Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Wstęp

5. Kilka wstępnych uwag o psie, tresurze i właścicielach

6. Umwelt: z punktu widzenia psiego nosa

7. Przynależność do domu

Tytuł oryginału: Inside of a Dog. What Dogs See, Smell, and Know

Redakcja: Paweł Luboński

Projekt okładki: Magdalena Zawadzka

Zdjęcia na okładce: @ Monika Vasahlowa/Shutterstock, @S.Sermram/Shutterstock, @ Taigi/Shutterstock

Korekta: Weronika Girys-Czagowiec

Copyright 2009 by Alexandra Horowitz

All rights reserved, including the right to reproduce this book or portions thereof in any form whatsoever.

Copyright for the Polish edition Wydawnictwo Czarna Owca Sp. z o.o., Warszawa 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.

Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie III

ISBN 978-83-8143-772-1

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Dedykują tę książkę psom

Poza psem książka jest najlepszym przyjacielem człowieka.
Wewnątrz psa jest za ciemno na czytanie.

przypisywane Groucho Marksowi

Wstęp

Najpierw pojawia się łeb. Zza krawędzi wzgórza wyłania się zaśliniony pysk. Nie widać jeszcze, do czego jest przymocowany. Następnie bez pośpiechu pojawia się jedna łapa, potem druga, trzecia i czwarta – dźwigają ponad sześćdziesięciokilowe ciało. Wilczarz irlandzki, metr wysokości i półtora metra długości, obserwuje długowłosą chihuahua, wysoką na pół psa, ukrytą w trawie między nogami swojej właścicielki. Chihuahua waży trzy kilogramy i każdy z tych kilogramów trzęsie się ze strachu. Wystarczy jeden ociężały skok i wilczarz ląduje przed chihuahua z postawionymi uszami. Onieśmielona chihuahua patrzy w drugą stronę. Wilczarz schyla się do poziomu chihuahua i szczypie ją w bok. Mały piesek spogląda na wilczarza, który unosi zad, prostuje ogon i szykuje się do ataku. Zamiast uciekać przed oczywistym niebezpieczeństwem, chihuahua przyjmuje identyczną pozę i rzuca się na pysk wilczarza, obejmując jego nos swoimi małymi łapkami. Zaczynają zabawę.

Przez pięć minut psy turlają się, chwytają, gryzą i rzucają na siebie. Wilczarz przewraca się na bok, a jego mała towarzyszka odpowiada atakiem na jego pysk, brzuch i łapy. Jedno machnięcie łapą olbrzyma i chihuahua leci do tyłu. Grzecznie usuwa się z zasięgu wilczarza. Wielki pies szczeka, zrywa się i z łomotem ląduje na czterech łapach. Widząc to, chihuahua rzuca się na jedną z tych łap i gryzie mocno. Złączeni są w uścisku: myśliwski pies obejmuje pyskiem małą suczkę, ta z kolei kopie wilczarza po pysku. Ale wtedy właściciel przyczepia do obroży olbrzyma smycz i odciąga go na bok. Chihuahua podnosi się, patrzy za nimi, szczeka raz i truchtem rusza w stronę swojej pani.

Te dwa psy są tak odmienne, że mogłyby należeć do różnych gatunków. Zawsze zaskakuje mnie łatwość, z jaką potrafią się ze sobą bawić. Wilczarz łapał swoją małą koleżankę zębami, brał ją do pyska i rzucał się na nią, ona zaś nie reagowała strachem, lecz wesołością. Jak wyjaśnić ich umiejętność wspólnej zabawy? Dlaczego wilczarzowi chihuahua nie jawi się jako ofiara? Dlaczego chihuahua nie widzi w wilczarzu drapieżcy? Nie chodzi bynajmniej o to, że chihuahua żywi złudzenie własnej potęgi, ani o to, że wilczarz jest pozbawiony agresywności. Nie wchodzą też w grę żadne głęboko zakorzenione instynkty.

Są dwa sposoby dowiedzenia się, na czym polega psia zabawa i co bawiące się psy myślą, postrzegają i przekazują: trzeba urodzić się psem albo spędzić wiele czasu, uważnie się psom przyglądając. To pierwsze było dla mnie nieosiągalne. Oto więc czego dowiedziałam się dzięki wnikliwym obserwacjom.

Jestem wielbicielką psów. W moim domu zawsze był jakiś pies. Zaczęło się od naszego rodzinnego pupila. Astra. Miał niebieskie oczy, obcięty ogon i często wypuszczał się na wieczorne przechadzki po sąsiedztwie, przez które nieraz, już w piżamie, zamartwiałam się do późna w nocy, oczekując jego powrotu. Długo opłakiwałam też śmierć Heidi, suczki Springer spaniela, która podekscytowana wbiegła – oczami dziecięcej wyobraźni widziałam ją z wywieszonym ozorem i długimi uszami ciągnącymi się za nią w radosnym galopie – prosto pod koła samochodu na stanowej autostradzie niedaleko naszego domu. Będąc studentką college’u, z miłością i podziwem patrzyłam na przygarniętego mieszańca chow-chow, suczkę Beckett, która ze stoickim spokojem przyglądała mi się, gdy wychodziłam każdego dnia na zajęcia.

Teraz u mych stóp leży ciepłe, zwinięte w kłębek, dyszące ciało Pumpernickel – potocznie Pump – kundelki, która mieszka ze mną przez całe swoje szesnaście lat i całe moje dorosłe życie. Każdy mój dzień, w pięciu kolejnych stanach, przez pięć lat studiów i cztery miejsca pracy, zaczyna się od jej merdania ogonem, gdy słyszy, jak zaczynam się przewracać w łóżku. Każdy wielbiciel psów zrozumie, że nie wyobrażam sobie bez niej życia.

Jestem wielbicielką psów. Jestem też naukowcem. Badam zachowania zwierząt. Ze względów zawodowych nie lubię antropomorfizacji, przypisywania im uczuć, myśli i pragnień właściwych człowiekowi. Podczas studiów wpojono mi naukowy kodeks: bądź obiektywny; nie tłumacz zachowań żywych istot, odwołując się do procesów umysłowych, jeśli są prostsze wyjaśnienia; zjawisko, którego nie da się jawnie zaobserwować i potwierdzić, nie należy do sfery nauki. Dziś, jako wykładowca etologii i psychologii porównawczej, posługuję się autorytatywnymi publikacjami, które zajmują się zjawiskami mierzalnymi. Opisano w nich wszystko, od hormonalnych i genetycznych źródeł społecznych zachowań zwierząt po odruchy warunkowe, stałe wzorce zachowań i optymalne proporcje karmy, zawsze w tym samym solidnym, obiektywnym tonie.

A jednak.

Większość pytań, jakie zadają mi studenci, książki te pozostawiają bez odpowiedzi. Podczas konferencji, na których prezentuję wyniki swoich badań, inni uczeni nieuchronnie kierują rozmowy w kuluarach na doświadczenia z własnymi czworonożnymi pupilami. A ja wciąż mam te same wątpliwości dotyczące mojego psa i nie wygląda na to, by zostały szybko wyjaśnione. Wyniki naukowe prezentowane w publikacjach rzadko odnoszą się do doświadczeń życia ze zwierzętami i prób zrozumienia ich umysłów.

Podczas pierwszych lat studiów, gdy zainteresowałam się badaniami nad umysłem, zwłaszcza zwierząt innych niż człowiek, nigdy nie przychodziło mi do głowy, by zająć się psami. Psy wydawały się takie znajome i zrozumiałe. Koledzy twierdzili, że na psach nie ma się czego uczyć: to nieskomplikowane, zadowolone z życia istoty, które trzeba tresować, karmić, kochać i to wszystko. Nie ma w nich żadnych danych. Tak oto brzmiały konwencjonalne mądrości uczonych. Mój promotor jest autorem świetnych prac o pawianach: ssaki naczelne są faworyzowane w dziedzinie badań nad umysłowością zwierząt. Zakłada się, że cechy i umiejętności najbliższe ludzkim z największym prawdopodobieństwem znajdziemy u najbliższych krewniaków. Taka była i jest przeważająca opinia etologów. Co gorsza, wydawało się, że właściciele psów już dawno wypełnili obszar teorii psiego umysłu wnioskami wysnuwanymi z anegdot i błędnych antropomorfizacji. Samo pojęcie psiego umysłu było skompromitowane.

A jednak.

