Copyright © by Jakub Wozinski
Copyright to this edition © by Wydawnictwo Prohibita
Wydanie I

ISBN: 978-83-65546-92-0

Projekt okładki, skład i łamanie:
Maciej Harabasz

Mapy:
Bartosz Ćwir

Wydawca:
Wydawnictwo PROHIBITA
Paweł Toboła-Pertkiewicz
www.prohibita.pl
wydawnictwo@prohibita.pl
Tel: 22 424 37 36
www.facebook.com/WydawnictwoProhibita
www.twitter.com/Multibookpl

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa polecamy nabywać w Internecie:

Wydanie tej książki, podobnie jak innych projektów wydawnictwa Prohibita, NIE zostało sfinansowane z pieniędzy podatników.

Spis treści

Wstęp

Sytuacja gospodarczo-polityczna na ziemiach polskich przed powstaniem państwa Piastów

Początki państwa polskiego

Pierwszy król Polski

Rządy Mieszka II i upadek państwa

Bolesław Śmiały: wielkie sukcesy i nagły upadek

Rządy Władysława Hermana

Sukcesy Bolesława Krzywoustego

Pierwsze lata rozbicia dzielnicowego

Zmagania o krakowski tron

Pojawienie się Krzyżaków

Mongołowie otwierają Polskę na handel wschodni

Dążenia zjednoczeniowe pod egidą Kościoła

Pod presją Czech

Władysław Łokietek – odnowiciel Królestwa Polskiego

Utrata Gdańska i walka o scalenie ziem polskich

Odnowione królestwo

Kazimierz Wielki – król świetnej koniunktury

Wojny handlowe i zmagania o Ruś

Nieudane rządy Ludwika Węgierskiego

Początki Unii z Litwą

Ku decydującemu starciu z Zakonem

Wojny z Zakonem i husycka herezja

Ostatnie lata panowania Jagiełły

Zaprzepaszczona szansa Władysława III Warneńczyka

Burzliwe początki panowania Kazimierza Jagiellończyka

Początek wojny trzynastoletniej

Końcowe lata wojny trzynastoletniej oraz zmagania o tron czeski i węgierski

Wzrost znaczenia Holandii i upadek handlu czarnomorskiego

Panowanie Jana Olbrachta i reorientacja europejskiego handlu

Krótkie rządy Aleksandra Jagiellończyka

Pierwsze lata rządów Zygmunta I Starego

Wybuch protestanckiej rewolucji

Okoliczności podpisania traktatu krakowskiego z 1525 r.

Upadek Królestwa Węgier

Upadek polskiego handlu, wzrost znaczenia Żydów

Rosnąca dominacja ruchu egzekucyjnego

Ułuda „złotego wieku”

Prohabsburski zwrot w polityce Zygmunta I Starego

Szczyt rewolucji protestanckiej w Polsce

Spór o Inflanty i zatrzymanie żeglugi narewskiej

Spóźniony zwrot ku morzu

Kalendarium

Bibliografia

Przypisy

Wstęp

Żyjemy w czasach gospodarczego bezwstydu. W wielkiej polityce przestały się już liczyć wzniosłe idee religijne, a ich miejsce zajęły co najwyżej świeckie substytuty, za którymi kryje się najczęściej interes ekonomiczny wielkich tego świata. Potężne mocarstwa zdecydowanie rzadziej niż w minionych wiekach starają się udowodnić swoją wyższość na polu bitwy i o wiele chętniej decydują się na rywalizację w zakresie ekonomicznym. Rozmowy między najważniejszymi politykami sprowadzają się dziś głównie do kwestii związanych z handlem, technologiami czy też finansami, a taki stan rzeczy jest dla wszystkich w pełni oczywisty. W zglobalizowanym świecie, stanowiącym sieć naczyń połączonych, zwarcie militarne przestaje zresztą powoli być opcją opłacalną dla kogokolwiek i dlatego działania wojenne dotykają głównie regionów peryferyjnych. Czy taki stan rzeczy jest zupełną nowością, wynalazkiem XXI wieku? Wręcz przeciwnie, historia cywilizacji zachodniej to wręcz nieustanne pasmo zmagań o rzadkie surowce, metale, dostęp do kolonii czy też dominację walutową. Konflikt ten zagęszcza się z każdym rokiem w miarę jak świat wchodzi na coraz wyższy poziom technologicznego i gospodarczego wyrafinowania. Czym innym przecież były średniowieczne wojny o dostęp do kopalni srebra, a czym innym XXI-wieczny spór o dominację w zakresie technologii informatycznych czy podboju kosmosu.

Mimo iż historia Polski stanowi również zapis nieprzerwanego konfliktu o rzadkie zasoby, surowce, kontrolę nad szlakami handlowymi czy ujściami i dorzeczami rzek, większość z nas ma bardzo nikłe pojęcie o tym, jak bardzo czynniki gospodarcze kształtowały nasze dzieje. Niemal wszyscy słyszeli co nieco o spławianym Wisłą do Gdańska zbożu czy żupach krakowskich, ale bardzo często wiedza na temat naszej gospodarczej historii na tym się właśnie kończy. W gruncie rzeczy nawet przyzwoicie oczytana osoba nie jest w stanie powiązać najważniejszych wydarzeń z rodzimych dziejów z czynnikami gospodarczymi, które miały na nie kolosalny wpływ. Przeciętny Polak najczęściej dobrze wie, kiedy była bitwa pod Grunwaldem, kto dokonał odsieczy wiedeńskiej, kiedy Polacy zdobyli Kreml, i zna wiele wydarzeń związanych z potopem szwedzkim, ale zwykle nie ma większej wiedzy na temat tego, czego dokładnie dotyczył wieloletni konflikt handlowy Polski z Zakonem krzyżackim, jakie znaczenie dla Polski miały kontakty handlowe Wysokiej Porty z krajami protestanckimi, czym dla Rzeczpospolitej i Moskwy był port w Narwie, jak bardzo ważna dla naszego rozwoju była genueńska kolonia w Kaffie oraz przedstawiciele których narodów odpowiadali za upadek polskiego pieniądza.

Podtekst gospodarczy, finansowy i handlowy towarzyszył naszym dziejom od samych początków i tylko splot wielu niefortunnych okoliczności zadecydował o tym, że historia Polski była najczęściej przedstawiana z głównym naciskiem na zupełnie inne perspektywy. Zaznaczająca się od drugiej połowy XV w. dominacja szlachty sprawiła, że Polacy nie stali się nigdy narodem mieszczańskim i kupieckim. Na dodatek odcięta już w XVI w. od szlaków handlowych o prawdziwie międzynarodowym znaczeniu Polska bardzo długo, po czas zaborów, dogorywała, nie biorąc bezpośredniego udziału w najważniejszych konfliktach o zasoby gospodarcze kolejnych epok, aż stała się jedynie przedmiotem rozgrywki wielkich mocarstw. Bohaterami zbiorowej wyobraźni narodu stali się w ten sposób hetmani, przywódcy powstań czy też poeci, a tylko z rzadka przemysłowcy czy bankierzy. Jako wielcy przegrani wyścigu o gospodarczą dominację najwidoczniej wyparliśmy niektóre wątki ekonomiczne naszych dziejów lub usunęliśmy dyskusję na ich temat na dalszy plan.

Ogromny wpływ na to, że nie potrafimy patrzeć na własne dzieje z perspektywy uwzględniającej twarde interesy gospodarcze miało bez wątpienia także to, iż przez ostatnie kilkaset lat tak rzadko byliśmy autentycznymi gospodarzami na własnej ziemi. Począwszy od wojen z połowy XVII w., Polska coraz szybciej stawała się krajem nie w pełni suwerennym. W tej perspektywie naszym przodkom o wiele częściej przychodziło bardziej walczyć o przetrwanie i zachowanie własnej tożsamości niż podbijać światowe rynki.

Historia gospodarcza Polski to dziedzina wiedzy posiadająca bardzo długie tradycje. Niestety jednak bardzo często można odnieść wrażenie, że efekty pracy specjalistów w tym zakresie niemal w ogóle nie spotykają się z zainteresowaniem autorów, którzy stworzyli najbardziej popularne i poczytne syntezy naszych dziejów. W rezultacie sama historia Polski przestaje być dla nas w pełni zrozumiała, gdyż zamiast barwnych zmagań o dostęp do rynków, kontrolę nad kluczowymi portami czy szlakami handlowymi widzimy w nich tylko sekwencję kolejnych wojen, bitew i zrywów powstańczych. Ośmielę się nawet stwierdzić, że ukazywanie dziejów jedynie w perspektywie zmagań dynastycznych i militarnych jest po prostu bardziej nudne. Każda postać historyczna była przecież uwikłana w rozbudowaną sieć powiązań i zależności ekonomicznych. Dopiero gdy wnikniemy w to, jaka była podstawowa logika warunków gospodarczych czy finansowych danej epoki, jesteśmy w stanie lepiej zrozumieć, jakimi dokładnie motywacjami kierowali się główni bohaterowie naszych dziejów.

Przedstawianie gospodarczego tła dziejów Polski jedynie w oparciu o suche dane liczbowe i faktograficzne byłoby interesujące jedynie dla bardzo wąskiego grona specjalistów, dlatego w niniejszej książce zdecydowałem się zaprezentować skrótowy zarys najważniejszych wydarzeń naszej historii. Nie jest to oczywiście prezentacja wyczerpująca, lecz w pełni wystarczająca do tego, żeby zrozumieć logikę procesów natury ekonomicznej.

Gospodarcze tło dziejów w sposób naturalny powiązane jest także z kwestiami natury religijnej. Fakt, iż Polska od wieków trwa przy katolicyzmie, posiada bardzo silne uzasadnienie gospodarcze. Dla Polski współpraca z Rzymem oznaczała nie tylko szansę na cywilizacyjny awans, lecz zapewniała także podpięcie się pod pewien szerszy projekt społeczno-geopolityczny, umożliwiający bezpieczną i dostatnią egzystencję. Załamanie się tego projektu w następstwie rewolucji protestanckiej stanowiło zresztą praprzyczynę stopniowego gospodarczego upadku Polski, a także zapewniło masom szlacheckim doskonałą okazję do fatalnego w skutkach przejęcia pełni władzy w państwie. Każda religia niesie ze sobą określoną wizję stosunków społecznych, dlatego w książce tej perspektywa religijna jest stale obecna. Bez niej nie sposób zresztą zrozumieć, dlaczego pierwotny ład chrześcijańskiej Europy został niemal całkowicie wyparty przez dywersyjny i niszczycielski ład atlantycki, skonstruowany głównie przez kraje przynależące do obozu protestanckiego.

Tytuł tej książki odwołuje się do bodajże najważniejszej arterii handlowej, która kształtowała nasze dzieje jeszcze przed epoką kolonialną. Losy polskiej gospodarki, ale i całego kraju, rozstrzygały się właśnie w tych dwóch kluczowych obszarach: u ujścia Wisły, które, jak staram się udowodnić, nie zostało niestety nigdy w pełni podporządkowane polskim interesom; a także nad Morzem Czarnym, które otwierało nas na szlaki handlowe prowadzące w stronę Persji, Azji Środkowej czy też Indii. Nie jest absolutnie dziełem przypadku to, że odrodzone w czasach rządów Władysława Łokietka Królestwo Polskie rozbudowywało się właśnie wokół osi łączącej Bałtyk z Morzem Czarnym. W czasach gdy ożywiony handel decydował zarówno o sile miast, jak i pozycji oraz dochodach króla, podpięcie się pod szlaki o międzynarodowym znaczeniu posiadało absolutny priorytet. Gdy później kwestia odzyskania wpływów nad Morzem Czarnym oraz zbudowania własnej floty w Gdańsku zeszły na dalszy plan, Polska podpisała na samą siebie wyrok.

Czytelnikowi należy się także wyjaśnienie, że do jego rąk trafia książka należąca do gatunku publicystyki historycznej. Praca typowo historyczna wymaga przede wszystkim bezpośredniej znajomości źródeł, a w tym przypadku podstawą do formułowania wniosków były głównie opracowania i monografie autorstwa innych historyków. Nie zmienia to jednak faktu, że zawarte tu przemyślenia są poparte rzetelną bibliografią, logicznym ciągiem wnioskowania i bogactwem przedstawionych faktów. Wielką zaletą publicystyki historycznej jest bez wątpienia także to, że nie jest krępowana panującymi akurat modami intelektualnymi czy też kanonami politycznej poprawności, które coraz częściej ograniczają swobodę badań naukowych. Publicysta może powiedzieć więcej, bo nie ryzykuje nieprzychylną reakcją swojego środowiska. W przypadku niniejszej książki ma to przełożenie m. in. na realistyczną ocenę przebiegu rewolucji protestanckiej czy też szkód wyrządzonych przez przywileje gospodarcze i prawne, udzielone żydowskiej społeczności zamieszkującej Polskę. Przyjęta przeze mnie perspektywa uwzględniająca handlowe i gospodarcze tło dziejów Polski pozwoliła także zakwestionować często spotykane w polskim dziejopisarstwie klisze i błędne wyobrażenia m. in. na temat polskiej tolerancji, złotego polskiego wieku czy też potęgi polskiego państwa w dobie jagiellońskiej.

Żywię nadzieję, że dzięki tej pracy nauczymy się jeszcze lepiej rozumieć procesy gospodarcze, które decydują o losie naszego kraju także współcześnie. Jedną z głównych przyczyn upadku polskiego państwa było wszak to, że w wyniku fatalnych zaniedbań i błędów popełnionych przez środowiska szlacheckie Polska została zmarginalizowana w światowym systemie handlowym i gospodarczym. Doszło do tego nie w wyniku jednorazowego zdarzenia, lecz w następstwie wieloletnich uchybień wynikających z patrzenia na rzeczywistość gospodarczą przez różowe okulary.

Jednocześnie historia Polski poucza nas, że najlepszą inwestycją, jakiej mogli dokonać nasi przodkowie, była wierność Kościołowi i jego nauce. Bez tej podstawy Polska już dawno byłaby zgubiona, o czym nigdy nie wolno zapominać, szczególnie w dobie współczesnych zawirowań i postępującej laicyzacji. Najczęściej dziś uważa się, że Polska przegapiła swoją szansę na dynamiczny rozwój i włączenie się w odkrycia geograficzne w następstwie niezdolności do modernizacji i niepodążania za najbardziej nowoczesnymi rozwiązaniami społecznymi. W książce tej staram się pokazać, że było dokładnie odwrotnie, gdyż Polsce szkodzili właśnie przedstawiciele najbardziej modnych nurtów ideowych, żyjący zarówno w kraju, jak i poza granicami. Główną przyczyną późniejszej katastrofy dziejowej była zaś rewolucja protestancka, której opis stanowi ważną część tej książki. Miała ona ogromne przełożenie na upadek polskich miast, handlu, życia politycznego i przesądziła o zamknięciu Polski w geopolitycznej pułapce.

Słowa podziękowania kieruję przede wszystkim do prof. Jarosława Nikodema, który udzielił mi wielu krytycznych i konstruktywnych wskazówek, mojej żony Kasi, która zawsze służyła radą i wspierała mnie w trakcie powstawania tej książki, a także Henryka Krzyżanowskiego, za jego nieocenioną pomoc.

Sytuacja gospodarczo-polityczna na ziemiach polskich przed powstaniem państwa Piastów

Powstanie państwa polskiego dokonało się w szczególnie sprzyjających dla naszego regionu okolicznościach, na które złożyło się wiele przyczyn. Ziemie leżące w dorzeczach Wisły, Warty i Odry stanowiły w I tysiącleciu obszar peryferyjny względem terytoriów należących do największych ówczesnych potęg, a ich słabe zagospodarowanie znacznie utrudniało zawiązanie trwałej organizacji politycznej. W czasach Cesarstwa Rzymskiego granica cywilizacji kończyła się na odległym od granic Polski o co najmniej 250 km Dunaju, a gdy później tworzyło się państwo frankijskie, jego zakres oddziaływania dotyczył głównie Europy Zachodniej. Barbarzyńscy najeźdźcy, którzy wcześniej doprowadzili do upadku Rzym, stali się wkrótce sami przedmiotem najazdów innych ludów, które w ramach wielkiej wędrówki ludów napływały ze wschodu na europejski subkontynent.

Po serii kolejnych najazdów Hunów i Wandalów wiele obszarów uległo wyludnieniu, dlatego w Europie Środkowej mogli wreszcie pojawić się nowi kolonizatorzy: Słowianie. Pojawili się tu w dość specyficznych okolicznościach, gdyż zostali przyprowadzeni przez koczowniczy lud Awarów, wykorzystujących ich w roli niewolników. Awarowie jeszcze w V i na początku VI w. koczowali na granicy chińsko-mongolskiej, aby następnie przemierzyć niemal całą Eurazję i zaatakować wspólnie z Longobardami żyjące w Panonii (czyli dzisiejszych zachodnich Węgrzech) plemię Gepidów w 568 roku. Niemal siedemset lat później podobny szlak przemierzą Mongołowie pod wodzą Czyngis-Chana, dokonując równie istotnych zmian w układzie politycznym oraz gospodarczym Europy[1].

Awarowie byli ludem koczowniczym, który dokonując podbojów, ciągnął za sobą wielkie stada bydła (a dokładnie bawołów). Do pilnowania swoich stad wykorzystywali na ogół inne ludy, w tym Słowian, którzy na dodatek umożliwiali im hibernę w czasie zimy. Szybka ekspansja polityczna Awarów sprawiła jednak, że potrzebowali także pomocy w swoich podbojach. W ten właśnie sposób Słowianie zostali niejako zaciągnięci do Europy Środkowej z terenów azjatyckich stepów. Wiadomo, że Słowianie walczyli u boku Awarów m.in. w wyprawie na Konstantynopol w 626 roku. Przy tej okazji doszło do wielkiego buntu Słowian, którzy najprawdopodobniej w tym właśnie czasie założyli na terenie obecnych Czech, Austrii, zachodniej Słowacji i Słowenii własne państwo, którego władcą został frankijski kupiec Samon.

W omawianym okresie ludy słowiańskie, w tym także plemiona mające później utworzyć Polskę, zdołały już zasiedlić większość obszarów, które zamieszkują w zasadzie do dziś. Jedno ze źródeł wskazuje, że już w 631-632 roku nad Łabą mieszkali Serbowie, co pozwalałoby sądzić, że na wschód od nich pojawili się już nasi przodkowie[2].

Istnienie państwa Samona było krótkotrwałe i ok. 658 roku Słowianie znów zostali pozbawieni własnej organizacji politycznej, co narażało ich na zniewolenie przez sąsiednie ludy. Właściwie aż do IX w. nie potrafili stworzyć silnego ośrodka władzy, choć na ich szczęście zarówno Bizancjum, jak i Frankowie mieli w tym okresie własne problemy, które ograniczały ich zdolność ekspansji na tereny zamieszkiwane przez Słowian.

Początek VII w. stanowił dla Cesarstwa Bizantyjskiego prawdziwą katastrofę ze względu na zagrożenie ze strony Persów, a następnie Bułgarów. Szczególnie dotkliwa dla Konstantynopola była utrata w 617 roku kluczowego portu w Aleksandrii, która spowodowała, że w ciągu zaledwie 20 lat cesarstwo straciło aż ¾ dochodów podatkowych. Znana jeszcze z czasów rzymskich danina zbożowa z Egiptu (annona) przestała odtąd służyć kręgowi cywilizacyjnemu związanemu z chrześcijaństwem i padła łupem potęg azjatyckich: najpierw Persji, a już w 641 roku Wielkiego Kalifatu Islamskiego. W wyniku podbojów islamskich Bizancjum znalazło się pod trwającą ponad 800 lat presją ze strony muzułmanów, którzy ostatecznie mieli je bezpowrotnie zniszczyć. Błyskawiczna ekspansja wyznawców Allaha sprawiła, że między VI a VII w. liczba statków pływających po Morzu Śródziemnym spadła o ⅔, a wewnętrzne niegdyś morze jednej cywilizacji stało się strefą graniczną oddzielającą świat chrześcijański od muzułmańskiego[3].

Napór na Bizancjum wynikał w sporej mierze także z faktu, że kontrolowało ono niezwykle ważną dla światowego handlu Armenię, w której kończyły się szlaki handlowe prowadzące z najdalszych zakątków Azji. Już w VI w. Persowie starali się narzucić tu swoje panowanie, ale cesarstwo obroniło część swoich wpływów, dzieląc Armenię na dwie części: perską i bizantyjską. Wkrótce jednak cały ten obszar padł łupem muzułmanów, którzy kompletnie opanowali handel między Chinami, Indiami oraz Morzem Śródziemnym. Na wymyśloną przez Mahometa religię można w rzeczywistości patrzeć jako na śmiałą próbę opanowania kluczowych szlaków handlowych, które zapewniały środki na dalszą ekspansję. Urodzony w Mekce prorok był w młodości przestępcą napadającym na kupieckie karawany, a stworzony przez niego system religijny oparty był na militarnej ekspansji dokonywanej przy pomocy podporządkowanych mu żołnierzy zagrzewanych do walki w imię „świętej wojny” z niewiernymi. Islam okazał się niezwykle skutecznym narzędziem podboju, posiadającym swoje placówki nawet na Sumatrze, Jawie i w Kantonie[4].

Związanie przez Arabów uwagi Bizancjum od wschodu oznaczało pomyślne warunki do rozwoju dla państwa Franków. Okres ten, pomimo częściowego odcięcia Zachodu od wielu kluczowych dóbr z Orientu, został bardzo dobrze wykorzystany, ponieważ gdy w 732 roku wyznawcy Mahometa przekroczyli Pireneje i podjęli próbę podboju frankijskiego państwa, armia dowodzona przez Karola Młota stawiła im skutecznie opór.

Taki obrót spraw przyczynił się do tego, że Słowianie mieli względnie korzystne warunki do przetrwania. Jak wskazują archeolodzy, na ziemiach polskich znaleziono współcześnie jedynie nieliczne monety pochodzące z VII-VIII w., co pokazuje dobitnie, że leżały one poza zakresem ekspansji oraz bezpośredniego zainteresowania ówczesnych potęg[5]. Po upadku Cesarstwa Rzymskiego Longobardowie w Italii bili wprawdzie złote monety aż do podboju Karola Wielkiego, ale były to niewielkie emisje. Europa Zachodnia jako całość miała jednak słaby dostęp do znanych ówcześnie rud srebra, a kruszec nieustannie uciekał z niej na wschód. Po odparciu zagrożenia ze strony muzułmanów Frankowie korzystali ze sprzyjających okoliczności do spokojnego wzrostu, lecz nie mieli wystarczających zasobów do tego, aby zwiększać wpływy na terenach słowiańskich.

Wielką finansową, gospodarczą i militarną potęgą tamtych czasów był jedynie rządzony od 661 roku przez Umajjadów kalifat. Kontrolując handel z Chinami i Indiami, port w Aleksandrii, kopalnie złota w Nubii i Zachodniej Afryce, kopalnie srebra w Iranie i Azji Środkowej oraz mając do dyspozycji od końca VII w. potężną flotę, muzułmanie stali się na kilka wieków dominującą siłą w Eurazji, która – choć położona z dala od polskich ziem – silnie oddziaływała na ich los[6].

Pod koniec VII w. Arabowie zdołali podbić kraje Maghrebu, a w 711 roku – podporządkować praktycznie cały Półwysep Iberyjski. Szczęśliwie dla losów chrześcijaństwa zostali później odparci (w 722 roku spod Konstantynopola, a w 732 spod Poitiers), lecz otaczając wyznawców Chrystusa szerokim łukiem od południa, wywarli na nich ogromną presję oraz stworzyli konieczność politycznej konsolidacji.

