© Copyright by PZWL Wydawnictwo Lekarskie, Warszawa 2020

Wszystkie prawa zastrzeżone.

Przedruk i reprodukcja w jakiejkolwiek postaci całości bądź części książki bez pisemnej zgody wydawcy są zabronione.

Autorzy i Wydawnictwo dołożyli wszelkich starań, aby wybór i dawkowanie leków w tym opracowaniu były zgodne z aktualnymi wskazaniami i praktyką kliniczną. Mimo to, ze względu na stan wiedzy, zmiany regulacji prawnych i nieprzerwany napływ nowych wyników badań dotyczących podstawowych i niepożądanych działań leków, Czytelnik musi brać pod uwagę informacje zawarte w ulotce dołączonej do każdego opakowania, aby nie przeoczyć ewentualnych zmian we wskazaniach i dawkowaniu. Dotyczy to także specjalnych ostrzeżeń i środków ostrożności. Należy o tym pamiętać, zwłaszcza w przypadku nowych lub rzadko stosowanych substancji.

Recenzent: prof. dr hab. n. med. Paweł Górski

Wydawca: Anna Plewa

Redaktor prowadzący: Barbara Nowak-Pacholczak

Redaktor merytoryczny: Barbara Kowalska

Producent: Monika Dąbrowska

Projekt okładki i stron tytułowych: Lidia Michalak-Mirońska

Ilustracja na okładce: Bonandbon Dw/Dreamstime

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2020 r., (wyd. I)

Warszawa 2020

ISBN 978-83-200-6077-5

PZWL Wydawnictwo Lekarskie

02-460 Warszawa, ul. Gottlieba Daimlera 2

tel. 22 695 43 21

www.pzwl.pl

Księgarnia wysyłkowa:

tel. 42 680 44 88; infolinia: 801 33 33 88

e-mail: wysylkowa@pzwl.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Skład wersji elektronicznej na zlecenie PZWL Wydawnictwa Naukowego: Monika Lipiec /Woblink

Spis treści

1. Wprowadzenie - Mateusz Łukaszyk, Anna Bodzenta-Łukaszyk

2. Klasyfikacja obrzęku naczynioruchowego: obrzęk wrodzony i nabyty - Mateusz Łukaszyk

3. Obrzęk naczynioruchowy wrodzony

3.1. Epidemiologia wrodzonego obrzęku naczynioruchowego - Mateusz Łukaszyk - Andrzej Szpak, Anna Bodzenta-Łukaszyk

3.2. Patogeneza wrodzonego obrzęku naczynioruchowego z uwzględnieniem roli inhibitora C1, układu dopełniacza i układu krzepnięcia - Jerzy Windyga

3.2.1. Wstęp

3.2.2. Klasyfikacja obrzęku naczynioruchowego

3.2.3. Epidemiologia i ogólna charakterystyka kliniczna obrzęku naczynioruchowego

3.2.4. Układ dopełniacza, czynniki kontaktu, fibrynolizai ich wzajemne powiązania

3.2.5. Rola bradykininy w patogenezie wrodzonego obrzęku naczynioruchowego

3.2.6. Uwarunkowany genetycznie niedobór C1-INH i jego konsekwencje

3.2.7. HAE niezwiązany z niedoborem C1-INH

3.3. Klasyfikacja wrodzonego obrzęku naczynioruchowego - Mateusz Łukaszyk

3.4. Obraz kliniczny wrodzonego obrzęku naczynioruchowego u dorosłych - Mateusz Łukaszyk

3.4.1. Obraz kliniczny i lokalizacja

3.4.2. Diagnostyka różnicowa

3.4.3. Czynniki wyzwalające

3.4.4. Postępowanie diagnostyczne

3.5. Obraz kliniczny wrodzonego obrzęku naczynioruchowego u dzieci. Specyfika objawów występujących u dzieci - Katarzyna Grzela, Marek Kulus