W trakcie studiów w Kalifornii spędziłam z Pumpernickel wiele przyjemnych godzin w parkach i na plaży. W tamtym czasie szkoliłam się na etologa, czyli naukowca zajmującego się zachowaniem zwierząt. Wchodziłam w skład dwóch grup badawczych, obserwujących bardzo towarzyskie stworzenia: nosorożce białe w Parku Dzikich Zwierząt w Escondido i karłowate szympansy bonobo w tymże parku oraz w zoo w San Diego. Nauczyłam się wnikliwej obserwacji, zbierania danych i analizy statystycznej. Z czasem taki sposób postrzegania świata wkradł się w moje wycieczki do parku. Nagle psy, płynnie przemieszczające się pomiędzy ludzkim i własnym światem, stały się dla mnie zupełnie niezrozumiałe: przestałam odczytywać ich zachowanie jako jasne i proste.

Kiedyś patrzyłam z uśmiechem na zabawę Pumpernickel ze znajomym bullterierem, teraz widziałam skomplikowany taniec wymagający współpracy, szybkiej komunikacji i oceny wzajemnych umiejętności i pragnień. Najmniejszy ruch głową albo nosem wydawał mi się teraz zamierzony i pełen znaczeń. Widziałam właścicieli, którzy nie rozumieli nawet najdrobniejszej rzeczy, którą robiły ich psy; dostrzegałam psy za sprytne dla swoich towarzyszy zabawy; ludzi, którzy odczytywali psie prośby jako zmieszanie, a zachwyt jako agresję. Zaczęłam brać ze sobą kamerę, aby nagrywać nasze wycieczki do parku. W domu oglądałam taśmy pokazujące psy bawiące się z psami, ludzi rzucających psom piłki i frisbee, filmy z pościgów, walk, pieszczot i szczekania. Dzięki nowo zdobytej wrażliwości na bogactwo społecznych interakcji w świecie pozajęzykowym wszystkie te niegdyś zwyczajne czynności wydawały mi się niezbadaną skarbnicą informacji. Gdy zaczęłam oglądać wideo w zwolnionym tempie, dostrzegłam zachowania, jakich nie zauważyłam przez lata mieszkania z psami. Bliższa obserwacja sprawiała, że niewinnie wyglądająca zabawa między dwoma psami stawała się przyprawiającą o zawrót głowy serią synchronicznych zachowań, dynamicznej zmianyról, różnorodnej komunikacji, elastycznego dopasowywania się do reakcji drugiego osobnika i gwałtownego przechodzenia od jednej zabawy do innej.

Patrzyłam na przejawy aktywności psiego umysłu ujawniające się w sposobach, jakimi psy komunikowały się między sobą i próbowały komunikować się z ludźmi, a także interpretowały zachowanie innych psów i ludzi.

Nigdy już nie patrzyłam na Pumpernickel – ani żadnego innego psa – tak jak dawniej. Nie psując mi bynajmniej radości, jaką daje obcowanie ze zwierzęciem, naukowe podejście pozwoliło mi w nowy sposób spojrzeć na jej zachowania, w nowy sposób zrozumieć życie psa.

Od czasu tych pierwszych prób obserwowałam psy podczas zabawy – między sobą i z ludźmi. Nie zdając sobie z tego sprawy, przyczyniłam się do radykalnej przemiany w podejściu nauki do badań nad psami. Proces ten nie dobiegł jeszcze końca, ale ogólny obraz tych badań jest dziś zupełnie inny niż dwadzieścia lat temu. Wtedy nie prowadzono niemal żadnych prac dotyczących psiego zachowania i świadomości, obecnie odbywają się konferencje w całości poświęcone tym czworonogom, istnieją grupy badawcze, w Stanach Zjednoczonych i za granicą prowadzi się nad psami prace eksperymentalne, a ich wyniki można znaleźć w fachowych czasopismach. Uczeni zaangażowani w te badania zauważyli to samo co ja: pies jest idealnym obiektem badań nad zwierzętami. Psy współżyją z ludźmi od tysięcy, a może nawet setek tysięcy lat. Dzięki sztucznej selekcji uwrażliwiły się na te same czynniki, które składają się na nasze ludzkie zdolności poznawcze, w szczególności nauczyły się poświęcać uwagę innym.

W tej książce wprowadzę czytelnika w naukę o psach. Uczeni pracujący w laboratoriach i w terenie, zajmujący się psami użytkowymi i psami do towarzystwa, zgromadzili imponującą wiedzę biologii psów – zdolnościach sensorycznych i zachowaniach – i o ich psychologii, czyli umiejętnościach poznawczych. Dzięki danym uzyskanym w toku setek prac badawczych możemy zacząć tworzyć obraz psa widzianego „od środka” – co potrafi wywęszyć, co słyszy, jak na nas patrzy, jaki mózg za tym wszystkim stoi. Przegląd psychologii psów zawarty w tej książce opiera się na moich własnych pracach, ale wykracza także daleko poza ich zakres, by objąć całość wyników najnowszych badań. W niektórych dziedzinach brak jest jeszcze wiarygodnych danych dotyczących psów, dlatego wykorzystuję także badania nad innymi zwierzętami, które mogą okazać się pomocne. (Jeśli lektura zachęci kogoś do zapoznania się z oryginałami przywoływanych prac, ich wykaz znajduje się na końcu książki).

Nie zaszkodzi psom, jeśli porzucimy smycz i zaczniemy przyglądać się im z naukowego punktu widzenia. Ich umiejętności i świadomość zasługują na szczególną uwagę. Rezultaty są wspaniałe: nauka nie oddala nas od psów, lecz do nich zbliża i pozwala podziwiać prawdziwą psią naturę. Wykorzystane z umiarem, ale kreatywnie, wyniki prac naukowych mogą rzucić nowe światło na nasze codzienne dyskusje o psach, o tym, co psy wiedzą, co rozumieją, w co wierzą. Dzięki drodze, którą sama przebyłam, ucząc się patrzeć systematycznie i naukowo na zachowanie mojego psa, zaczęłam go lepiej rozumieć i bardziej doceniać, a nasze relacje wzmocniły się.

Dostałam się do środka psa i udało mi się rzucić okiem na świat z jego punktu widzenia. Ty też możesz to zrobić. Jeśli masz przy sobie psa – to, co widzisz w tej uroczej, kudłatej istocie, wkrótce się zmieni.

Kilka wstępnych uwag o psie, tresurze i właścicielach

Czy pies jest „psem”?

W dziedzinie badań nad zwierzętami innymi niż człowiek przyjęło się, że kilka osobników, które dokładnie opukano, obejrzano, wytresowano i rozłożono na czynniki pierwsze, reprezentuje cały gatunek. Natomiast w przypadku ludzi nie godzimy się na to, by zachowanie jednej osoby mówiło coś o nas wszystkich. Jeśli ktoś nie ułoży kostki Rubika w godzinę, to nie zakładamy, że nie udałoby się to nikomu (chyba że ten ktoś akurat jest mistrzem w tej grze). Nasze poczucie indywidualności przeważa nad świadomością wspólnej biologii. Opisując nasze zdolności fizyczne i umysłowe, widzimy siebie przede wszystkim jako jednostkę, a dopiero potem jako przedstawiciela gatunku.

W przypadku zwierząt kolejność jest odwrotna. Nauka postrzega zwierzę przede wszystkim jako przedstawiciela określonego gatunku, a dopiero na drugim miejscu stawia jego cechy indywidualne. Przywykliśmy oglądać w ogrodzie zoologicznym jednego czy dwa osobniki, które decyzją kierownictwa zoo są nieświadomymi „ambasadorami” swojego gatunku. Nasze wyobrażenia o jednolitości gatunkowej zwierząt ujawniają się, gdy próbujemy porównywać ich inteligencję. Dla sprawdzenia starej i niegdyś popularnej hipotezy, że większy mózg oznacza większą inteligencję, ludzki mózg porównywano z mózgami szympansów, małp zwierzokształtnych i szczurów. Oczywiście mózg szympansa jest mniejszy niż człowieka, małpy zwierzokształtnej mniejszy niż szympansa, a mózg szczura jest zaledwie wielkości móżdżka ssaków naczelnych. O tym wszyscy wiedzą. Zaskakujący jest natomiast fakt, że do tych porównań wykorzystano mózgi zaledwie dwóch czy trzech szympansów i innych małp. Te kilka zwierzaków, które pechowo dla siebie straciły głowy dla dobra nauki, uznano więc za optymalnych przedstawicieli swoich gatunków. A może to były przypadkiem szympansy o wyjątkowo dużych mózgach lub małpy o wyjątkowo małych?[1]

Podobnie, jeśli jeden osobnik lub mała ich grupa nie podoła psychologicznemu eksperymentowi, to na cały gatunek spada odium tej porażki. Chociaż grupowanie zwierząt według biologicznych podobieństw jest bardzo użytecznym uproszczeniem, wywołuje to dziwny efekt: mówimy o gatunku tak, jakby wszyscy jego przedstawiciele byli identyczni. Nigdy nie zdarza się to w przypadku ludzi. Jeśli pies, który ma do wyboru kupkę dwudziestu ciasteczek i drugą, zawierającą dziesięć ciasteczek, wybierze tę ostatnią, wyciąga się wnioski dotyczące całego gatunku. Mówimy, że „pies” nie potrafi rozróżnić małego i dużego stosu, a nie – że „ten pies” nie potrafi ich rozróżnić.