Podboje muzułmańskie w VIII w. w Europie

W tym czasie ziemie zamieszkiwane przez plemiona słowiańskie stały się obszarem polowania na niewolników na użytek świata muzułmańskiego. Wiodącą rolę w tym procederze odgrywali Żydzi, którzy od starożytności zamieszkiwali praktycznie wszystkie ziemie leżące w basenie Morza Śródziemnego. Muzułmanie rzadko kiedy stykali się bezpośrednio z chrześcijanami, korzystając głównie z pomocy Żydów występujących w roli posłańców, kupców oraz łowców niewolników.

Żydzi stali się kluczową narodowością światowego handlu już w czasach starożytnego Rzymu. Rozproszeni po całym świecie prowadzili kupieckie karawany od Chin aż po Hiszpanię. W południowej Francji w wielu miastach handel pozostawał w rękach żydowskich nieprzerwanie od czasów Cesarstwa Rzymskiego aż do Merowingów, a w wielkiej i zasobnej Aleksandrii stanowili nawet 30% ogólnej liczby mieszkańców[7].

W okresie muzułmańskiej inwazji na rządzoną przez Wizygotów Hiszpanię Żydzi przyjmowali najczęściej wojska kalifatu Umajjadów jako wyzwolicieli, a przedstawiciele obu cywilizacji – żydowskiej i muzułmańskiej – owocnie współpracowali szczególnie w VIII w. W niektórych miastach na zajętym przez Arabów Półwyspie Iberyjskim, jak choćby w Granadzie, Żydzi stanowili nawet większość. To jednak nie Żydzi z Półwyspu Iberyjskiego trudnili się polowaniami na Słowian, lecz ich rodacy z nieco innego obszaru.

Począwszy od VII w. coraz silniejszą pozycję na szlaku jedwabnym zyskiwało państwo Chazarów. Jego siła wzięła się przede wszystkim ze strategicznego położenia na trasie szlaków handlowych łączących ze sobą kalifat Umajjadów, Bizancjum, a później także ziemie Bułgarów, Rusinów i Skandynawów. Kaganat Chazarski był początkowo położony w dolnym biegu Donu i Wołgi i sięgał aż do Kaukazu, lecz w kolejnych latach podporządkował sobie dalsze terytoria. Zapewniając kupcom praktycznie nieograniczoną swobodę handlu, władcy państwa Chazarów czerpali z opłat celnych spore korzyści.

Kalifat Umajjadów, Bizancjum, Chazaria i ziemie słowiańskie w VIII w.

Nietypową cechą Kaganatu Chazarskiego było to, że rządziła nim żydowska arystokracja. Choć sami Chazarowie byli ludem tureckim, dominowali wśród niego Żydzi, którzy umiejętnie wykorzystali ogromny popyt świata islamu na niewolników oraz futra z północy. Ich pozycję umocnił na dodatek fakt, że w 762 roku kalif Al-Mansur stworzył nad Tygrysem Bagdad – nową stolicę kalifatu Abbasydów. Szacuje się, że aż połowę tego ogromnego, bo liczącego 2 miliony mieszkańców, miasta stanowili Żydzi. Położona na północ od handlowego centrum ówczesnego świata Chazaria wyspecjalizowała się w dostarczaniu na jego użytek darmowej siły roboczej. Niestety, jednym z głównych obszarów jej pozyskiwania były ziemie zamieszkiwane przez plemiona mające później utworzyć Polskę.

Wykształcony w czasach ekspansji islamu schemat gospodarczo-polityczny, który towarzyszył pojawieniu się ludów słowiańskich w Europie Środkowo-Wschodniej, nie uległ tak naprawdę zasadniczej zmianie w kolejnych wiekach. Modyfikacji uległa jedynie lokalizacja światowego (lub regionalnego) centrum gospodarczego, wobec którego Polska pełniła rolę peryferyjną. W czasach pierwszych islamskich kalifatów głównymi ośrodkami gospodarczymi i finansowymi były Bagdad, Aleksandria, a później także Kordoba, pomiędzy którymi krążyli radanici, czyli żydowscy kupcy. W późniejszych stuleciach centrum europejskich i światowych finansów przenosiło się do innych miast, jak choćby Amsterdamu czy też Londynu, lecz zasadniczo, począwszy od VII w., kluczową funkcję łącznikową pomiędzy peryferiami a ośrodkami decydującymi o życiu gospodarczym pełnili Żydzi, występujący już w tej roli w czasach starożytnych imperiów (m.in. Babilonii, Persji czy też Rzymu).

To, że w kolejnych latach Słowianom udało się w ogóle wyrwać z faktycznego zniewolenia i pozostawania łupem kupców pragnących ich zniewolić na rzecz muzułmańskiego imperium, było dziełem chrześcijaństwa. Odcięta w wyniku islamskich najazdów od kluczowych szlaków handlowych prowadzących do Indii i Chin chrześcijańska Europa cudem wybroniła się, lecz była wciąż wyjątkowo słaba. Wyznawcy Allaha zamierzali podbić całą Europę i uczynić Morze Śródziemne swoim wewnętrznym jeziorem, lecz na drodze stanął im chrześcijański sojusz Franków z Bizancjum, mocny szczególnie w okresie rządów Karola Wielkiego. Rządzący od 768 roku Frankami władca stał się odnowicielem potęgi Zachodu, przyjmując w 800 roku tytuł cesarza. Wydarzenie to było kluczowe z punktu widzenia ziem polskich, gdyż tworzyło ważną przeciwwagę dla ekspansji islamskiej, a jednocześnie pozwoliło na trwałe pozbyć się zagrożenia ze strony Awarów. W wyniku serii kampanii przeprowadzonych przez Karola Wielkiego wojowniczy lud z Azji został zneutralizowany, a jego państwo ostatecznie przestało istnieć. Ostatnie wzmianki o Awarach pochodzą z początku IX w., a później całkowicie giną.

O znaczeniu rządów Karola Wielkiego świadczy najlepiej fakt, że wprowadzony przez niego do obiegu srebrny denar, bity według wzorów rzymskich, stał się na kolejne cztery wieki podstawową monetą dla większości Europy. Już władcy z dynastii Merowingów wymagali, aby na podległych im terenach posługiwano się wyłącznie monetami bitymi w ich mennicach, co świadczyło o tym, że pomimo nieustannego odpływu kruszców na wschód państwo Franków, a później odrodzone cesarstwo były w stanie zaspokoić obieg pieniężny własną walutą. System denarowy, w którym z jednego funta srebra (ok. 402 g) bito 20 solidów dzielących się na 12 denarów, był pierwszym od czasów rzymskich systemem obowiązującym na tak dużym obszarze, mającym ogromny wpływ także na polski system menniczy.

Warto tu także zauważyć, że system monetarny stworzony przez Franków bardzo ułatwiał wymianę handlową ze światem muzułmańskim. System denarowy wzorowany był wszak na rozwiązaniach stosowanych wcześniej w Cesarstwie Rzymskim, a później w Bizancjum. Na bizantyjskich monetach wzorowali się także Arabowie, tworząc własnego srebrnego dirhema i złotego dinara. W pewnym sensie pod koniec pierwszego millenium po Chrystusie cała zachodnia i środkowa Eurazja korzystała ze względnie jednorodnego systemu monetarnego[8].

W czasie rządów Karola Wielkiego miała miejsce zdecydowana ekspansja polityczna cesarstwa w kierunku ziem zamieszkiwanych przez Słowian, o czym świadczył przede wszystkim podbój Sasów. Lud ten już w V-VI w. podbił Brytanię, ale spora jego część zamieszkiwała w dalszym ciągu tereny obejmujące współczesną Westfalię i Holsztyn. Podczas gdy wcześniejsza ekspansja państwa Franków w kierunku wschodnim połączona była z nawracaniem na chrześcijaństwo w sposób pokojowy, ujarzmienie Sasów dokonało się wraz z przymuszeniem ich do chrztu. Trwające w latach 772-804 wojny z Sasami zakończyły się powiększeniem granic cesarstwa, które poszerzono niemal do linii Odry.

Niebezpieczną dla Słowian perspektywę tworzył w tym czasie również sojusz cesarstwa z Bizancjum, które górowało wciąż nad Zachodem pod względem zaawansowania technologicznego, cywilizacyjnego oraz finansowego. Zachód czerpał z Konstantynopola m.in. wzorce architektoniczne oraz kulturowe, nadrabiając liczne cywilizacyjne zaległości powstałe we wcześniejszym okresie.

Upadek polityczny Awarów stworzył tymczasem możliwość przejęcia inicjatywy przez ludy słowiańskie. Proces ten zaistniał przy okazji wielkiego ożywienia handlowo-gospodarczego związanego z taktycznym sojuszem Imperium Karolińskiego oraz Cesarstwa Bizantyjskiego. Kluczową arterią nowego układu sił stał się Dunaj. Mająca swoje źródła w Schwarzwaldzie rzeka stała się szlakiem, wzdłuż którego zaczęły się formować w ciągu IX w. pierwsze słowiańskie państewka. To właśnie wzdłuż Dunaju podróżował w 802 roku Żyd Izaak wysłany do Karola Wielkiego przez kalifa Haruna ar-Raszida.

Wzdłuż osi wyznaczonej biegiem Dunaju powstawały już od końca VIII w. pierwsze niezależne księstewka, jak choćby Serbia, czy też na początku IX w. Państwo Wielkomorawskie. Pierwszym władcą tego państwa był Mojmir, który opanował ziemie należące obecnie do Czech, Słowacji, a także północno-zachodnich Węgier. Jego następca Rościsław sprowadził w 863 roku z Bizancjum śś. Cyryla i Metodego, którzy opracowali dla Słowian osobną liturgię. Energiczna reakcja cesarstwa doprowadziła jednak do jej stopniowej likwidacji. Fakt ten pokazywał dość dobrze, że pomyślne warunki, jakie zapanowały na słowiańskich terytoriach leżących pomiędzy Cesarstwem Bizantyjskim a obszarem rządzonym przez Karolingów, stwarzały zagrożenie nawet dla największych politycznych graczy w regionie. Istniała bowiem realna groźba, że Słowianie powołają do życia własną wspólnotę polityczną, opartą na dodatek na osobnej liturgii i obrządku. Pomyślny rozwój Państwa Wielkomorawskiego, które według niektórych historyków obejmowało nawet Śląsk i Małopolskę, napotkał jednak wielką przeszkodę w postaci najazdu Węgrów, którzy w 904 roku pokonali wojska Mojmira II i doprowadzili do rozpadu państwa[9].

W okresie gdy Dunaj pełnił rolę kluczowego szlaku otoczonego przez islam chrześcijaństwa, ziemie mające później wejść w skład Polski leżały wciąż na uboczu głównego nurtu cywilizacji. Nie prowadziły tędy niemal żadne istotne drogi handlowe, a słabo zagospodarowany teren nie ułatwiał zawiązywania trwałych i silnych wspólnot politycznych.

Nim jednak w Europie Środkowo-Wschodniej pojawili się Węgrzy, którzy swoją obecnością rozdzielili Słowian na dwie grupy, w IX wieku kontynent europejski stał się przedmiotem ekspansji wikingów. Zamieszkując początkowo Półwysep Jutlandzki oraz południową część Półwyspu Skandynawskiego, podjęli od końca VIII w. szereg energicznych podbojów sięgających nawet Tunezji i Sycylii. Prowadzone przez nich wyprawy miały na ogół charakter łupieżczy, a łatwość, z jaką przychodziło im rabowanie i podporządkowywanie sobie kolejnych ludów, miała swoje źródło w ogólnej słabości chrześcijańskiego Zachodu. Odcięty przez muzułmanów od najważniejszych szlaków prowadzących z Chin i Indii oraz od południowych wybrzeży Morza Śródziemnego Zachód wegetował i był podatny na ataki dobrze zorganizowanych grup wojowników – potrafiących nadciągnąć niemal z każdej strony.

Niemoc chrześcijańskiego Zachodu była jednocześnie wielką szansą dla wikingów, którzy nie byli jeszcze ochrzczeni i postanowili wykorzystać nietypowy w gruncie rzeczy dla tej części kontynentu stan polegający na odcięciu ogromnych połaci Europy od prastarej wymiany handlowej z Południem. Istotą funkcjonującego już co najmniej od I tysiąclecia przed Chrystusem jedwabnego szlaku było wszak nie tylko skomunikowanie odległych terenów azjatyckich z zachodem Europy, lecz także istnienie ożywionej wymiany handlowej na jej stacjach pośrednich, gdzie wymieniano się towarami z leśnych i dzikich obszarów północnych oraz wysoko przetworzonymi i luksusowymi dobrami z krain południowych.

Od czasu ekspansji islamskiej handel ten uległ wielkiemu ograniczeniu, a przez wiele lat najważniejszymi pośrednikami pomiędzy światem chrześcijańskim oraz muzułmańskim byli Żydzi, którzy specjalizowali się w handlu niewolnikami. Popyt na futra i niewolników w Bagdadzie i innych ogromnych metropoliach podbitych przez muzułmanów był tak ogromny, że przyciągnął zupełnie nowych dostawców. Wikingowie, tak jak Żydzi, nie mieli skrupułów przy pozyskiwaniu niewolników, gdyż w przeciwieństwie do chrześcijan nie zakazywała im tego religia (choć i w państwach wczesnochrześcijańskich zakazywano bardziej handlu niewolnikami niż samego niewolnictwa). Szacuje się, że w X w. cena jednego dorosłego mężczyzny wynosiła ok. 300 g srebrnego kruszcu (albo 3 dobrych ogierów, 300 kg mąki lub 24 wełnianych płaszczy). Istniejący od 750 roku kalifat Abbasydów ze stolicą w Bagdadzie zgłaszał wręcz nieograniczone zapotrzebowanie na siłę roboczą, a mając do dyspozycji niezwykle obfite kopalnie w Persji i Azji Środkowej, mógł płacić bardzo atrakcyjne stawki wszystkim tym, którzy skłonni byliby dostarczyć bardzo poszukiwany towar[10].

Dla losów Polski szczególnie istotni byli Waregowie, czyli wikingowie, którzy penetrowali przede wszystkim ziemie leżące na wschodzie, a zamieszkałe przez plemiona słowiańskie. Od początku IX wieku obecność Waregów znacznie ożywiła rejon Bałtyku, pozostający do tej pory w cieniu wobec krajów leżących bliżej Dunaju. Jednym z istotnych elementów ich sukcesu były długie (20-25 m) i dobrze wykonane łodzie, pozwalające im przemieszczać się zarówno po morzach, jak i po rzekach. Strategicznie ważnym punktem ich wschodniej ekspansji była osada Haithabu (Hedeby) położona u nasady Półwyspu Jutlandzkiego na przesmyku szlezwicko-holsztyńskim. Pełniła ona rolę przeładunkową i ułatwiała komunikację między Bałtykiem a Morzem Północnym. Dzięki rzekom Eide i Treene od strony zachodniej oraz Schlei od strony wschodniej możliwe było sprawne przemieszczenie łodzi chronionych przez usypany specjalnie wał stanowiący zaporę przed napadami plemion słowiańskich. Do XIII w., gdy Haithabu zostało wyparte przez Hamburg-Lubekę, przesmyk ten stanowił kluczową arterię komunikacyjną i handlową, zapewniającą większe bezpieczeństwo dla przewozu towarów niż podróż morzem przez cieśniny duńskie[11].

Główne szlaki handlowe wikingów

Najważniejsze szlaki kupców skandynawskich prowadziły odpowiednio ze Skandynawii przez Haithabu do terenów nadbałtyckich, znad Bałtyku poprzez Kijów do Bizancjum oraz z terenów nad Wołgą przez Morze Kaspijskie do Persji. Ekspansja Waregów z plemiona Rus w kierunku Dniepru, Donu i Wołgi rozpoczęła się w połowie IX wieku i nastawiona była na pełne zagospodarowanie obsługi handlowej świata muzułmańskiego. W 862 roku wódz Waregów Ruryk opanował rejony zamieszkiwane przez północnych Słowian, a w 865 roku Waregowie uderzyli na Konstantynopol. Podbój Bizancjum nie zakończył się sukcesem, lecz w 879 roku kolejny władca Oleg opanował całą drogę handlową prowadzącą do Morza Czarnego przez Dniepr. W 882 roku zdobyty został Kijów, który stanowił doskonałe miejsce tranzytowe oraz bazę wypadową do ataków na Konstantynopol[12].

Dynamiczna ekspansja Waregów sprawiła, że na ziemiach polskich znacząco zintensyfikowały się polowania na niewolników. Pojedyncze arabskie dirhemy (czyli drobne monety arabskie) pojawiały się niekiedy już pod koniec VII w., lecz ich masowy napływ – o którym świadczą liczne znaleziska archeologiczne – datować można na IX w. Najwięcej z nich pochodziło z Bagdadu oraz całej Persji. Wiele monet przywędrowało także z państwa Samanidów w Środkowej Azji (ze stolicą w Bucharze). Co szczególnie istotne, na ziemiach polskich nie znaleziono właściwie monet z emiratu Kordoby (obecnej Hiszpanii i Portugalii), co pokazuje, że chrześcijaństwo zachodnie zapewniało Słowianom skuteczną barierę dla handlu niewolnikami[13].

Handlarze niewolników pojawiali się na ziemiach polskich dwoma kanałami: przez tereny nadwołżańskie, Ruś i Bałtyk oraz przez Morze Kaspijskie, Step Pontyjski i Kijów. Jak już wcześniej wspomniano, pośrednikami byli przede wszystkim Żydzi, ale później także Rusini, Bułgarzy nadwołżańscy czy też mieszkańcy państwa Samanidów. Za dostarczony towar płacono srebrnymi dirhemami, które były monetą drobną. Kupcy ze Wschodu najczęściej nie wymieniali się na inne towary, choć z czasem zaczęli interesować się produktami leśnymi (m.in. futrami).

Jednym z pierwszych źródeł opisujących wyprawy żydowskich kupców ze wschodnich muzułmańskich imperiów do ziem zamieszkiwanych przez Słowian są prace perskiego geografa Ibn Khordadbeha, który opisywał wszystkie ludy, z którymi nawiązywało kontakt imperium Abbasydów. Pierwsze wzmianki o radanitach pochodzą z lat 854-874 i wskazują, że świat arabski wymieniał niewolników na korzenie, kamforę oraz cynamon. Wolumen tego handlu nie był z pewnością zbyt duży. Samo zaś zestawienie towarów, które wymieniały obydwie strony, pokazuje, jak wielka przepaść w zakresie bogactwa funkcjonowała pomiędzy oboma kręgami cywilizacyjnymi[14].

Zyski z handlu niewolnikami i towarami leśnymi z muzułmańskim Wschodem przypadały przede wszystkim Waregom, choć korzyści z tego procederu dostrzegli także sami Słowianie. Brak trwałych struktur państwowych ułatwiał zadanie najeźdźcom, dlatego coraz bardziej pilną stawała się potrzeba ochrony miejscowej ludności przed postępującym zniewoleniem.

Presja ta stawała się coraz większa także dlatego, że gdy w wyniku najazdu Waregów uformowała się na wschodzie Ruś Kijowska, ziemie polskie zostały otoczone ze wszystkich stron przez rosnące w siłę państwa przejawiające chęć do dalszej ekspansji. Napór ten nie był jeszcze w IX w. zbyt intensywny, lecz sytuacja zmieniała się bardzo dynamicznie. Dość nieoczekiwanie ok. 895 roku na Nizinie Panońskiej (zwanej później Węgierską) pojawili się wojowniczy Węgrzy, którzy zagospodarowali dla siebie spore obszary zajmowane wcześniej przez Słowian. Potrzeba reakcji ze strony plemion zachodniosłowiańskich wydawała się coraz bardziej paląca.

Dla zachodniego chrześcijaństwa były to ciężkie czasy. Inwazje Węgrów i wikingów wyrządziły wielkie spustoszenie, a osłabione cesarstwo nie było w stanie zapanować nad sytuacją. W tym krytycznym momencie Zachód zwrócił się jednak ku swojej najważniejszej broni, czyli wierze chrześcijańskiej. W założonym w 910 roku opactwie benedyktyńskim w Cluny zrodziła się z czasem idea reformy Kościoła, która w kolejnych latach wniosła w jego funkcjonowanie nowego ducha. Nieocenione korzyści z tego wydarzenia zaczerpnęła w późniejszym okresie także Polska.

Napierający od strony wschodnich stepów Węgrzy doprowadzili z czasem do upadku Państwo Wielkomorawskie, obejmujące wcześniej liczne ziemie zamieszkiwane przez Słowian (w tym najprawdopodobniej Śląsk i Małopolskę). Na gruzach tego państwa zaczęły się tworzyć nowe ośrodki władzy, a najsilniejszy z nich w Pradze, gdzie już ok. 872 roku powstał dobrze obwarowany zamek. Za rządów księcia Wratysława I (zm. 921 r.) Śląsk i Małopolska znalazły się odtąd w granicach państwa czeskiego i uległy względnie najszybszemu rozwojowi spośród wszystkich ziem, które w czasach Piastów miały wejść w skład Polski.

Kierunki ekspansji wikingów i Węgrów

Stosunkowo późne zawiązanie się polskiej państwowości w połowie X w. można wytłumaczyć przede wszystkim tym, że ziemie polskie leżały na uboczu najważniejszych szlaków handlowych. Traktowano je jako wielki rezerwuar, w którym można było pozyskać niewolników, a główne ośrodki handlowe i tranzytowe położone były na uboczu historycznej kolebki państwa Piastów. Żyjący na przełomie XI/XII w. Gall Anonim pisał: „ziemia polska jest oddalona od dróg cudzoziemców i niewielu znana, prócz tych, którzy jadą w przejeździe po towary na Ruś”. Słowa te zostały wypowiedziane w okresie, gdy Ruś Kijowska stanowiła już prężny ośrodek handlu, lecz w X w. Zachodnia Europa nie utrzymywała z nią praktycznie żadnych kontaktów. O państwie założonym przez Waregów nie wiedziało także wielu zachodnich geografów[15]. Sytuacja ta była do pewnego stopnia zrozumiała ze względu na to, że głównymi pośrednikami pomiędzy Rusią a Zachodem byli wojowniczy wikingowie.

Jak już wspomniano, kluczowe drogi handlowe w części Europy zamieszkiwanej przez polskie plemiona prowadziły przede wszystkim z Bizancjum ku zachodowi Europy wzdłuż linii Dunaju oraz z Hedeby na Półwyspie Jutlandzkim poprzez Bałtyk w stronę północnej Rusi i dalej rzekami ku Morzu Czarnemu oraz Morzu Kaspijskiemu. Żywotny dla Polski w późniejszych wiekach lądowy handel tranzytowy ze wschodu na zachód – w X w. praktycznie nie istniał. Polskie ziemie miały z nim do czynienia jedynie w ograniczony sposób za sprawą leżących w pobliżu portów w Wolinie i Truso (niedaleko współczesnego Elbląga). Obydwie te miejscowości stanowiły ważne ośrodki dla zdominowanego przez Skandynawów systemu handlowego rozciągającego się od Hedeby aż do Jeziora Ładoga zapewniającego dostęp do rosyjskich rzek. Na południu zaś za sprawą Czech Małopolska i Śląsk czerpały ograniczone korzyści ze szlaków prowadzących z Bizancjum ku ziemiom niemieckim. Poza tym jednak ziemie polskie leżały na zdecydowanym uboczu głównych arterii handlowych średniowiecznej Europy.

Główne szlaki handlowe w okresie powstawania państwa Polan

Peryferyjne położenie stanowiło z jednej strony niedogodność, z drugiej zaś stwarzało dobre warunki do budowy własnej politycznej wspólnoty. Wiadomo dziś, że w latach 30. i 40. X w. na terenie Wielkopolski powstało co najmniej kilkanaście dobrze obwarowanych grodów (m.in. Poznań, Gniezno, Giecz), których budowę mógł zorganizować jedynie sprawny ośrodek władzy. Wzniesienie nowych grodów poprzedzone było wielką akcją niszczenia starych osad plemiennych. Świeżo wykształcona władza chciała w ten sposób zastrzec sobie wyłączne prawo zapewniania bezpieczeństwa. W centrum nowego systemu umocnień znalazło się Gniezno, które okalały pozostałe osady. Zastępując starsze grody nowymi, lepiej umocnionymi, władcy kraju Polan sygnalizowali wszystkim przejęcie kontroli nad niezagospodarowanymi dotąd przez nikogo obszarami[16]. Kwestią otwartą pozostaje oczywiście, kim byli pierwsi władcy Polski i jakie reprezentowali środowisko. Faktem pozostaje natomiast to, że zdołali stworzyć zręby niezależnego państwa, które stosunkowo szybko zaczęło odnosić ważne sukcesy, zapewniające mu trwałe bytowanie.

