenowy (GLA) i PGE_1

GLA, kwas tłuszczowy syntetyzowany przez zdrowy ludzki organizm z kwasu linolenowego, przekształca się w prostaglandyny rodziny „E”, ale jest oznaczony przez liczbę 1. Jak stwierdziliśmy wcześniej, zarówno PGE_3, jak i PGE_1 mają duże znaczenie dla ochrony serca i układu krążenia. Dodatkowo substancje te posiadają szeroki zakres innych funkcji. Przedstawione dalej działania lecznicze odnoszą się szczególnie do PGE_1, ale wiele z nich dotyczy również funkcji omega 3/ PGE_3 wymienionych w poprzedniej części rozdziału. Chociaż te dwa kwasy tłuszczowe przeciwdziałają wielu tym samym chorobom, każdy z nich odgrywa odmienną rolę w organizmie. Z tego powodu dietetycy obecnie zalecają przyjmowanie dużej ilości pokarmów będących źródłem GLA, jak również kwasów omega 3.

Lecznicze działania PGE_1

- Jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego – aktywizuje komórki T, które niszczą raka i inne niepożądane substancje w komórkach ciała.

- Wstrzymuje proces namnażania się komórek nowotworowych i normalizuje chorobowo zmienione albo zmutowane komórki – przez co wspiera przekształcanie komórek rakowych^22.

- Jest skuteczny w leczeniu stanów zapalnych, typu egzema i zapalenie stawów, jak również chorób związanych z autoagresją immunologiczną, włączając w to reumatoidalne zapalenie stawów. Jednakże leki powszechnie przepisywane na te choroby zazwyczaj unieczynniają PGE_1. Oprócz działania przeciwzapalnego GLA/ PGE_1 kontroluje wydzielanie nagromadzonego kwasu arachidonowego, w ten sposób jeszcze bardziej zmniejszając potencjalny ból i stan zapalny. (Skutek działania kwasu arachidonowego polegający na powodowaniu bólu i stanów zapalnych zostanie omówiony w następnej części rozdziału).

- Chroni przed różnymi rodzajami chorób serca i naczyń krwionośnych, łącznie z udarem mózgu, zawałem serca i zwyrodnieniem naczyń. PGE_1 rozszerza naczynia krwionośne, kontroluje ciśnienie krwi i hamuje tworzenie się skrzepów, głównej przyczyny zakrzepicy, udarów i zaburzeń sercowo-naczyniowych.

- Reguluje funkcje mózgu i przewodnictwo nerwów; próby kliniczne wykazują, że GLA jest pomocny w leczeniu schizofrenii^23.

- Często przynosi ulgę przy syndromie „suchych oczu” (syndrom Sjogrena) – niezdolności do wytwarzania łez^24.

- Jest „czynnikiem wzrostu dla ludzi” – pobudza spowolniony proces wzrostu.

- Spożycie alkoholu na pewien czas bardzo mocno podnosi poziom PGE_1, po czym następuje jego gwałtowne obniżenie (kac), na które pomaga podanie GLA/ PGE_1. Alkoholikom brakuje PGE_1, ponieważ alkohol uszkadza w organizmie mechanizmy wytwarzania tej substancji25,26. GLA zmniejsza potrzebę spożycia alkoholu, pomaga również odnowić wątrobę i funkcje mózgu u alkoholików^27.

- Reguluje działanie insuliny i dlatego jest korzystny w leczeniu cukrzycy, wydaje się zmniejszać ryzyko uszkodzenia serca, oczu, nerwów i nerek przy wszelkich postaciach cukrzycy28–30.

- Uważa się, że stwardnienie rozsiane jest częściowo rezultatem zaburzeń procesu przekształcania kwasu linolowego w PGE_131,32.

- Problemy z prostatą, zespół napięcia przedmiesiączkowego, torbielowate zapalenie gruczołów piersiowych (guzy piersi), łamliwość paznokci, nadaktywność u dzieci to powszechne problemy wynikające z niedoboru PGE_133,34.

- Przyśpiesza przemianę materii u osób z zastojem i nadwagą. Często jest stosowany do wspomagania utraty wagi^35.

Uwaga: Niedobory pewnych składników odżywczych, stosowanie używek, leków syntetycznych, nadmiar tłuszczów nasyconych i inne czynniki ograniczają wytwarzanie PGE_1^36. Ich szczegółowa lista znajduje się na końcu tabeli Podsumowanie zastosowania kwasów tłuszczowych.

32. Rak i diety regeneracyjne

Diety regeneracyjne na nowotwory i inne choroby zwyrodnieniowe

Przedstawione dalej trzy plany dietetyczne podają tylko ogólne informacje. W celu właściwego wyboru zbóż, warzyw, roślin strączkowych, owoców, ziół, traw zbożowych, produktów pochodzenia zwierzęcego oraz innych odpowiednich czynników należy uwzględnić konkretne zalecenia przedstawione w dalszej części tego rozdziału.

DIETA A: Przede wszystkim zboża, warzywa, wodorosty, rośliny strączkowe, kiełki, zioła, mikroalgi, pokarmy i oleje bogate w kwasy tłuszczowe omega 3 i GLA oraz małe ilości przypraw. Ta dieta może zawierać trochę pokarmów surowych lub kiełków, jeśli pacjent ma na nie ochotę, jednak większość pożywienia powinna być gotowana. Dla osób z oznakami nasilonego zimna lub niedoboru żywność może być w miarę dobrze ugotowana, a dla wszystkich pozostałych osób tylko lekko podgotowana. Zalecane zioła (wyszczególnione dalej) to zioła łagodnie oczyszczające, ale jednocześnie wzmacniające i budujące odporność. Można przyjmować wodorosty, jeśli nie występuje rozwolnienie. Całe owoce (a nie soki) można zjadać w umiarkowanych ilościach – w przypadkach krańcowego osłabienia mogą być duszone. Jeśli owoce powodują zaostrzenie objawów drożdży lub luźne stolce, należy je odstawić. Konieczne może być uzupełnianie diety mięsem ryb i innymi produktami pochodzenia zwierzęcego. Proporcje pokarmów w codziennej diecie: 45% zbóż, 35% warzyw, 10% owoców, 5% fasoli i innych roślin strączkowych, 5% innych zalecanych pokarmów.