Kiedy więc piszę o psie, w domyśle chodzi mi o te psy, które do tej pory zostały przebadane. Być może kiedyś, po przeprowadzeniu wielu dobrze pomyślanych eksperymentów, będziemy w prawie mówić o wszystkich psach. Nawet jednak jeśli to nastąpi, różnice między poszczególnymi osobnikami nadal będą ogromne: wasz pies może mieć wyjątkowo dobry węch, może unikać ludzkiego wzroku, uwielbiać swoje legowisko i nie znosić, by go dotykano. Nie każde zachowanie psa należy interpretować jako znaczące, jako coś wrodzonego bądź niezwykłego; czasem psy po prostu takie są, tak jak i my. Podkreślam więc, że treścią tej książki są rozpoznane dotąd zdolności tych psów; wasze doświadczenia mogą być inne.

Tresowanie psów

Ta książka nie jest podręcznikiem tresury. Niektóre jej treści mogą ci jednak pomóc w nauczeniu swojego psa kilku rzeczy. Dorównasz w ten sposób psom, które już dawno, bez pomocy książek o ludziach, nauczyły się nas tresować bez naszej wiedzy.

Publikacje na temat wychowania psów oraz te, które zajmują się ich zachowaniem i świadomością, nie mają ze sobą wiele wspólnego. Treserzy wykorzystują tylko kilka podstawowych zasad psychologii i etologii – czasem z powodzeniem, czasem doprowadzając do katastrofy. Tresura opiera się przeważnie na nauce przez skojarzenia. Łatwo je wpoić wszystkim zwierzętom, a także ludziom. Nauka przez skojarzenia to podłoże praktycznych zasad warunkowania, które każą nagradzać zwierzę (smakołykiem, okazaniem uwagi, zabawką, pieszczotą), jeśli wykazało się pożądanym zachowaniem (pies siadł). Poprzez systematyczne powtórzenia można u psa wytworzyć nowe zachowania, takie jak leżenie, przewracanie się na grzbiet, a dla bardziej ambitnych jazda na nartach wodnych za motorówką.

Często jednak zasady tresury są sprzeczne z wynikami badań naukowych. Wielu treserów zakłada na przykład, że istnieje analogia pomiędzy psem i oswojonym wilkiem, co określa ich sposób patrzenia na psy. Analogia warta jest tyle, co jej źródło. A w tym przypadku, jak się przekonamy, naukowcy niewiele wiedzą o zachowaniu wilków w ich środowisku naturalnym, to zaś, co wiedzą, przeczy stereotypom wykorzystywanym przy porównaniach.

Co więcej, metody tresury nie są weryfikowane metodami naukowymi, choć wielu treserów twierdzi co innego. Żaden program szkolenia psów nie został oceniony przez porównanie zachowań grupy eksperymentalnej, która poddawana jest tresurze, i grupy kontrolnej, której życie wygląda tak samo, lecz która nie odbywa szkolenia. Ludzie, którzy korzystają z usług treserów, często wyróżniają się dwiema nietypowymi cechami: ich psy są mniej „grzeczne” niż przeciętni przedstawiciele tego gatunku, a oni sami mają ponadprzeciętną motywację, by ukształtować swojego psa w określony sposób. Przy takiej kombinacji cech jest bardzo prawdopodobne, że po kilku miesiącach szkolenia zachowanie psa ulegnie zmianie, niemal bez względu na zastosowane metody.

Udana tresura daje poczucie sukcesu, ale nie znaczy to, że sukces ten zawdzięczamy właściwej metodzie. Być może tak jest, ale mógł to być tylko szczęśliwy przypadek. Może temu psu poświęcano podczas szkolenia więcej uwagi niż innym. Może po prostu dojrzał w trakcie szkolenia. A może jego zachowanie poprawiło się, bo wyprowadziła się z sąsiedztwa rodzina z wrednym kundlem. Innymi słowy, na sukces tresury mogły się złożyć dziesiątki zachodzących jednocześnie zmian w życiu psa. Nie możemy odrzucić tych ewentualności bez rzetelnych badań naukowych.

Co jednak najistotniejsze, szkolenie jest zwykle dostosowane do człowieka – ma zmienić psa tak, aby zaczął odpowiadać wyobrażeniom właściciela i zachowywać się tak, jak on sobie życzy. My mamy tutaj zupełnie inne cele: chcemy przyjrzeć się temu, co pies robi, czego od nas chce i jak nas rozumie.

Pies i jego właściciel

Coraz modniejsze staje się mówienie, że jest się opiekunem lub towarzyszem psa, a nie jego właścicielem. Błyskotliwi pisarze wspominają o „psie, który ma człowieka”, odwracając kierunek relacji. W tej książce określam rodziny, w których żyją psy, jako „właścicieli” po prostu dlatego, że termin ten definiuje nasze prawne relacje ze zwierzętami: nadal są one uważane za własność (przy czym własność o niskiej wartości odszkodowania, o ile nie chodzi o rasowego reproduktora, o czym – mam nadzieję – czytelnik nie będzie musiał przekonać się osobiście). Świętem będzie dla mnie dzień, w którym psy przestaną być własnością. Dopóki to jednak nie nastąpiło, używam terminu „właściciel” bez żadnych szczególnych intencji, jedynie dla wygody. Tak samo należy rozumieć stosowane zaimki: jeśli nie piszę konkretnie o suce, używam słowa „on”, traktując je jako neutralne ze względu na płeć.

Umwelt: z punktu widzenia psiego nosa

Dziś rano obudziła mnie Pump. Podeszła do mojego łóżka i zaczęła mnie dokładnie obwąchiwać, trzymając nos o milimetr od mojej twarzy, aby sprawdzić, czy śpię, czy żyję, czyja to ja. Jej wąsy łaskotały mnie w usta. Budzenie kończy się kichnięciem prosto w moją twarz. Otwieram oczy, a ona wpatruje się we mnie, uśmiecha, sapaniem mówi mi: „cześć”.

Spójrz na psa. No dalej, popatrz – choćby na tego, który właśnie leży obok ciebie, zwinięty w kłębek na swoim legowisku albo rozciągnięty na boku na podłodze i łapami przemierzający łąki ze snu. Przyjrzyj mu się uważnie i zapomnij o wszystkim, co wiesz o tym i jakimkolwiek innym psie.

To oczywiście niedorzeczne wezwanie. Tak naprawdę nie spodziewam się, że zapomnisz nazwę ulubionego przysmaku twojego psa albo jego jedyną w swoim rodzaju sylwetkę, nie wspominając o wszystkim innym, co go dotyczy. Traktuję to raczej tak, jak postawione nowicjuszowi na pierwszych zajęciach z medytacji wymaganie, aby osiągnął stan oświecenia, najwyższy z możliwych: postaw sobie to za cel i zobacz, jak daleko zajdziesz. Nauka, która zmierza do obiektywizmu, wymaga, abyśmy byli świadomi własnych uprzedzeń i wyobrażeń. Patrząc na psa z naukowego punktu widzenia, przekonamy się, że niektóre rzeczy, które o nim wiemy, są w pełni sprawdzone, inne natomiast przy bliższej analizie okazują się bardzo wątpliwe. A patrząc na nasze psy z jeszcze innej perspektywy – perspektywy psa – dostrzeżemy to, co w innych okolicznościach nie przyszłoby nam do głowy. Tak więc najlepszym sposobem na zrozumienie psa jest wymazanie z pamięci naszej rzekomej wiedzy o nim.

Pierwsze, o czym powinniśmy zapomnieć, to antropomorfizmy. Patrzymy na zachowanie psów, mówimy o nim i wyobrażamy je sobie z ludzkiej perspektywy, rzutując na te kudłate stworzenia nasze własne emocje i myśli. Oczywiście, powiemy, psy mogą kochać i pożądać; oczywiście że śnią i myślą, znają nas i rozumieją, nudzą się, bywają zazdrosne i cierpią na depresję. Jak inaczej wytłumaczyć smutne spojrzenie psa, gdy wychodzimy z domu i zostawiamy go samego na cały dzień, niż tym, że wpadł z tego powodu w przygnębienie?