3.5.1. Wstęp

3.5.2. Epidemiologia

3.5.3. Obraz kliniczny

3.5.4. Objawy i lokalizacja

3.5.5. Czynniki wywołujące obrzęk

3.5.6. Odrębności w leczeniu HAE u dzieci

3.5.7. Profilaktyka krótkoterminowa

3.5.8. Profilaktyka długoterminowa

3.6. Diagnostyka laboratoryjna wrodzonego obrzęku naczynioruchowego z uwzględnieniem odrębności diagnostyki u dzieci - Małgorzata Bulanda, Ewa Czarnobilska

3.6.1. Wstęp

3.6.2. Diagnostyka laboratoryjna

3.7. Uwarunkowania genetyczne wrodzonego obrzęku naczynioruchowego - Maciej Kupczyk

3.7.1. Genetyka wrodzonego obrzęku naczynioruchowego z niedoborem C1-INH (C1-INH-HAE)

3.7.2. Genetyka wrodzonego obrzęku naczynioruchowego z prawidłowym stężeniem i prawidłową funkcją C1-INH (nC1-INH-HAE)

3.7.3. Diagnostyka genetyczna wrodzonego obrzęku naczynioruchowego

3.8. Leczenie stanów nagłych/napadów wrodzonego obrzęku naczynioruchowego. Leczenie długoterminowe i zapobieganie napadom obrzęku naczynioruchowego - Mateusz Łukaszyk, Anna Bodzenta-Łukaszyk

3.8.1. Leczenie napadów wrodzonego obrzęku naczynioruchowego z niedoborem inhibitora C1

3.8.2. Leczenie krótkoterminowe/profilaktyka krótkoterminowa

3.8.3. Profilaktyka długoterminowa/przewlekła

3.9. Leczenie pacjentek z wrodzonym obrzękiem naczynioruchowym w okresie ciąży i karmienia piersią - Katarzyna Piotrowicz-Wójcik, Ewa Czarnobilska