Jeszcze w pierwszej połowie X w. na wschód od Renu nie istniały żadne mennice. Nieoczekiwanie jednak ok. 960 roku w Goslar i Rammelsberg w górach Harzu odkryto obfite złoża srebra, a nieco później także w Schwarzwaldzie. Już ok. 950 roku zaczęły napływać do Polski – wcześniej praktycznie nieobecne – monety bite w krajach Zachodu, jednakże eksploatacja rud w Dolnej Saksonii sprawiła, że odzyskująca wigor Rzesza Niemiecka stała się jeszcze bardziej ekspansywna[17]. Początkowo stłamszeni przez najazd Węgrów władcy Niemiec stopniowo odzyskiwali kontrolę nad Europą Środkową, podporządkowując sobie kolejne ziemie zamieszkiwane przez Słowian. W latach 30. X wieku na terytoriach słowiańskich zaczęto tworzyć buforowe marchie, które z czasem stały się narzędziem silnej ekspansji kultury niemieckiej. Po pokonaniu Węgrów pod Lechowym Polem w 955 roku niemiecka Rzesza mogła skupić się już na kolonizacji wschodnich terytoriów, a wejście w posiadanie bardzo obfitych kopalni srebra, miedzi i ołowiu pozwoliło ugruntować jej pozycję w dziedzinie gospodarczej. Znajdowane na terenie Polski monety niemieckie z drugiej połowy X i XI w. wskazują, że Polska znalazła się wówczas w sferze gospodarczych wpływów niemieckich. Pierwsze monety pochodziły z Kolonii i Bawarii, lecz z czasem coraz więcej z nich było bitych w Saksonii i to one tworzyły obieg pieniężny w Polsce.

Pojawienie się monet bitych w Rzeszy sprawiło jednocześnie, że z Polski zaczęły wreszcie znikać arabskie dirhemy. Stało się tak m.in. za sprawą stopniowego upadku rządzonej przez żydowską arystokrację Chazarii pośredniczącej w handlu z potężnym wcześniej Bagdadem. Już ok. 900 roku Chazaria straciła sporo w wyniku przesunięcia się szlaków handlowych prowadzących z północy ku muzułmańskim metropoliom. Prawdziwym problemem dla państwa specjalizującego się w łupieżczych wyprawach oraz handlu niewolnikami okazała się jednak Ruś Kijowska, która po serii konfliktów podbiła ostatecznie Chazarię w 962 roku. Chazaria straciła wpływy także w wyniku osłabienia pozycji Bagdadu na rzecz Kairu i Kordoby. Bliskie kontakty Kaganatu Chazarskiego z najważniejszym miastem islamu zapewniały mu wcześniej silną pozycję, lecz w X w. sytuacja w tym względzie zaczęła się dynamicznie zmieniać, także w wyniku osłabnięcia państwa Samanidów, skąd pochodziło najwięcej znalezionych w Polsce dirhemów z tego okresu. Wszystkie te wydarzenia otworzyły zupełnie nowe perspektywy dla tworzącego się właśnie państwa polskiego, które z jednej strony zyskało na zmniejszonej aktywności żydowskich pośredników ze światem islamu, a z drugiej mogło czuć się zaniepokojone wzrostem potęgi Rusi.

Wpływy kupców żydowskich osłabły w tym czasie także w basenie Morza Śródziemnego, gdzie Amalfi i Wenecja skutecznie wyparły swoich konkurentów, tworząc podstawy dla coraz prężniejszego handlu państw chrześcijańskich (choć elita kupiecka tych miast opierała się wciąż silnie na ludności żydowskiej). Przy opisie stanu świata w okresie tworzenia się państwa polskiego zwraca więc uwagę przede wszystkim sukcesywne słabnięcie świata muzułmańskiego i ograniczenie roli handlu żydowskiego przy jednoczesnym wzroście znaczenia chrześcijańskiego Zachodu. Cywilizacja muzułmańska była wciąż o wiele bardziej zamożna od chrześcijańskiej, a jej centra handlowe górowały nad osadami handlowymi Europy Zachodniej, lecz ekspansja chrześcijaństwa w Europie Środkowej i Wschodniej stopniowo zmieniała układ sił. Okoliczności te umożliwiły przesunięcie strefy wpływów Zachodu na wschód, czego widocznym przejawem było przyjęcie przez Mieszka I chrztu w 966 roku. Prawdziwym zaś dopełnieniem tego procesu było przyjęcie przez Ruś Kijowską chrześcijaństwa obrządku wschodniego w 988 roku. Ruś nie była wprawdzie podporządkowana politycznie Zachodowi, lecz po raz pierwszy w dziejach stworzyła dla Zachodu bufor bezpieczeństwa na odcinku leżących na wschodzie wielkich europejskich nizin. Wcześniej tereny te niosły ze sobą przede wszystkim zagrożenie w postaci najazdów oraz ze strony nastawionych na eksploatację pogranicza kupców ze Wschodu, lecz za sprawą posiadającej sprawną organizację polityczną Rusi chrześcijańska Europa mogła wreszcie uzyskać alternatywny dostęp do bogactw płynących z odległych cywilizacji Środkowej Azji, Indii i Dalekiego Wschodu, z pominięciem wrogiego jej świata islamu.

Początki państwa polskiego

Pierwsze wzmianki o kraju rządzonym przez Mieszka I pochodzą z lat 963-966, a jedną z nich zawdzięczamy żydowskiemu kupcowi i uczonemu Ibrahimowi ibn Jakubowi, który służył na dworze kalifa Kordoby utrzymującego w tym czasie gwardię złożoną ze słowiańskich niewolników. Ibn Jakub udawał się do Ottona I, który w 962 roku koronował się w Rzymie na cesarza. Sporządzony ok. 963 roku opis ukazuje Mieszka I jako władcę sprawującego już ugruntowaną władzę z ośrodka znajdującego się w Wielkopolsce.

Według podań i legend pierwotna siedziba władzy plemiennej była ulokowana w pobliżu jeziora Gopło na Kujawach. Na rzecz takiej tezy świadczyłoby doskonałe położenie tego ośrodka w okolicy łączącej ze sobą dorzecza Warty i Wisły. Wiadomo dziś, że poziom wód w średniowieczu był nawet o 11 stóp wyższy niż obecnie, przez co Gopło mogło wówczas zajmować znacznie większy obszar i umożliwiać szybką komunikację łodziami między Bałtykiem a krajem Polan. Wiadomo, że rzeczka Goplanica miała jeszcze w XV wieku zapewniać sprawną komunikację z dorzeczem Warty[18]. Ośrodkiem władzy stało się jednak finalnie Gniezno – w późniejszych latach de facto współdzielące status stolicy z pobliskim Poznaniem.

Strategicznie ważne położenie Kujaw dawało łatwy dostęp do ziem, które zostały podbite w latach kolejnych, a mianowicie: obszarów położonych w środkowym biegu Wisły oraz górnym biegu Warty. Zapewne te właśnie ziemie przynależały już do państwa Mieszka w momencie, gdy nagle pojawiło się ono w źródłach pisanych.

Jak już wspomniano, Wielkopolska stała się kolebką nowego państwa dlatego, że leżała na uboczu głównych szlaków handlowych oraz posiadała zapewniający jej bezpieczeństwo bufor w postaci okolicznych ziem niezagospodarowanych przez inne państwa. Aby jednak nowy twór państwowy miał szanse na trwałą egzystencję, potrzebne były nowe nabytki terytorialne, wpisujące państwo Mieszka I w główny nurt kontynentalnej wymiany handlowej.

Jak można wnioskować na podstawie zachowanych źródeł, jednym z głównych źródeł dochodu w krainach zamieszkiwanych przez Słowian był handel niewolnikami. Stosunkowo słabo rozwinięta gospodarka leśna i rolnicza dorzecza Warty nie pozwalała na produkcję dóbr wyższego rzędu, a nizinne tereny pozbawione były jakichkolwiek rud kopalnych. Jedyną gwarancję pewnego i dużego zarobku dawała tak naprawdę sprzedaż niewolników, którzy w złotym okresie tego procederu na ziemiach słowiańskich kosztowali kilkadziesiąt dirhemów (w Bagdadzie ich cena wynosiła 300 dirhemów).

Pogański system społeczny sprzyjał niewątpliwie handlowi niewolnikami, gdyż ani wierzenia, ani prawo ludów słowiańskich nie zakazywały posiadania niewolników. Przyjęcie chrztu uderzało tak naprawdę w wielkie interesy rodów, które uczyniły ze sprzedaży swoich pobratymców w arabską niewolę regularny biznes. Święty Wojciech, który udał się z misją do Prusów, musiał uciekać z rodzinnych Czech m.in. dlatego, że walczył z powszechnym wówczas procederem zniewalania ludzi[19]. Wspomniany już Ibrahim ibn Jakub wspominał, że Słowianie na ogół cieszyli się z dużej liczby córek, gdyż mogli je sprzedawać z zyskiem za granicę. Proces likwidacji handlu niewolnikami był długotrwały i wedle zachowanych źródeł można wywnioskować, że upadł na dobre dopiero w XIII w., jednakże nawet po przyjęciu chrześcijaństwa słowiańscy władcy nierzadko brali w niewolę sąsiednią ludność przy okazji wojen i napadów.

Rezygnacja z dotychczasowej metody wzbogacania się na rzecz przyjęcia chrześcijaństwa oznaczała, że władcy dorzecza Warty musieli wzmóc swoje wysiłki na rzecz zagwarantowania sobie innych źródeł dochodu. W tamtym okresie, gdy gospodarka towarowo-pieniężna stała jeszcze na niezbyt wysokim poziomie rozwoju, uzyskanie kontroli nad szlakami handlowymi oraz pobieranie opłat od wędrujących nimi kupców było priorytetem. Daniny miejscowej ludności przyjmowały postać towarową lub pracy, lecz srebrne monety nie były jeszcze w powszechnym użytku. Wiadomo, że w czasach Mieszka I funkcję pieniądza spełniały nie tylko skóry, lecz także tkaniny (tzw. chusteczki)[20]. Tego rodzaju środki płatnicze miały pewne zastosowanie lokalne, lecz nie były powszechnie uznawanym środkiem płatniczym. Jeśli pierwszy książę Polski chciał opłacić drużynę wojowników, musiał mieć do swej dyspozycji twardy i uniwersalny pieniądz, który mógł uzyskać albo w wyniku wymiany z kupcami, albo rabując swoich sąsiadów.

Przyjęcie chrztu w 966 roku (choć niewątpliwie podyktowane chęcią uniknięcia losu pogańskich Obodrytów czy też Wieletów, na których spadały nieustanne niemieckie najazdy) sprawiło, że Mieszko I autentycznie przejął się nowymi zasadami wiary. Chrześcijaństwo przybyło do Polski z Czech, z którymi władca Polski od 965 roku związany był strategicznym sojuszem. Przyjęcie Polski do rodziny narodów chrześcijańskich miało wielkie znacznie również dla samego cesarza, który mógł obawiać się, że polski władca zechce przyjąć chrzest w obrządku wschodnim, wiążąc się tym samym z Bizancjum. Gdy później w 999 roku erygowano arcybiskupstwo w Gnieźnie, polskie państwo zyskało szczególnie ważny atrybut niezależności, lokujący je pośród innych europejskich krajów, które przyjęły chrześcijaństwo znacznie wcześniej.

Sojusz z Czechami został wzmocniony dodatkowo małżeństwem z przynależącą do czeskiego rodu Przemyślidów Dobrawą, z którą przybył do kraju pierwszy biskup Jordan. Przymierze to okazało się wkrótce pomocne, gdy we wrześniu 967 roku Mieszko I ruszył na swoją pierwszą krucjatę przeciw Wolinianom. Obszary zasiedlone przez Słowian zachodnich stanowiły w X w. prawdziwy bastion pogaństwa, a tereny nadmorskie zgromadziły – w wyniku uczynienia z Bałtyku ważnej arterii handlowej – znaczne bogactwa zapewniające im silną pozycję. Podczas gdy jeszcze w IX w. to wikingowie napadali na okoliczne ludy, w okresie początków państwa polskiego inicjatywa przechodziła powoli w ręce ludów słowiańskich, które śmiało atakowały Skandynawię, kraje niemieckie, a także swoich słowiańskich sąsiadów.

Prawdziwa ekspansja słowiańskiego handlu oraz podbojów na Bałtyku miała nastąpić dopiero w XI w., lecz już wcześniej wyróżnioną pozycję wśród osad w regionie posiadał Wolin, stanowiący jeden z ważnych węzłów drogi handlowej prowadzącej z Hedeby przez potężne na tamte czasy Visby na Gotlandii i dalej ku Rusi. Ideą pierwszych Piastów było przejęcie ziem nadbałtyckich i włączenie się w międzynarodową wymianę handlową, lecz wiele wskazuje na to, że przejęcie pełnej kontroli nad Pomorzem Zachodnim przekraczało możliwości świeżo powstałego państwa. Wedle zachowanych źródeł można wnioskować, że pomimo sukcesu, jakim była wyprawa w 967 roku, Mieszko mógł jedynie zmusić Wolinian do złożenia mu hołdu.

Zbliżenie z Czechami umożliwiło także najprawdopodobniej ekspansję na wschód i południowy wschód. Możliwe, że jeszcze przed chrztem władca Gniezna przejął kontrolę nad Ziemią Sandomierską oraz Grodami Czerwieńskimi (być może na zasadzie polsko-czeskiego kondominium). Ekspansja w tym kierunku była niejako naturalna, zważywszy na układ prawych dopływów Wisły. Dodatkowo, o czym już wspomniano wcześniej w przypadku jeziora Gopło, wyższy niż obecnie poziom wód w średniowieczu umożliwiał komunikację szlakami wodnymi przez Wołyń. Nie jest wcale wykluczone, że przy pomocy łodzi można było przemieścić się z kolebki państwa polskiego w okolicach Gniezna i Poznania aż do samego Kijowa[21].

Sojusz z Czechami okazał się dość krótkotrwały, gdyż od momentu wstąpienia na tron w 972 roku księcia Bolesława II Pobożnego relacje z Polską się popsuły, a Mieszko zaczął wspierać wrogie Przemyślidom książęta z Libic (ród Sławnikowiców). O wiele większe szanse na włączenie się w międzynarodową wymianę handlową dawały podboje na południu (czyli na Śląsku i w Małopolsce), które z perspektywy czeskiej były trudne do obrony ze względu na naturalną barierę w postaci Sudetów i Karpat.

Nim jednak Mieszko I zgromadził wystarczające siły do takiego kroku, musiał odeprzeć najazd margrabiego łużyckiego Hodona. Cesarstwo po koronacji Ottona I zwarło swoje szyki i kierowało swą ekspansję ku ziemiom Słowian połabskich. W tym celu w 968 roku powołano do istnienia stolicę biskupią w leżącym nad Łabą Magdeburgu, mającą koordynować cały proces wchłaniania kolejnych ziem w obręb Rzeszy. Hodon był najprawdopodobniej zaniepokojony pierwszymi sukcesami Mieszka I, który swoją udaną wyprawą przeciw Wolinianom stworzył zagrożenie dla ekspansji planowanej na cesarskim dworze. W tym celu wyprawił się w kierunku Wolina, a po drodze starł się z oddziałami polskimi. Wynik stoczonej 24 czerwca 972 roku bitwy pod Cedynią był jednoznacznie korzystny dla Mieszka, który jednak został wezwany rok później przez cesarza na zjazd do Kwedlinburga.

Tymczasowe zawieszenie broni w walce z niemiecką ekspansją nie mogło jednak zadowalać polskiego władcy. Pomimo pierwszych sukcesów w walce z Wolinianami Mieszko I i jego młode państwo byli nadal odcięci od ważnych szlaków handlowych. Wiadomo, że po utworzeniu biskupstwa w Magdeburgu dużego znaczenia nabrał szlak prowadzący z Gniezna i Poznania poprzez Międzyrzecz do niemieckiej metropolii. Arteria ta stała się szybko jednym z głównych kanałów, przy pomocy którego Polska intensywnie czerpała wzorce kulturowe, architektoniczne, prawne oraz religijne z zachodniej części kontynentu. Gdy w XIII w. rozpocznie się proces masowej lokacji miast, wzorzec prawny wyznaczy właśnie dokument lokacyjny Magdeburga. Zdanie się wyłącznie na szlak prowadzący do centralnej Rzeszy mogło jednak w dłuższej perspektywie oznaczać pełne uzależnienie się od potężnego sąsiada.

Szlaki handlowe prowadzące przez państwo Mieszka I w. (po zajęciu Małopolski, Śląska, Kołobrzegu)

Już w 973 roku po wstąpieniu na tron Ottona II Mieszko strategicznie wsparł jego przeciwnika – księcia bawarskiego Henryka Kłótnika. Prowadzący wojny z Duńczykami, Francuzami i Czechami cesarz zaatakował Polskę dopiero w 979 roku, lecz został skutecznie odparty. Niestety, co stanie się później regułą, atak z zachodu stał się okazją dla równoczesnego ataku ze wschodu. Wykorzystując zamieszanie w kraju Polan, książę kijowski Włodzimierz pospiesznie zajął dla siebie Grody Czerwieńskie.

Na dłuższą wojnę z Mieszkiem cesarz nie miał czasu, gdyż począwszy od 980 roku, był coraz mocniej uwikłany w walki w Italii. Wykorzystując ten stan rzeczy, polski władca zawarł w 980 roku małżeństwo z córką zwierzchnika Marchii Północnej Dietricha – Odą. Zabezpieczone zostały w ten sposób flanki zachodnia i północna, co umożliwiło skupienie uwagi na ziemiach leżących na południe i południowy wschód od Gniezna[22].

Przez wiele lat sądzono, że znalezione przez archeologów pierwsze polskie denary zostały wybite ok. 982 roku na zlecenie Mieszka I. Tezę tę obalono i obecnie uważa się, że pierwszy polski denar został wybity dopiero ok. 1025 roku przez Mieszka II Lamberta. Wybicie pierwszych polskich monet było przy tym wydarzeniem bardziej symbolicznym niż posiadającym realne znaczenie dla życia gospodarczego, gdyż obecnie szacuje się, że pierwsze emisje odpowiadały jedynie za 1% całego obiegu pieniężnego w kraju. Brak własnej waluty wyznaczał miejsce państwa polskiego w Europie, które pomimo pierwszych sukcesów leżało wciąż na gospodarczych peryferiach.

Gdy w 983 roku zmarł Otton II, książę Mieszko I wdał się w wewnętrzne walki o władzę w cesarstwie, ostatecznie stając po stronie cesarzowej – wdowy Teofano – oraz Sasów przeciwko Czechom, którzy próbowali w tym czasie zrzucić lenną zależność wobec cesarstwa i sprzymierzyli się z Wieletami. Atakując w 985 roku Wieletów, Mieszko I zyskiwał przychylność najważniejszych kręgów decyzyjnych cesarstwa, dzięki czemu mógł w latach 986-989 podporządkować sobie Małopolskę z Krakowem oraz Śląsk. W okresie ciągłych konfliktów toczonych przez państwo czeskie krainy te były dla Mieszka stosunkowo łatwym łupem. Stoczona ok. 990 roku wojna z Czechami o Śląsk nie miała zbyt gwałtownego przebiegu, podobnie jak dokonane zapewne nieco wcześniej zajęcie Małopolski, co mimo wszystko nieco dziwi, biorąc pod uwagę strategiczne znaczenie obu dzielnic. W obu krainach wydobywano od wielu stuleci cenne surowce, a w omawianym okresie tworzył się właśnie nowy, niezwykle istotny dla Polski i całej Europy szlak handlowy łączący Pragę z Kijowem. Niektórzy autorzy sugerują nawet, że uzyskawszy stały dostęp do bogactw naturalnych Śląska, Mieszko I mógł sobie pozwolić na trwałą rezygnację z handlu niewolnikami[23]. U schyłku X w. po raz pierwszy w dziejach polski władca kontrolował zarówno Wielkopolskę, jak i Małopolskę, a więc ziemie stanowiące niejako fundament polskiego państwa.

Państwo pierwszego władcy Polski oparło się w 990 roku o Sudety i Karpaty, lecz oparcie go o Bałtyk było wciąż niezwykle trudnym zadaniem. W 985 roku Mieszko wydał swoją córkę Świętosławę za władcę Szwecji Eryka Zwycięskiego. Był to krok mający na celu zabezpieczenie się przed agresją ze strony Danii, która chciała sobie podporządkować Pomorze. Wzrost potęgi kontrolującej wejście na Bałtyk w okolicach duńskiego Hedeby było zbyt niebezpieczne dla tworzącego się polskiego państwa.

Choć Mieszkowi nie udało się podporządkować na trwałe Wolinian (którzy okresowo byli w sojuszu z Danią), ważnym jego osiągnięciem było opanowanie Pomorza Środkowego na czele z Kołobrzegiem. Najprawdopodobniej w latach osiemdziesiątych X w. drużyna Mieszka przejęła kontrolę nad ważnym dla całego kraju portem otwierającym ziemie polskie na handel morski. Po zajęciu Śląska i Małopolski uformowały się w ten sposób istotne wewnętrzne szlaki łączące północ z południem, gdzie Gniezno i Poznań pełniły rolę łącznika pomiędzy Pomorzem a Śląskiem i Małopolską. Dotychczasowa orientacja szlaków handlowych sprawiała, że ziemie polskie łatwo ulegały obcym wpływom. Od kiedy za sprawą aneksji Mieszka I wykształcił się pierwszy szlak o charakterze południkowym państwo Polan uzyskało zupełnie nowy rdzeń własnego życia gospodarczego. W przyszłości najważniejszą arterią handlową miała stać się Wisła, lecz pod koniec X w. rolę tę pełnił szlak przechodzący przez Gniezno i Poznań (wiadomo, że już w X w. istniały w Poznaniu stacje celne pobierające cło za przekroczenie Warty[24]). Nie posiadał on wielkiego znaczenia w skali kontynentu, lecz zapewniał komunikację i integrację świeżo scalonych ze sobą ziem.

Tuż przed swoją śmiercią Mieszko I sporządził dokument o nazwie Dagome iudex, który stanowił zarówno jego osobisty testament, jak i akt oddania państwa polskiego pod opiekę Stolicy św. Piotra. Za jego sprawą Polska na trwałe wkroczyła do świata cywilizacji chrześcijańskiej, opowiadając się po stronie nurtu akcentującego prymat władzy duchowej nad doczesną. Sojusz Polski z papiestwem oraz wierność wierze chrześcijańskiej miały później wielokrotnie uratować ją przed wielkimi katastrofami, które spotykały kraje sąsiednie. Oparcie się na papiestwie nie było przy tym czymś absolutnie oczywistym, gdyż sąsiednie Czechy wybierały najczęściej protekcję cesarstwa.

Ustanowienie szczególnego związku z przywództwem religijnym zachodniego chrześcijaństwa było naturalną reakcją na wielkie korzyści, jakie przyniosła ze sobą nowa wiara. W całym kraju stopniowo znoszono niewolnictwo, które wcześniej przez wieki uniemożliwiało normalny rozwój. Nowe zasady życia społecznego oparte na Ewangelii wprowadzały własność prywatną, która w systemie pogańskim była ograniczona strukturą rodową. Jednocześnie przyjęcie religii chrześcijańskiej pozwoliło na szybki rozwój cywilizacyjny, dokonujący się za sprawą napływających do kraju Polan duchownych. Wzniesiona w czasach Mieszka I katedra w Poznaniu była pierwszym w całej Polsce budynkiem z kamienia[25].