Odpowiedź powinna opierać się na wiedzy o tym, co pies w istocie może czuć, wiedzieć i rozumieć. Używamy antropomorfizmów, aby ułatwić sobie interpretację zachowania psa. Co zrozumiałe, żyjemy naszymi ludzkimi doświadczeniami, więc doznania zwierząt rozumiemy tylko o tyle, o ile pasują do naszych własnych. Pamiętamy zdarzenia, które potwierdzały nasze wyobrażenia o zwierzętach, a zapominamy o tych, które były z nimi sprzeczne. Nie wahamy się rozpowszechniać „faktów” dotyczących małp, psów, słoni czy innych zwierząt mimo braku odpowiednich dowodów. Dla wielu z nas obcowanie ze zwierzętami innymi niż domowe ogranicza się do wycieczki do zoo i oglądania programów przyrodniczych. Ilość przydatnych informacji, które możemy w ten sposób uzyskać, jest bardzo ograniczona. Taki bierny kontakt da nam jeszcze mniej niż zaglądanie mimochodem w okna sąsiadów[2]. Sąsiad przynajmniej należy do tego samego gatunku co my.

Antropomorfizacja nie jest zasadniczo szkodliwa. Wynika z próby zrozumienia świata, a nie wywrócenia go do góry nogami. Nasi przodkowie posługiwali się nią regularnie, by wyjaśniać i przewidywać zachowanie zwierząt – tych, które chcieli zjeść, lub tych, które mogły zjeść ich samych. Wyobraźmy sobie, że o zmierzchu w lesie stajemy wobec jasnookiego jaguara i patrzymy z nim sobie wzajemnie w oczy. W takiej chwili na miejscu byłoby szybkie zastanowienie się, „co bym myślał, gdybym był jaguarem”, które skłoniłoby nas zapewne do ostrożnego odwrotu. Ludzie przetrwali, więc taki domysł musiał być jeśli nie trafny, to przynajmniej użyteczny.

Raczej nie zdarzają nam się już jednak spotkania oko w oko z drapieżnikiem i nie musimy zastanawiać się nad intencjami jaguara wystarczająco szybko, by nie wpaść w jego pazury. Dzisiaj wprowadzamy zwierzęta do swoich domów i chcemy, by stały się członkami naszych rodzin. W tym wypadku antropomorfizacja utrudnia nam współżycie ze zwierzęciem i nawiązanie z nim najpełniejszej relacji. Nie znaczy to, że nigdy nie mamy racji, oceniając, że nasz pies jest smutny, zazdrosny, dociekliwy, przygnębiony albo po prostu chciałby zjeść kanapkę z masłem orzechowym. Natomiast prawie na pewno bezpodstawne jest orzekanie o depresji, kiedy widzimy jego smutne oczy lub słyszymy głośne westchnienie. Nasze projekcje są często upraszczające albo zupełnie nietrafne. Możemy stwierdzić, że zwierzę jest zadowolone, gdy ma uniesione kąciki pyska. Taki „uśmiech” bywa jednak zwodniczy. U delfinów jest po prostu niezmienną cechą fizyczną, jak wymalowany grymas klauna. U szympansa wyszczerzone „w uśmiechu” zęby są oznaką strachu lub uległości – emocji bardzo dalekich od zadowolenia. Ludzie unoszą brwi, gdy są zaskoczeni, ale małpa kapucynka, unosząc brwi, nie wyraża zdziwienia, sceptycyzmu ani zaniepokojenia, lecz sygnalizuje innym małpom, że ma przyjazne zamiary. Dla odmiany u pawianów uniesiona brew może oznaczać groźbę (wniosek: uważaj, przy jakiej małpie unosisz brwi). Musimy więc znaleźć sposób na potwierdzenie lub odrzucenie naszych założeń dotyczących zwierząt.

Uznanie smutnych oczu za objaw depresji wydaje się nieszkodliwe, ale nawet niewinna antropomorfizacja może wyrządzić szkodę. Niekiedy zagraża nawet zdrowiu zwierzęcia. Jeśli decydujemy się na podawanie psu antydepresantów, ponieważ ma smutne spojrzenie, to lepiej żebyśmy byli pewni trafności naszej interpretacji. Założenie, że to, co jest dobre dla nas lub innych ludzi, jest również dobre dla zwierzęcia, może przynieść skutek przeciwny do naszych intencji. Na przykład w ostatnich latach dużo mówi się o poprawie warunków życia zwierząt hodowanych na ubój, takich jak kurczaki brojlery, które powinny mieć dostęp do wybiegu pod gołym niebem. Mimo że końcowy efekt jest dla kurczaka zawsze taki sam – ląduj e na talerzu – pojawiła się troska o jego samopoczucie, zanim zostanie uśmiercony.

Ale czy one rzeczywiście chcą swobodnie spacerować? Powszechnie sądzi się, że nikt, człowiek czy zwierzę, nie lubi tłoku. Potoczne doświadczenie wydaje się to potwierdzać: jeśli mamy do wyboru duszny wagon metra pełen zestresowanych ludzi spieszących się do pracy i inny wagon, w którym siedzi tylko kilka osób, bez zastanowienia wybierzemy ten drugi (oczywiście istnieje możliwość, że brak tłoku wynika z awarii klimatyzacji lub obecności nieprzyjemnie pachnącego współpasażera). Naturalne zachowanie kurczaków może jednak wskazywać na coś przeciwnego: ptaki te chętnie się tłoczą. Nie oddalają się same od stada.

Biolodzy zaplanowali prosty eksperyment, aby sprawdzić preferencje kurczaków. Wybrali kilka sztuk, umieścili je w przypadkowych miejscach na terenie wybiegu i obserwowali ich zachowanie. Okazało się, że większość z nich zbliżała się do innych kurczaków, a nie oddalała się od nich, chociaż miały do dyspozycji dużo wolnej przestrzeni. Mogąc rozwinąć skrzydła… wybrały zatłoczony wagon metra.

Nie chcę przez to powiedzieć, że kurczaki lubią siedzieć stłoczone w klatkach ani że takie życie jest dla nich w pełni do przyjęcia. Trzymanie zwierząt w takim ścisku, że nie mogą się ruszać, jest nieludzkie. Chcę powiedzieć, że zakładanie analogii między naszymi preferencjami i preferencjami kurczaków nie jest dobrym sposobem stwierdzenia, co kurczaki naprawdę lubią. Nieprzypadkowo zabija się je, zanim ukończą sześć tygodni. Normalnie kurczaki w tym wieku pozostają pod opieką matek. Gdy nie mogą chować się pod jej skrzydłami, trzymają się blisko siebie.

Weź moją pelerynę, proszę

Czy nasza skłonność do antropomorfizacji zwodzi nas równie mocno w przypadku psów? Bez wątpienia. Weźmy choćby psie płaszcze nieprzemakalne. Projektanci i nabywcy tych małych, stylowych pelerynek z czterema rękawkami kierują się interesującymi założeniami. Odłóżmy na bok pytanie, czy psy wolą płaszcz jasnożółty, w szkocką kratę czy z rysunkami kotów i psów (oczywiście, że ten ostatni). Właściciele ubierający swoich pupili w płaszczyki mają dobre intencje. Zauważyli na przykład, że ich psy nie lubią wychodzić na dwór, gdy pada. Rozsądny wydaje się wobec tego wniosek, że nie lubią deszczu.

Nasz pies nie lubi deszczu. Co to znaczy? Zapewne nie lubi, gdy deszcz moczy mu ciało, tak jak większość z nas. Ale czy to trafny wniosek? W tym przypadku sam pies wydaje się dostarczać licznych dowodów. Przecież jest podekscytowany i merda ogonem, gdy wyjmujemy z szafy jego pelerynę. Czyż swoim zachowaniem nie potwierdza naszej opinii? Ale może po prostu wie, że peleryna oznacza długo wyczekiwany spacer? Czy broni się przed płaszczem? Podwija ogon i opuszcza głowę? Nasza teza się chwieje, ale jeszcze nie zasługuje na odrzucenie. Czy pies wygląda nieszczęśliwie, gdy jest mokry? Czy z wigorem otrzepuje się z wody? Ani potwierdzenia, ani zaprzeczenia. Co za niezrozumiała istota.

Najlepszej wiedzy o tym, co pies może sądzić o płaszczu przeciwdeszczowym, dostarcza naturalne zachowanie spokrewnionych z nim dzikich zwierząt z rodziny psowatych. Oczywiście i psy, i wilki noszą swoje własne „płaszcze” na stałe. To im wystarcza. Gdy pada deszcz, wilk może szukać schronienia, ale nie okrywa się żadnymi dodatkowymi materiałami. Fakt ten nie przemawia na rzecz potrzeby sztucznej peleryny. Ponadto peleryna ma pewną szczególną cechę: ciasno okrywa grzbiet, klatkę piersiową, a czasem także głowę. W naturze zdarza się, że wilk doznaje podobnych odczuć: kiedy otrzymuje reprymendę od osobnika o wyższej randze lub inny wilk chce mu okazać swoją wyższość. Osobnik dominujący często przyciska słabszego do ziemi, łapiąc go za pysk. Określa się to jako „chwyt kagańcowy” i być może tłumaczy to, dlaczego psy z założonym kagańcem okazują niekiedy nienaturalną uległość. Pies, który stoi nad drugim psem, zajmuje pozycję dominującą. Słabszy osobnik czuje na sobie jego ciężar. Płaszcz nieprzemakalny może wywoływać podobne odczucie. Tak więc pies noszący płaszcz nie ma poczucia, że jest chroniony przed wodą, lecz ma przede wszystkim poczucie obecności kogoś wyższego rangą.