3.9.1. Wstęp

3.9.2. Przebieg HAE w okresie ciąży

3.9.3. Diagnostyka HAE u kobiet w ciąży

3.9.4. Postępowanie w okresie ciąży, porodu i karmienia piersią

3.9.5. Leczenie kobiet w ciąży i karmiących piersią

3.10. Perspektywy leczenia wrodzonego obrzęku naczynioruchowego - Mateusz Łukaszyk

3.10.1. Wstęp

3.10.2. Cele terapeutyczne w HAE

3.10.3. Leki zatwierdzone przez FDA do stosowania w profilaktyce HAE

3.10.4. Inne terapie profilaktyczne w przedklinicznym stadium zaawansowania

3.10.5. Postępy w leczeniu HAE u pacjentów pediatrycznych

3.10.6. Uwagi końcowe

3.11. Organizacja opieki nad chorymi z wrodzonym obrzękiem naczynioruchowym w Polsce - Marcin Stobiecki

3.11.1. Wstęp

3.11.2. Diagnostyka

3.11.3. Leczenie i edukacja chorych

3.11.4. Opieka specjalistyczna

3.12. Wrodzony obrzęk naczynioruchowy z perspektywy pacjenta. Rola organizacji pacjentów - Michał Rutkowski

3.12.1. Wstęp

3.12.2. HAE z perspektywy chorego

3.12.3. Rola organizacji pacjenckich

4. Obrzęk naczynioruchowy nabyty

4.1. Epidemiologia obrzęku naczynioruchowego nabytego - Mateusz Łukaszyk, Andrzej Szpak, Anna Bodzenta-Łukaszyk

4.2. Patogeneza obrzęku naczynioruchowego nabytego - Mateusz Łukaszyk, Anna Bodzenta-Łukaszyk

4.3. Leki jako czynnik indukujący obrzęk naczynioruchowy nabyty - Marita Nittner-Marszalska

4.3.1. Wstęp

4.3.2. Częstość występowania obrzęku naczynioruchowego wywołanego przez ACEI

4.3.3. Mechanizm

4.3.4. Obraz kliniczny

4.3.5. Czynniki ryzyka

4.3.6. Diagnostyka różnicowa

4.3.7. Leczenie

4.4. Choroby współistniejące jako przyczyna obrzęków naczynioruchowych nabytych - Krzysztof Kuziemski

4.4.1. Wstęp

4.4.2. Obrzęki miejscowe

4.4.3. Obrzęk twarzy i szyi

4.4.4. Obrzęki uogólnione

4.4.5. Podsumowanie

4.5. Obraz kliniczny i leczenie nabytego obrzęku naczynioruchowego - Mateusz Łukaszyk

4.5.1. Wstęp

4.5.2. Idiopatyczny histaminergiczny nabyty obrzęk naczynioruchowy (IH-AAE)

4.5.3. Idiopatyczny niehistaminergiczny nabyty obrzęk naczynioruchowy (InH-AAE)

4.5.4. Nabyty obrzęk naczynioruchowy związany z przyjmowaniem ACEI (C1-INH-ACE)

4.5.5. Nabyty obrzęk naczynioruchowy z niedoborem C1-INH (C1-INH-AAE)

4.6. Diagnostyka laboratoryjna nabytego obrzęku naczynioruchowego spowodowanego niedoborem C1-INH. Trudności diagnostyczne. Nowe testy diagnostyczne - Marcin Stobiecki

4.6.1. Badania układu dopełniacza

4.6.2. Badania dodatkowe

4.7. Obrzęk naczynioruchowy nabyty u pacjentów w wieku podeszłym - Ewelina Łukaszyk

4.8. Obrzęk naczynioruchowy nawracający - Mateusz Łukaszyk, Anna Bodzenta-Łukaszyk

5. Przypadki kliniczne – trudności diagnostyczne

5.1. Pacjentka z HAE i zaburzeniami krzepnięcia krwi - Mateusz Łukaszyk, Anna Bodzenta-Łukaszyk

5.2. Napady brzuszne u dziecka - Ewa Czarnobilska, Katarzyna Piotrowicz-Wójcik

5.3. Pacjent z HAE/MGUS - Tomasz Matuszewsk,i Aleksander Zakrzewski, Jerzy Kruszewski, Andrzej Chciałowski

Przypisy

Autorzy

Prof. dr hab. n. med. Anna Bodzenta-Łukaszyk

Klinika Alergologii i Chorób Wewnętrznych, Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku

Dr n. med. Małgorzata Bulanda

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Dr hab. n. med., prof. nadzw. Andrzej Chciałowski

Klinika Chorób Infekcyjnych i Alergologii, Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie

Dr hab. n. med. Ewa Czarnobilska, prof. nadzw. UJ

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Dr hab. n. med. Katarzyna Grzela

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Kruszewski

Klinika Chorób Infekcyjnych i Alergologii, Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie

Prof. dr hab. n. med. Marek Kulus

Klinika Pneumonologii i Alergologii Wieku Dziecięcego, Warszawski Uniwersytet Medyczny

Dr hab. n. med. Maciej Kupczyk, prof. nadzw.

Klinika Chorób Wewnętrznych, Astmy i Alergii, Uniwersytet Medyczny w Łodzi

Prof. dr hab. n. med. Krzysztof Kuziemski

Katedra Pneumonologii i Alergologii, Gdański Uniwersytet Medyczny

Dr n. med. Ewelina Łukaszyk

Klinika Geriatrii, Uniwersytet Medyczny w Białymstoku

Dr n. med. Mateusz Łukaszyk

Klinika Alergologii i Chorób Wewnętrznych, Uniwersytecki Szpital Kliniczny w Białymstoku

Dr n. med. Tomasz Matuszewski

Klinika Chorób Infekcyjnych i Alergologii, Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie

Dr hab. n. med. Marita Nittner-Marszalska, prof. nadzw.