W wymiarze ideowym zaś opowiedzenie się po stronie papiestwa u samych początków istnienia polskiego państwa stawiało je po stronie sił niosących całej cywilizacji wolność. W przeciwieństwie do cesarstwa, które próbowało narzucić wschodni system rządów akcentujący potęgę państwa, obóz papieski opowiadał się za systemem społecznym opartym na chrześcijańskich wzorcach. Pierwszy władca Polski już na samym początku naszych dziejów wybrał bardziej wymagającą ścieżkę cywilizacyjnego wzrostu, która jednak w dłuższej perspektywie przyniosła ogromne korzyści. Bez sojuszu z papiestwem Polska nie mogła zresztą liczyć na zachowanie niezależności od cesarstwa.

Powstanie państwa polskiego mogło się dokonać dzięki chwilowemu osłabnięciu Bizancjum i świata muzułmańskiego. Jednocześnie cesarstwo oraz Europa Zachodnia były jeszcze zbyt słabe, aby na trwałe podporządkować sobie Europę Środkowo -Wschodnią. Z perspektywy Bagdadu i Konstantynopola kraj, w którym władał Mieszko I, był wciąż barbarzyński, choć podobną opinię przybysze ze wschodu wyrażali także wobec zachodu kontynentu. Stworzone przez Mieszka I podstawy polskiej państwowości stwarzały jednak bardzo pomyślne perspektywy do szybkiego nadrabiania zaległości, a wielka ekspansja chrześcijaństwa w całej Europie nadawała wydarzeniom zupełnie nową dynamikę.

Pierwszy król Polski

Dokonane w ostatnich latach przed śmiercią Mieszka I przyłączenie Śląska i Małopolski sprawiło, że najważniejszym wyzwaniem stojącym przed jego synem Bolesławem Chrobrym stało się umocnienie własnych wpływów na terenach znajdujących się do tej pory w orbicie wpływów Czech. Wiadomo, że pierwsza chrześcijańska świątynia na wawelskim wzgórzu była pod wezwaniem św. Wacława, co wskazywałoby na to, że panowanie czeskie w południowych dzielnicach było już dość dobrze ugruntowane.

Swoje panowanie Bolesław rozpoczął od wypędzenia macochy Ody oraz przyrodnich braci. W przeciwieństwie do swojego ojca, który przejął się nową chrześcijańską wiarą, książę Bolesław prowadził dość rozpustne życie i wydawał kochanki za swoich rycerzy, choć miał surowo karać za cudzołóstwo[26]. Jego porywcza natura dawała o sobie znać szczególnie w polityce zagranicznej – opartej w wielu przypadkach na podbojach i łupieniu sąsiednich ziem. Mimo wszystkich przywar i błędów w prowadzonej polityce to właśnie Bolesławowi przypadły w udziale jedne z najbardziej trwałych sukcesów Polski w dziejach, o czym będzie mowa później.

Gdy władza Mieszka – a później Bolesława – stopniowo okrzepła, naturalnym kierunkiem ekspansji młodego państwa stały się tereny zamieszkiwane przez pogańskie plemię Prusów. Zajmowało ono tereny leżące na wschód od dolnego biegu Wisły, choć funkcjonujące do dziś nazwy miejscowe pochodzenia pruskiego na Pomorzu Wschodnim pozwalają sądzić, że ludność pruska zamieszkiwała także na zachód od największej rzeki Polski. Znaczenie rzek było w tamtych czasach ogromne i choć Wisła miała zacząć odgrywać wielką rolę w handlu dopiero od XIII w., już w czasach pierwszych Piastów miała wielkie znaczenie komunikacyjne.

Wielką zasługą Chrobrego było to, że zamiast zaplanować ekspansję przy pomocy środków militarnych, postanowił przejąć kontrolę nad ujściem Wisły w sposób pokojowy. Dzieło to nie mogłoby się dokonać, gdyby nie misja biskupa Wojciecha z czeskiego rodu Sławnikowiców. Po tym, jak naraził się w swojej ojczyźnie walką z biznesem niewolniczym, znalazł się w 996 roku w Rzymie, gdzie przebywający akurat cesarz Otton III namówił go do nowej misji ewangelizacyjnej, najprawdopodobniej w porozumieniu z Chrobrym.

Wczesną wiosną 997 roku Wojciech wyruszył z Gniezna do Gdańska, gdzie w marcu dokonał obrzędu masowego chrztu mieszkańców grodu. W ten właśnie sposób – bez potrzeby dokonywania jakiejkolwiek zbrojnej inwazji – w ręce polskie przeszedł absolutnie kluczowy dla dalszych dziejów gród, który otworzył państwo Piastów na Bałtyk. Przejście Gdańska pod polskie panowanie sprawiło, że jednocześnie podupadło pruskie Truso, a do miasta nad Motławą coraz częściej zaglądali kupcy skandynawscy i niemieccy.

Zajęcie ujścia Wisły miało ogromne znaczenie dla późniejszych losów Polski, która początkowo była rządzona przez elity wywodzące się z dorzecza Warty. Pierwotnie intencją pierwszych Piastów było zapewne podporządkowanie sobie całego dorzecza Odry i Warty, czego przejawem były chociażby podejmowane od lat 60. X w. wyprawy przeciwko Wolinianom, a także Wieletom. Silny opór, jaki tam napotkano, a także coraz bardziej wyraźne plany ekspansji niemieckiej w tym rejonie sprawiły, że państwo polskie w czasie rządów Bolesława Chrobrego coraz silniej ciążyło ku Wiśle, której większość biegu została opanowana w momencie zajęcia Gdańska.

Prawy brzeg Wisły w jej dolnym biegu był jednak wciąż narażony ze strony mieszkających tam Prusów. Udający się tam na misję św. Wojciech został zamordowany, a wykupione później przez Bolesława ciało stało się celem pielgrzymek do Gniezna. Dokonana błyskawicznie już w 999 roku kanonizacja umocniła znacząco pozycję Polski jako kraju chrześcijańskiego, który na dodatek nie stosował wobec pogan przemocy, lecz opierał się na misjach ewangelizacyjnych.

Męczeństwo św. Wojciecha, który dobrze znał cesarza Ottona III, przysłużyło się nadto Bolesławowi także tym, że skłoniło najważniejszego władcę całego Zachodu do ujęcia ziem polskich w jego wielkim programie „renowacji Imperium”. Sclavinia, czyli ziemia Słowian, miała stanowić jeden z czterech fundamentów politycznego porządku obejmującego cały kontynent. W ramach tej koncepcji w marcu 1000 roku cesarz przybył do Gniezna, aby potwierdzić utworzenie w Gnieźnie arcybiskupstwa oraz ustanowić trzy nowe biskupstwa: w Krakowie, Wrocławiu i Kołobrzegu. Stworzenie osobnej organizacji kościelnej dla całego kraju oznaczało, że opanowane zaledwie dekadę wcześniej terytoria uzyskały oficjalne uznanie ze strony najwyższych władz duchowych oraz świeckich. Państwo Bolesława stało się częścią politycznego ładu średniowiecza, a jego południkowy układ diecezjalnych stolic stwarzał oś, wokół której kształtowało się życie gospodarcze i polityczne narodowej wspólnoty.

Wizyta Ottona III w Gnieźnie w sposób symboliczny kończyła pewną epokę, w czasie której ziemie polskie były narażone na ekspansję Skandynawów. Jedną z przyczyn takiego stanu rzeczy była stopniowa chrystianizacja, a także zmiany w samym świecie islamu. Od kiedy w 969 roku Imperium Fatymidów podbiło Egipt i uczyniło Kair swoją stolicą, zachwiana została potęga Imperium Abbasydów mającego za swoje centrum Bagdad[27]. Na przełomie X i XI w. kalifat Abbasydów przechodził nadto wewnętrzny kryzys związany z walkami o władzę, który zaburzył funkcjonowanie handlu z Europą Wschodnią. Nową siłą na Bliskim Wschodzie stali się tureccy Seldżucy, których podboje załamały produkcję menniczą we wschodnich regionach kalifatu i wstrzymały ruch karawan w kierunku europejskim. Arabowie mieli kłopoty z dostaniem się do Rusi przez Wołgę; mniej zakłóceń występowało na szlaku prowadzącym przez Dniepr i Kijów, lecz w XI wieku handel na tym odcinku stopniowo upadał[28]. W rezultacie wszystkich tych zmian Waregowie przestali penetrować ziemie Słowian w takim stopniu, w jakim czynili to wcześniej. Ich potęga utrzymywała się w tym czasie przede wszystkim na Gotlandii, na której znaleziono rekordowe ilości monet arabskich.

Europa Środkowo-Wschodnia powoli żegnała się z problemem handlu niewolnikami. Począwszy od XI wieku, świat muzułmański coraz częściej szukał ofiar na Półwyspie Iberyjskim oraz w innych rejonach świata, m.in. w Afryce.

W 1002 roku w bardzo młodym wieku zmarł cesarz Otton III, a tuż po jego zgonie w Rzeszy wynikły walki o władzę, które stały się dla Chrobrego dobrą okazją do dalszego powiększania swojego państwa. Pospiesznie zajął Milsko, Łużyce i Miśnię. Zdobycze te – poza Miśnią – zostały zatwierdzone przez nowego króla Niemiec Henryka II na zjeździe w Merseburgu. Na tym samym zjeździe miał jednak miejsce zamach na życie polskiego władcy, który ocalał tylko dzięki pomocy niemieckich możnych. Wydarzenie to pokazywało wyraźnie, że w najbliższych latach nie mógł liczyć na korzystne relacje z zachodnim sąsiadem. Bolesław postanowił więc zbliżyć się do Czech, gdzie trwały wciąż walki o władzę po śmierci jego siostrzeńca Bolesława II. Polski władca stanął po stronie swego krewniaka Bolesława III Rudego i pomógł zająć mu tron w Pradze.

Czeski imiennik Chrobrego rządził jednak w sposób brutalny, dlatego Czesi zwrócili się do polskiego księcia z prośbą o interwencję. Ten zaprosił Bolesława III Rudego do Krakowa, gdzie podstępnie kazał go oślepić i uwięzić, a następnie zajął Pragę oraz całe Czechy i Morawy. Zajęcie nowych terytoriów tym razem wzbudziło szybką reakcję niemieckiego króla Henryka II, który udzielił wsparcia czeskiej opozycji. Zajęty walkami w innych częściach swojego imperium wyprawił się na Polskę dopiero w 1004 roku. Latem tego roku ruszył prosto na Pragę, zmuszając Bolesława do ucieczki, który utracił przez to kontrolę nad Czechami, a następnie także Milsko. W kolejnym roku siły Henryka II były jeszcze większe, gdyż przyłączyły się do nich oddziały czeskie, bawarskie oraz wieleckie. Szybki marsz w kierunku Poznania okazał się wystarczający do okiełznania polskiego władcy, który na mocy podpisanego pokoju oddał wszystkie nowe nabytki terytorialne.

Niepowodzenia z lat 1004-1005 nie powstrzymały jednak Chrobrego przed próbą trwałego podporządkowania sobie spornych ziem. W 1007 roku wznowiono działania wojenne, które doprowadziły do odzyskania Budziszyna i wywołały wyprawę odwetową w 1010 roku. Zawarty w 1012 roku pięcioletni rozejm został zerwany już rok później. Prawdziwe zawieszenie broni przyniósł dopiero kolejny zjazd w Merseburgu w 1013 roku, który pozwolił Bolesławowi odzyskać Milsko i Łużyce. Polski władca zobowiązał się jednocześnie do udzielania Henrykowi II pomocy zbrojnej w przypadku, gdyby ten toczył wojny, lecz gdy w 1015 roku został o to poproszony, odmówił – na dodatek nie zgadzając się na złożenie hołdu z Łużyc i Milska. Świeżo koronowany cesarz Henryk pospiesznie zmobilizował oddziały i uderzył na Polskę, lecz został skutecznie odparty. Wobec piętrzących się trudności cesarz zawarł w 1017 roku sojusz z księciem kijowskim Jarosławem Mądrym. Po raz pierwszy w historii doszło w ten sposób do sojuszu oskrzydlającego polskich władców, który na szczęście w średniowieczu nie był zbyt często stosowany wobec wieloletnich zaburzeń politycznych na ziemiach ruskich. Sojusz Henryka i Jarosława okazał się jednak zbyt słaby na Chrobrego, który doprowadził ostatecznie do zawarcia pokoju w Budziszynie 30 stycznia 1018 roku. Był to wielki sukces polskiego władcy, który nie tylko zademonstrował swoją militarną potęgę, lecz także uzyskał trwałe potwierdzenie dla swoich nabytków w postaci Milska i Łużyc.

Wojny z cesarstwem z lat 1002-1018 stanowiły niewątpliwie próbę wykorzystania impetu towarzyszącego powstawaniu polskiego państwa i możliwie jak najdalej idącego poszerzenia jego granic. Wykorzystując chaos w Czechach oraz nieustanne zamieszanie w Rzeszy i zaangażowanie cesarza na wielu frontach, Bolesław chciał stworzyć trwały i rozbudowany polityczny organizm. Relatywnie rzadko na jego politykę w tym okresie patrzy się przy tym pod kątem zmiany szlaków handlowych, które w XI w. coraz częściej kierowały się równoleżnikowo, wykorzystując ziemie polskie jako tranzyt. Stopniowy upadek handlu wareskiego na Wołdze sprawił, że coraz większego znaczenia nabierał Kijów. Nadto napięte relacje między cesarstwem a Bizancjum sprawiały, że w okresie tym coraz bardziej znaczącą stawała się trasa prowadząca przez południową Polskę, a więc Śląsk i Małopolskę, z zachodu na wschód. Wiadomo, że w XI w. powstały w Krakowie i Przemyślu pierwsze gminy żydowskie[29]. O obecności Żydów z Niemiec na terenie Polski, Czech i Węgier wiemy bezspornie na podstawie dzieł pisanych przez żydowskich autorów żyjących w Niemczech w XI w. Źródła te potwierdzają m.in. istnienie gminy w Krakowie. Zachodnioeuropejscy Żydzi byli obecni w Kijowie już w X w., podobnie jak w Pradze. Ich osiedlenie się w Polsce dopiero w kolejnym stuleciu kazałoby więc sądzić, że szlak łączący wschód i zachód Europy był już w tym okresie względnie silnie rozwinięty i wymagał dobrze funkcjonującej sieci stacji pośrednich[30].

Nie jesteśmy w stanie dziś powiedzieć z całą pewnością, czy w czasach Bolesława Chrobrego szlak łączący Kijów z Przemyślem, Krakowem, Wrocławiem i Pragą oraz całą Europą Zachodnią funkcjonował w pełni, lecz wiele okoliczności pozwala nam tę hipotezę uwiarygodnić. Zmiany w świecie islamu oraz związany z nimi upadek handlu prowadzonego przez wikingów (Waregów) sprawił, że Europa Zachodnia musiała szukać nowych kanałów dostępu do bogatych rynków Wschodu. W tym okresie na Morzu Śródziemnym małe włoskie republiki, a w szczególności Amalfi i Wenecja, próbowały stale podkopywać pozycję handlową Bizancjum, które z racji swojego położenia odgrywało kluczową rolę w handlu między Wschodem i Zachodem, lecz alternatywny dostęp do Bliskiego Wschodu dawało Morze Czarne, w pobliżu którego leżała Ruś Kijowska.

Jeśli spojrzymy na tereny, które stanowiły przedmiot szczególnych ambicji terytorialnych Bolesława Chrobrego, to uderzy nas przede wszystkim skupienie się na osi południowej łączącej Milsko i Łużyce, a z drugiej – Grody Czerwieńskie. Walcząc o kontrolę nad tymi terytoriami, polski władca pragnął wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zagospodarować w możliwie jak najszerszym zakresie korzyści płynące z kontroli ważnego europejskiego szlaku.

Pewną nowością w ramach otwierającego się właśnie połączenia handlowego była wzmożona obecność Żydów zachodnioeuropejskich, którzy do tej pory raczej nie prowadzili ekspansji w tym kierunku, pozostawiając Europę Wschodnią Żydom żyjącym na wschodzie. Wzrost znaczenia Żydów zachodnioeuropejskich na tym odcinku był jednocześnie oznaką wzrostu znaczenia samej Europy, która szybko nadrabiała zaległości po upadku Cesarstwa Rzymskiego.

Żydzi byli naturalnymi pośrednikami w handlu międzynarodowym m.in. dlatego, że w bogatej wciąż cywilizacji muzułmańskiej odgrywali w XI wieku tradycyjnie szczególnie ważną rolę. Żydowskie faktorie kupieckie w Aleppo, Mosulu, Fezie, Damaszku, Kairze i w kalifacie Kordoby stanowiły fundament wielkiej sieci handlowej, czerpiącej z handlu chińskim jedwabiem i indyjskimi przyprawami ogromne korzyści.

Na wyprawę kijowską Bolesława Chrobrego z 1018 roku można więc patrzeć także z perspektywy gospodarczej. Dzięki pośrednictwu w handlu ze Wschodem miasto nad Dnieprem rozwinęło się w błyskawiczny sposób. Jak podawał kronikarz Thietmar – miało mieć aż czterysta cerkwi oraz osiem placów targowych. Podczas gdy w Polsce miernikiem wartości były wciąż przede wszystkim srebrne pieniądze, Ruś opierała się już na złotym kruszcu[31]. Rzecz jasna, Chrobremu przyświecała także zapewne chęć zemsty na Jarosławie za pomoc udzieloną Henrykowi II rok wcześniej oraz pragnienie odebrania ziem zagrabionych podstępnie jego ojcu w 981 roku, lecz motyw ekonomiczny wydaje się dość oczywisty. Tym bardziej, iż w omawianym okresie najazdy łupieżcze stanowiły jeden z najbardziej preferowanych sposobów uzupełniania braków w państwowym skarbcu.

Pomocy Bolesławowi udzielili koczowniczy Pieczyngowie, którzy zamieszkiwali nadczarnomorskie stepy, Sasi, a także król węgierski Stefan. Polski władca pobił Rusinów i towarzyszących mu Waregów nad Bugiem, a następnie wkroczył do Kijowa i osadził na tronie spokrewnionego ze sobą Świętopełka. Wracając zaś do Polski, odzyskał utracone wcześniej Grody Czerwieńskie. Świętopełk nie utrzymał się wprawdzie długo na tronie, lecz powrót Jarosława do władzy nie spowodował wyprawy odwetowej.

Wszystko wskazuje na to, że szeroka koalicja sił, która towarzyszyła Chrobremu w czasie wyprawy kijowskiej, została zmontowana przy współudziale cesarza, który z coraz większym niepokojem spoglądał na wzrost potęgi ważnego sojusznika Bizancjum, jakim była Ruś Kijowska. Przyzwalając na sukces militarny i kolejną zdobycz terytorialną polskiego władcy, cesarstwo starannie wzmacniało własną strefę wpływów. W 1018 roku Cesarstwo Bizantyńskie pokonało definitywnie Bułgarów i wcieliło ich ziemie do swojego imperium. Sojusz z Waregami z Rusi Kijowskiej zakończył epokę najazdów z północy, dzięki czemu po raz pierwszy od wielu lat Konstantynopol był znowu ośrodkiem władzy prowadzącej udaną ekspansję we wszystkich kierunkach. Widząc to zagrożenie, już w 1001 roku Otton III zdecydował się podnieść Węgry do rangi królestwa, umacniając tym samym ich państwo na ważnym strategicznie odcinku rozszerzania się strefy wpływów Bizancjum. Najprawdopodobniej z tego samego powodu postanowiono także, że kolejnym królestwem w regionie zostanie Polska rządzona przez Bolesława Chrobrego.

Dokonana w kwietniu 1025 roku koronacja polskiego władcy zamykała proces tworzenia się nowego państwa. Po burzliwym procesie opanowywania kolejnych ziem Królestwo Polskie stało się trwałym konstruktem, mającym oparcie w strukturach kościelnych i politycznych chrześcijańskiej Europy. Bolesław Chrobry umarł kilka miesięcy po koronacji, zostawiając po sobie państwo o silnej pozycji, podniesione do rangi jednego z filarów chrześcijaństwa.

Rządy Mieszka II i upadek państwa

Po śmierci Bolesława na tron wstąpił jego syn Mieszko II Lambert, będący pierwszym w historii władcą Polski, który wybił własne monety. Być może zadanie to ułatwił mu obfity łup, jaki przywiózł ze sobą z Kijowa jego ojciec. Pierwsze mennice działały w Gnieźnie i Poznaniu, lecz – jak już wspomniano – pierwsze emisje miały jedynie wymiar symboliczny. Ludność do dokonywania płatności posługiwała się wciąż obcą walutą, napływającą przede wszystkim z terytorium Rzeszy. Sam jednak fakt, iż Mieszko II zdecydował się na produkcję monety z własnym stemplem, pokazywało, że Królestwo Polskie miało bardzo duże aspiracje.

Trzeci z kolei władca Polski został koronowany najprawdopodobniej na Boże Narodzenie 1025 roku. Na jego lata rządów przypadła próba obrony zdobyczy terytorialnych Bolesława Chrobrego, która niestety nie zakończyła się sukcesem. Przynależność Milska i Łużyc do Polski stała wyraźnie w sprzeczności z dążeniami niemieckich elit. Mieszko II starał się uprzedzić spodziewany atak na Polskę i uderzył na Saksonię na początku 1028 roku. Zorganizowana rok później wyprawa odwetowa cesarza Konrada II została wprawdzie odparta, ale ponowny atak przeprowadzony w 1031 roku przy jednoczesnym uderzeniu ze wschodu przez Jarosława Mądrego sprawił, że polski król musiał uciekać do Czech. Nieoczekiwanie jednak książę czeski Udalryk uwięził Mieszka, a władzę w Polsce objął najstarszy syn Bolesława Chrobrego Bezprym. Królestwo Polskie utraciło w ten sposób nie tylko Milsko i Łużyce, lecz także Grody Czerwieńskie na rzecz Rusi oraz Morawy i Śląsk na rzecz Czech. Tak brutalne potraktowanie świeżo powstałego królestwa przez sąsiadów można tłumaczyć tym, że zbyt potężna Polska nie leżała w interesie żadnego z lokalnych mocarstw. Podobny los spotkał wszak przecież wcześniej Czechy w czasie najazdu Chrobrego w 1003 roku czy też Ruś Kijowską w 1018 roku.

Bezprym był władcą marionetkowym, w pełni zależnym od sił, które wprowadziły go na tron. Jego pełne okrucieństwa rządy trwały bardzo krótko, bo zaledwie rok. Został zamordowany przez bliżej nieznanych sprawców w 1032 roku i tym samym możliwy stał się powrót Mieszka II do kraju. Powrót ten był jednak obarczony wieloma kłopotliwymi warunkami. Na kolejnym zjeździe w Merseburgu cesarz Konrad II postanowił podzielić Królestwo Polskie między Mieszka II, jego brata Ottona oraz ich kuzyna Dytryka. Mieszkowi przypadła w udziale dzielnica obejmująca Mazowsze i Małopolskę, lecz musiał zrzec się tytułu królewskiego. Na szczęście jednak zaledwie rok później w wyniku śmierci Ottona udało mu się przejąć jego ziemie; podobnie jak w wypadku dzielnic, które przypadły Dytrykowi, choć okoliczności, w jakich to się dokonało pozostają nieznane. Mieszkowi II udało się więc odzyskać część z utraconych ziem – za wyjątkiem Milska, Łużyc i Grodów Czerwieńskich. Gdy umierał 10 lub 11 maja 1034 roku, mógł mieć częściową satysfakcję z tego, że tuż przed śmiercią udało mu się ponownie zjednoczyć polskie ziemie, choć w przeciwieństwie do swojego ojca i dziadka był pierwszym władcą, który na koniec swoich rządów pozostawiał kraj o mniejszym zasięgu terytorialnym niż na początku rządów.