Działanie: Dieta ta łagodnie usuwa toksyczny nadmiar, który stanowi pożywkę dla komórek nowotworowych, organizmów patogennych i wszelkich innych chorób zwyrodnieniowych u osób słabych, wątłych, anemicznych, wychłodzonych lub w inny sposób niedoborowych. Dieta A jest najbardziej zrównoważona i przygotowuje do zastosowania mocniej działających metod (np. przedstawionych poniżej kuracji D, E i F).

DIETA B: Owoce i warzywa oraz ich soki, sok z traw zbożowych, wodorosty, kiełki z nasion, zbóż i roślin strączkowych, a także pokarmy i oleje zawierające kwasy omega 3 i GLA oraz odpowiednie mikroalgi, przyprawy i zioła, które usuwają toksyny i wzmacniają odporność. Gotowane zboża spożywa się raz dziennie, a codzienny jadłospis składa się głównie z lekko ugotowanych warzyw i kiełków oraz sałatek z surowych warzyw i kiełków. Jeśli z powodu nadmiernego obciążenia organizmu uwalnianymi toksynami pojawi się ból, można wykonać lewatywę (wlew doodbytniczy). Dawkowanie soków: do 6 szklanek (1,5 l) soku z owoców i warzyw na dzień. Trawa pszeniczna: 30 ml soku z trawy trzy razy dziennie lub czubata łyżeczka sproszkowanego soku z trawy pszenicznej bądź jęczmiennej trzy razy dziennie. Proporcje pokarmów w codziennej diecie: 35% skiełkowanych zbóż, roślin strączkowych i nasion; 45% warzyw i owoców oraz ich soków; 10% gotowanych zbóż; 10% innych zalecanych pokarmów.

Działanie: Dieta ta szybciej usuwa wywołujące chorobę toksyny niż dieta A i jest odpowiednia dla silnych osób o mocnym pulsie, u których nie występują luźne stolce ani żadne inne oznaki wychłodzenia (dreszcze, niechęć do zimna, bladość i odczuwanie potrzeby gorąca).

DIETA C: Taka sama jak dieta B z wyjątkiem tego, że: wszystkie zboża są skiełkowane i wszelkie pokarmy są zjadane w postaci surowej oprócz zupy warzywnej spożywanej raz dziennie. Stosuje się również mocno oczyszczające i przeczyszczające zioła oraz regularnie wykonuje się lewatywy. Dawkowanie soków: do 10 szklanek (2,5 l) soków z warzyw i owoców na dzień. Trawa pszeniczna: 60 ml świeżego soku z trawy trzy razy dziennie lub 2 czubate łyżeczki sproszkowanego soku z trawy pszenicznej lub jęczmiennej trzy razy dziennie.

Działanie: dieta C bardzo szybko usuwa nadmiary i toksyny i jest najodpowiedniejsza dla osób mających częste zaparcia, będących stosunkowo silnymi jednostkami, wykazujących oznaki nadmiaru, takie jak gruby nalot na języku, donośny głos, wyraźny puls, osobowość ekstrawertyczna, u których mogą też występować oznaki gorąca – niechęć do gorąca, zaczerwieniona twarz, nasilone pragnienie, ciemnoczerwony język lub żółty nalot na języku.

Czynniki lecznicze w dietach regeneracyjnych

1. Przedstawione wyżej zasady diet A, B i C nie muszą być traktowane bardzo sztywno. Może pojawić się konieczność połączenia różnych ich elementów w celu dostosowania sposobu żywienia do indywidualnych potrzeb. Rak i inne choroby zwyrodnieniowe stanowią zazwyczaj kombinację wielu nadmiarów i niedoborów, dlatego najlepiej jest wybrać taki poziom oczyszczania, jaki jest najłatwiejszy do zaakceptowania przez pacjenta. Bardzo często pacjent całkiem dobrze znosi gruntowne oczyszczanie przez kilka pierwszych tygodni, ale po tym okresie potrzebuje zastosowania diety A. W skutecznym leczeniu zaawansowanych przypadków raka całkowita remisja i odnowienie sił życiowych trwa około dwóch lat. Oczywiście powrót do zdrowia może zająć więcej czasu, jeśli nie przestrzega się optymalnej diety i innych niezbędnych zasad.
Wszystkie przypadki zaparć, łącznie z zaparciami typu „nadmiarowego” i „niedoborowego”, leczy się za pomocą specjalnych pokarmów i ziół wymienionych w podrozdziale Zaparcia.

2. Wybierając odpowiednie środki lecznicze na zaparcia lub inne podane niżej zaburzenia, które mogą towarzyszyć chorobom zwyrodnieniowym, najlepiej dobierać takie pokarmy, które zalecane są również w aktualnie stosowanej diecie regeneracyjnej.

3. U osób cierpiących na długotrwałe choroby często rozwija się syndrom „niedoboru Yin” (jasnoczerwone zabarwienie policzków i języka, bezsenność, gorące wnętrza dłoni i podeszew stóp, zmienna gorączka, poty nocne). W takich przypadkach w diecie należy zwrócić większą uwagę na pokarmy odbudowujące Yin, takie jak proso, jęczmień, wodorosty, czarna fasola, fasolka mung i jej kiełki, kiełki soi, a w poważnych przypadkach zastosować produkty pochodzenia zwierzęcego, zalecane w podrozdziale Zalecane grupy pokarmów. (Inne przykłady – zob. Produkty, które szczególnie wzmacniają Yin).