Klinika Chorób Wewnętrznych i Alergologii, Uniwersytet Medyczny we Wrocławiu

Dr n. med. Katarzyna Piotrowicz-Wójcik

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Mgr inż. arch. Michał Rutkowski

Prezes Zarządu Polskiego Stowarzyszenia Pomocy Chorym z Obrzękiem Naczynioruchowym „Pięknie Puchnę”

Dr n. med. Marcin Stobiecki

Zakład Alergologii Klinicznej i Środowiskowej, Uniwersytet Jagielloński Collegium Medicum w Krakowie

Prof. dr hab. n. med. Andrzej Szpak

Instytut Medycyny Wsi w Lublinie

Prof. dr hab. n. med. Jerzy Windyga

Klinika Zaburzeń Hemostazy i Chorób Wewnętrznych oraz Zakład Hemostazy i Chorób Metabolicznych, Instytut Hematologii i Transfuzjologii w Warszawie

Dr n. med. Aleksander Zakrzewski

Klinika Chorób Infekcyjnych i Alergologii, Wojskowy Instytut Medyczny w Warszawie

Wykaz skrótów

AAAAI (American Academy of Allergy, Asthma & Immunology) – Amerykańska Akademia Alergii, Astmy i Immunologii

AAAI (American Academy of Allergy and Immunology) – Amerykańska Akademia Alergii i Immunologii

AAE (acquired angioedema) – nabyty obrzęk naczynioruchowy

AAV gene therapy (adeno-associated virus gene therapy) – terapia genowa oparta na wirusach towarzyszących adenowirusom

ACEI (angiotensin-converting enzyme inhibitors) – inhibitory enzymu konwertującego angiotensynę

ACEI-AAE (angiotensyn-converting enzyme inhibitors AAE) – nabyty obrzęk naczynioruchowy związany ze stosowaniem inhibitorów enzymu konwertującego angiotensynę

AE (angioedema) – obrzęk naczynioruchowy

AECT (Angioedema Control Test) – test kontroli nawracającego obrzęku naczynioruchowego

aHUS (atypical hemolytic-uremic syndrome) – atypowy zespół hemolityczno-mocznicowy

ANGPT1 – mutacja genu angiopoetyny 1

ANGTP1-HAE (HAE caused by a mutation in the angiopoietin-1 gene) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy spowodowany mutacjami w genie angiopoetyny 1

AP (alternative pathway) – szlak alternatywny

APP – aminopeptydaza P

BK (bradykinin) – bradykinina

BKR_1 (bradykinin receptor 1) – receptor typu 1 dla BK

BKR_2 (bradykinin receptor 2) – receptor typu 2 dla BK

BSACI (British Society for Allergy and Clinical Immunology) – Brytyjskie Towarzystwo Alergii i Immunologii Klinicznej

C (complement) – dopełniacz

C1-INH (C1 inhibitor) – inhibitor składowej dopełniacza C1

C1-INH-AAE – nabyty obrzęk naczynioruchowy z niedoborem C1-INH

C1-INH-HAE (C1-inhibitor HAE) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy wywołany niedoborem inhibitora

C1-INH-HAE – 1 – wrodzony obrzęk naczynioruchowy typu 1 (chyba tak w książce, w tym jednym miejscu było rozpisane, do sprawdzenia)

C1-INH-HAE -2 – wrodzony obrzęk naczynioruchowy typu 2

ChPL – Charakterystyka Produktu Leczniczego

CP (classic pathway) – szlak klasyczny

CPN (carboxypeptidase N) – karboksypeptydaza N

DGP – przeciwciała przeciwko deaminowanemu peptydowi gliadyny

DM (dermatomyositis) – zapalenie skórno-mięśniowe

DPP-IV – dipeptylopeptydaza IV

EAACI (European Academy of Allergy and Clinical Immunology) – Europejska Akademia Alergii i Immunologii Klinicznej

ECMO (extracorporeal membrane oxygenators) – ciągłe pozaustrojowe utlenowanie krwi

EMA (European Medicines Agency) – Europejska Agencja Leków

EmA – przeciwciała przeciwko endomysium mięśni gładkich

FA – fosfataza alkaliczna

FDA (Food and Drug Administration) – Agencja Żywności i Leków

FFP (fresh frozen plasma) – świeżo mrożone osocze

FSAP (factor VII-activating protease) – proteaza aktywująca czynnik krzepnięcia VII