Przedwczesna śmierć drugiego króla Polski stała się początkiem wielkiego chaosu. Syn Mieszka II Kazimierz Odnowiciel napotkał wielkie trudności przy próbie przejęcia władzy i musiał pospiesznie uciekać na Węgry lub do Saksonii. Możnowładcza elita była bardzo niechętna próbie umocnienia władzy, a jednym z przywódców sprzeciwu był pełniący wcześniej obowiązki cześnika na królewskim dworze Miecław. Przez pewien okres objął nawet samodzielne rządy na Mazowszu. Jak można się domyślać, wypędzenie Kazimierza dokonało się przy udziale sąsiednich państw, którym podtrzymywanie stanu anarchii w Polsce było ewidentnie na rękę.

Nie znamy dziś dokładnej chronologii wydarzeń, lecz najprawdopodobniej w 1037 lub dopiero w 1038 roku wybuchło w Wielkopolsce powstanie ludowe, które przerodziło się w reakcję pogańską i rozlało po całym kraju. Pomimo przyjęcia chrześcijaństwa w 966 roku stare wierzenia nie zostały całkowicie wyparte, co bez wątpienia związane było z chęcią zachowania przynoszącego spore profity handlu niewolnikami. Na zachód od Królestwa Polskiego leżały wciąż ziemie Słowian połabskich, którzy wywalczywszy względną niezależność, swobodnie praktykowali dawną wiarę (aż do czasu krucjat z XII w.), oddziałując niewątpliwie także na ziemie polskie.

Wielkim błędem pierwszych Piastów było to, że traktowali chrześcijaństwo w sposób bardzo polityczny, tj. jako narzędzie umacniania swojej władzy. Przybywający z zachodnich krajów duchowni pełnili przede wszystkim rolę urzędników, a dopiero w dalszej kolejności kapłanów służących wiernym. Sieć parafii, która przybliżyła nową wiarę zwykłym ludziom, została stworzona dopiero w XII w., a wcześniej na chrześcijaństwo patrzano przede wszystkim jako na religię rządzących elit. Na dodatek zaś zarówno Bolesław Chrobry, jak i Mieszko II nie żyli zapewne zgodnie z wymogami chrześcijańskiej wiary, utrzymując stale liczne nałożnice. Niewykluczone też, że jedną z sił, która doprowadziła do wybuchu powstania, była ludność obcego pochodzenia, która brana przez władców w niewolę zamieszkiwała w podgrodowych osadach, pełniąc rolę służebną. Wielkie zamieszanie w kraju oraz brak władzy centralnej mogły dać okazję do buntu.

Dopełnieniem nieszczęść, jakie spotkały Polskę w 1038 roku, stał się najazd czeskiego księcia Brzetysława, który być może chciał pomścić swojego stryja Bolesława III Rudego, uwięzionego podstępnie i oślepionego przez Bolesława Chrobrego w 1003 roku. Wykorzystując utrzymujący się w Polsce chaos, najechał na Polskę, kierując swoją agresję przede wszystkim ku Poznaniowi i Gnieznu. W Poznaniu zniszczył gród i katedrę (gdzie miały nawet zamieszkać później dzikie zwierzęta), a z Gniezna wywiózł ciało św. Wojciecha. Celem najazdu Brzetysława były najprawdopodobniej zgromadzone w pierwszej polskiej stolicy skarby. Szacuje się, że do Czech wywieziono wtedy ok. 400 kg złota, które zostało wcześniej złupione w czasie wyprawy kijowskiej[32]. O wiele cenniejszym nabytkiem Brzetysława były jednak Śląsk i Małopolska, które na pewien czas znów wróciły pod kontrolę Pragi. Co istotne, Kraków nie ucierpiał w czasie najazdu czeskiego władcy, co pozwalałoby sądzić, że wpływy czeskie były tam wciąż bardzo silne.

Upadek Królestwa Polskiego był niemal całkowity. Złupiona stolica, zbezczeszczone grobowce pierwszych władców, oderwane południowe dzielnice i Pomorze oraz brak władcy na tronie ukazywały rozmiar klęski, jaka spotkała kraj Piastów. Wobec takiego rozwoju wypadków najwyższe kręgi decyzyjne cywilizacji łacińskiej postanowiły pospiesznie wskrzesić Polskę – w obawie przed wzrostem potęgi krajów ościennych oraz możliwym rozszerzeniem się pogaństwa. W powrocie Kazimierza Odnowiciela do Polski wydatnie pomogła królowa Rycheza, posiadająca wciąż duże wpływy w Rzeszy.

W początkach 1039 roku prawowity władca Polski wracał w asyście niemieckiej do zniszczonego wojną kraju, najprawdopodobniej akceptując postawiony mu warunek, że będzie mógł odbudować swoją ojczyznę za cenę bardzo uległej polityki wobec cesarstwa. W dziele odbudowy pomogła mu bez wątpienia wojna, jaką rok później wypowiedział Brzetysławowi król Niemiec Henryk III. Związała ona uwagę Czechów, dzięki czemu Kazimierz odzyskał Małopolskę i część Śląska. Na odbytym w 1041 roku zjeździe w Ratyzbonie Brzetysław został zmuszony do oddania zajętych ziem, choć zostawiał sobie część Śląska.

W odbudowie Polski swój udział miało także papiestwo, któremu bardzo zależało na odtworzeniu potęgi wiernego sojusznika na wschodzie. W podziękowaniu za udzielone poparcie Kazimierz Odnowiciel przywrócił (lub wprowadził) tzw. opłatę denarową (czyli świętopietrze), którą częściowo przeznaczono zapewne na odbudowę zniszczonego kraju. Jednocześnie papież Benedykt IX nałożył na Czechy ekskomunikę za dokonany najazd oraz zrujnowanie papieskiej własności, za którą uważano Królestwo Polskie[33]. Wsparcie Stolicy Apostolskiej w kluczowym dla dalszych losów kraju momencie pokazywało, że zawierzenie przez Mieszka I losów ojczyzny duchowemu przywództwu zachodniego chrześcijaństwa przynosiło realne korzyści. W przyszłości miało się to potwierdzić wielokrotnie w kryzysowych momentach.

Wobec całkowitego zniszczenia grodów w Poznaniu, Gnieźnie i Gieczu Kazimierz stanął przed koniecznością znalezienia nowej stolicy dla swojego państwa. Wybór padł na Kraków, który miał bardzo dogodne położenie u styku Karpat, Niziny Nadwiślańskiej oraz Wyżyny Małopolskiej. W pobliżu wawelskiego wzgórza od dawna funkcjonowała ważna przeprawa przez Wisłę, przez którą zapewne prowadził już wtedy szlak łączący Kijów z Pragą oraz Śląskiem i niemiecką Rzeszą. Wielką korzyścią Krakowa było to, że w bliskiej odległości od grodu eksploatowano od wielu wieków surowce mineralne, jak choćby ołów, srebro i cynk. W czasach Kazimierza Odnowiciela ich eksploatacja nie była intensywna, lecz wobec rosnącego znaczenia wydobycia kruszców w całej Europie polski władca mógł niewątpliwie brać pod uwagę łatwy dostęp do obszarów znanych z występowania wszelakich rud. Jednocześnie na wschód od Krakowa leżały bardzo żyzne, pokryte urodzajnym lessem tereny, zapewniające łatwy dostęp do produktów rolniczych.

Dokonane ok. 1040 lub 1041 roku przeniesienie stolicy państwa do Krakowa nie zmieniło jednak faktu, że stolicą władz religijnych pozostawało nadal Gniezno. Był to ze strony Kazimierza bardzo przezorny zabieg, gdyż ulokowanie siedziby władz państwowych na południowym skraju dzielnicy tworzyło niebezpieczeństwo wygaszenia wpływów na północnych rubieżach. W XI w. komunikacja pomiędzy poszczególnymi dzielnicami Polski nie przebiegała zbyt sprawnie, dlatego ważne było zadbanie o spoistość całego kraju. Rolę drugiego centrum kraju pełniło więc odtąd Gniezno, które stanowiło niejako ucieleśnienie wysiłku założenia państwa polskiego przez Mieszka I[34].

To, co wydawało się dla Kazimierza Odnowiciela zwykłą koniecznością, stało się jednak przyczyną ogromnych zmian w geopolitycznej strategii polskiego państwa w kolejnych wiekach. Jak wskazał Franciszek Bujak, z perspektywy Krakowa musiała zwyciężać zawsze polityka czesko-węgiersko-ruska, gdyż ze stolicy Małopolski znacznie łatwiej było dostać się do Czech, Moraw, Węgier czy na Ruś niż odbyć długą i wyczerpującą podróż nad wybrzeża Bałtyku. Przeniesienie stolicy do Krakowa wepchnęło Polskę w wir polityki państw kontynentalnych, czyniąc z kluczowego – z perspektywy dziejowej – odcinka bałtyckiego region o drugorzędnym znaczeniu. Zainteresowanie przede wszystkim sprawami czeskimi, węgierskimi i ruskimi będzie widoczne u wszystkich Piastów, a następnie częściowo także u rezydujących na Wawelu Jagiellonów. Gdy później Rzeczpospolita zainteresuje się mocniej kwestią bałtycką, przeniesie w tym celu stolicę do Warszawy i będzie się starała przejąć inicjatywę na północy, będzie już na dobrą sprawę za późno, gdyż postępująca silnie od drugiej połowy XII w. ekspansja niemiecka dokona nieodwracalnych zmian, uniemożliwiających prowadzenie w pełni niezależnej polityki.

Gdyby w 1040 lub 1041 roku Kazimierz Odnowiciel postanowił zachować stolicę w Gnieźnie, sytuacja mogłaby się przedstawiać zupełnie inaczej. Państwo z centrum decyzyjnym położonym w sercu Wielkopolski w dorzeczu Warty musiałoby dążyć do ekspansji w kierunku ujścia Odry, ku ziemiom zamieszkiwanym przez Wolinian. Nie było to łatwe zadanie, lecz już w 1043 roku Duńczycy spalili doszczętnie Wolin, pozostawiając pole do ekspansji. Odtworzone przez Kazimierza Odnowiciela państwo było jednak zdecydowanie zbyt słabe, żeby skutecznie zawalczyć o Pomorze Zachodnie.

Uczynienie z Krakowa stolicy państwa oznaczało więc, że w dłuższej perspektywie kluczowe dla całego kraju stało się dorzecze Wisły, zaś skupiona nad Wartą Wielkopolska stawała się w kolejnych wiekach coraz bardziej narażona na agresję sił, które dążyły do podporządkowania sobie całego biegu Odry i jej dopływów.

Wskrzeszenie państwa przez Kazimierza Odnowiciela wiązało się także z wprowadzeniem szeregu istotnych zmian, decydujących o funkcjonowaniu życia gospodarczego. Uruchomiona przez Mieszka II mennica przestała działać, a w obiegu były głównie monety saskie i czeskie. Rządzący z Krakowa władca nie miał do dyspozycji zbyt wielkich środków, a na dodatek – począwszy od 1054 roku – musiał płacić Czechom trybut za zajęcie Śląska w wysokości 500 grzywien srebra i 30 grzywien złota. Dlatego właśnie organizując od nowa życie polityczne kraju, zmuszony był do odwdzięczania się wiernym mu możnym nadaniami ziemskimi. Zapoczątkowany został tym samym proces, który stał się dla Polski źródłem wielkich problemów i niepokojów przez kolejne wieki. Nadania królewskie wydawały się czymś oczywistym i zrozumiałym w czasach, gdy ziemie polskie były jeszcze stosunkowo słabo zagospodarowane. Perspektywa uległa jednak zmianie w momencie, gdy po kilku wiekach nieustannego rozdawania ziem skończyły się już zasoby do podziału, w rezultacie czego wybuchł wielki konflikt, będący jedną z przyczyn politycznego upadku Rzeczpospolitej.

Pragnąc pozyskać dla swojej polityki możnych, Kazimierz Odnowiciel zmienił także prawo i zniósł stary obowiązek utrzymywania grodu. Władca nadawał walczącym u jego boku ziemie, czyniąc jednocześnie z faktu nadania bezwarunkowy obowiązek służby. Wcześniej Mieszko I i Bolesław Chrobry korzystali nierzadko z wojowników najemnych (zapewne ze Skandynawii), lecz zubożałe państwo Kazimierza było o wiele bardziej skłonne opierać swoją siłę bojową na wojownikach opłacanych ziemskimi nadaniami.

Nadania ziemskie przyspieszyły bardzo proces zagospodarowywania terytorium całego kraju. Już na przełomie VIII/IX w. korzystano powszechnie z sierpa, a od połowy X w. w powszechnym użyciu były żelazne topory ułatwiające karczowanie lasu i obróbkę drewna[35]. W XI w. w całej Europie upowszechniło się także wykorzystywanie młyna wodnego, dzięki czemu kobiety nie musiały już poświęcać tak wiele czasu na młócenie zboża i mogły pracować więcej w domu i w polu[36]. Mając zapewniony spokój, kraj rozwijał się odtąd pomyślnie, a spalone przez Brzetysława grody wielkopolskie szybko odbudowano w formie, która miała przetrwać aż do czasów powtórnej lokacji na prawie magdeburskim w XIII w.

W celu odzyskania utraconych ziem Kazimierz Odnowiciel w 1041 roku zawarł pospiesznie sojusz z księciem kijowskim Jarosławem Mądrym i przy jego pomocy wdał się w serię walk, które w 1047 roku pomogły mu odzyskać Mazowsze z rąk zbuntowanego Miecława. Po tym sukcesie Kazimierz dokonał także próby przyłączenia Pomorza, lecz pomimo przeprowadzonej pomyślnie kampanii nie udało mu się na trwałe zapanować nad nadmorską dzielnicą.

O wiele więcej szczęścia polski władca miał na Śląsku, który próbował odbić już w 1046 roku. W następstwie tej próby został wezwany przez króla niemieckiego do Merseburga, gdzie postanowiono, że Śląsk pozostanie w rękach Czechów. Nieustępliwy Kazimierz zaatakował jednak ponownie w 1050 roku i tym razem udało mu się na trwałe odzyskać dzielnicę, choć cztery lata później w Kwedlinburgu postanowiono, że w zamian Czechy będą otrzymywać od Polski pokaźny trybut. Scalenie wszystkich utraconych w 1038 roku ziem było jednak kwestią priorytetową, dlatego uznano, że Śląsk był warty tej ceny.

Na lata panowania Kazimierza Odnowiciela przypadał okres wielkiej odnowy kościelnej. Zasiane w czasie najazdów wikingów ziarenko w postaci założonego w Cluny opactwa benedyktyńskiego i powrotu do surowych reguł życia zakonnego zdążyło w XI w. wydać owoce w postaci coraz bardziej zauważalnego ruchu na rzecz zwiększenia autonomii Kościoła. Wyjęte spod władzy biskupów i lokalnych panów feudalnych klasztory kluniackie wykształciły nową elitę kościelną, która w kolejnych latach wprowadziła chrześcijańską Europę na zupełnie nowy poziom duchowy i cywilizacyjny. Uzależniony w pełni od państwa jedenastowieczny Kościół był pełen nadużyć, o czym świadczy chociażby łatwość, z jaką wybuchła reakcja pogańska w Polsce. Podporządkowany celom politycznym Kościół nie był w stanie wnieść do życia społecznego ożywczego ducha.

Jeszcze w 1046 roku cesarz Henryk III osadził na Stolicy Piotrowej swojego papieża Klemensa II, domagając się przy tym, aby mógł swobodnie mianować także biskupów. Jednakże już w 1049 roku na synodzie w Reims papież Leon IX zaczął się domagać, aby następców św. Piotra nie mianowała już więcej władza świecka. Jednocześnie obłożył ekskomuniką księży łamiących celibat. Wysiłki Leona IX zostały nagrodzone w 1059 roku, gdy papież Mikołaj II ustanowił kolegium kardynalskie[37].

Do Polski efekty odnowy Kościoła dotarły z opóźnieniem, lecz wielkie zmiany zachodzące w Państwie Kościelnym oznaczały przede wszystkim to, że kluczowy sojusznik Polski stawał się w czasach rządów Kazimierza Odnowiciela wyjątkowo aktywny i wpływowy, co dawało spore nadzieje na zerwanie ustanowionej na nowo przy okazji obudowy państwa bezpośredniej zależności od zachodniego sąsiada. Po odzyskaniu Śląska Kazimierz skupił się na administrowaniu zrekonstruowanym państwem; do wielkiej kontrofensywy przystąpił za to jego syn.

Bolesław Śmiały: wielkie sukcesy i nagły upadek

Zaledwie trzy lata po objęciu tronu Bolesław Śmiały zaprzestał w 1061 roku płacenia Czechom trybutu za Śląsk. Dokonując tego, musiał czuć się dość pewnie, w czym pomogły mu bez wątpienia zabezpieczone jeszcze przez ojca wpływy na Węgrzech i Rusi, gdzie na tronie zasiadały jego ciotki (odpowiednio: królowa Węgier oraz wielka księżna kijowska). W 1060 roku wyprawił się Bolesław na Węgry, aby wesprzeć swojego wuja księcia Belę w walce o węgierski tron przeciwko kandydatowi wspieranemu przez Niemców. W ten sposób coraz wyraźniejszego kształtu nabierał mający później istotne znaczenie dla polskiej niepodległości sojusz z Węgrami, które tak jak Polska grawitowały ku sojuszowi ze Stolicą Apostolską przeciwko cesarstwu.

Jak już wspomniano, w XI wieku coraz większego znaczenia nabierał szlak prowadzący przez Polskę z Europy Zachodniej w stronę Kijowa, gdzie za pośrednictwem Bizancjum można było się łatwo zaopatrzyć w towary pochodzące ze Wschodu. Prawdziwie duży ruch zapanował tu dopiero w XII w., lecz – jak można domniemywać – już w czasach Bolesława Śmiałego karawany kupieckie przewoziły znaczne ilości towarów. Nie dziwi więc, że przedmiotem uwagi polskiego władcy był wciąż kierunek wschodni. Od 1054 roku, czyli od śmierci księcia kijowskiego Jarosława Mądrego, cała Ruś weszła w okres rozbicia dzielnicowego i wewnętrznych sporów o władzę. Stwarzało to sprzyjające okoliczności dla Bolesława, który wiosną 1069 roku wyprawił się na Kijów, aby osadzić na tronie swojego krewniaka Izjasława.

Druga w historii polska wyprawa na Ruś przyniosła zapewne równie wielkie korzyści majątkowe co ta, którą zorganizował wcześniej Bolesław Chrobry, gdyż w tym samym roku po trwającej niemal 50 lat przerwie wznowiła działalność polska mennica. Zdaniem Galla Anonima polski władca kazał sobie zapłacić za przysługę przywrócenia na tron w złocie, lecz uruchomienie masowej produkcji monet świadczyłoby raczej o tym, że do Krakowa napłynęło także sporo srebra. Niewykluczone też, że do zdobycia wystarczającej liczby cennego kruszcu przyczyniły się również odzyskane przy okazji wyprawy na Kijów w 1069 roku Grody Czerwieńskie, które miały spore znaczenie w handlu wschodnim.

Wznowiona w 1069 roku produkcja mennicza była pierwszą w historii państwa polskiego próbą zapanowania nad całym obiegiem pieniężnym w kraju. Do tej pory ludność korzystała z różnego rodzaju skórek, kawałków soli, później arabskich dirhemów i zachodnich denarów, lecz za rządów Bolesława rodzime mennice przystąpiły do masowej produkcji mającej bez wątpienia na celu wyparcie obcych monet. Współcześnie uważa się, że w mennicy krakowskiej byli zatrudnieni mincerze sascy, których mogło być nawet sześćdziesięciu, podczas gdy jeszcze w czasach Mieszka II było ich zaledwie kilku[38]. W ciągu dekady wybito ok. 800 tys. do 1,3 ln denarów o wadze ok. 0,7 grama i średniej próbie 0,5, co oznaczało, że Bolesław Śmiały musiał już mieć do dyspozycji 260-440 kg srebra[39].

Większą niż do tej pory ilość srebra w Polsce można także tłumaczyć coraz bardziej intensywnym rozwojem gospodarki państw chrześcijańskich, działalnością nowych kopalni w Rzeszy, a także rozwinięciem wymiany handlowej z Polską i wschodem Europy. Prawdziwa „gorączka srebra” zapanuje dopiero w XIII wieku wraz z odkryciami nowych złóż w Czechach i na Węgrzech, lecz już w XI wieku dawało się zauważyć przejawy uzyskiwania przez poszczególnych władców kontroli nad obiegiem pieniężnym.

Niestety zwiększona ilość srebrnych monet w obiegu stwarzała także okazję do nadużyć. W czasach, gdy władcy polscy wybijali jedynie okolicznościowe monety (tak jak Mieszko II), problem był w zasadzie nieobecny, lecz masowa produkcja pieniądza w czasach rządów Chrobrego pozwalała już na nakładanie podatku inflacyjnego przy pomocy obniżki stopy menniczej. Bite przez niego denary nazywano lekkimi (cienkimi)[40].

Korzyści odnoszone przez Bolesława z tytułu psucia pieniędzy mogły przy tym wynikać z próby uniknięcia strat, jakie ponoszono z psucia denarów poza granicami kraju. W ówczesnej Europie obowiązywał wciąż system denarowy, który wyznaczał standard akceptowanych w obiegu handlowym monet. Zgodnie z nim swoje własne denary biły wszystkie kraje zachodniego chrześcijaństwa, z których wiele ze względu na ubóstwo nie było w stanie zaspokoić własnego obiegu pieniężnego. Dodatkowo handlarze bardzo często preferowali denary cesarskie lub innych państw ze względu na stosowane coraz częściej wyłączne honorowanie rodzimych walut.

Oznaczało to, że w praktyce najwyższa władza wywoływania inflacji (tj. psucia pieniądza) spoczywała w rękach najważniejszych ośrodków władzy, które chętnie psuły walutę, mając na uwadze ogromne zapotrzebowanie na nią. Władcy pomniejszych państw z kolei psuli własną monetę przede wszystkim po to, aby nie miała zbyt dobrej próby i nie była wypierana z rynku. Gdyby bowiem w całej Europie miały krążyć w wielkiej ilości „popsute” denary bite w Rzeszy oraz dobrej próby denary bite w Polsce, kupcy i ludność pospiesznie dokonywaliby tezauryzacji „dobrych” monet z Krakowa (tak działa prawo Kopernika-Greshama), gdyż w świetle obowiązującego prawa denary miały wszędzie taką samą nominalną wartość. Dopiero później rządzący zaczęli wprowadzać oficjalne kursy wymiany uwzględniające realną różnicę wartości pomiędzy poszczególnymi walutami, lecz i to narzędzie było najczęściej zawodne ze względu na nieustanną zmienność rynku pieniężnego.

Peryferyjny charakter polskiego systemu monetarno-finansowego będzie w kolejnych wiekach przyczyną nieustannych problemów dla polskiej gospodarki oraz produkcji menniczej. Perturbacje z tym związane nasilą się szczególnie w XVII wieku, który przyniesie upadek rodzimego pieniądza.