4. Osoby z oznakami zastoju krwi (fioletowawy język z czerwonymi plamkami, przeszywający ból odczuwany w jednym miejscu, tendencja do krwotoków [najczęściej występuje, jeśli zastój dotyczy żeńskich narządów rozrodczych], sine lub fioletowe zabarwienie warg lub innych obszarów skóry) powinny dodać do diety pokarmy i zioła, które usuwają zastój krwi (zob. Zastój krwi: zaburzenia ginekologiczne i inne). Proszę zwrócić uwagę, że kilka środków na zastój krwi pojawi się również na następnych stronach, ponieważ do stanu zastoju odnosimy się z wielu różnych perspektyw.

5. Należy zastosować program oczyszczania z pasożytów (omówiony w Dodatku A), który uwalnia organizm od licznych potencjalnych czynników chorobotwórczych. Program ten współdziała z dietami regeneracyjnymi, usuwając z organizmu nadmiar toksyn i wilgoci.

6. Zaleca się zapoznanie się z wiadomościami na temat odporności w rozdziale 5 w celu uświadomienia sobie najistotniejszych właściwości układu odpornościowego, a szczególnie jego aspektu umysłowo-duchowego. Z zasad Elementu Ognia wiemy, że osoby ze stanami zwyrodnieniowymi muszą wzmocnić swoje shen, czyli ducha serca-umysłu. Wiedza o tym, że fizyczne i psychiczne niedogodności towarzyszą skutecznym metodom leczenia, wzmacnia chęć wytrwania w procesie odnowy zdrowia. (zob. Reakcje ozdrowieńcze).

7. W skrajnych przypadkach niedoboru (osłabienie, przygnębienie, krótki oddech, blada lub niezdrowo żółta cera) należy przestrzegać zaleceń z rozdziału Zalecenia dla leczenia zaawansowanych niedoborów.

8. Osoby, które podczas stosowania diet regeneracyjnych nie spożywają produktów pochodzenia zwierzęcego, powinny przyjmować wraz z posiłkami około 25 mikrogramów witaminy B_12 trzy razy w tygodniu. Czasami trudno uzyskać właśnie taką dawkę, toteż trzeba po prostu podzielić większe tabletki. Chociaż witamina B_12 przyjmowana nawet w większych dawkach nie jest toksyczna, jej duży nadmiar może niepotrzebnie obciążać organizm. Witamina B_12 zawarta w suplementach pochodzi z mikroorganizmów i jest jednym z nielicznych popularnych pełnowartościowych preparatów uzupełniających dietę w postaci tabletki. Odpowiednia ilość tej witaminy pomaga chronić struktury komórkowe przed zniekształceniami, które mogą wywołać proces nowotworowy, starzenie, urazy lub choroby zwyrodnieniowe.

9. Jeżeli nie zaznaczono inaczej, należy stosować standardowe dawki i metody przygotowania ziół.

Inne kuracje

KURACJA D: terapie nasycania organizmu tlenem, takie jak doustne lub dożylne podawanie wody utlenionej (nadtlenku wodoru H_2O_2) oraz kuracje ozonowe. Dla bezpieczeństwa terapie te najlepiej stosować łącznie z przeciwutleniaczami. Należą do nich: pożywienie o dużej zawartości witamin A (beta-karotenu), C oraz E; flawonoidy – wyciąg z nasion winogron oraz pyknogenol, które mają działanie przeciwnowotworowe i są jednymi z najsilniejszych znanych przeciwutleniaczy, a także zmniejszają opuchliznę i stany zapalne towarzyszące procesom degeneracyjnym; sproszkowane soki z trawy pszenicznej i jęczmiennej, w których występuje duże stężenie przeciwutleniającego enzymu dysmutazy nadtlenkowej (SOD) (więcej wiadomości na temat terapii tlenowych – zob. Nasycanie tlenem).

KURACJA E: chemioterapia i naświetlania. Przed niektórymi wyniszczającymi skutkami stosowania tych terapii chronią minerały oraz algi występujące w kelpie i innych wodorostach. Wysuszone i sproszkowane soki z trawy pszenicznej lub jęczmiennej także przeciwdziałają negatywnym skutkom naświetlania promieniowaniem i oczyszczają organizm z pozostałości po chemioterapii. Herbatka z nasion kopru włoskiego lub spożycie kilku nasion kopru po uprzednim dokładnym ich przeżuciu świetnie łagodzi podrażnienia żołądka spowodowane każdym rodzajem terapii. Według badań przeprowadzonych w Chinach korzeń traganka błoniastego (Astragalus membranaceus, chiń. huang qi) przyśpiesza proces zdrowienia zarówno po chemioterapii, jak i po naświetlaniach. Może być w tym celu stosowany samodzielnie lub dla większej skuteczności jako składnik receptury podanej dalej w tym rozdziale. W części Ogólne zasady odżywiania znajdują się również ważne wiadomości na temat zażywania witaminy C.

KURACJA F: operacja chirurgiczna. W okresie powrotu do zdrowia po operacji zalecana jest Dieta A, która dostatecznie wzmacnia oraz zawiera odpowiednią ilość przeciwutleniaczy i innych składników powstrzymujących odrastanie guza. (W trakcie operacji bardzo często dochodzi do przedostania się komórek nowotworowych do strumienia krwi^40). Żel z liści aloesu przyśpiesza gojenie się blizn pooperacyjnych.

Kuracje D, E i F są niekiedy skuteczne nawet bez wprowadzania zmian w diecie, jednakże do zapewnienia sobie długotrwałego zdrowia konieczne są solidne podstawy w postaci dobrych nawyków żywieniowych.

Tradycyjne i współczesne podejście do leczenia choroby nowotworowej

Przedstawione dalej różnorodne koncepcje choroby nowotworowej wykazują znaczące różnice, ale też zdumiewającą zbieżność poglądów medycyny wschodniej, współczesnej wiedzy o żywieniu oraz głównych założeń dietetycznego planu Maksa Gersona.