FVL (factor V Leiden) –czynnik V krzepnięcia typu Leiden

FXI (factor XI) – czynnik krzepnięcia XI

FXII (factor XII) – czynnik krzepnięcia XII

FXII-HAE (HAE caused by a mutation in the factor XII gene) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy spowodowany mutacjami w genie czynnika XII

HAE (hereditary angioedema) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy

HAEi (HAE International) – Międzynarodowe Stowarzyszenie Pacjentów z Niedoborem C1-INH

HMWK (high-molecular-weight kininogen) – wielkocząsteczkowy kininogen

HUVS (hypocomplementemic urticarial vasculitis syndrome) – zespół pokrzywkowego zapalenia naczyń

ICD-9 – Międzynarodowa Klasyfikacja Chorób, wersja nr 9

Ig (immunoglobulin) – immunoglobuliny

IgG (immunoglobulin G) – immunoglobulina G

IH-AAE (idiopathic histaminergic AAE) – nabyty obrzęk naczynioruchowy histaminergiczny

InH-AAE (idiopathic non histaminergic aquired angioedema) – obrzęk naczynioruchowy idiopatyczny niezwiązany z histaminą (niehistaminergiczny)

IOS (Icatibant Outcome Survey)

KK (kallikrein) – kalikreiny

KKS (kallikrein–kinin system) – układ kalikreina–kinina

KLK1 (tissue kallikrein 1) – kalikreina tkankowa 1

KNG1 – kininogen 1

KNG1-HAE (HAE caused by a mutation in the kininogen 1 gene) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy spowodowany mutacjami w genie kininogenu 1

LDH – dehydrogenaza mleczanowa

LMWK (low-molecular-weight kininogen) – małocząsteczkowy kininogen

Lys-BK – Lys-bradykinina

MAC (membrane attack complex) – kompleks atakujący błonę komórkową

MBLP (mannose binding lectin pathway) – szlak lektynowy

MGUS (monoclonal gammopathy of undetermined significance) – gammapatia monoklonalna o nieokreślonym znaczeniu.

MLPA (multiplex ligation-dependent probe amplification) – multipleksowe wzmocnienie sondy zależne od ligacji

nC1-INH-HAE – wrodzony obrzęk naczynioruchowy z prawidłowym stężeniem i prawidłową funkcją C1-INH

NEP – neprylizyna

NGS (next generation sequencing) – metody sekwencjonowania następnej generacji

PAF (platelet activating factor) – czynnik aktywujący płytki krwi

PCR (polymerase chain reaction) – reakcja łańcuchowej polimerazy

PGD_2 – prostaglandyna D_2

PK (prekallikrein) – prekalikreina

pKK – prekalikreina

Pl (plasmin) – plazmina

PLG – mutacja plazminogenu

Plg (plasminogen) – plazminogen

PLG-HAE (HAE caused by a mutation in the plasminogen gene) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy spowodowany mutacjami w genie plazminogenu

PM (polymyositis) – zapalenie wielomięśniowe

PNH (paroxysmal nocturnal hemoglobinuria) – napadowa nocna hemoglobinuria

PRCP (prolylcarboxypeptidase) – prolylkarboksypeptydaza

QoL(Quality of Life) – jakość życia

RA (recurrent angioedema) – obrzęk naczynioruchowy nawracający

SERPIN (serine protease inhibitor) – inhibitory proteaz serynowych

SLE (systemic lupus erythematosus) – toczeń rumieniowaty układowy

SNV (single nucleotide variant) – mutacja typu substytucji (podstawienia) pojedynczego nukleotydu

SVCS (superior vena cava syndrome) – zespół żyły głównej górnej

tTG – przeciwciała przeciwko transglutaminazie tkankowej

UNK-HAE (unknown cause HAE) – wrodzony obrzęk naczynioruchowy o nieznanej przyczynie

uPA (urokinase-type plasminogen activator) – receptor urokinazowy dla aktywatora plazminogenu