Masowa emisja pieniędzy oraz próba zapanowania nad całym obiegiem pieniężnym w kraju za rządów Bolesława Śmiałego oznaczały jednocześnie, że w Polsce musiała już przebywać zauważalna liczba Żydów. Wiadomo na pewno, że w XI w. istniały już żydowskie kolonie w Krakowie i Przemyślu. Ambitna próba uregulowania całego systemu monetarnego nie mogła się w zasadzie w dobie średniowiecza powieść bez udziału Żydów, gdyż byli oni jedyną narodowością posiadającą kontakty handlowe w całym znanym ówcześnie świecie, począwszy od Chin, a skończywszy na Hiszpanii. Władcy korzystali z ich usług, ponieważ co najmniej od czasów niewoli babilońskiej w VI w. przed Chrystusem trudnili się mincerstwem i finansami, znając aktualne kursy wymiany poszczególnych monet. W tamtych czasach wiedza na temat zawartości kruszcu w monetach oraz wzajemnych kursów wymiany wymagała dużego doświadczenia, które w chrześcijańskiej Europie XI w. było w dużym deficycie. Żydzi przejęli fachową wiedzę ze starożytnych cywilizacji i dlatego byli dla władców tworzących się państw osobami szczególnie poszukiwanymi. Jako specjaliści od mennictwa i finansów otrzymywali szczególne przywileje, które jednak były przyczyną niechęci ze strony szerokich mas społecznych.

Wyprawa Bolesława Śmiałego na Kijów wzmogła czujność Czechów, którzy nie zamierzali tak łatwo rezygnować z odebranego im Śląska. Już w 1070 roku wznowiono więc działania wojenne, które powstrzymał król Niemiec Henryk IV, wzywając zwaśnionych władców do Miśni. Wobec nierespektowania porozumienia przez polskiego władcę niemiecki król postanowił ruszyć na Polskę, lecz został powstrzymany przez bunt Sasów.

Największym problemem dla Henryka IV stał się jednak wybrany w 1073 roku na papieża Grzegorz VII. Pochodzący z Toskanii benedyktyn miał tak bardzo pokrzyżować plany dominacji silnego, scentralizowanego państwa budowanego przez niemieckich władców, że w Cesarstwie Austriackim jego wspomnienie jako świętego nie mogło być obchodzone aż do połowy XIX w. W krajach niemieckojęzycznych przez kolejne wieki przedstawiano go zawsze jako intryganta, który niepotrzebnie ingerował w sprawy niemieckie[41].

Grzegorz VII nie ingerował jednak w sprawy wewnętrzne cesarstwa; to cesarstwo uzurpowało sobie szereg praw, które winny były od początku przynależeć Kościołowi. Jeden z najwybitniejszych papieży w historii dokonał szeregu zmian, które nie doszłyby nigdy do skutku, gdyby nie drążący od dziesięcioleci skałę stosunków społeczno-kościelnych ruch kluniacki. Grzegorz VII zdecydowanie zdesakralizował władzę doczesną, która wcześniej za sprawą bliskich związków z Bizancjum podkreślała swój nadprzyrodzony charakter. Papież-reformator starł się z królem Niemiec przede wszystkim o inwestyturę, czyli prawo mianowania dostojników kościelnych. Próba uzdrowienia Kościoła m.in. przez walkę z łamaniem celibatu spotkała się z wielkim oporem, a Grzegorza VII nazywano wprost „heretykiem”[42].

Jednym z ważnych stronników papieża-reformatora stał się Bolesław Śmiały, który w zamian za okazane wsparcie otrzymał bardzo istotne korzyści. Najpierw, już w 1075 roku uzyskał zgodę Stolicy Apostolskiej na utworzenie diecezji z siedzibą w Płocku, dzięki której mógł umocnić przynależność Mazowsza do państwa polskiego. W tym okresie udało się także stworzyć pierwszą sieć opactw benedyktyńskich, powstających w bliskiej odległości od stolic biskupich w celu ugruntowania wiary i zapobieżenia kolejnej reakcji pogańskiej (tak właśnie powstały opactwa w Tyńcu koło Krakowa, Mogilnie koło Gniezna i Lubiniu koło Poznania)[43]

Co jednak najważniejsze, w samym środku konfliktu z Czechami i Henrykiem IV, który rozgorzał na nowo w 1074 roku, Grzegorz VII zgodził się na to, aby Bolesław Śmiały jako trzeci w historii władca Polski włożył na swoją skroń królewską koronę. Dokonało się to w Boże Narodzenie 1076 roku w Gnieźnie, zaledwie miesiąc przed upokorzeniem króla Niemiec pod murami zamku w Canossie.

Pozycja papieża była wtedy na tyle silna, że dążył nawet do tego, aby Bolesław dopomógł mu w podporządkowaniu Rusi Rzymowi. Ten plan nie doszedł jednak nigdy do skutku. Polskiemu królowi udało się za to wprowadzenie w 1077 roku na węgierski tron Władysława I Świętego, syna króla Beli I. Dzięki temu na Węgrzech rządził odtąd władca urodzony w Polsce (jego matką była córka Mieszka II), sprzyjający jej w polityce zagranicznej.

Sukcesy Bolesława Śmiałego (tak jak wcześniej Bolesława Chrobrego) zaniepokoiły jednak obóz Henryka IV, który w sporze o inwestyturę przechodził coraz bardziej do kontrofensywy. Naturalnymi wrogami Polski i Węgier były też Czechy, które walczyły wciąż o odzyskanie Śląska. Okazją do uderzenia w polskiego króla stał się jego głośny konflikt z biskupem krakowskim Stanisławem, który miał krytykować despotyzm Bolesława. Poćwiartowanie hierarchy zmusiło odnoszącego dotąd spore sukcesy króla do ucieczki z kraju. Źródła historyczne nie pozwalają stwierdzić dokładnie, jakie były dalsze losy Bolesława Śmiałego, lecz najbardziej prawdopodobne wydaje się to, że schronił się na Węgrzech, gdzie zmarł w 1082 r.

Zabójstwo biskupa Stanisława z 1079 roku (który w 1253 roku został ogłoszony świętym Kościoła) było ogromnym, niewybaczalnym wręcz błędem Bolesława, który tak naprawdę zgładził jednego ze swoich głównych sojuszników. Stanisław od samego momentu otrzymania sakry biskupiej działał na korzyść króla, przyczyniając się walnie do jego koronacji w 1076 roku. Najprawdopodobniej jednak znany z gwałtownego charakteru Bolesław nie wytrzymał, gdy został po raz kolejny napomniany za życie niezgodne z Ewangelią oraz nadużycia związane ze sprawowaniem władzy. Krakowski biskup mógł się zapewne czuć ośmielony, gdyż zaledwie trzy lata wcześniej Grzegorz VII publicznie ekskomunikował i zdetronizował Henryka IV. W efekcie spotkała go brutalna śmierć.

Rządy Władysława Hermana

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Sukcesy Bolesława Krzywoustego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Pierwsze lata rozbicia dzielnicowego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Zmagania o krakowski tron

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Pojawienie się Krzyżaków

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Mongołowie otwierają Polskę na handel wschodni

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Dążenia zjednoczeniowe pod egidą Kościoła

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Pod presją Czech

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Władysław Łokietek – odnowiciel Królestwa Polskiego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Utrata Gdańska i walka o scalenie ziem polskich

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Odnowione królestwo

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Kazimierz Wielki – król świetnej koniunktury

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Wojny handlowe i zmagania o Ruś

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Nieudane rządy Ludwika Węgierskiego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Początki Unii z Litwą

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Ku decydującemu starciu z Zakonem

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Wojny z Zakonem i husycka herezja

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Ostatnie lata panowania Jagiełły

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Zaprzepaszczona szansa Władysława III Warneńczyka

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Burzliwe początki panowania Kazimierza Jagiellończyka

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Początek wojny trzynastoletniej

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Końcowe lata wojny trzynastoletniej oraz zmagania o tron czeski i węgierski

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Wzrost znaczenia Holandii i upadek handlu czarnomorskiego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Panowanie Jana Olbrachta i reorientacja europejskiego handlu

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Krótkie rządy Aleksandra Jagiellończyka

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Pierwsze lata rządów Zygmunta I Starego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Wybuch protestanckiej rewolucji

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Okoliczności podpisania traktatu krakowskiego z 1525 r.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Upadek Królestwa Węgier

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Upadek polskiego handlu, wzrost znaczenia Żydów

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Rosnąca dominacja ruchu egzekucyjnego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Ułuda „złotego wieku”

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Prohabsburski zwrot w polityce Zygmunta I Starego

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Szczyt rewolucji protestanckiej w Polsce

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Spór o Inflanty i zatrzymanie żeglugi narewskiej

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Spóźniony zwrot ku morzu

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji.

Wszystkie książki naszego Wydawnictwa
polecamy nabywać w internecie:

lub w naszej księgarni stacjonarnej:
Księgarnia Multibook.pl
Dymińska 4, 01-519 Warszawa
facebook.com/Multibookpl

Kalendarium

22 IX 967 – Mieszko I pokonuje Wolinian;

990 – zajęcie Śląska i Małopolski;

990 – przypuszczalny początek pobierania świętopietrza;

III 997 – św. Wojciech chrzci gdańszczan;

1003 – Bolesław Chrobry zajmuje Pragę, przejmując kontrolę nad miejscową mennicą;

1018 – wyprawa na Kijów;

1025 – prawdopodobna data emisji pierwszych polskich monet;

1031 – utrata Milska i Łużyc;

1038 – najazd księcia Brzetysława na Polskę;

1040 – Kazimierz Odnowiciel odzyskuje Małopolskę i część Śląska;

1043 – Duńczycy pod wodzą króla Magnusa Dobrego palą Wolin;

1054 – na zjeździe w Kwedlinburgu cesarz nakazuje Polsce płacenie Czechom trybutu ze Śląska;

1061 – Bolesław Śmiały zaprzestaje płacenia trybutu ze Śląska;

1069 – wznowienie działania polskiej mennicy;

1098 – w wyniku prześladowań w Czechach do Polski przybywa duża liczba tamtejszych Żydów;

1105 – nieudany szturm Bolesława Krzywoustego na Kołobrzeg;

1119 – przyłączenie Pomorza Wschodniego do Polski;

1121 – podporządkowanie Polsce Szczecina z Pomorzem Zachodnim;

1135 – na zjeździe w Merseburgu Bolesław Krzywousty zostaje zmuszony do płacenia 500 grzywien srebra rocznie za Pomorze Zachodnie;

1138 – Bolesław Krzywousty zastrzega prawo bicia monety dla dzielnicy senioralnej;

1143 – Sasi opanowują Lubekę;

1156 – umowna data odkrycia przez Wawrzyńca Angelusa złoża rudy miedzianej na Śląsku w Miedziance;

1163 – ks. raciborski Mieszko Plątonogi emituje swoje pierwsze monety, dając tym samym początek kolejnym emisjom dokonywanym przez pozostałych książąt dzielnicowych;

1169 – ks. Mścisław niszczy Kijów;

1175 – najstarsze potwierdzone w dokumentach sprowadzenie osadników niemieckich na ziemie rządzone przez Piastów;

1175 – prawdopodobny początek emisji pierwszych brakteatów przez Mieszka III Starego;

1177 – bunt przeciwko polityce menniczej Mieszka III Starego;

1180 – synod w Łęczycy ustala, że w dobrach duchowych nie obowiązuje władza świecka oraz znosi obowiązek podwodu;

1181 – Pomorze Zachodnie zostaje lennem cesarstwa;

1189 – nowa lokacja Hamburga;

1201 – mieszczanie z Lubeki i Bremy zakładają Rygę;

1210 – Leszek Biały, Konrad Mazowiecki i Władysław Odonic udzielają polskiemu Kościołowi obszernego immunitetu, zwalniającego go od szeregu danin i posług;

1211 – Henryk I Brodaty nadaje prawa miejskie Złotoryi na Śląsku, gdzie od końca XII wieku wydobywane jest złoto; w 1217 roku analogiczne prawa uzyskuje Lwówek Śląski, w okolicach którego również odkryto złoto;

1220 – książę Świętopełk II nadaje lubeczanom przywileje w Gdańsku;

1221 – książę Leszek Biały nadaje powszechne prawo poszukiwania kruszców w podległych sobie dzielnicach;

1222 – nieudana krucjata Konrada Mazowieckiego przeciw Prusom;

22 VII 1227 – bitwa pod Brornhőved kończąca dominację Danii na Bałtyku;

1228 – Konrad Mazowiecki nadaje Zakonowi krzyżackiemu ziemię chełmińską;

5 V 1228 – w Cieni książę Władysław Laskonogi w zamian za poparcie dla objęcia tronu krakowskiego udziela Kościołowi polskiemu autonomii skarbowej;

28 XII 1233 – lokacja Torunia;

1234 – port w Lubece obdarzony szczególnymi przywilejami jako punkt wypadowy wschodnich krucjat;

1237 – założenie Elbląga;

1238 – podpisanie przez Władysława Odonica umowy zapewniającej Zakonowi krzyżackiemu swobodny tranzyt przez Wielkopolskę (kolejna umowa w 1243 roku);

1238 – początek wojny Świętopełka II z Zakonem krzyżackim;

1241 – Lubeka zawiera sojusz z Hamburgiem;

1242 – ks. pomorski Świętopełk wprowadza cło na Wiśle;

1243 – tPrusowie wraz z ks. Świętopełkiem oblegają Elbląg;

1245 – Innocenty IV gwarantuje odpust zupełny dla wszystkich, którzy wezmą udział w wyprawie do Prus na wezwanie papieża lub Zakonu krzyżackiego;

1248 – prawdopodobne odkrycie soli kamiennej w Bochni przez Wierzbiętę Gryfitę;

1250 – prawdopodobna pierwsza lokacja Lwowa;

1251 – Elbląg zostaje siedzibą władz Zakonu krzyżackiego w Prusach;

1252 – książę Sambor zwalnia Toruń z ceł;

1253 – na mocy pokoju zawartego na Kowalowym Ostrowie pod Świeciem Krzyżacy uzyskują prawo do swobodnej żeglugi po Wiśle;

1255 – ks. Sambor zwalnia Elbląg z ceł na lewym brzegu Wisły;

1255 – lokacja Królewca;

1257 – ponowna lokacja Krakowa;

1259 – Kolonia uzyskuje twarde prawo składu uniemożliwiające kupcom ze wschodniej Europy bezpośrednie kontakty handlowe z ziemiami położonym na zachód Renu;

1260 – Bolesław Wstydliwy nadaje klasztorowi miechowskiemu komorę celną przy drodze prowadzącej na Węgry;

1263 – ugoda handlowa zawarta przez księcia Kazimierza I kujawskiego z Zakonem krzyżackim kończąca spór o handel zbożem i suknem;

1264 – Bolesław Pobożny wydaje przywilej kaliski dla Żydów;

1266 – powstaje kolonia genueńska na Krymie – Kaffa;

1267 – synod wrocławski reguluje kwestie związane z ludnością żydowską na Śląsku;

1271 – zajęcie Gdańska przez Brandenburczyków, wezwanych przez mieszczan w celu obrony interesów przed krzyżackim Elblągiem;

1272 – Bolesław Pobożny pomaga Mściwojowi II odbić Gdańsk z rąk Brandenburczyków;

1274 – książę Henryk IV Probus nadaje Wrocławiowi wyłączne prawo składu;

1279 – synod będziński zakazuje Żydom kierowania mennicą krakowską;

II 1282 – zjazd w Kępnie;

1282 – Zakon krzyżacki uzyskuje pierwszy na lewym brzegu Wisły przyczółek w postaci komturii w Gniewie;

1283 – Zakon krzyżacki podporządkowuje sobie całe Prusy;

1286 – Władysław Łokietek udziela Toruniowi i Chełmnu specjalnych gwarancji wspomagających ich handel na ziemiach polskich;

1287 – pierwszy najazd tatarski na Kraków odparty dzięki pobudowanym murom miejskim;

1288 – w zamian za zasługi w walkach z Tatarami Leszek Czarny nadaje Krakowowi zwolnienie opłat celnych w księstwach krakowskim, sandomierskim i sieradzkim;

1290 – w księstwach śląskich po raz pierwszy pojawiają się tzw. kwartniki, czyli grube monety srebrne;

1 IX 1291 – gwarancje króla czeskiego Wacława II dla Małopolski w Litomyślu;

XII 1294 – na mocy zawartego w 1282 roku układu w Kępnie po śmierci księcia Mściwoja Pomorze Gdańskie zostaje włączone do Wielkopolski;

1295 – Przemysł II wysyła do papieża poselstwo z dużą ilością złota w celu uzyskania zgody na koronację;

VI 1296 – Władysław Łokietek odbija Pomorze Gdańskie z rąk ks. inowrocławskiego Leszka;

1298 – Władysław Łokietek nadaje kupcom z Lubeki przywilej pozwalający im założyć w Gdańsku własny kantor oraz zwalniający ich z prawa brzegowego oraz ceł na podległych mu terytoriach;

1298 – Władysław Łokietek nadaje mieszczanom Poznania zwolnienie z ceł we wszystkich ziemiach znajdujących się pod jego panowaniem;

1300 – reforma Wacława II w Czechach wprowadzająca do obiegu grosze praskie;

1302 – Poznań, Kalisz, Gniezno i Pyzdry zawierają związek w obronie kupców przed napadami;

6 VIII 1305 – Wacław III w zamian za oddanie mu Margrabstwa miśnieńskiego oferuje Brandenburgii Pomorze Gdańskie;

12 IX 1306 – Kraków dostaje od Władysława Łokietka bezwzględne prawo składu;

17 VII 1307 – pomorski ród Święców oddaje Pomorze Gdańskie Brandenburczykom w zamian za 300 grzywien srebra;

12/13 XI 1308 – Krzyżacy zajmują i niszczą konkurencyjny dla Elbląga Gdańsk;

1309 – we wrześniu do Malborka zostaje przeniesiona siedziba Zakonu krzyżackiego;

1309 – Zakon krzyżacki wydaje edykt zabraniający Żydom handlu w swoim państwie;

13 IX 1309 – w zamian za 10 tys. grzywien srebra Brandenburgia w Myśliborzu zrzeka się od Krzyżaków praw do Pomorza Gdańskiego;

1310 – związek przeciwko bandom napadającym na kupców zakładają Głogów, Wschowa i Żagań;

V 1311 – bunt niemieckich mieszczan Krakowa przeciw Władysławowi Łokietkowi (bunt wójta Alberta);

1311 – Nowy Sącz otrzymuje od Władysława Łokietka zwolnienia celne;

1315 – Władysław Łokietek wprowadza nowy system pieniężny oparty na wzorach czeskich;

1315 – Władysław Łokietek modyfikuje trasę handlową kupców toruńskich, tak aby omijali Sieciechów i Lublin;

1320 – Władysław Łokietek w zamian za zgodę papieża Jana XXII na koronację wprowadza do Polski świętopietrze w wysokości 1 denara od głowy (wcześniej 3 denary od rodziny);

1324 – umowa Krakowa z Koszycami przewidująca swobodę handlu oraz ograniczenie roli Torunia;

1325 – prawdopodobna data wprowadzenia do obiegu węgierskich dukatów;

1329 – Kraków zawiera z Nowym Sączem ugodę w sprawie handlu z Węgrami;

1330 – król bije pierwszą polską złotą monetę;

1331 – Kraków uzyskuje wolność celną na całym obszarze podległym królowi;

1334 – Kazimierz Wielki potwierdza przywilej kaliski dla Małopolski;

1335 – Kazimierz Wielki zakłada miasto Kazimierz tuż obok Krakowa;

1338 – Kazimierz Wielki pozywa Zakon krzyżacki pod sąd papieski, obiecując papieżowi 15 tys. grzywien srebra w zamian za korzystny wyrok;

15 IX 1339 – sąd papieski orzeka winę Zakonu krzyżackiego, nakazując zapłatę 194,5 tys. grzywien srebra;

1341 – spór Gdańska z Elblągiem o palowe, czyli opłatę za przywóz i wywóz towarów;

1342 – Kraków wyklucza z handlu suknami obcych kupców;

1343 – na mocy pokoju w Kaliszu Kazimierz Wielki zrzeka się prawa do Pomorza Gdańskiego;

1343 – Zakon krzyżacki dokonuje w Gdańsku lokacji Głównego Miasta;

1344 – pierwsza tzw. rejza Zakonu krzyżackiego na ziemie litewskie;

1347 – statut małopolski jako pierwszy dokument państwowy określa maksymalną wysokość procentu pożyczek lichwiarskich;

1347 – wprowadzenie zasady głoszącej, że włościanin ma prawo opuścić grunt po zapłaceniu 3 grzywien i czynszu rocznego;

1347 – statut wiślicki unifikuje monety w całym Królestwie Polskim;

1347 – przełomowe dla handlu pruskiego założenie kantoru hanzeatyckiego w Brugii;

19 VI 1347 – Kazimierz Wielki wytacza drogi handlowe z Torunia na Śląsk, do Rusi Czerwonej oraz do Małopolski;

1348 – spór Wrocławia z Kazimierzem Wielkim o cła pobierane na Rusi;

1349 – bp krakowski Bodzenta rzuca klątwę na Kazimierza Wielkiego za nałożenie podatku na dobra kościelne;

1349 – Lwów przyłączony do Królestwa Polskiego;

1351 – Bolko II Świdnicki przystępuje do bicia złotej monety;

1352 – Kazimierz Wielki na potrzeby wojny z Tatarami rekwiruje warte 1000 florenów kosztowności archikatedry gnieźnieńskiej i zastawia Płock u książąt mazowieckich;

1352 – konfederacja Maćka Borkowica;

1353 – Kazimierz Wielki zakazuje kupcom z Wrocławia udawania się na Ruś;

6 X 1354 – Kazimierz Wielki zabrania w Krakowie handlu pomiędzy kupcami niebędącymi obywatelami miasta

1356 – wojna handlowa Królestwa Polskiego z Zakonem krzyżackim;

17 IV 1356 – lokacja Lwowa;

1358 – zjazd Hanzy w Malborku;

1360 – w statutach piotrkowskich pojawia się postulat: „jeden król, jedno prawo, jedna moneta”;

1361 – Kazimierz Wielki likwiduje urząd skarbnika królewskiego, powierzając skarb pod kontrolę podskarbiego;

1364 – Kazimierz Wielki rozszerza przywileje dla Żydów;

10 II 1365 – król Kazimierz Wielki wprowadza specjalną, 20-letnią koncesję handlową dla Norymbergii, pozwalającą kupcom z tego miasta udawać się aż na Ruś;

1367 – w Elblągu miasta pruskie zawierają sojusz z miastami Holandii przeciwko Waldemarowi;

1368 – Żyd Lewko zostaje mianowany dzierżawcą mennicy oraz żupnikiem krakowskich żup;

1368-1370 – miasta pruskie otrzymują od Danii własną część wielkiego łowiska śledzi u wybrzeży Skanii;

1368 – druga bitwa w cieśninie Sund zakończona porażką Danii;

1369 – mieszczanie krakowscy zwracają się do króla, aby uśmierzył „rozpanoszenie się Żydów”;

1369 – bunt patrycjatu krakowskiego przeciwko polityce pieniężnej Kazimierza Wielkiego;

1370 – po śmierci Kazimierza Wielkiego starosta generalny Wielkopolski Przecław z Gułtów przeprowadza waloryzację kwartników;

1370 – pokój w Stralsundzie (Strzałowie) przyznający Hanzie kontrolę nad cieśniną Sund;

1371 – Elżbieta, matka Ludwika Węgierskiego, zamyka Toruniowi drogę handlową na Ruś Czerwoną;

1371 – Wisła Gdańska staje się głównym ramieniem Wisły;

18 VII 1372 – Ludwik Węgierski przyznaje (potwierdza) Krakowowi prawo składu;

6 X 1372 – Toruń odzyskuje dostęp do Rusi Czerwonej;

1374 – Ludwik Węgierski wydaje przywilej w Koszycach drastycznie ograniczający dochody królewskie;

1374 – papież Grzegorz XI upomina się u królowej węgierskiej Elżbiety o niespłacony przez Kazimierza Wielkiego dług zaciągnięty u papieskiego kolektora;

1375 – w zamian za poparcie dla praw sukcesyjnych córek Ludwika Węgierskiego Kraków otrzymuje m.in. nakaz, aby kupcy zdążający z Wegier do Torunia przechodzili przez Kraków;