- Zaawansowana choroba nowotworowa i inne poważne choroby zwyrodnieniowe dotykają całego organizmu pacjenta, ponieważ zostają zaatakowane wszystkie jego układy narządowe. W czasie obserwowanych przez nas kuracji pacjenci, którym udało się przezwyciężyć chorobę, niezmiennie skupiali swego ducha na odpowiednim sposobie odżywiania, emocjach i rozwoju świadomości. Często decydującym czynnikiem jest obecność lub brak wsparcia ze strony rodziny i przyjaciół – dotyczy to zwłaszcza tych osób, które wybierają odbiegające od standardowych metody leczenia raka, nieakceptowane ani przez lekarza, ani przez przyjaciół. Napięcie, które towarzyszy przeciwstawianiu się grupie wspierających zazwyczaj osób, może przeważyć nad korzyściami, jakie dana kuracja przyniosłaby przy akceptacji otoczenia. Problemu tego można jednak uniknąć poprzez wybór lekarza stosującego holistyczne podejście do leczenia, a jednocześnie korzystanie z pomocy i porad innych specjalistów, na przykład doświadczonych zielarzy, naturopatów lub terapeutów znających się na metodach przekształcania negatywnych emocji.

- Choroba nowotworowa może być rezultatem przekarmienia, szczególnie pokarmami wspierającymi wzrost, takimi jak mięso, tłuszcze, produkty mleczne, słodycze i w ogóle pożywienie kaloryczne. Przejadanie się tego rodzaju pokarmami można traktować jako przykład nadmiarowego stylu życia w ogóle. Organizmowi dostarcza się więcej substancji budulcowych niż jest on w stanie spożytkować z dobrym skutkiem dla zdrowia, przez co zostaje sprowokowany nieprawidłowy rozrost tkanek (rak). W chorobach zwyrodnieniowych nadmiar często jest związany z występowaniem rozmaitych form wilgoci – takich jak otyłość, śluz, obrzęki – chociaż zazwyczaj towarzyszy mu również niedobór.

Klasyczne dzieła medycyny chińskiej opisują raka jako pewnego rodzaju zastój wody lub wilgoci; inne przyczyny nowotworu to zastój krwi, zastój Qi, zastój śluzu – czyli różnorodne postacie zastoju. Jak zostało omówione w rozdziale Element Drzewa, niezwykle istotne jest, aby uwolnić i oczyścić wszystkie stare, zalegające urazy i tłumione emocje. Wszelkie skrajne emocje, łącznie ze stresem, niekorzystnie wpływają na funkcjonowanie narządów wewnętrznych.

- Nasycanie organizmu tlenem osusza wilgoć i dlatego jest prawdopodobnie najważniejszym biologicznym czynnikiem w leczeniu raka i wielu chorób zwyrodnieniowych. Ponieważ złośliwe komórki rakowe żyją w środowisku beztlenowym, dostarczenie tlenu zabija je i inicjuje przepływ Qi (tlen pobudza Qi organizmu). Według teorii Gersona: „u pacjentów z chorobą nowotworową stwierdza się zaburzenia w funkcjonowaniu enzymów utleniających”. Zawartość tlenu w tkankach zwiększa się pod wpływem umiarkowanych ćwiczeń fizycznych, życia w środowisku o czystym powietrzu, spożywania lekko ugotowanych lub surowych, świeżo przygotowanych pokarmów oraz odpowiednich ilości pokarmów bogatych w chlorofil i german. Stosowane w diecie mąka lub płatki zbożowe powinny być świeżo zmielone lub rozdrobnione. Koniecznie trzeba unikać przejadania się. (Zob. Nasycanie tlenem).

- Objawy wewnętrznej wilgoci, takie jak rak, ulegają pogorszeniu na skutek życia w warunkach, w których panuje wilgoć. Pomieszczenia mieszkalne powinny być suche. Pomocne może być także przebywanie w suchym klimacie.

- Rak i inne poważne zwyrodnienia są czasami rezultatem stosowania diety wegetariańskiej, szczególnie spożywania jajek i produktów mlecznych o niskiej jakości oraz nienaturalnych produktów pochodzenia roślinnego: rafinowanego cukru i mąki, zepsutych olejów i dodatków chemicznych.

- Do chorób zwyrodnieniowych może doprowadzić nie tylko nadmiar zbyt kalorycznych i nienaturalnych pokarmów, ale także niekorzystne połączenia. W wielu domach każdy posiłek składa się z co najmniej pięciu grup pokarmowych, np. mięsa, mleka/jajek, cukru, chleba/pieczywa, kawy lub alkoholu. Nawet osoby wyposażone w sprawny układ trawienny pod wpływem tak złożonych posiłków zaczną w końcu odczuwać poważne zaburzenia. Złożone pożywienie doprowadza w jelitach do fermentacji, która jest pożywką dla wirusów, drożdżowców, grzybów i napędza proces nowotworowy (zdrowe trawienie przebiega w wyniku działania enzymów, a nie fermentacji). Przy chorobach zwyrodnieniowych ważne jest, aby kilka razy na tydzień zapewnić narządom trawiennym przerwę poprzez stosowanie monodiety, podczas której posiłki składają się albo tylko z owoców, albo warzyw, albo kiełków. Inne posiłki powinny być układane ściśle według zaleceń łączenia pokarmów planu B, przedstawionego w rozdziale 19. Osoby z niedoborami mogą także zastosować plan C (posiłki jednogarnkowe), który jest najlepszy, jeśli jada się mięso lub ryby.