VAD (ventricular assist device) – urządzenie wspomagające pracę komór serca

WAO (World Allergy Organization) – Światowa Organizacja Alergii

WHO (World Health Organization) – Światowa Organizacja Zdrowia

1
Wprowadzenie
Mateusz Łukaszyk
Anna Bodzenta-Łukaszyk

Obrzęk naczynioruchowy (angioedema, AE) należy do stanów zagrożenia życia. Charakterystycznym objawem choroby jest występujące napadowo, nawracające, ograniczone i niesymetryczne obrzmienie luźnej tkanki łącznej w warstwie podskórnej twarzy i kończyn lub obrzmienie warstwy podśluzówkowej górnych dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Obrzęk może być zlokalizowany w różnych częściach ciała. Najczęstszą lokalizacją obrzęku są okolice oczodołów, usta, język, kończyny, okolice genitaliów i ściana jelit. Może on występować w jednym miejscu lub w wielu lokalizacjach jednocześnie. Często współistnieje z pokrzywką.

Obrzęk naczynioruchowy został po raz pierwszy opisany w 1586 roku przez włoskiego naukowca z Mantui Marcello Donati (1538–1602). Opis dotyczył młodego pacjenta z obrzękiem ust i twarzy oraz zmianami na skórze o typie żywoczerwonej pokrzywki [1].

Pojedyncze przypadki pacjentów z izolowanym obrzękiem naczynioruchowym lub obrzękiem współistniejącym z pokrzywką opisali: w 1777 roku Franz Anton Mai (1742–1814), w 1843 roku Robert James Graves (1796–1853) i w 1876 roku John Laws Milton (1820–1898) [2].

W 1882 roku niemiecki lekarz Heinrich Irenaeus Quincke pracujący w Klinice Uniwersytetu w Kolonii (Christian-Albrechts-Universität zu Kiel) opisał serię przypadków pacjentów z ostrym, ograniczonym (bez pokrzywki) obrzękiem naczynioruchowym. Z nazwiskiem tego lekarza wiąże się ciągle aktualna nazwa choroby – obrzęk Quinckego, obowiązująca w wielu krajach, szczególnie jeśli obrzęk dotyczy twarzy i warg [3].

Drugą nazwę – obrzęk angioneurotyczny – zaproponował w 1885 roku Paul Strubing, sugerując potencjalny związek między układem nerwowym i występowaniem objawów obrzęku [4]. Sześć lat później, tj. w 1888 roku, sir Wiliam Osler (1849–1919), nazywany ojcem współczesnej medycyny, opisał pięć przypadków wrodzonego obrzęku naczynioruchowego w jednej rodzinie, w tym jeden przypadek śmiertelny [5].

W latach 1909–1933 publikowano liczne opisy rodzinnych przypadków obrzęku. W 1909 roku Bulloch zwrócił uwagę na pewną angielską rodzinę, analizując 7 jej pokoleń – 49 członków rodziny zgłaszało różne objawy obrzęku, a 12 zmarło z powodu obrzęku krtani [6].

Interesujący opis 181 przypadków rodzinnego obrzęku naczynioruchowego występującego w 21 rodzinach przedstawili w roku 1929 Dunlap i Lemon [7]. W 1933 roku Cockayne w podręczniku genetyki skóry opublikował pierwsze dane dotyczące możliwości diagnozowania tego schorzenia [8].

W kolejnych latach pierwszej połowy XX wieku nie odnotowano zbyt wielu doniesień, w tym opisów przypadków i możliwości terapeutycznych obrzęku naczynioruchowego. Ponowne zainteresowanie tą chorobą wiąże się z odkryciem w 1961 roku przez zespół patologów pod kierownictwem Irwina H. Lepowa z Case Western Reserve University w Cleveland (USA) naturalnie występującego w surowicy krwi inhibitora pierwszej składowej układu dopełniacza, nazwanego inhibitorem C1 esterazy (C1 esterase inhibitor, C1-INH) [9].