Interpretację tę potwierdza zachowanie większości psów w chwili, gdy są ubierane w pelerynę: zastygają bez ruchu tak, jakby były „zdominowane”. Podobne zachowanie obserwujemy u psa, który broni się przed kąpielą, ale nagle rezygnuje z walki, gdy jest już zupełnie mokry albo przykryty ciężkim ręcznikiem. Ubrany pies idzie posłusznie na spacer, ale nie dlatego, że tak mu się podoba jego płaszcz, ale dlatego, że został ujarzmiony[3]. Pies będzie więc mniej przemoczony, ale to nam na tym zależy, nie jemu. Aby uniknąć tego błędu, musimy zastąpić nasze instynktowne antropomorfizacje trafnym odczytywaniem psiego zachowania. W większości przypadków to bardzo proste: trzeba zapytać psa, czego chce. Musisz tylko umieć przetłumaczyć jego odpowiedź.

Świat oczami kleszcza

Oto pierwsze narzędzie, które nam w tym pomoże: wyobrażenie sobie świata z punktu widzenia psa. Przełomu w badaniach nad zwierzętami dokonał na początku dwudziestego wieku niemiecki biolog Jakob von Uexkull. To, co zaproponował, było rewolucyjne: kto chce zrozumieć życie zwierząt, musi zacząć od rozważenia czegoś, co nazwa umweltem – ich subiektywnego obrazu świata. Umwelt oznacza to, jak się odbiera rzeczywistość, gdy j e s t się zwierzęciem. Przyjrzyjmy się na przykład skromnemu kleszczowi. Ci, którzy spędzili wiele minut, niespokojnie głaszcząc swojego psa w poszukiwaniu charakterystycznej czarnej główki napęczniałego kleszcza, wiedzą o czym mowa. Prawdopodobnie kleszcz jest dla ciebie tylko niebezpiecznym szkodnikiem. Prawie że nie zwierzęciem. Von Uexkiill natomiast badał, jak przedstawiać się może sytuacja z punktu widzenia kleszcza.

Dla informacji: kleszcze to pasożyty. Należą do klasy pajęczaków, razem z pająkami, mają cztery pary odnóży, ciało o prostej budowie i silne szczęki. Na przestrzeni tysięcy pokoleń ewolucja zredukowała ich czynności życiowe do minimum: narodzin, rozmnażania, jedzenia i umierania. Rodzą się bez odnóży i narządów płciowych, szybko jednak dojrzewają, łączą w pary i wspinają gdzieś wysoko, na przykład na źdźbło trawy. Tu zaczyna się ich odmienność. Spośród wszystkich widoków, dźwięków i zapachów dorosły kleszcz czeka tylko na jeden. Nie rozgląda się – jest ślepy. Dźwięki też nie mają dla niego znaczenia. Czeka na pojawienie się określonego zapachu: kwasu masłowego wydzielanego przez stworzenia ciepłokrwiste (możemy wyczuć ten zapach w naszym pocie). Kleszcz może tak czekać dzień, miesiąc albo dwanaście lat. Gdy poczuje woń kwasu, porzuca swoje miejsce pobytu. Wtedy uruchamia swój drugi zmysł. Skóra kleszcza jest światłoczuła i wrażliwa na ciepło. Kleszcz kieruje się w stronę ciepła. Jeśli ma szczęście, ciepło i zapach pochodzą od zwierzęcia. Kleszcz przyczepia się do niego i zaczyna ssać krew. Po jednorazowym posiłku odczepia się, składa jaja i umiera.

Opisuję to, by pokazać, że świat kleszcza – jego odczucia, dążenia, cele – jest niewyobrażalnie odległy od naszego. Dla niego cała różnorodność żywych stworzeń sprowadza się do dwóch bodźców: zapachu i ciepła, na które jest bardzo czuły. Jeśli chcemy zrozumieć życie jakiegokolwiek zwierzęcia, musimy zdawać sobie sprawę, co jest dla niego ważne. W pierwszym kroku należy dowiedzieć się, co zwierzę postrzega: co widzi, co słyszy, co wyczuwa węchem albo w jakikolwiek inny sposób. Znaczenie mają dla niego tylko te obiekty, które potrafi postrzegać. Cała reszta uchodzi jego uwadze lub niczym się nie wyróżnia. Wiatr, który szumi w trawie? Bez znaczenia dla kleszcza. Odgłosy dziecięcego przyjęcia urodzinowego? Jego radar nawet ich nie odbiera. Smakowity kawałek tortu spada na ziemię? Kleszcz ani drgnie.

Po drugie, jak zwierzę funkcjonuje w świecie? Kleszcze łączą się w pary, kleszcz czeka, spada i odżywia się. Wszystkie byty dzielą się dla niego na kleszcze i niekleszcze, rzeczy, na które należy i nie należy czekać, powierzchnie, na które można i nie można spaść, oraz substancje będące pożywieniem i nienadające się do jedzenia.

Tak więc dwa elementy – percepcja i działanie – definiują i ograniczają świat każdej żywej istoty. Wszystkie zwierzęta mają swoje własne umwelten, subiektywne rzeczywistości, „bańki mydlane” – jaknazywał je Uexkull – wewnątrz których są na zawsze uwięzione. My, ludzie, też tkwimy w takich bańkach mydlanych. W naszym subiektywnym świecie jesteśmy wyczuleni na to, gdzie są inni ludzie, co robią i co mówią (dla porównania wyobraźmy sobie obojętność kleszcza wobec naszych najbardziej nawet poruszających wypowiedzi). Widzimy światło o różnym natężeniu, słyszymy różne dźwięki i czujemy zapachy wydzielane przez przedmioty znajdujące się przed naszym nosem. Oprócz tego każdy osobnik tworzy własny umwelt, pełen przedmiotów, które mają dla niego istotne znaczenie. Najlepiej zaobserwujemy to, gdy poprosimy, by ktoś miejscowy pokazał nam miasto, którego nie znamy. Poprowadzi nas drogami, które dla niego są oczywiste, ale nieczytelne dla nas. Będziecie jednak mieli ze sobą coś wspólnego: prawdopodobnie żaden z was nie zatrzyma się na ultradźwiękowy krzyk nietoperza ani nie wywęszy, co wczoraj jadł na kolację mijający was mężczyzna (chyba, że była to potrawa z dużą ilością czosnku). My, kleszcz i każde inne zwierzę dopasowujemy się do swojego środowiska. Jesteśmy bombardowani bodźcami, ale tylko niewiele z nich ma dla nas jakiekolwiek znaczenie.

Znaczy to więc, że ten sam obiekt będzie widziany (albo lepiej – postrzegany, bo niektóre zwierzęta mają słaby wzrok albo są zupełnie ślepe) przez poszczególne istoty w rozmaity sposób. Róża jest różą, jest różą. Ale czy naprawdę? Dla człowieka róża jest gatunkiem kwiatu, prezentem dla ukochanej i ucieleśnieniem piękna. Dla żuka róża jest wielkim terytorium, na którym można się ukryć (pod liściem, z dala od oczu latających drapieżników), polować (między płatkami dorastają poczwarki mrówek) i składać jaja (w miejscu, w którym liść łączy się z łodygą). Dla słonia kwiat ten jest kolcem, którego nawet pewnie nie poczuje, gdy na niego nadepnie.

A dla psa? Czym jest róża dla psa? Jak się przekonamy, wynika to z konstrukcji zarówno jego ciała, jak i mózgu. Okazuje się, że dla psa róża nie jest ucieleśnieniem piękna ani terytorium, w obrębie którego można działać. Jest nieodróżnialna od reszty roślin, które ją otaczają. Chyba, że nasikał na nią inny pies, przydepnęło inne zwierzę albo dotykał jej właściciel psa. Wtedy okazuje się niezwykle interesująca i staje się dla psa bardziej znacząca niż najpiękniejsza róża nawet dla nas.

Zacznijmy myśleć o umwelcie

Gdy rozpoznamy istotne elementy świata zwierzęcia – jego umweltu – staniemy się w pewnym sensie ekspertem w jego dziedzinie. Nieważne, czy będzie to kleszcz, pies czy człowiek. Zyskamy też narzędzie, dzięki któremu usuniemy napięcie między naszą rzekomą wiedzą o psach a ich rzeczywistym zachowaniem. Jednakże bez antropomorfizmów nie mielibyśmy terminologii nadającej się do opisania ich doświadczenia.