- Gerson odkrył, że w przypadkach zaawansowanej choroby nowotworowej większość preparatów uzupełniających poziom minerałów i witamin była albo zbędna, albo szkodliwa. Wyjątek stanowiła niacyna i witamina B_12 oraz określone połączenie związków potasu. Gerson zrozumiał, że składniki zawarte w pożywieniu są niezbędne do uzdrowienia, jednak gdy są podawane w skoncentrowanej postaci, np. tabletek, mogą działać drażniąco na poważnie chorą osobę. Odkrył też, że tabletki zawierające witaminy A, E i D oraz pewne suplementy wapniowe powodują negatywne skutki. Badania wykazują, że specyficzne pokarmy zawierające owe składniki mogą wzmacniać odporność i zapobiegać rozwojowi nowotworu, jednakże podobne badania przeprowadzone z zastosowaniem preparatów witaminowych potwierdzają odkrycia Gersona: wyodrębnione witaminy często nie przeciwdziałają skutecznie nowotworom, a nawet mogą się przyczynić do ich rozwoju98,99,100.

Gerson wykazał, że witamina C jest kolejnym wyjątkiem od powyższej reguły, dlatego zalecał podawanie tej witaminy w małych dawkach (100 mg) cztery razy dziennie przez pierwsze dni kuracji, kiedy potrzebne było działanie uśmierzające ból. Witamina C nie jest uważana za prawdziwą witaminę, ale za czynnik metabolizmu wątroby, który obniża poziom cholesterolu i pomaga wątrobie w przyswajaniu białek i tłuszczów. Witamina C w postaci suplementów okazała się bardzo przydatna w kuracjach przeciwnowotworowych^41, ponieważ daje efekt podobny do nasycania tlenem: zwiększa ilość nadtlenku wodoru w organizmie i odtruwa krew. W niektórych kuracjach przeciwnowotworowych stosuje się dosyć duże ilości syntetycznej witaminy C, często w dawce przekraczającej nawet 5 g na dzień.

Obecnie wiadomo, że popularne postaci syntetycznej witaminy C mogą być w jednej piątej tak skuteczne, jak jej nowsze „estryfikowane” formy. Jednakże witamina C w najlepszej postaci występuje w pełnowartościowym pożywieniu. Taka jej postać, według naszych wcześniejszych szacunków przedstawionych w rozdziale Witaminy i suplementy, ma co najmniej dziesięciokrotnie większą moc niż popularna syntetyczna witamina C. Zatem 5 g syntetycznej witaminy C może wcale nie być skuteczniejsze od 500 mg (0,5 g) tej witaminy pochodzącej z pełnowartościowych pokarmów. Trzy- lub czterokrotnie większą ilość witaminy C można z łatwością uzyskać, stosując codziennie dietę bogatą w kiełki, świeże owoce, warzywa oraz wyciśnięte z tych produktów soki^42. Nie wszystkie pokarmy muszą być surowe, aby dostarczały witaminy C – większość witaminy zostaje zachowana podczas krótkiego gotowania na parze lub duszenia (przez około 10 minut).

Określenie, czy dana osoba powinna wzbogacać omówone wyżej trzy diety przeciwnowotworowe preparatami z witaminami i minerałami, wymaga porady doświadczonego dietetyka. (Trzeba pamiętać o doświadczeniach Gersona z pewnymi suplementami w przypadkach zaawansowanej choroby nowotworowej). Można jednak powiedzieć, że osoby cierpiące na raka i choroby zwyrodnieniowe, które najczęściej wymagają dodatku witaminy C, to: ci, którzy nadal odżywiają się nienaturalnym pożywieniem i jedzą duże ilości mięsa, jajek, sera lub drobiu; silne osoby z oznakami nadmiaru lub gorąca, które ograniczyły pokarmy pochodzenia zwierzęcego, ale spożywają niewystarczającą ilość świeżych warzyw, soków, kiełków i innych źródeł witaminy C; osoby przechodzące chemioterapię lub radioterapię – witamina C podawana w dużych dawkach pomaga wątrobie zneutralizować pojawiające się w ogromnych ilościach trujące produkty uboczne tych terapii.

Beta-karoten i inne karotenoidy odgrywają kluczową rolę w spowalnianiu rozwoju choroby nowotworowej43–45. Lecznicze dawki tych substancji są dostarczane przez spożywanie rozmaitych żółtych i zielonych pokarmów roślinnych (zob. rozdział 16, Produkty z pokarmów zielonych).

Leczenie każdej choroby degeneracyjnej wymaga zrównoważonego połączenia wszystkich składników odżywczych, chociaż należy konsekwentnie unikać tych produktów, które przyczyniają się do rozwoju danej choroby. Zatem najlepsze rezultaty przynosi stosowanie diety o niskiej zawartości białek zwierzęcych, tłuszczu i pokarmów rafinowanych i dużej zawartości witamin, minerałów, błonnika i enzymów.

- Nadmierne ilości pożywienia zaklasyfikowanego jako posiadające smak słodki (zob. rozdział 23, Lecznicze zastosowanie pięciu smaków) mogą przyczynić się do rozwoju raka, ponieważ działają nawilżająco oraz wzmagają proces gromadzenia wilgoci i śluzu. Otto Warburg, dwukrotny laureat Nagrody Nobla w dziedzinie medycyny, stwierdził, że: „Pierwotną przyczyną choroby nowotworowej jest zastąpienie oddychania tlenowego, jakie zachodzi w normalnych komórkach organizmu, przez proces fermentacji cukru”. Medycyna tybetańska w przypadku nowotworów ostrzega przed stosowaniem słodkich, białych pokarmów, a szczególnie białego cukru^46.

- Sól i ogólnie nadmiar sodu jest według Gersona główną przyczyną raka. Jego zdaniem wszystkie przewlekłe choroby rozpoczynają się od utraty potasu z komórek. Na skutek tego dochodzi do negatywnego wpływu sodu wraz z wodą na organizm (obrzęki). To z kolei doprowadza do zniesienia potencjału elektrycznego, niewłaściwego kształtowania enzymów i zmniejszenia utlenowania komórek. Z perspektywy chińskiej sztuki leczniczej sól jest nawilżająca i doprowadza do nagromadzenia wilgoci, które, jak wspomniano wcześniej, przyczynia się do rozwoju nowotworu. Diety o niskiej zawartości soli lub bezsolne wyciągają wodę z komórek i dlatego mogą pomagać w zapobieganiu chorobom nowotworowym, szczególnie u osób ze stanem wilgoci.