W tym samym roku amerykański badacz Nathaniel Landerman przedstawił Amerykańskiej Akademii Alergii i Immunologii (American Academy of Allergy and Immunology) swoje obserwacje dotyczące grupy pacjentów z wrodzonym obrzękiem naczynioruchowym hospitalizowanych w Walter Reed Army Hospital w Waszyngtonie. Dane te, zawierające informacje uzyskane od pacjentów z wywiadu, objawy kliniczne i diagnostykę różnicową, opublikował w 1962 roku w prestiżowym czasopiśmie „Journal of Allergy” [10]. Landerman, nazywany pionierem alergologii, powiązał odkrycia z badań podstawowych z danymi klinicznymi i zaproponował kryteria umożliwiające różnicowanie obrzęków w zależności od czynników wywołujących obrzęk, tj. różnicowanie obrzęku alergicznego i obrzęku niealergicznego [10].

Współpraca Landermana z naukowcami z Harvard Medical School w Bostonie i Case Western Reserve University w Cleveland (F. Rosen, V. Donaldson, I. Lepow, O. Ratnoff) istotnie wpłynęła na postęp w badaniach nad patomechanizmem i diagnostyką tego schorzenia [11, 12]. Zwrócono uwagę, że u niektórych pacjentów stężenia inhibitora C1 były prawidłowe, a niekiedy nawet podwyższone, natomiast jego aktywność była obniżona. Badania te pozwoliły wyodrębnić dwa klinicznie podobne podtypy wrodzonego obrzęku naczynioruchowego – typ I i typ II [13, 14]. W 1972 roku Caldwell i wsp. opisali pierwszy przypadek nabytego obrzęku naczynioruchowego u pacjenta z chorobą układową – mięsakiem limfatycznym [15]. Nadal jednak, mimo intensywnych badań naukowych nad patomechanizmem obrzęku naczynioruchowego, nie uzyskiwano jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, które mediatory odpowiadają za pojawianie się klinicznych objawów obrzęku, zarówno wrodzonego, jak i nabytego.

Jedenaście lat później, w 1983 roku, Allen P. Kaplan i wsp. ze State University of New York na podstawie badań doświadczalnych wykazali, że mediatory odpowiedzialne za zwiększoną przepuszczalność naczyniową i obrzęk tkanek należą głównie do kinin osoczowych i biorą udział w procesie aktywacji układu kontaktu [16].

Kolejne publikacje, z lat 80. XX wieku, zwracają uwagę na wzrost liczby przypadków pacjentów z nabytym obrzękiem naczynioruchowym, zarówno o typie autoimmunologicznym, jak i indukowanym lekami, głównie inhibitorami enzymu konwertującego angiotensynę [17–20]. W 1998 roku w czasopiśmie „Lancet” została opublikowana praca, w której podkreślono istotną rolę bradykininy jako głównego mediatora odpowiedzialnego za obrzęk tkanek we wrodzonym obrzęku naczynioruchowym [21].

W 2000 roku opisano nową postać wrodzonego obrzęku naczynioruchowego – typ III, z prawidłowym stężeniem i aktywnością inhibitora C1, ale z mutacją czynnika XII, którą zapoczątkowują prawdopodobnie estrogeny [22, 23]. Rozpoczęła się era badań genetycznych w rodzinach pacjentów z wrodzonym obrzękiem naczynioruchowym i identyfikacja nowych mutacji, nie tylko czynnika XII, lecz także inhibitora tkankowego aktywatora plazminogenu i angiopoetyny [24–26]. Problemem klinicznym są nadal pacjenci z nabytym obrzękiem naczynioruchowym, których liczba wzrasta. Patomechanizm tej patologii jest nadal dyskusyjny.

Piśmiennictwo

1. World Digital Library: On Medicine – De medicina. http://www.wdl.org/en/item/11618/ (dostęp: 4.11.2015).

2. Reshef A., Kidon M., Leibovitch I.: The story of angioedema; from Quincke to bradykinin. Clinical Reviews in Allergy & Immunology. 2016; 51: 121–139.