Zrozumienie perspektywy psa – poprzez zrozumienie jego umiejętności, doznań i sposobu komunikowania się – dostarczy nam takiego słownictwa. Nie możemy jednak przełożyć jej po prostu na pojęcia należące do naszego umweltu. Większość z nas nie ma doskonałego węchu. Aby wyobrazić sobie, jak to jest, gdy się go ma, nie wystarczy tylko o tym pomyśleć. Taka introspekcja jest przydatna tylko wtedy, gdy połączymy ją ze zrozumieniem głębokich różnic dzielących nasz umwelt od psiego.

Możemy dokonać wglądu w umwelt innego stworzenia, próbując wczuć się w jego sytuację i pamiętając przy tym o ograniczeniach naszego systemu sensorycznego. Spędzenie popołudnia z głową na wysokości głowy psa to zaskakujące doświadczenie. Dokładne obwąchanie (nawet naszym słabym nosem) każdego obiektu, na który się natkniemy, nadaje nowy wymiar znajomym rzeczom. Gdy czytasz to zdanie, spróbuj wsłuchać się we wszystkie dźwięki w otoczeniu, na które przywykłeś nie zwracać uwagi. Skupiając uwagę, słyszę zasobą wentylator, sygnał cofającej się ciężarówki, stłumione głosy ludzi wchodzących na dole do budynku. Ktoś poprawia się na drewnianym krześle, bije moje serce, przełykam ślinę, strona książki została przewrócona. Gdyby mój słuch był lepszy, być może usłyszałabym dźwięki długopisu skrobiącego po kartce w drugim końcu pokoju i rosnącej rośliny, ultradźwięki wszędobylskich owadów. Czy dla innych zwierząt odgłosy te mogą mieć pierwszoplanowe znaczenie?

Znaczenie rzeczy

Przedmioty znajdujące się w pomieszczeniu dla innego zwierzęcia są w pewnym sensie czymś innym. Pies, który rozgląda się po pokoju, nie myśli, że jest otoczony przez ludzkie rzeczy; on widzi psie rzeczy. Nasza wiedza o przeznaczeniu danego przedmiotu albo związane z nim skojarzenia nie zawsze pasują do wyobrażeń psa. Obiekty definiujemy przez to, co z nimi możemy począć. Uexkull nazywa to tonem funkcjonalnym, jakby zastosowanie przedmiotu wydawało dźwięki, gdy na niego spojrzymy. Krzesło może być psu obojętne, ale jeśli nauczony jest na nie wskakiwać, zaczyna mieć ton siedzenia: można na nim usiąść. Później pies może sam zdecydować, że inne obiekty wydają taki sam ton: sofa, sterta poduszek, kolana osoby siedzącej na podłodze. Inne obiekty, które my postrzegamy jako podobne w funkcji do krzesła, nie są takie dla psów: taborety, stoły, oparcia kanapy. Stołki i stoły należą do innej kategorii. Są na przykład przeszkodami na drodze do tonu jedzenia, jaki dochodzi z kuchni.

Zaczynamy więc dostrzegać, gdzie światy psa i człowieka się zazębiają, a w czym się różnią. Spora liczba obiektów ma dla psa ton jedzenia, prawdopodobnie o wiele więcej niż dla nas. Wydalin nie zaliczamy do naszego menu, ale pies się z tą opinią nie zgodzi. Psy mogą słyszeć tony, które do nas w ogóle nie docierają. Na przykład ton tarzania się wydawany przez miejsca, w których można się radośnie potarzać. Jeśli nie jesteśmy ludźmi bardzo młodymi albo figlarnymi, lista takich obiektów jest dla nas pusta. Natomiast mnóstwo przedmiotów codziennego użytku, które dla nas mają szczególne znaczenie – widelce, noże, młotki, pinezki, wentylatory, zegary i tak dalej – dla psa nie znaczy nic. Dla niego młotek nie istnieje. Pies nie posługuje się młotkiem, więc rzecz ta nie ma żadnego znaczenia. Przynajmniej tak długo, dopóki nie zazębia się z jakimś innym istotnym obiektem: na przykład trzyma go w dłoni ukochana osoba, nasiusiał na niego uroczy piesek z sąsiedztwa, jego twardy drewniany trzonek można gryźć jak patyk.

Do zderzenia różnych umweltów dochodzi, gdy pies styka się z człowiekiem, i wówczas człowiek zwykle nie rozumie zachowania psa. Nie potrafi spojrzeć na świat z jego perspektywy, tak jak on go widzi. Na przykład właściciel psa często groźnym tonem zakazuje psu wchodzić na łóżko. Aby podkreślić wagę tego zakazu, kupuje poduszkę, do której producent przyczepił etykietkę „psie legowisko”, i kładzie ją na podłodze. Potem zachęca psa, żeby położył się właśnie tutaj, a nie na zakazanym łóżku. Pies w końcu bez entuzjazmu korzysta z zaproszenia, a właściciel czuje się usatysfakcjonowany: kolejna interakcja psa z człowiekiem zakończyła się sukcesem!

Ale czy naprawdę? Wiele razy, wracając do domu, znajdowałam pościel na łóżku ciepłą i pomiętą. Jeszcze przed chwilą musiał w niej spać albo pies merdający teraz ogonem na powitanie, albo jakiś intruz, któremu udało się uciec. Nie mamy problemów ze zrozumieniem znaczenia łóżka dla człowieka. Same nazwy przedmiotów wszystko wyjaśniają. Duże łóżko jest dla ludzi, legowisko jest dla psów. Ludzkie łóżka reprezentują relaks, mogą być ubrane w kosztowną, starannie dobraną pościel i przystrojone wszelkiego rodzaju miękkimi poduszkami. Psie legowisko jest miejscem, w którym nie przyszłoby nam do głowy usiąść. Jest (względnie) tanie i prędzej niż poduszki znajdziemy w nim psie zabawki. A co z psem? Dla niego początkowo między łóżkami nie ma wielkiej różnicy poza tym, że nasze jest prawdopodobnie o wiele bardziej pożądane. Nasze łóżka pachną jak my, podczas gdy legowisko pachnie materiałem, który producent akurat miał pod ręką (albo co gorsza cedrowymi wiórami, których zapach jest dla nas przyjemny, lecz dla psa oszałamiający). Nasze łóżka są miejscem, w którym przebywamy my. Spędzamy w nim leniwe chwile, zostawiamy okruchy jedzenia i fragmenty garderoby. Co woli pies? Bez wątpienia nasze łóżko. Pies nie wie o nim tego wszystkiego, co sprawia, że dla nas jest czymś szczególnym. Jeśli stale go łajamy za wchodzenie na łóżko, dojdzie do wniosku, że jest z nim coś nie tak. Nawet wtedy jednak nie rozróżnia między „ludzkim łóżkiem” i „psim łóżkiem”, lecz między „miejscem, w którym lepiej się nie kłaść, bo będą kłopoty” i „miejscem, w którym można leżeć bez problemu”.

W umwelcie psa łóżka nie mają specjalnego tonu funkcjonalnego. Psy śpią i odpoczywają tam, gdzie mogą, a nie w miejscach wyznaczonych przez ludzi do tych celów. Miejsca do spania czasem miewają ton funkcjonalny. Psy lubią miejsca, w których mogą się wygodnie wyciągnąć, w których jest odpowiednia temperatura, w których czują się bezpiecznie i są w pobliżu członków rodziny. Każda w miarę płaska powierzchnia w twoim domu spełnia te warunki. Spraw, żeby któreś miejsce spełniało wymienione kryteria, a twój pies prawdopodobnie uzna je za równie pożądane, jak twoje duże, wygodne, „ludzkie” łóżko.

Zapytaj psa

Aby potwierdzić nasze hipotezy na temat doznań lub umysłowości psa, nauczmy się pytać psa, czy mamy rację. Gdy pytamy go, czy jest zadowolony lub przygnębiony, problem nie polega na tym, że pytanie nie ma sensu. Chodzi o to, że nie bardzo potrafimy zrozumieć odpowiedź. Władanie mową rozleniwiło nas. Mogłabym tygodniami zastanawiać się nad powodami niemiłego zachowania mojej przyjaciółki, formułować skomplikowane psychologiczne teorie wyjaśniające, co mówią jej reakcje o jej przypuszczeniach dotyczących moich myśli w jakiejś irytującej sprawie. Najlepsza strategia polega jednak bez wątpienia na zapytaniu jej o to. Powie mi. Psy natomiast nigdy nie odpowiadają tak, jak byśmy chcieli: pełnymi zdaniami, z właściwą interpunkcją i podkreśleniem tego, co najważniejsze. Ale jeśli mamy oczy, odczytamy odpowiedź.