- Aby przyśpieszyć proces usuwania nadmiaru wody, można dodać do diety pokarmy o dużej zawartości potasu. Pokarmy te uwalniają komórki od soli, a wraz z nią od wody. To kolejna przyczyna, dla której Gerson zalecał spożywanie owoców i warzyw, będących najbogatszym źródłem potasu. Aby jeszcze bardziej wesprzeć proces wewnętrznego osuszania, zapisywał pacjentom jod i wyciąg z tarczycy zwierząt, które wzmagają metabolizm komórkowy, dzięki czemu komórki pobierały więcej potasu i utleniających enzymów.

- Według Gersona świeżo wyciśnięty sok z wątroby cielęcej jest najlepszym źródłem utleniających enzymów. Zawiera on również dużą ilość olejów z kwasami omega 3. Jednak głównie z powodu trudności w znalezieniu źródeł nieskażonej wątroby zwierzęcej od jego czasów zwiększyło się wykorzystanie roślinnych źródeł utleniających enzymów: kiełków, produktów z traw zbożowych oraz surowej, niesolonej kapusty kiszonej.

- Gerson sądził, że wątroba jest głównym narządem, który wymaga leczenia. Pewną niezwykłą cechą wątroby jest jej zdolność do niemal całkowitej regeneracji. Gerson był świadkiem procesów odnowy wątroby trwających od pół roku do dwóch lat, w trakcie których powstało 15 nowych pokoleń komórek wątrobowych (komórki odnawiają się co 4–5 tygodni).

- U większości współczesnych ludzi występują poważne zaburzenia pracy wątroby, a zastosowanie jodu oraz wyciągu z wątroby zwierzęcej pokrywa się ze wschodnimi i zachodnimi zaleceniami na zastój w wątrobie. Jednak zamiast syntetycznych preparatów uzupełniających jod w tradycyjnej medycynie chińskiej w leczeniu raka stosuje się kelp i inne wodorosty (naturalne, bogate źródła jodu). (Wodorosty zostaną omówione dalej).

- Nasycone tłuszcze zwierzęce, tłuszcze uwodornione (np. margaryna) oraz nadmiar białek bardzo zaburzają metabolizm wątroby, a u osób z chorobami zwyrodnieniowymi często nie dochodzi do całkowitego rozłożenia tych pokarmów. Tylko częściowo strawione substancje wnikają do krwi i mogą stać się przyczyną patologicznego ukształtowania tkanek, jakim jest rak, szczególnie w uprzednio osłabionych lub uszkodzonych narządach. Tłuszcze zwierzęce zawierają kwas arachidonowy, który przekształca się w organizmie w prostaglandynę PGE_2. Substancja ta pobudza podział komórek i dlatego kiedy występuje w nadmiarze, wpływa na rozrost nowotworu, który zasadniczo polega na niekontrolowanym rozmnażaniu się komórek. Działanie PGE_2 można zneutralizować za pomocą olejów o dużej zawartości kwasów omega 3 oraz GLA.

- Produkty o dużej zawartości olejów: Jak zostało wyjaśnione w rozdziale Oleje i tłuszcze, kluczowym czynnikiem tak w leczeniu raka oraz wszelkich chorób zwyrodnieniowych, jak i zapobieganiu im jest unikanie tłuszczów, które powodują intensywne wytwarzanie wolnych rodników: margaryn, tłuszczów do pieczenia oraz wielonienasyconych olejów do sałatek i gotowania, takich jak olej krokoszowy, słonecznikowy, kukurydziany, z nasion bawełny, sojowy i inne. Oleje o najlepszej jakości zawarte są w pełnowartościowym pożywieniu. Jednak w przypadku choroby nowotworowej przyjmowanie codziennie łyżeczki olejów o dużej zawartości kwasu oleinowego – oliwy extra virgin albo nierafinowanego oleju sezamowego – jest do przyjęcia, pod warunkiem że nie będziemy podgrzewać tych olejów do temperatury przekraczającej 120°C (zob. metoda smażenia na wodzie). Według badań cytowanych w „Journal of the National Cancer Institute” (Dzienniku Narodowego Instytutu Zwalczania Chorób Nowotworowych) kwasy oleinowe wykazują działanie przeciwnowotworowe, chociaż w mniejszym zakresie niż źródła kwasów omega 3 i GLA (zalecane poniżej)47.

Orzechy i nasiona oleiste należy stosować z zachowaniem ostrożności ze względu na występującą w nich wysoką zawartość białka i oleju. Zarówno według obserwacji Gersona, jak i wiedzy ajurwedyjskiej osoby chorujące na raka czują się lepiej, kiedy nie jedzą pokarmów o dużej zawartości oleju lub tłuszczu. Jeśli pacjent chce spożywać orzechy, to uważa się, że spośród wszystkich ich rodzajów tylko migdały odgrywają pewną rolę w leczeniu nowotworów, pod warunkiem że się ich nie nadużywa – bezpieczna liczba to zazwyczaj sześć migdałów dziennie. Należy unikać spożywania orzeszków ziemnych (arachidowych), ponieważ często zawierają składnik rakotwórczy – aflatoksynę i ogólnie spowalniają przebieg metabolizmu. W medycynie chińskiej orzechy ziemne są przeciwwskazane przy obecności zastoju lub wilgoci.