3. Quincke H.: Uber akutes umschriebenes Hautödem. Monatsschrift für Praktische Dermatologie. 1882; 1: 160–169.

4. Strübing P.: Uber akutes (angioneurotisches) Ödem. Zeitschrift für Klinische Medizin. 1885; 9: 381.

5. Osler W.: Hereditary angio-neurotic oedema. American Journal of Medical Science. 1888; 95: 362.

6. Bulloch W.: Angioneurotic oedema, the treasury of the human inheritance. Eugenics Laboratory Memoirs. 1909; 9: 38.

7. Dunlap H.F., Lemon W.S.: The hereditary type of angioneurotic edema. American Journal of Medical Science. 1929; 177: 259–273.

8. Cockayne E.A.: Inherited abnormalities of the skin and its appendages. Oxford University Press, Oxford 1933: 371–375.

9. Pensky J., Levy L.R., Lepow I.H.: Partial purification of a serum inhibitor C1-esterase. Journal of Biological Chemistry. 1961; 236: 1674–1679.

10. Landerman N.: Hereditary angioneurotic edema: I. Case reports and review of the literature. Journal of Allergy. 1962; 33: 316–329.

11. Donaldson V.H., Evans R.R.: A biochemical abnormality in hereditary angioneurotic edema: absence of serum inhibitor C1-esterase. American Journal of Medicine. 1963; 35: 37–44.

12. Donaldson V.H., Rosen F.S.: Action of complement in hereditary angioneurotic edema: the role of inhibitor C1-esterase. Journal of Clinical Investigation. 1964; 43: 2204–2213.

13. Rosen F.S., Pensky J., Donaldson V.H. i wsp.: Hereditary angioneurotic edema: two genetic variants. Science. 1965; 148: 957–958.

14. Rosen F.S., Alper C.A., Pensky J. i wsp.: Genetically determined heterogeneity of the C1 esterase inhibitor in patients with hereditary angioneurotic edema. Journal of Clinical Investigation. 1971; 50: 2143–2149.

15. Caldwell J.R., Ruddy S., Schur P.H. i wsp.: Acquired C1-inhibitor deficiency in lymphosarcoma. Clinical Immunology and Immunopathology. 1972; 1: 39–52.

16. Fields T., Ghebrehiwet B., Kaplan A.P.: Kinin formation in hereditary angioedema plasma: evidence against kinin derivation from C2 and in support of “spontaneous” formation of bradykinin. Journal of Allergy and Clinical Immunology. 1983; 72: 54–60.

17. Geha R.S., Quinti I., Austen K.F. i wsp.: Acquired C1-inhibitor deficiency associated with antiidiotypic antibody to monoclonal immunoglobulins. New England Journal of Medicine. 1985; 312: 534–540.

18. Alsenz J., Bork K., Loos M.: Autoantibody-mediated acquired deficiency of C1 inhibitor. New England Journal of Medicine.1987; 316: 1360–1366.

19. Jett G.K.: Captopril-induced angioedema. Annals of Emergency Medicine. 1984; 13: 489–490.

20. Israili Z.H., Hall D.: Cough and angioneurotic edema associated with angiotensin converting-enzyme inhibitor therapy. Annals of Internal Medicine. 1992; 117: 234–243.

21. Nussberger J., Cugno M., Amstutz C. i wsp.: Plasma bradykinin in angio-oedema. Lancet. 1998; 351: 1693–1697.

22. Bork K., Barnstedt S., Koch P. i wsp.: Hereditary angioedema with normal C1-inhibitor activity in women. Lancet. 2000; 356: 213–217.

23. Cichon S., Martin L., Hennies H. i wsp.: Increased activity of coagulation factor XII (Hageman factor) causes hereditary angioedema type III. American Journal of Human Genetics. 2006; 79: 1098–1104.

24. Bork K., Wulff K., Witzke G. i wsp.: Hereditary angioedema with normal C1-INH with versus without specific FXII gene mutations. Allergy. 2015; 70: 1004–1012.

25. Bork K., Wulff K., Steinmuller-Magin L. i wsp.: Hereditary angioedema with a mutation in the plasminogen gene. Allergy. 2018; 73: 442–450.

26. Germenis A.E., Margaglione M., Pesquero J. i wsp.: International consensus on the use of genetics in the management of hereditary angioedema. Journal of Allergy and Clinical Immunology: In Practice. 2019.