1376 – Ludwik Węgierski otwiera kupcom pruskim drogę handlową przez Sandomierz na Węgry;

1380 – wydanie kupcom z Nowego Sącza zakazu korzystania z drogi wodnej w handlu z Prusami;

1380 – Ludwik Węgierski nadaje Lwowowi prawo składu w handlu z Kaffą;

1381 – Zakon krzyżacki zakazuje Anglikom wstępu do portów pruskich;

1386 – król Władysław Jagiełło zaczyna bić monety półgroszowe;

1387 – litewscy bojarzy uzyskują przywileje pozwalające im m.in. na posiadanie dóbr dziedzicznych;

1387 – Władysław Jagiełło zamyka szlak handlowy biegnący przez Sandomierz, dzięki czemu Kraków uzyskuje faktyczny monopol w handlu z Węgrami;

27 IX 1387 – hospodar mołdawski Piotr I składa Polsce hołd lenny;

26 XI 1387 – Władysław Jagiełło przyznaje Krakowowi nowe prawo składu;

1388 – Witold przyznaje Żydom na Litwie przywileje analogiczne do tych zawartych w statucie kaliskim;

1390 – wojna handlowa Królestwa Polskiego z Zakonem krzyżackim;

1391 – bawiący we Lwowie hospodar wołoski Mircza Stary wydaje dla polskich i litewskich kupców specjalny przywilej ułatwiający handel z podległym mu terytorium;

IV 1391 – rozejm kończący wojnę handlową z Zakonem;

1392 – Wielki ks. Witold likwiduje księstewka dzielnicowe na Litwie;

1393 – reforma monetarna w Koronie;

1394 – krzyżacka mennica gdańska wybija złote dukaty;

1394 – Poznań uzyskuje 3-dniowe prawo składu;

1395 – spór Krakowa z Lwowem o handel wschodni;

1397 – podpisanie wymierzonej w Hanzę Unii Kalmarskiej między Danią, Szwecją i Norwegią;

1398 – na mocy układu z wielkim księciem Witoldem w Kownie powstaje kantor kupców gdańskich, a Zakon krzyżacki uzyskuje pełnię swobód handlowych w Wielkim Księstwie Litewskim;

1398 – wobec spadku wartości denara dokonana zostaje zmiana w systemie obrachunkowym;

1399 – w wyniku rozruchów Żydzi zostają wypędzeni z Poznania;

1400 – Zakon krzyżacki ustanawia urzędnika celnego w Cieśninie Bałgijskiej;

1402 – Zakon krzyżacki zakazuje kontaktów handlowych z Bydgoszczą i Solcem;

18 III 1403 – Toruń otrzymuje od wielkiego mistrza Zakonu prawo składu wymierzone przeciwko kupcom z Krakowa;

1403 – Zakon krzyżacki wymusza na miastach pruskich udział w zyskach z cła funtowego;

15 III 1403 – król Władysław Jagiełło ustanawia dla Lwowa prawo składu na drodze mołdawskiej (nie obowiązuje jedynie Krakowa);

1404 – układ handlowy miast pruskich oraz Zakonu krzyżackiego z władcami Śląska;

1404 – Wschowa otrzymuje prawo bicia monety;

1406 – na krakowskim rynku zostaje spalony na stosie Żyd Feter oskarżony o psucie monet;

1407 – rozruchy przeciw Żydom w Krakowie;

1408 – układ handlowy Lwowa z hospodarem wołoskim w Suczawie;

1410 – Poznań otrzymuje prawo bicia monety;

1411 – Zakon krzyżacki tłumi bunt Gdańska;

1 II 1411 – pokój toruński przywraca swobodę w handlu między Polską a Zakonem krzyżackim;

1414 – wobec spadku wartości monety bitej w Krakowie król zamyka krakowską mennicę;

1420 – na synodzie wieluńskim duchowieństwo wzywa króla do uśmierzenia wyzysku ze strony Żydów;

1422 – założenie konkurencyjnej wobec Torunia Nieszawy;

1422 – Władysław Jagiełło wydaje przywilej czerwiński zakazujący konfiskaty szlacheckiego mienia bez wyroku oraz łączenia urzędu;

1422 – Rada Królewska staje się głównym decydentem w zakresie bicia monety;

1423 – statut warcki zakazuje Żydom udzielania kredytów innych niż pod zastaw ruchomy;

1423 – dzięki protekcji Wielkiego Księcia Witolda Żydzi litewscy uzyskują prawo swobodnego handlu na ziemiach zakonnych;

9 IV 1424 – edykt wieluński Władysława Jagiełły zakazujący dostaw do husyckich Czech oraz umożliwiający konfiskatę mienia osób wspierających husytyzm;

1424 – traktat nieszawsko-toruński zapewnia Polsce handel tranzytowy przez Prusy;

1429 – król Danii Eryk Pomorski wprowadza cło w Sundzie;

ok. 1430 – Główne Miasto Gdańsk zakazuje Helowi uprawiania handlu morskiego pod groźbą odcięcia dostaw żywności;

1431 – ponowne otwarcie mennicy krakowskiej;

1432 – Wilno uzyskuje przywilej zwalniający jego kupców z myt w największych miastach Wielkiego Księstwa;

1432 – Władysław Jagiełło poszerza autonomię Żydów;

1433 – na Rusi Czerwonej wprowadzono polskie prawo ziemskie, które pozwalało kmieciom nabywać ziemię;

1434 – Hanza zakazuje swoim miastom sprzedawania statków niehanzeatom;

1435 – miasta pruskie zakazują Żydom handlu;

1437 – ugoda handlowa między Gdańskiem, Prusami, Hanzą i Anglią;

1438 – rozruchy mieszczan krakowskich wywołane m.in. chaosem pieniężnym;

1438 – Władysław Warneńczyk podejmuje wyprawę zbrojną przeciwko książętom opolskim ułatwiającym fałszowanie na ich terytorium polskich monet;

1439 – konfederacja Spytka z Melsztyna;

1440 – król Władysław IV Warneńczyk zobowiązuje się nie zastawiać wielkorządców krakowskich;

1443 – Gdańsk uchwala, że kupcy spoza miasta mogą handlować tylko z mieszczanami, nie między sobą;

1444 – Lwów uzyskuje bezwzględne prawo składu w stosunku do kupców wschodnich;

1444 – na sejmie w Piotrkowie przyznane zostaje na 5 lat prawo składu dla Poznania, Kalisza i Wielunia;

1444 – na sejmie w Piotrkowie uchwalono nakaz przyjmowania denarów we wszelkiego rodzaju transakcjach;

1444 – papież Eugeniusz IV odstępuje królowi Władysławowi roczny dochód ze świętopietrza na rzecz wojny z Turcją;

1447 – wydanie statutów zapewniających wolny spław na wielu rzekach Polski;

1447 – król Kazimierz Jagiellończyk wydaje szereg przywilejów dla bojarów w Wielkim Księstwie Litewskim;

1447 – w Poznaniu wybucha pożar i tumult przeciw Żydom;

1451 – edykt usuwający Norymberczyków z Krakowa i innych miast Polski;

1451 – zjazd w Piotrkowie ustanawia w Poznaniu, Kaliszu i Wieluniu jarmarki konkurencyjne dla wrocławskich;

29 V 1453 – upadek Konstantynopola;

24 VIII 1453 – król Kazimierz Jagiellończyk potwierdza prawa Żydów w ziemi krakowskiej, sandomierskiej i Rusi Halickiej;

11 II 1454 – Gdańsk wypowiada posłuszeństwo Zakonowi;

6 III 1454 – podpisanie aktu inkorporacji Prus zawierającego umowę handlową z ziemiami polskimi;

16 VI 1454 – Kazimierz Jagiellończyk wydaje tzw. wielki przywilej dla Gdańska;

1454 – uchwalenie tzw. petycji opockich, zapewniających szlachcie małopolskiej nabywanie soli bezpośrednio w żupach w Bochni i Wieliczce;

1455 – sułtan Mehmed II Zdobywca gwarantuje kupcom z Polski swobodę handlu na swoim terytorium;

1456 – w związku z wojną z Zakonem król otwiera na nowo mennicę krakowską;

1 III 1457 – Kazimierz Jagiellończyk i król Szwecji Karol Knutsson ustalają pożyczkę dla Gdańska na rzecz wojny z Zakonem pod zastaw Pucka;

1457 – za sumę 190 tys. florenów wojska polskie zajmują zamek w Malborku, przekupując czeską i niemiecką załogę;

1457 – król Kazimierz Jagiellończyk pozwala Gdańskowi, Toruniowi i Elblągowi bić własne monety;

1457 – król Kazimierz Jagiellończyk wydaje dla Krakowa przywilej zakazujący kupcom wielkopolskim i ruskim omijać Kraków w handlu między Rusią a Wielkopolską i Śląskiem;

1460 – Kazimierz Jagiellończyk zaczyna osobiście mianować wszystkich biskupów w Polsce;

XII 1461 – Kraków ukarany 80 tys. grzywien za zamordowanie Andrzeja Tęczyńskiego w lipcu tego samego roku;

1462 IV – wcielenie do Korony księstwa bełskiego, ziemi gostyńskiej i rawskiej;

1462 – genueńscy kupcy z Kaffy oddają się pod polską opiekę;

1464 – Kazimierz Jagiellończyk zakazuje korzystania z dróg handlowych prowadzących na Węgry przez Krosno i Sanok;

1464 – hospodar Stefan III Wielki zdobywa port w Kilii;

1466 – ponowne zamknięcie mennicy krakowskiej;

1468 – po zajęciu przez Macieja Korwina Moraw, Śląska i Łużyc handel węgierski kieruje się okresowo w stronę Czech;

1468 – wprowadzenie podatku łanowego;

1469 – w podkrakowskiej Mogile uruchomiona zostaje przez Jana Turzona huta miedzi;

1469 – wydzielenie ziem dla starostwa malborskiego;

1472 – król Kazimierz Jagiellończyk wydaje przywilej dla jarmarków w Toruniu;

1473 – wydanie prawa składu nakazującego kupcom z Węgier korzystanie z Krakowa;

1473 – wymierzone w kupców Polskich ponowienie prawa składu przez Wrocław;

II 1474 – pokój w Utrechcie zawarty między Hanzą a Anglią przewidujący m.in. wolny dostęp Holendrów do Bałtyku;

1475 – upadek genueńskiej kolonii w Kaffie na Krymie;

1479 – wzniesienie komory celnej na Wiśle we Włocławku;

1482 – król Kazimierz Jagiellończyk podejmuje nieudaną próbę wymuszenia na Gdańsku, aby towary pochodzące z jego własnych dóbr mogły być sprzedawane cudzoziemcom bez pośrednictwa miejskich kupców;

1483 – początek prac mających na celu skierowanie rzeki Nogat prosto do Zalewu Wiślanego;

XII 1484 – sejm w Piotrkowie uchwala podatek w wysokości 12 gr od łana na potrzeby wyprawy mołdawskiej;

1485 – zajęcie Kilii i Białogrodu przez Turków i odcięcie Polski od handlu czarnomorskiego;

1487 – spór Krakowa z królem Kazimierzem Jagiellończykiem o podatki;

1490 – Wrocław wraz z Frankfurtem nad Odrą zawierają umowę przewidującą, że Odrę można przekraczać tylko u nich;

1490 – powstaje mennica wielkoksiążęca w Wilnie pod nadzorem Aleksandra Jagiellończyka;

1490 – król portugalski Jan II zezwala kupcom z Gdańska składować w Lizbonie swoje towary przez 3 lata bez opłat;

1490 – zawarcie z Turcją traktatu handlowego (ponowionego w 1494 r.) przewidującego swobodną wymianę pomiędzy oboma krajami;

1492 – Iwan III buduje Iwangorod naprzeciwko Narwy;

1492 – Mengli Gerej buduje u ujścia Dniepru do Morza Czarnego twierdzę Oczaków;

21 II 1493 – rada miejska Krakowa zostaje zrównana pod względem prawnym ze stanem szlacheckim;

1493 – Jan Olbracht wydaje rozporządzenie, aby za 1 florena płacono więcej niż pół kopy grosza pod karą 100 dukatów;

1494 – wielki pożar we Lwowie;

1494 – po pożarze i wystąpieniach przeciw Żydom w Krakowie Jan Olbracht nakazuje im przeniesienie się do Kazimierza;

1494 – Jan Turzo zawiera spółkę z Jacobem Fuggerem;

1494 – Iwan III Groźny przenosi kantor Hanzy z Nowogrodu Wielkiego do Moskwy, zwiększając tym samym znaczenie kantoru w Kownie;

1495 – Wielki Książę Aleksander wypędza Żydów z Litwy (w 1503 roku pozwala im wrócić);

1495 – budowa Kanału Jagiellońskiego między Nogatem a Elblągiem zapewniającego śródlądową komunikację między Gdańskiem a Elblągiem;

1496 – wprowadzenie zakazu nabywania i posiadania dóbr ziemskich przez mieszczan, a także wolności celnej dla szlachty;

1496 – sejm piotrkowski zatwierdza złotego polskiego jako równowartość 30 groszy polskich;

1497 – cesarz Maksymilian I Habsburg nakłada na Gdańsk i Elbląg zakaz handlu z Rzeszą;

1499 – podskarbi koronny Piotr Kurozwęcki ucieka z Polski oskarżony dewaluację pieniądza i nadużycia finansowe;

1500 – sejm uchwala przymusowy jeden dzień robocizny w tygodniu dla chłopów;

1501 – na mocy specjalnego przywileju Aleksander Jagiellończyk zrzeka się dochodów z mennic na rzecz państwa;

1502 – w Gdańsku powstaje przedstawicielstwo spółki Jana Turzona i Jacoba Fuggera;

1503 – statut Aleksandra Jagiellończyka pozwala szlachcicom chwytać każdego chłopa udającego się za zarobkiem za granicę;

1504 – wydanie zakazu sprzedawania i zastawiania królewszczyzn bez zgody sejmu;

1505 – na sejmie radomskim postanawia się, że wszystkie nowe ustawy mogą być zatwierdzone jedynie przez sejm;

1505 – sejm radomski zmienia kurs dukata na 32 grosze;

1505 – z inicjatywy Jana Bonera zostaje dokonany rozdział na skarb królewski i państwowy;

12 V 1505 – papież Juliusz II odstępuje królowi Aleksandrowi dochód ze świętopietrza z 10 lat na rzecz odbudowy zniszczeń po najazdach tatarskich;

1506 – na skutek działań Gdańska Toruń traci prawo składu;

1506 – ugoda handlowa pomiędzy Krakowem a Wrocławiem;

1507 – wprowadzenie cła nowego;

1507 – dopuszczenie kupców zagranicznych na rynek polski nie tylko w charakterze hurtowników, ale i sprzedawców detalicznych;

1507 – w Krakowie powołana zostaje rada skarbowa zdominowana przez niemiecki patrycjat;

1508 – Jan Boner wykłada środki potrzebne na walkę z Moskwą;

1510 – król czeski Władysław II Jagiellończyk potwierdza przyznane w 1490 roku bezwzględne prawo składu Wrocławia;

1511 – król polski zamyka do 1526 r. mennicę półgroszkową w Krakowie;

1511 – w Wilnie wydany zostaje zakaz handlu bez pośrednictwa miejscowych kupców za wyjątkiem ogólnych jarmarków;

25 V 1511 – w reakcji na przyznanie Wrocławiowi bezwzględnego prawa składu król Zygmunt I wydaje bezwzględny zakaz handlu z Wrocławiem i Śląskiem;

1511 – Frankfurt nad Odrą uzyskuje od cesarza prawo składu zmuszające kupców z Polski do cofania się 5 mil w górę Odry;

1512 – na mocy pokoju w Malmö Dania przejmuje kontrolę nad cieśninami sundzkimi;

21 IV 1512 – zawarcie układu we Wschowie pomiędzy Rzeczpospolitą, Saksonią i Księstwem Pomorskim przeciwko Wrocławiowi i Frankfurtowi;

1513 – Leon X przedłuża prawo polskich królów do dochodów ze świętopietrza o 10 lat;

1515 – Zygmunt Stary skłania Maksymiliana I Habsburga do zdjęcia zakazu handlu między Gdańskiem a Rzeszą;

15 IV 1515 – załamanie się pozycji Wrocławia w handlu lądowym Polski z Zachodem w wyniku zniesienia prawa składu dla kupców polskich;

1517 – wielki mistrz Zakonu krzyżackiego wstrzymuje stosunki handlowe Prus krzyżackich z Warmią (w odpowiedzi rok później polskie władze wstrzymują handel między Prusami Królewskimi a ziemiami Zakonu);

1517 – Zygmunt Stary zrzeka się jurysdykcji nad chłopami w dobrach prywatnych;

1517 – powstaje urząd podkomorzego górniczego, nadzorującego udzielanie koncesji na wydobycie rud kopalnianych;

1517 – powstaje królewska flota kaperska;

1517 – w Świdnicy dwór czeski uruchamia mennicę bijącą drobne półgrosze;

1518 – wskutek napływu złej monety wprowadzony zostaje zakaz handlu z ziemiami krzyżackimi;

1518 – król Zygmunt I Stary pozwala osiedlić się w Polsce zamożnym Żydom wypędzonym z Czech i Moraw;

1519 – pierwsza z serii umów handlowych Polski z Turcją;

1520 – wprowadzenie mieszanych sądów grodzko-ziemskich dla sporów mieszczan ze szlachtą;

1520 – wprowadzenie zakazu handlu tranzytowego przez Brandenburgię w reakcji na udzieloną przez nią pomoc Prusom;

1521 – w zamian za pomoc w walce z Zakonem król daje Elblągowi prawo składu na polskie towary;

1521 – Lwów wzywa Poznań do wspólnych działań przeciw żydowskim kupcom;

1522 – papież przedłuża polskiemu królowi prawo do dochodów ze świętopietrza o kolejne 10 lat;

1525 – bunt pospólstwa przeciw patrycjatowi gdańskiemu zakończony zwycięstwem protestantyzmu w mieście;

XI 1525 – Jacob Fugger zwraca się do Zygmunta I Starego o wstawienie się za nim na Węgrzech;

23 I 1526 – sejm postanawia zrównać obieg monety koronnej oraz pruskiej;

1526 – Fuggerowie przejmują od Turzonów składnicę miedzi węgierskiej w Krakowie;

19 III 1527 – sejm generalny podejmuje uchwałę ws. „wyniesienia” półgroszy świdnickich poza granice polskie;

1527 – zawarcie specjalnej ugody między Krakowem i Augsburgiem regulującej tranzyt towarów przez agentów spółki należących do Fuggerów;

1527 – Warszawa wywalcza sobie privilegia de non tolerandis iudaeis;

16 II 1528 – ustanowienie nowej ordynacji menniczej wprowadzającej dukaty;

VI 1528 – likwidacja świdnickiej mennicy;

1528 – na sejmie piotrkowskim zapada decyzja o biciu polskiej, złotej monety;

15 VI 1528 – w Toruniu zaczyna działalność mennica królewska dla Prus zarządzana przez Decjusza; wprowadzona zostaje unia monetarna Korony oraz Prus;

1529 – zamknięcie huty miedzi Turzona w Mogile;

1529 – układ w Grimnitz (Grzmiącej) pomiędzy Księstwem Pomorskim a Brandenburgią przywracający handel polski na Odrze;

1530 – koniec wojny handlowej ze Śląskiem;

1531 – papież Klemens VII przedłuża polskiemu królowi prawo do dochodów ze świętopietrza o kolejne 10 lat;

1532 – zamknięcie kantoru Hanzy w Kownie;

1532 – król Zygmunt I Stary wzywa miasta pruskie, aby dopuściły Żydów do handlu na jarmarkach i po domach;

1533 – wzorem innych krajów wybita zostaje duża, srebrna moneta talar;

1535 – polskie mennice zaprzestają działalności;

1536 – flota gdańska bierze udział w oblężeniu Kopenhagi w celu odblokowania duńskich cieśnin;

1537 – wobec utrudniania spławu zboża do Gdańska Toruń traci prawo składu;

1537 – dekret królewski pozwala kupcom z Krakowa docierać jedynie 40 km od Lwowa;

1537 – przywrócenie polskich kazań w bazylice mariackiej w Krakowie; koniec dominacji niemieckojęzycznego patrycjatu;

1538 – wprowadzenie wolności celnej dla włościan zawiązujących spółki w celu ułatwienia spławu zboża;

1538 – wobec napływu złej monety wprowadzony zostaje zakaz handlu ze Śląskiem i Węgrami; jednocześnie wobec masowej emigracji zarobkowej do tych krajów okresowo zostają zamknięte granice;

1539 – na sejmie krakowskim Żydzi w Koronie zostają podporządkowani prawnie właścicielom miast i wsi oraz zakazuje im się dzierżawienia dochodów publicznych;

1539 – król Zygmunt I Stary wstawia się za polskimi Żydami, aby mogli jeździć do Moskwy z interesami;

1539 – elektor brandenburski zezwala Polakom na transport w dół Odry drewna, popiołu i smoły;

1540 – papież Paweł III przedłuża polskiemu królowi prawo do dochodów ze świętopietrza o kolejne 10 lat;

22 V 1541 – kupiec poznański Łukasz Razek otrzymuje wyłączność na handel czerwcem w całym kraju;

1542 – do Krakowa przybywają w dużej liczbie Żydzi wypędzeni z Pragi;

1542 – na sejmie Hanzy miasta wendyjskie składają propozycję dopuszczenia Moskwy do Zatoki Fińskiej i uruchomienia żeglugi na Dźwinie;

1543 – margrabia-elektor Jan i elektor Joachim III proponują Polsce połączenie Odry z Wisłą przez Noteć i Wartę;

1544 – w celu uniemożliwienia Prusom Książęcym bicia monety wprowadzony zostaje zakaz wywozu srebra z kraju;

1544 – traktat w Spirze zapewnia poddanym cesarza, w tym Niderlandom, swobodny ruch przez cieśninę Sund;

1546 – podskarbi Jan Lutomirski przystępuje do wycofywania świdnickich półgroszy z obiegu;

1546 – król Zygmunt I zakazuje obiegu monety pruskiej w Polsce;

1546 – Anton Fugger wycofuje się z kopalni węgierskich;

1548 – Maciej Manlich zawiera układ z Krakowem w sprawie węgierskiej miedzi;

6 X 1548 – papież zgadza się na prolongatę przejmowania dochodów ze świętopietrza przez króla na kolejne 10 lat;

1549 – wprowadzenie pogłównego dla Żydów;

1549 – w czasie rokowań pokojowych z Moskwą polscy posłowie zgłaszają pomysł dopuszczenia Żydów do handlu z Rosją;

1550 – wydanie konstytucji zezwalającej szlachcie na posiadanie w miastach nieruchomości, pod warunkiem, że będzie ponosiła miejskie ciężary;

1552 – innowiercy wymuszają, aby z ich dóbr zdjęto na rok jurysdykcję kościelną;

1553 – odkrycie przez Anglików tzw. północnej drogi morskiej do Rosji; cios dla wpływów Hanzy;

1553 – król Gustaw I Waza wydaje zakaz wywozu oksmundu (żelaza) ze Szwecji;

1555 – w Londynie powstaje Kompania Moskiewska;

1555 – na sejmie w Piotrkowie postanawia się zawieszenie sądów kościelnych o herezję;

1557 – król Zygmunt August wydaje dla Litwy tzw. ustawę włóczną sprzyjającą zakładaniu folwarków;

1557 – na sejmie w Warszawie król Zygmunt August uznaje zabory kościołów i wypędzanie księży za zbrodnię obrazy majestatu;

11 V 1558 – Moskwa zajmuje Narwę;

1558 – dworzanin Prosper Provana uruchamia pocztę łączącą Kraków z Wenecją;

31 VIII 1559 – na mocy układu w Wilnie Polska i Litwa obejmują protektorat nad Inflantami;

28 XI 1561 – inkorporacja Inflant do Polski;

5 XII 1562 – sejm za aprobatą króla Zygmunta Augusta uchwala weryfikację nadań królewszczyzn oraz wprowadza podatek w wysokości czwartej części dochodów z królewskich dóbr (tzw. kwartę);