Istnieje jednak kilka istotnych wyjątków dotyczących nasion oleistych. Jednym z najważniejszych jest siemię lniane, ponieważ zawiera wzmacniające odporność kwasy omega 3. Len jest również jednym z najlepszych źródeł lignin roślinnych, będących włóknistymi substancjami o właściwościach przeciwnowotworowych, przeciwestrogenowych i przeciwutleniających48,49. Len wydaje się ogólnie przydatny w leczeniu choroby nowotworowej, ale jest pomocny szczególnie w leczeniu raka jelita grubego i raka piersi, gdyż komórki tych rodzajów raka posiadają receptory estrogenu^50 i dlatego ich rozwój może zostać zahamowany przez przeciwestrogenowe składniki występujące w ligninach lnu.

Siemię lniane jest powszechnie dostępne w sklepach z ziołami i zdrową żywnością – najlepiej poszukać siemienia z ekologicznej uprawy. Dawkowanie: 3–4 łyżki stołowe namoczonego lub rozdrobnionego siemienia na dzień (należy je dokładnie przeżuć) albo 1 łyżeczka świeżo tłoczonego oleju lnianego dwa razy dziennie. Nie powinno się stosować oleju lnianego do gotowania, nadaje się on natomiast do polewania potraw. Siemię lniane ma działanie powlekające i pomaga przy zaparciach, szczególnie suchego „niedoborowego” typu. Pod koniec życia Gerson odkrył, że dodatek oleju lnianego w wielkim stopniu ułatwiał proces rozpuszczania guzów nowotworowych u jego pacjentów. Badania wykazały, że oleje z zawartością kwasów omega 3 pochodzące z tkanek mięsa ryb, które zazwyczaj są mniej zanieczyszczone niż oleje pochodzące z wątroby, również mają właściwości przeciwnowotworowe, ale najbezpieczniej jest stosować środek z kwasami omega 3 o największej notowanej klinicznie skuteczności, czyli olej z siemienia lnianego.

Kwas gamma-linolenowy GLA, który pod pewnymi względami jest podobny do olejów omega 3 (według badań cytowanych wcześniej w rozdziale Oleje i tłuszcze), również wzmacnia odporność i może być pomocny w leczeniu choroby nowotworowej. Zródła i dawkowanie GLA zostały podane tutaj. Chociaż GLA i oleje bogate w kwasy tłuszczowe omega 3 mają pewne wspólne działania, to w organizmie funkcjonują w odmienny sposób. Podczas leczenia nowotworu najrozsądniej jest dodać do diety oba rodzaje olejów, a jeśli są wskazane – także do leczenia innych chorób zwyrodnieniowych. Kiedy osiągnie się zadowalający stopień regeneracji, nie trzeba dłużej przyjmować GLA, ponieważ uleczona wątroba samodzielnie wytworzy go z powszechnie występującego linolowego kwasu tłuszczowego. Jednakże siemię lniane lub świeżo wytłoczony z niego olej można dalej stosować w celach ochrony i wspomagania odporności organizmu w dawkach o połowę mniejszych. Kwasy omega 3 oraz kwas alfa-linolenowy, które znajdują się w nasionach lnu, to niezbędne kwasy tłuszczowe, w nikłych ilościach występujące współcześnie w pożywieniu i niesyntetyzowane w organizmie z innych kwasów tłuszczowych.

- Syntetyczne hormony zawarte w mięsie pochodzącym ze zwierząt hodowlanych, chociaż występują w minimalnych ilościach, mogą mieć negatywne oddziaływanie. Gerson zastosował bardzo polecaną przeciwnowotworową kurację hormonami płciowymi i na początku zaobserwował znaczącą poprawę, jednakże w końcu okazało się, że hormony te prawdopodobnie powodują rozprzestrzenianie się raka. Potem odkrył, że mleczko pszczele równoważy i wzmacnia gospodarkę hormonalną bez powodowania skutków ubocznych. Ostatnie badania naukowe sugerują, że nadmiar hormonów płciowych, szczególnie estrogenu, może być odpowiedzialny za niektóre rodzaje raka: „Rak piersi jest związany z żeńskim hormonem płciowym, estrogenem, o ile nie jest przez niego wywoływany” – jak twierdzi dr Louise Brinton z Narodowego Instytutu Zwalczania Chorób Nowotworowych w Stanach Zjednoczonych. Estrogen jest składnikiem większości pigułek antykoncepcyjnych i przez 50 lat stanowił podstawę hormonalnej terapii zastępczej dla kobiet w okresie menopauzy. Kobietom stosującym antykoncepcję hormonalną lub inne leki hormonalne czasami podaje się kelp, który zapobiega rozwojowi nowotworu.

- Przy ścisłej diecie Gersona, składającej się z soków owocowych i warzywnych, odtruwanie organizmu przebiega tak gwałtownie, że bez jednoczesnego stosowania lewatyw może być śmiertelne w skutkach. Podczas procesu uzdrawiania tak wiele trucizn zostaje uwolnionych do krwiobiegu, że blokują one i zatruwają wątrobę, powodując ból w wielu różnych częściach ciała (zdrowa wątroba wzmaga swobodny przepływ Qi przez całe ciało, a zakłócenia przepływu Qi wywołują skurcze i drgawki). Aby pobudzić wątrobę (i w ten sposób odblokować przepływ Qi), Gerson co sześć godzin stosował lewatywy z kawy wykonywane w ciągu dnia i w nocy, a w przypadku nasilonego bólu nawet co dwie godziny. Wlewy z kawy stały się odtąd standardową metodą leczenia raka, ponieważ otwierają przewody żółciowe, pozwalając toksynom wypłynąć z wątroby. Ponadto wspierają dializę toksycznych substancji z krwi poprzez ścianę jelita grubego. Sposób przygotowania lewatywy z kawy: Przez 20 minut gotuj na wolnym ogniu 3 łyżki stołowe zwykłej zmielonej kawy w 1 l wody. Następnie uzyskany wywar przecedź i ochłodź do temperatury ciała, zrób wlew doodbytniczy, leżąc na prawym boku z kolanami podciągniętymi do brzucha. Płyn powinno się utrzymać wewnątrz przez 15 minut.