Czy na przykład pies, który patrzy na ciebie i wzdycha, gdy wychodzisz rano do pracy, jest przygnębiony? Czy nudzi się lub smuci, siedząc cały dzień w pustym mieszkaniu? A może tylko leniwie wciąga powietrze, szykując się do drzemki?

Rozpoznawanie stanów umysłowych zwierzęcia poprzez obserwację jego zachowania to koncepcja, którą wykorzystano ostatnio w kilku sprytnie pomyślanych eksperymentach. Badacze nie zajmowali się jednak psami, lecz oklepanym obiektem doświadczeń laboratoryjnych – szczurem. Zachowanie szczurów w klatkach to prawdopodobnie najbogatsze źródło wiedzy psychologicznej. W większości przypadków nie chodzi o szczura jako takiego i nie on jest przedmiotem badań. Choć to zaskakujące, dotyczą one ludzi. Szczury uczą się i zapamiętują za pomocą tych samych mechanizmów co ludzie – a można je trzymać w małych klatkach, poddawać ściśle określonym bodźcom i obserwować reakcje. Miliony takich reakcji milionów szczurów laboratoryjnych, rattus norvegicus, w ogromnym stopniu wzbogaciły nasze rozumienie ludzkiej psychiki.

Ale same szczury są równie interesujące. Ludzie, którzy pracują z nimi w laboratoriach, czasem mówią o „depresji” u swoich podopiecznych albo o ich pełnej entuzjazmu naturze. Niektóre szczury wydają się leniwe, inne radosne, niektóre pesymistyczne, inne optymistyczne. Badacze zajęli się dwiema z tych cech – pesymizmem i optymizmem – i sformułowali ich praktyczne definicje, odwołujące się do zachowań pozwalających wyodrębnić różnice między poszczególnymi szczurami. Zamiast ekstrapolować na szczury zachowania nastawionych pesymistycznie ludzi, pytamy, czym różnią się zachowania szczura pesymistycznego i optymistycznego.

Zatem zachowanie szczurów badano nie jako odzwierciedlenie naszych własnych zachowań, ale jako zjawisko mówiące coś o… szczurach, ich dążeniach i emocjach. Zwierzęta umieszczano w określonym środowisku. Czasem było ono „nieprzewidywalne” – ciągle zmieniała się ściółka, towarzystwo, oświetlenie. Kiedy indziej było stabilne i niezmienne. W eksperymencie wykorzystano fakt, że siedząc bezczynnie w klatkach, szczury szybko uczą się kojarzyć nowe wydarzenia z równocześnie występującymi zjawiskami. W tym przypadku z głośników wydobywał się dźwięk o konkretnej wysokości. Miał on skłaniać do naciśnięcia dźwigni, po którym pojawiały się granulki pokarmu. Gdy odtwarzano inny dźwięk i szczur naciskał dźwignię, rozlegał się nieprzyjemny hałas i oczywiście zwierzę nie dostawało pożywienia. Szczury te, podobnie jak wszystkie inne szczury laboratoryjne przed nimi, szybko nauczyły się tej zależności. Biegły do dźwigni, gdy tylko pojawiał się „dobry” dźwięk, niemal jak dzieciaki, gdy usłyszą melodyjny sygnał furgonetki z lodami. Wszystkie zwierzęta łatwo nauczyły się odpowiednich reakcji. Kiedy jednak odtworzono nowy dźwięk, o tonie pośrednim pomiędzy tymi, które już znały, okazało się, że istotne jest otoczenie, w którym przebywały szczury. Te, które mieszkały w stabilnym środowisku, zinterpretowały dźwięk jako sygnał „jedzenie”, w przeciwieństwie do szczurów ze środowiska „nieprzewidywalnego”.

Szczury nauczyły się więc optymistycznego i pesymistycznego nastawienia wobec świata. Szczury ze stabilnego otoczenia, które z entuzjazmem podskakiwały, słysząc nowy dźwięk, demonstrowały optymizm. Wystarczały jednak małe zmiany w środowisku, by nastąpiły diametralne zmiany w zachowaniu. Hipoteza badaczy dotycząca nastroju ich podopiecznych może więc być trafna.

Nasze intuicje na temat psów możemy poddać podobnej analizie. Zawsze, gdy posługujemy się antropomorfizacją przy opisie naszego psa, możemy zadać sobie dwa pytania. Po pierwsze, czy to, co pies robi, ma źródło w jego naturalnych zachowaniach? Po drugie, co zostanie z naszej antropomorfizacji, jeśli rozłożymy ją na czynniki pierwsze?

Psie pocałunki

Lizanie jest sposobem Pump na nawiązywanie kontaktu, niczym dłoń wyciągnięta do uścisku. Wita mnie w domu, liżąc mnie po twarzy, gdy schylam się, by ją pogłaskać. Budzi mnie lizaniem po ręce, gdy przysypiam w fotelu. Zlizuje dokładnie słony pot z moich nóg, gdy wracam po joggingu. Gdy siedzi koło mnie, przyciska moją dłoń przednią łapą i liże jej ciepłe, miękkie wnętrze. Uwielbiam te jej pocałunki.

Często słyszę, jak właściciele oceniają miłość, jaką żywią do nich psy, po pocałunkach, którymi są obdarzani po powrocie do domu. Te „pocałunki” to lizanie twarzy, pełne skupienia oblizywanie dłoni, poważne polerowanie nogi jęzorem. Muszę się przyznać, że sama traktuję pocałunki Pump jako oznakę miłości. „Uczucie” i „miłość” u psów to nie jest świeży wymysł społeczności traktującej zwierzaki jak małych ludzi, którzy powinni nosić buty w złą pogodę, przebierać się na Halloween i spędzać czas w spa. Zanim pojawiło się coś takiego, jak salon piękności dla psów, Karol Darwin (który – jestem pewna – nigdy nie przebierał swojego pupila za czarownicę albo goblina) pisał o otrzymywaniu psich pocałunków. Był pewien ich znaczenia. Pisał, że psy „mają zaskakujący sposób okazywania miłości, a mianowicie liżą dłonie i twarz swojego pana”. Czy Darwin miał rację? Nam pocałunki wydają się oznaką miłości, ale czy są tym samym dla psa?

Najpierw zła wiadomość: badacze dzikich ssaków z rodziny psowatych – wilków, kojotów, lisów i innych – donoszą, że szczeniak liże pysk swojej matki, gdy ta wraca z polowania, aby zwróciła to, co zjadła. Lizanie okolic otworu gębowego powoduje zwymiotowanie częściowo przetrawionego mięsa. Jakże rozczarowana musi być Pump, że ani razu nie zwróciłam na wpół zjedzonego królika!

Co więcej, nasze usta bardzo psom smakują. Podobnie jak wilki i ludzie, psy mają kubki smakowe wrażliwe na smak słony, słodki, gorzki, kwaśny, a nawet smak urnami – ziemisty, przypominający grzyby lub wodorosty, który można uchwycić w glutaminianie sodu. Ich odczuwanie słodyczy jest nieco inne niż nasze, ponieważ u psów sól wzmacnia doświadczenie słodkiego smaku. Pies ma szczególnie dużo kubków smakowych odpowiadających za doznanie słodkości, chociaż niektóre substancje słodkie – sacharoza i fruktoza – aktywują te kubki silniej niż na przykład glukoza. Być może jest to u wszystkożerców, do których należy pies, wynik adaptacji, gdyż ważna jest dla nich możliwość odróżniania dojrzałych i niedojrzałych owoców. Co ciekawe, nawet czysta sól nie pobudza u psa receptorów słonego smaku na języku i podniebieniu, jak to się dzieje u ludzi (jest sprawą dyskusyjną, czy psy w ogóle mają takie receptory). Nie musiałam długo obserwować zachowania Pump, by zauważyć, że jej „pocałunki” często zbiegają się w czasie ze spożyciem przeze mnie jakiegoś pokarmu.

A teraz wiadomość dobra: owo funkcjonalne lizanie okolic ust stało się z czasem rytualnym powitaniem. Innymi słowy, psie pocałunki nie pełnią już jedynie funkcji prośby o jedzenie, obecnie służą też do mówienia „cześć”. Psy i wilki robią to po prostu po to, aby powitać innego psa i uzyskać zapachowe informacje o tym, gdzie był i co robił. Suka nie tylko myje językiem swoje szczeniaki, ale często kilkoma liźnięciami wita się z nimi nawet po krótkiej rozłące. Młodszy lub lękliwy pies może oblizywać pysk większego, groźnego psa, aby go udobruchać. Znajome psy mogą witać się liźnięciem, gdy spotykają się na ulicy podczas spacerów. Być może jest to swoiste potwierdzenie przez zapach, że inny pies ciągnący w ich stronę jest właśnie tym, którego mają na myśli. Ponieważ tym powitalnym liźnięciom często towarzyszy merdanie ogonem, figlarnie rozchylony pysk i ogólne podekscytowanie, nie będzie nadużyciem stwierdzenie, że psie pocałunki są objawem radości z twojego powrotu do domu.