1563 – nuncjusz Commendone zgłasza inicjatywę ułatwienia spławu zboża Dniestrem;

13 III 1563 – na sejmie w Piotrkowie król Zygmunt August uchyla egzekucję wyroków sądów kościelnych przez władze państwowe;

XII 1563 – ruszają prace nad lustracją królewszczyzn trwające do marca 1564 roku;

1565 – uchwalenie tzw. ustawy piotrkowskiej, wprowadzającej zakaz wywozu wyrobów rękodzielniczych z Polski przy jednoczesnym zniesieniu ceł na ich import oraz ograniczeniu wyjazdu polskich kupców za granicę;

1565 – na sejmie w Piotrkowie król zgłasza pomysł powołania specjalnego urzędu ds. żeglugi bałtyckiej;

1565 – wprowadzenie cła (kwarty) od eksportowanych towarów;

1565 – wprowadzenie przepisu nakazującego radom miejskim składanie na ręce starostów rachunków do kontroli;

1565 – król Zygmunt August unieważnia pozwy o respektowanie wyroków sądów kościelnych przez innowierców;

1566 – Jan Kmita i jego faktorzy otrzymują wyłączne prawo obrotu woskiem; tracą je w kolejnym roku;

1566 – wobec wojny ze Szwedami Dania okresowo zamyka całkowicie Cieśninę Sudzką;

14 VI 1567 – wydanie tzw. taryfy ewaluacyjnej ustalającej kursy europejskich walut w stosunku do polskiej;

1567 – kwarta z królewszczyzn zostaje obniżona do 20% dochodów;

1567 – uchwalenie konstytucji zwanej Merita, zobowiązującej króla do nagradzania dożywociami na królewszczyznach w zamian za zasługi i sprawowane urzędy;

1568 – rada miejska Wilna uzyskuje prawa przysługujące stanowi szlacheckiemu;

14 III 1568 – powstaje Komisja Morska;

1569 – włączenie Podlasia, Wołynia i Ukrainy do Korony, symboliczny początek polskiej kolonizacji;

1569 – Zygmunt August zleca budowę floty królewskiej, do Elbląga zostają ściągnięci specjaliści w zakresie budowy okrętów;

1569 – misja kard. Hozjusza w Rzymie w sprawie przywrócenia świętopietrza;

16 III 1569 – akt inkorporacji Prus;

14 III 1570 – uchwalenie tzw. Konstytucji Karnkowskiego dla Gdańska wzmacniających kompetencje władzy króla nad miastem;

1570 – zamknięcie mennicy w Wilnie;

Bibliografia

— An Economic History of Europę. From expansion to development, red. Antonio di Vittorio, Routledge, New York 2012

— Attali Jacąues, Żydzi, świat, pieniądze, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2003

— Balicki Jan i Bogucka Teresa, Historia Holandii, Zakład im. Ossolińskich, Wrocław 1989

— Bardach Juliusz, Leśnodorski Bogusław i Pietrzak Michał, Historia państwa i prawa polskiego, Lexis Nexis, Warszawa 2009

— Bartosiak Jacek, Rzeczpospolita. Między lądem a morzem. O wojnie i pokoju, Zona Zero, Warszawa 2018

— Baruch Maksymilian, Stosunki Fuggerów z Polską, w: Sprawozdanie z posiedzeń Towarzystwa Naukowego Warszawskiego, Warszawa 1916, s. 70-87

— Baszanowski Jan, Z dziejów handlu wolami w XVI-XVIII wieku, Gdańskie Towarzystwo Naukowe, Gdańsk 1977

— Beckwith Christopher J., Empires ofthe Silk Road. A History of Central Eurasiafrom the BronzeAge to the Present, Princeton University Press 2011

— Bernstein William, A Splendid Exchange. How Trade Shaped the World, Atlantic Monthly Press, New York 2008

— Biernacki Włodzimierz, Myśl Polityczna I Rzeczpospolitej, Arcana, Kraków 2011

— Biskup Marian, Labuda Gerard, Dzieje Zakonu Krzyżackiego w Prusach, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1986

— Bobrzyński Michał, Dzieje Polski w zarysie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1986

— Bocheński Aleksander, Przemyśl polski w dawnych wiekach, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984

— Bogucka Maria, Samsonowicz Henryk, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum, Wrocław 1986

— Bogucka Maria, Kazimierz Jagiellończyk, Książka i Wiedza, Warszawa 1970

— Borawska Teresa, Rodzina Giesów w Gdańsku w XVI i na początku XVI wieku, „Acta Universitatis Nicolai Copernici” 1973, z. 58, s. 133-144

— Bujak Franciszek, Studia geograficzno-historyczne, Gebethner i Wolff, Kraków 1925

— Bylina Stanisław, Rewolucja husycka. Przedświt i pierwsze lata, Wydawnictwo Instytutu Historii PAN, Warszawa 2011

— Carroll Warren H., Historia chrześcijaństwa, Wektory, Wrocław 2009

— Chojnacka Kazimiera, Handel na Warcie i Odrze w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 2007

— Christiansen Erie, Krucjaty północne, Rebis, Poznań 2009

— Ciociltan Virgil, The Mongols and Black Sea Trade in the Thirteenth and Fourteenth Centuries, Brill Leiden-Boston 2012

— Cynarski Stanisław, Zygmunt August, Ossolineum, Warszawa-Wrocław 1988

— Cywiński Henryk, Dziesięć wieków pieniądza polskiego, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, Warszawa 1987

— Czapliński Władysław i Górski Karol, Historia Danii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1965

— Czapliński Władysław, Polska a Dania XVI-XX w., PWN, Warszawa 1976

— Davies Brian, Warfare, State and Society on the Black Steppe. 1500-1700, Routledge, London New York 2007

— Davies Norman, Mikrokosmos. Portret miasta środkowoeuropejskiego, Znak, Kraków 2002

— Davis Robert C., Christian Slaves, Muslim Masters, Palgrave Macmillan, London 2003

— Dzieje Poznania, pod red. Jerzego Topolskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa Poznań 1998

— Eckt Samuel, Dzieje Żydów gdańskich, Wydawnictwo Oskar, Gdańsk 2012

— Engel Pal, The Realm of St. Stephen. A History of Medieval Hungary, 895-1526, Tauris Publishers, New York London 2001

— Falniowska-Gradowska Alicja, Królewszczyzny i starostowie w dawnej Rzeczpospolitej, Polska Akdemia Nauk Ossolineum, Wrocław 1984

— Felczak Wacław, Historia Węgier, Ossolineum, Wrocław 1983

— Findlay Ronald i 0’Rourke Kevin, Power and Plenty. Trade, War and the World Economy in the Second Millenium, Princeton Uniyersity Press 2007

— Fuks Marian, Hoffman Zygmunt, Horn Maurycy, Tomaszewski Jerzy, Żydzi w Polsce. Dzieje i kultura, Interpress, Warszawa 1982

— Gierszewski Stanisław, Elbląg. Przeszłość i teraźniejszość, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1970

— Gierszewski Stanisław, Wisła w dziejach Polski, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1982

— Giertych Jędrzej, Polityka polska w dziejach Europy, Londyn 1947

— Gołaszewski Zenon, Bracia polscy, Duet, Toruń 2005

— Górczak Zbyszko, Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce, Wydawnictwo WBP, Poznań 2002

— Górczak Zbyszko, Podstawy gospodarcze działalności Zbigniewa Oleśnickiego biskupa krakowskiego, Wydawnictwo Secesja, Kraków 1998

— Górski Karol, Zarys dziejów katolicyzmu polskiego, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2008

— Gromnicki Tadeusz, ks., Świętopietrze w Polsce, Drukarnia A. Koziańskiego, Kraków 1908

— Hanik Marian, Trzy pokolenia z rodu Bonerów, COIT w Krakowie, Kraków 1985

— Heck Roman, Orzechowski Marian, Historia Czechosłowacji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1969

— Hirschberg Aleksander, O życiu i pismach Justa Ludwika Decyusza, nakładem Autora, Lwów 1874

— Historia Elbląga, pod red. Stanisława Gierszewskiego i Andrzeja Grotha, t. I, Mapress Gdańsk 1993

— Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka, t. I, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1978

— Historia Gdańska, pod red. Edmunda Cieślaka, t. II, Wydawnictwo Morskie, Gdańsk 1985

— Historia kultury materialnej Polski w zarysie, pod red. Witolda Hensla i Jana Pazdura, 1.1, Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 1972

— Historia Torunia, pod red. Mariana Biskupa, 1.1, Instytut Historii PAN, UMK, Toruń 1999

— Hunt Edwin S., Murray James M., A History of Business in Medieval Europę. 1200- 1550 Cambridge University Press, Cambridge New York 1999

— Inalcik Halil oraz Quatert Donald, Dzieje gospodarcze i społeczne Imperium Osmańskiego 1300-1914, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków 2008

— Israel Jonathan, The Dutch Republic. Its Rise, Greatness and Fali, 1477-1806, Oxford University Press, Oxford 1995

— Jasienica Paweł, Myśli o dawnej Polsce, Czytelnik, Warszawa 1990

— Jasienica Paweł, Ostatnia z rodu, Czytelnik, Warszawa 1965

— Jasienica Paweł, Polska Piastów, Czytelnik, Warszawa 1960

— Kaczmarczyk Zdzisław, O kanclerzu Janie Łaskim, PWN, Warszawa 1955

— Karwowski Stanisław, Leszczyńscy herbu Wieniawa, drukarnia Lindego, Lwów 1916

— Kiersnowski Ryszard, Początki pieniądza polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1962

— Kłoczowski Jerzy, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Świat książki, Warszawa 2000

— Kollman Nancy Shields, The Russian Empire 1450-1801, Oxford University Press, Oxford 2017

— Koneczny Feliks, Dzieje Polski, t. I-II, Wydawnictwo Antyk 1999

— Konopczyński Władysław, Dzieje Polski nowożytnej, t. I, Instytut Wydawniczy PAX, Warszawa 1986

— Konopczyński Władysław, Kwestia bałtycka, Ośrodek Myśli Politycznej, Warszawa 2014

— Kucharczyk Grzegorz, Kryzys i destrukcja. Szkice o protestanckiej reformacji, Prohibita, Warszawa 2017

— Kucharczyk Grzegorz, Polska myśl polityczna po roku 1939, Wydawnictwo Dębo- góra, 2009

— Kukieł Marian, Zarys historii wojskowości w Polsce, Puls, Londyn 1949

— Kurtyka Janusz, Tęczyńscy. Studium z dziejów polskiej elity możnowładczej w średniowieczu, Towarzystwo Naukowe Societas Vistulana, Kraków 2017

— Kutrzeba Stanisław i Ptaśnik Jan, Dzieje handlu i kupiectwa krakowskiego, Towarzystwo Miłośników Historii i Zabytków Krakowa, Kraków 1910

— Kutrzeba Stanisław, Finanse i handel średniowiecznego Krakowa, Avalon, Kraków 2009

— Małowist Marian, Europa i jej ekspansja XIV-XVII w., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1993

— Małowist Marian, Historia gospodarcza Szwecji w świetle nowych badań, „Roczniki dziejów społecznych i gospodarczych”, Poznań 1947, t. IX, s. 106-127

— Małowist Marian, Kaffa kolonia genueńska na Krymie i problem wschodni w latach 1453-1475, Towarzystwo Miłośników Historii, Warszawa 1947

— Małowist Marian, Wschód a zachód Europy w XIII-XIV w., Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006

— Maślankiewicz Kazimierz, Z dziejów górnictwa solnego w Polsce, Wydawnictwo Naukowo-Techniczne, Warszawa 1965

— Mączak Antoni, Między Gdańskiem a Sundem. Studia nad handlem bałtyckim od poi. XVI w. do połowy XVII w., PWN Warszawa 1972

— Mączak Antoni, Rządzący i rządzeni. Władza i społeczeństwo w Europie wczesno- nowożytnej, Wydawnictwo Naukowe Semper, Pułtusk 2002

— McCormick Michael, Narodziny Europy: korzenie gospodarki europejskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007

— McGowan Bruce, EconomicLife in Ottoman Empire. Taxation, Trade and the Struggle for Land 1600-1800, Cambridge University Press 1981

— Modzelewski Karol, Organizacja gospodarcza państwa piastowskiego X-XIII w., Wydawnictwo Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, Poznań 2000

— Nikodem Jarosław, Litwa, Wydawnictwo Poznańskie 2008

— Nikodem Jarosław, Polska i Litwa wobec husyckich Czech w latach 1420-1433. Studium o polityce dynastycznej Władysława Jagiełły i Witolda Kiejstutowicza. Instytut Historii UAM, Poznań 2004

— Nowak Andrzej, Dzieje Polski, t. I-IV, Biały Kruk, Kraków 2014-2019

— Obara-Pawłowska Anna, Polityka gospodarcza Władysława Łokietka, Wydawnictwo UMCS, Lublin 2014

— Ochmański Jerzy, Historia Litwy, Ossolineum, Wrocław 1982

— O’Malley John W., Historia papieży, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011

— Ozment Steven, TheAge of Reform 1250-1550, Yale University Press, New Haven London 1980

— Ozment Steven, The Mighty Fortress. A New History of the German People. 100BC to the Present Century, Harper Perennial, London 2005

— Podhorodecki Leszek, Dzieje Lwowa, Volumen, Warszawa 1993

— Podhorodecki Leszek, Rapier i koncerz, Książka i Wiedza, Warszawa 1985

— Pranke Piotr i Zećević Milos, Handel interregionalny od X do XII w., Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2017

— Ptaśnik Jan, Miasta i mieszczaństwo w dawnej Polsce, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1948

— Romaniello Matthew P., The Elusive Empire. Kazan and the Creation of Russia 1552-1671, Madison: Uniyersity of Wisconsin Press 2012

— Roth Cecil, Dona Gracia of the House of Nasi, Jewish Publication Society 2009

— Rozwój polskiej myśli ekonomicznej na przestrzeni wieków, pod red. Stanisława Czai, Wydawnictwo Akademii Ekonomicznej im. Oskara Langego we Wrocławiu

— Rutkowski Jan, Historia gospodarcza Polski (do 1864 roku), Książka i Wiedza, Warszawa 1953

— Rybarski Roman, Handel i polityka handlowa Polski w XVI stuleciu, Napoleon V, Oświęcim 2015

— Samsonowicz Henryk, Hanza władczyni mórz,, Książka i Wiedza, Warszawa 1958

— Samsonowicz Henryk, Początki banków prywatnych w Polsce, „Sobótka” 1981 (1), s. 127-138

— Samsonowicz Henryk, Złota jesień polskiego średniowiecza, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999

— Satała Zbigniew, Poczet polskich królowych, księżnych i metres, Glob, Szczecin 1990

— Schildhauer Johannes, Dzieje i kultury Hanzy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995

— Schipper Ignacy, Dzieje handlu żydowskiego na ziemiach polskich, Centrala Związków Kupieckich, Warszawa 1937

— Schipper Ignacy, Studya nad stosunkami Żydów w Polsce podczas Średniowiecza, E. Wende i spółka, Lwów 1911

— Scott Tim, The City-State in Europę 1000-1600, Oxford University Press 2012

— Skubała-Tokarska Zofia i Tokarski Zbigniew, Uniwersytety w Polsce, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972

— Sochacka Anna, Konfederacja Spytka z Melsztyna z 1433 r. Rozgrywka polityczna czy ruch ideologiczny?, „Rocznik Lubelski” 1973 (16), s. 41-65

— Spieralski Zdzisław, Jan Tarnowski 1488-1561, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1977

— Steinmetz Greg, The Richest Man Who Ever Lived: The Life and Times of Jacob Fugger, Simon 8c Schuster, New York 2015

— Szelągowski Adam, Najstarsze drogi z Polski na wschód w okresie bizantyjsko-arabskim, Akademia Umiejętności, Kraków 1909

— Szelągowski Adam, Rozwój ekonomiczny i społeczny w Polsce do roku 1795, Lwów 1907

— Szelągowski Adam, Z dziejów współzawodnictwa Anglii, Niemiec, Rosyi i Polski, Gubrynowicz i Syn, Lwów 1910

— Tazbir Janusz, Rzeczpospolita szlachecka wobec wielkich odkryć, Wiedza Powszechna, Warszawa 1972

— Tollet Daniel, Historia Żydów w Polsce od XVI wieku do rozbiorów, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999

— Topolski Jerzy, Gospodarka polska a europejska w XVI-XVIII w., Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1977

— Topolski Jerzy, Narodziny kapitalizmu w Europie XIV-XVII w., Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999

— Tyszkiewicz Lech A., Słowianie i Awarowie, Ossolineum, Wrocław 2009

— Umiński Józef, ks., Uratował Polskę od protestantyzmu. Kardynał Stanisław Hozjusz, Te Deum, Warszawa 2017

— Weymann Stefan, Cła i drogi handlowe w Polsce piastowskiej, Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk, Poznań 1938

— Witusik Andrzej, O Zamoyskich, Zamościu i Akademii Zamojskiej, Wydawnictwo Lubelskie, Lublin 1978

— Wojciechowski Zygmunt, Zygmunt Stary, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979

— Wojtowicz Grzegorz, Historia monetarna Polski, Twigger, Warszawa 2003

— Wyrozumski Jerzy, Dzieje Krakowa, t.1, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1992

— Wyrozumski Jerzy, Dzieje Krakowa, t. II, Wydawnictwo Literackie, Kraków 1984

— Wyrozumski Jerzy, Kazimierz Wielki, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1986

— Z dziejów skarbowości, pod red. Rafała Wojciechowskiego, Kolonia Limited, Wrocław 2009

— Zaleski Wojciech, Tysiąc lat naszej wspólnoty, Klinika Języka, Szczęsne 2018

— Zientara Benedykt, Mączak Antoni, Ihnatowicz Ireneusz, Landau Zbigniew, Dzieje gospodarcze Polski do roku 1939, Wiedza Powszechna, Warszawa 1973

— Zimmern Helen, The Hansa Towns and Hanseatic League, Perennial Press 2016

— Żabiński Zbigniew, Systemy pieniężne na ziemiach polskich, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1981

Przypisy

← 1 L. A. Tyszkiewicz, Słowianie i Awarowie, Ossolineum, Wrocław 2009, s. 7-62.

← 2 Tamże, s. 214.

← 3 M. McCormick, Narodziny Europy: korzenie gospodarki europejskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2007, s. 117-120.

← 4 A. Szelągowski, Najstarsze drogi z Polski na wschód w okresie bizantyjsko-arabskim, Akademia Umiejętności, Kraków 1909, s. 5-22.

← 5 R. Kiersnowski, Początki pieniądza polskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa 1962, s. 37.

← 6 R. Findlay i K. O’Rourke, Power and Plenty. Trade, War and the World Economy in the Second Millenium, Princeton University Press 2007, s. 49.

← 7 J. Attali, Żydzi, świat, pieniądze, Wydawnictwo Cyklady, Warszawa 2003, s. 107-117.

← 8 Ch. J. Beckwith, Empires of the Silk Road. A History of Central Eurasia from the Bronze Age to the Present, Princeton University Press 2011, s. 144.

← 9 R. Heck, M. Orzechowski, Historia Czechosłowacji, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1969, s. 24-30.

← 10 P. Pranke i M. Zečevič, Handel interregionalny od X do XII w., Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2017, s. 99-102.

← 11 J. Schildhauer, Dzieje i kultury Hanzy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1995, s. 13.

← 12 J. Bartosiak, Rzeczpospolita. Między lądem a morzem. O wojnie i pokoju, Zona Zero, Warszawa 2018, s. 217-219.

← 13 R. Kiersnowski, dz. cyt., s. 43.

← 14 I. Schipper, Studya nad stosunkami Żydów w Polsce podczas Średniowiecza, E. Wende i spółka, Lwów 1911, s. 19.

← 15 A. Szelągowski, dz. cyt., s. 60-83.

← 16 Z. Górczak, Najstarsze lokacje miejskie w Wielkopolsce, Wydawnictwo WBP, Poznań 2002, s. 24.

← 17 R. Kiersnowski, dz. cyt., s. 56.

← 18 A. Szelągowski, dz. cyt., s. 80.

← 19 K. Górski, Zarys dziejów katolicyzmu polskiego, Wydawnictwo Naukowe UMK, Toruń 2008, s. 11 i n.

← 20 R. Kiersnowski, dz. cyt., s. 113.

← 21 A. Szelągowski, dz. cyt., s. 114.

← 22 A. Nowak, Dzieje Polski, t. I: do 1201. Skąd nasz ród, Biały Kruk, Kraków 2014, s. 95.

← 23 A. Bocheński, Przemysł polski w dawnych wiekach, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1984, s. 21.

← 24 Dzieje Poznania, pod red. J. Topolskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa -Poznań 1998, s. 69.

← 25 Historia kultury materialnej Polski w zarysie, pod red. W. Hensela i J. Pazdura, t. I, Wydawnictwo Naukowe PAN, Warszawa 1972, s. 220.

← 26 K. Górski, dz. cyt., s. 23.

← 27 R. Findlay, K. O’Rourke, dz. cyt., s. 88-90.

← 28 R. Kiersnowski, dz. cyt., s. 55, a także: M. Małowist, Historia gospodarcza Szwecji w świetle nowych badań, w: „Roczniki dziejów społecznych i gospodarczych”, t. IX, Poznań 1947, s. 112.

← 29 M. Bogucka, H. Samsonowicz, Dzieje miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej, Ossolineum, Wrocław 1986, s. 30.

← 30 M. Torch, The Economic History of European Jews. Late Antiquity and Early Modern Age, Brill, Leiden-Boston 2013, s. 164-168.

← 31 Historia kultury materialnej Polski w zarysie, pod red. W. Hensela i J. Pazdura, t. I, dz. cyt., s. 155.

← 32 R. Kiersnowski, dz. cyt., s. 154.

← 33 Ks. T. Gromnicki, Świętopietrze w Polsce, Drukarnia A. Koziańskiego, Kraków 1908, s. 18.

← 34 F. Bujak, Studia geograficzno-historyczne, Gebethner i Wolff, Kraków 1925, s. 261-266.

← 35 Historia kultury materialnej Polski w zarysie, dz. cyt., s. 85.

← 36 E. S. Hunt, J. M. Murray, A History of Business in Medieval Europe. 1200-1550, Cambridge University Press, Cambridge-New York 1999.

← 37 W. H. Carroll, Historia chrześcijaństwa, t. II, Wektory, Wrocław 2009, s. 522.

← 38 R. Kiersnowski, dz. cyt., s. 154-157.

← 39 G. Wójtowicz, Historia monetarna Polski, Twigger, Warszawa 2003, s. 24.

← 40 Tamże.

← 41 J. W. O’Malley, Historia papieży, Wydawnictwo WAM, Kraków 2011, s. 133.

← 42 Działalność papieża miała bezpośredni wpływ na sprawy wewnętrzne Niemiec jedynie o tyle, że Kościół był jedną z sił, która przeciwstawiała się polityce unifikacji forsowanej przez dynastię salicką. Henryk III i Henryk IV odbierali wiele ziem królewskich, które trzymał Kościół, przekazywali całe majątki w zarząd zależnych od siebie osób i odsuwali hierarchów od wpływu na losy kraju. Z tego właśnie powodu Kościół przeszedł do opozycji, łącząc siły z odsuniętymi od władzy książętami i drobną szlachtą, a poszczególne opactwa i klasztory zaczęły pełnić funkcję punktów oporu. Por. S. Ozment, The Mighty Fortress. A New History of the German People. 100 BC to the Present Century, Harper Perennial, London 2005, s. 51 i n.

← 43 J. Kłoczowski, Dzieje chrześcijaństwa polskiego, Świat książki, Warszawa 2000, s. 33.