- Terapeuci praktykujący medycynę chińską na Zachodzie na ogół zalecają umiarkowaną dietę przeciwnowotworową, opartą na gotowanych zbożach i warzywach, z mniejszą ilością surowych pokarmów, owoców i soków, uzupełnianą ziołami i akupunkturą. Taka dieta powoduje wolniejsze uwalnianie toksyn, dlatego lewatywy można stosować rzdziej albo nawet w ogóle z nich zrezygnować. Ponieważ terapia ta jest podobna do diety A, najbardziej przydatna jest dla tych, którzy są poważnie osłabieni.

- U pacjentów z nowotworami nie powinny być wykonywane intensywne masaże (typu masaż szwedzki), ponieważ mogą przyczynić się do rozwoju choroby. Jednakże akupresura oraz akupunktura są często bardzo przydatne. Gerson zalecał codzienne pocieranie powierzchni skóry octem winnym i spirytusem (po 2 łyżki każdego z płynów rozpuszczone w szklance wody). Taka terapia pomaga skórze uwolnić toksyny.

39. Warzywa

CIASTO MARCHWIOWO-DYNIOWE

2 filiżanki utartej marchwi

3 filiżanki dyni przetartej na purée

1/4 siekanej cebuli (opcjonalnie)

1 łyżeczka utartego imbiru

po 1/2 łyżeczki kolendry i kminku

1 łyżeczka musztardy

1 łyżeczka soli morskiej

1 spód z ciasta kruchego

- Nagrzej piekarnik do 180oC.

- Podsmaż cebulę i imbir (opcjonalnie).

- Wymieszaj wszystkie składniki.

- Umieść je na cieście.

- Posyp migdałami.

- Piecz 35 minut.

- Wydajność: 1 ciasto o średnicy około 22 cm.

WARZYWNY SHISH KEBAB

6 grzybów

5 kostek tofu, tempeh lub seitan o grubości 2^1/2 cm

6 małych białych cebul (opcjonalnie)

6 różyczek brokułów

6 kawałków marchewek

Sos:

1/2 filiżanki sosu sojowego

1 łyżeczka maranty

1/2 łyżeczki tartego imbiru lub soku cytrynowego

trochę wody lub mirin

- Lekko podgotuj na parze wszystkie składniki.

- Marynuj w sosie przez 30 minut.

- Ponadziewaj kawałki warzyw na szpikulce.

- Umieść na ruszcie na 1–2 minuty.

- Polej sosem i obróć. Polewaj w razie konieczności i opiekaj, aż będą gotowe.

- Wystarcza na 6 porcji.

GRILLOWANE SŁODKIE ZIEMNIAKI

4 słodkie ziemniaki, pokrojone w plastry grubości 2^1/2 cm

1 filiżanka sosu z miso i masła orzechowego.

- Ugotuj ziemniaki na parze do miękkości.

- Nadziej kawałki na szpikulce i polej sosem.

- Opiekaj 1–2 minuty.

- Ponownie polej sosem i obróć. Opiekaj jeszcze przez 1–2 minuty.

- Wystarcza na 4–6 porcji.

PIECZONE POMIDORY

- Odetnij wierzchy pomidorów.

- Piecz przez 30 minut w 180oC.

- Na 5 minut przed końcem pieczenia posyp estragonem, pietruszką i kolendrą.

CIASTO WARZYWNE

1 spód z ciasta na zakwasie

1/4 cebuli pokrojonej w kostkę (opcjonalnie)

1 marchewka pokrojona w kostkę

1 rzepa pokrojona w kostkę

1/4 poszatkowanej główki kapusty

1 łyżeczka oleju (opcjonalnie)

1 siekany ząbek czosnku

1 łyżeczka estragonu

1/4 łyżeczki soli morskiej

1 filiżanka sosu beszamelowego

1 opieczony płat nori

- Nagrzej piekarnik do 180oC.

- Piecz podstawę ciasta przez 20 minut.

- Podsmaż cebulę, potem marchewkę i rzepę. Dodaj trochę wody. Przykryj i gotuj na parze przez 5 minut.

- Dodaj kapustę i przyprawy. Gotuj na parze przez kolejnych 5 minut lub do czasu, aż warzywa zmiękną.

- Połącz warzywa z sosem i umieść na podstawie z ciasta.

- Piecz 10–15 minut.

- Posyp opieczonym nori.

- Wydajność: 1 ciasto.

PLACEK PASTERSKI

po 1^1/2 filiżanki rzepy, marchwi i ziemniaków, pokrojonych w kostkę

1^1/2 filiżanki poszatkowanej kapusty

sól morska do smaku

1 łyżka stołowa miso rozpuszczonego w 1 filiżance wody

1 spód z ciasta na zakwasie

- Rozgrzej piekarnik do 180oC.

- Bardzo cienko rozwałkuj ciasto.

- Pokrój na 4 koła o średnicy 12 cm.

- Umieść 1 czubatą łyżkę nadzienia na środku każdego koła. Złóż brzegi razem i dokładnie sklej.

- Umieść na płycie do pieczenia. Nakłuj widelcem.

- Piecz 30–40 minut, aż brzegi lekko zbrązowieją.

KULEBIAK WARZYWNY

Sugerowane nadzienia:

kapusta kiszona

zielony groszek

smażona cebula, kapusta i ziemniaki

ciasto na zakwasie

- Rozgrzej piekarnik do 200oC.

- Podsmaż lub podgotuj na parze cebulę, marchewki i paprykę.

- Dodaj sos beszamelowy i duś przez 10 minut.

- Wylej równomiernie na ciasto.

- Posyp rozkruszonym seitanem, tofu lub tempeh.

- Piecz 20 minut.

- Posyp oregano i tymiankiem. Poukładaj oliwki.

- Piecz jeszcze 10 minut.

- Wydajność: 1 pizza o średnicy 30 cm