Psologia

Zwykłam mówić, że Pump patrzy porozumiewawczo, jest zadowolona bądź zachowuje się kapryśnie. Słowa te coś dla mnie oznaczają. Nie łudzę się jednak, że trafnie opisują jej doświadczenie. I nadal uwielbiam jej pocałunki, ale zarazem cieszę się, że wiem, co znaczą dla niej, a nie tylko dla mnie.

Wyobrażając sobie psi umwelt, będziemy mogli zdemaskować inne antropomorfizacje – takie jak poczucie winy psa, który pogryzł ci buty, czy zemsta szczeniaka na twojej nowej apaszce – i zinterpretować te zachowania na nowo, biorąc pod uwagę funkcjonowanie psiego umysłu. Wczuwanie się w perspektywę psa jest jak sytuacja antropologa na nieznanym lądzie, zamieszkałym wyłącznie przez psy. Dosłowne tłumaczenie każdego szczeknięcia i machnięcia ogonem może nam się nie udać, ale uważna obserwacja dostarczy zadziwiającej ilość informacji. Przyjrzyjmy się więc temu, co robią tubylcy.

W kilku kolejnych rozdziałach rozważymy umwelt psa w różnych wymiarach. Pierwszy jest historyczny – zobaczymy, w jaki sposób psy wyewoluowały z wilków, w czym są jak wilki, a w czym są od nich odmienne. Wybory, jakich dokonywaliśmy, hodując psy, zmierzały do osiągnięcia określonych efektów, ale miały także niezamierzone konsekwencje. Drugi wymiar to anatomia – zmysłowe zdolności psa. Musimy uwzględnić to, co psy potrafią wywęszyć, co widzą i słyszą… i czy jeszcze w jakiś inny sposób postrzegają świat. Musimy wyobrazić sobie widok z wysokości siedemdziesięciu centymetrów nad ziemią i zza psiego pyska. Na koniec poprzez ciało psa dojdziemy do jego mózgu. Przyjrzymy się poznawczym zdolnościom psa, których znajomość pomoże nam w zrozumieniu jego zachowania. Łącznie te trzy wymiary dadzą nam odpowiedź na pytania o to, co psy myślą, wiedzą i rozumieją. Będą stopniami, dzięki którym znajdziemy się niejako w środku zwierzęcia i zaczniemy sami zasługiwać na tytuł honorowego psa.

Przynależność do domu

Czeka na progu. Jakimś sposobem Pump dokładnie wie, gdzie ma stać, gdy nie pozwalam jej być w kuchni. Leży rozciągnięta, ale kiedy stawiam posiłek na stole, skacze na równe nogi, aby dopaść tego, co spadło na podłogę. Przy stole dostaje wszystkiego po trochu i wszystkiego chętnie próbuje, nawet jeśli tylko pożuje przez chwilę i bezceremonialnie wypluje. Rodzynki jej nie smakują. Pomidory też nie. Zniesie winogrono, jeśli uda jej się przegryźć je na pół bocznymi zębami. Potem obraca je językiem, jakby miała do czynienia z czymś dużym albo twardym, wreszcie zaczyna przeżuwać. Wszystkie końcówki marchewek są dla niej. Bierze łodygi brokułów i szparagów, delikatnie trzyma je w pysku i wpatruje się we mnie, jakby chciała przekonać się, czy dostanie coś jeszcze, a potem udaje się na dywan, by zacząć obgryzanie.

Książki o tresurze często podkreślają, że „pies jest zwierzęciem”. To prawda, ale nie jest to pełna prawda. Pies jest zwierzęciem udomowionym, a słowo to oznacza „należący do domu”. Psy przynależą do domów i ich okolic. Udomowienie jest wariantem procesu ewolucji, na który wpływ miała nie tylko natura, ale także ludzie chcący przecież wprowadzić psy do swoich domów.

Aby zrozumieć, o co chodzi psom, musimy zrozumieć, skąd się wywodzą. Jako członek rodziny psowatych (canidae) pies domowy jest spokrewniony z kojotem, szakalem, dingo i cyjonem, lisem i psem leśnym[4]. Wywodzi się jednak z jednej tylko linii canidae, której dawni przedstawiciele najbardziej przypominali współczesnego szarego wilka. Kiedy widzę, jak Pumpernickel ostrożnie wypluwa rodzynki, raczej nie przychodzą mi do głowy obrazy wilków ze stanu Wyoming, napadających na łosia i rozrywających go na strzępy[5]. Obraz zwierzęcia, które cierpliwie czeka na progu kuchni, a potem duma nad tym, czy zjeść marchewkę, na pierwszy rzut oka wydaje się nie do pogodzenia z naturą drapieżnika, którego związki są pełne napięcia i opierają się na przemocy.

Wielbiciele marchewki wykształcili się z zabójców łosi za sprawą zewnętrznego czynnika: nas – ludzi. Natura ślepo i obojętnie „wybiera” cechy, dzięki którym zwierzętom łatwiej jest przeżyć. Nasi przodkowie również selekcjonowali cechy – fizyczne i psychiczne – które doprowadziły nie tylko do przetrwania, ale i wszech obecności współczesnego psa domowego, canisfamiliaris. Wygląd, zachowanie, upodobania tego zwierzęcia, okazywane nam zainteresowanie są w dużym stopniu efektem udomowienia. Dzisiejszy pies jest dobrze „zaprojektowanym” stworzeniem. Tyle że doszło do tego w dużym stopniu przypadkowo.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

[1] Oczywiście naukowcy szybko odkryli mózgi większe niż ludzkie: większy jest mózg delfina, podobnie jak innych zwierząt górujących nad nami rozmiarami ciała – wielorybów lub słoni. Mit „wielkiego mózgu” dawno upadł. Badacze szukający związku między budową mózgu a inteligencją biorą dziś pod uwagę inne czynniki: liczbę zwojów mózgowych, współczynnik encefalizacji, czyli stosunek masy mózgu do masy ciała, ilość kory nowej lub całkowitą liczbę neuronów i synaps między neuronami.

[2] Stało się to dla mnie jasne pewnego dnia, gdy zbierałam dane o nosorożcach białych. W Parku Dzikich Zwierząt zwierzęta przemieszczają się (w miarę swobodnie) po całym terenie, a zwiedzający siedzą w specjalnych wagonikach poruszających się po określonych trasach. Siedziałam na wąskim pasku trawy pomiędzy torem a ogrodzeniem i obserwowałam codzienne relacje społeczne wśród nosorożców. Gdy nadjeżdżał pociąg, nosorożce przerywały swoje czynności i szybko zbierały się w zbitą grupę. Ustawiały się na kształt rozety, stykając się zadami, z głowami skierowanymi na zewnątrz. Zwierzęta te są nastawione pokojowo, ale z powodu kiepskiego wzroku łatwo wpadają w panikę, jeśli nie czują zapachu tego, co się zbliża. Pod względem obserwacji liczą więc na siebie nawzajem. Pociąg się zatrzymywał i wszyscy gapili się na nosorożce, które, jak informował przewodnik, „nie robią nic”. W końcu wagoniki ruszały dalej, a nosorożce znów zaczynały zachowywać się swobodnie.

[3] Przypomina to odkrycia behawiorystów z połowy ubiegłego wieku. Poddawali oni psy laboratoryjne wstrząsom elektrycznym, których zwierzęta nie mogły uniknąć. Pozostawione później w pomieszczeniu z widoczną drogą ucieczki i ponownie rażone prądem, okazywały wyuczoną bezradność: nie uciekały, by uniknąć wstrząsów, lecz zamierały w bezruchu, zrezygnowane i pogodzone z losem. Badacze nauczyli zatem psy uległości i akceptowania braku kontroli nad własnym położeniem (później zmuszali psy, by oduczyły sif tej reakcji i unikały elektrowstrząsów). Szczęśliwie dni eksperymentów, podczas których razi się psy prądem, by zbadać ich zachowanie, są dawno za nami.

[4] Poza tą listą pozostają hieny. Mimo że mają rozmiary i kształt ciała zbliżone do psa, uszy sterczące jak u owczarka niemieckiego i lubią wyć, jak inne psowate, nie należą jednak do tej rodziny. Są mięsożercami bliżej spokrewnionymi z mangustami i kotami, niż z psami.

[5] Obecnie uważa się, że rodzynki są dla niektórych psów toksyczne nawet w bardzo małych ilościach (chociaż mechanizm nie jest znany), co sprawia, że zastanawiam się, czy nie dlatego Pump czuje do nich instynktowną awersję.