Tytuł: Obręcz. Gdynia 1959

Fragment

Copyright © Jacek W. Brzozowski, 2025

This edition: © Gyldendal Astra/Gyldendal A/S, Copenhagen 2025

Projekt graficzny okładki: Jacek W. Brzozowski

Redakcja: Anna Poinc-Chrabąszcz

Korekta: Aleksandra Pietrzyńska, Justyna Kukian

ISBN 978-91-8076-887-0

Konwersja i produkcja e-booka: www.monikaimarcin.com

Gyldendal Astra /Gyldendal A/S
Klareboderne 3 | DK-1115 Copenhagen K

www.gyldendal.dk

www.gyldendalastra.pl

Spis treści

1. Okładka

2. Tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. PROLOG

5. ODKĄD PAMIĘTAM

1. I

2. II

3. III

4. IV

5. V

6. VI

7. VII

8. VIII

6. PRZĄDKA

1. IX

2. X

3. XI

4. XII

Landmarks

1. Okładka

2. Tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. Spis treści

PROLOG

Gdynia, 21 stycznia 1959, wczesny ranek

Daleko na firmamencie zaiskrzył bladoróżowy punkt. Gdyby nie kolor, wyglądałby jak gwiazda. Statek „Jarosław Dąbrowski” zakołysał się niczym wybudzony z niespokojnego snu, gdy taflę basenu portowego marszczyły gasnące burzowe prądy.

Doker Jan Blok uniósł kubek z gorzką herbatą. Oparty o nadbudówkę, machnął do ludzi krzątających się na pokładzie i upił odrobinę naparu. Łuna zapałki rozjaśniła ciemność. Mężczyzna wciągnął do płuc gryzący dym z kiepskiego tytoniu i podrapał kciukiem kilkudniowy zarost. Potarł o siebie ręce. Mróz o tej porze trzymał jeszcze mocno, zupełnie jak w nocy.

Doker sprawdził już wszystko, nic nie zostało do roboty. Ruszył z ulgą do ciepłej kajuty, gdy niebo przeszył dziwny szmer. Z początku niewyraźny, szybko narastał, aż stał się głośnym gwizdem, coraz trudniejszym do zniesienia. Jan zamarł, zupełnie jak wtedy, gdy pierwszy raz usłyszał wycie nurkujących Junkersów. Przeniósł wzrok nad mostek kapitański, a potem wyżej, na niebo. Jaśniejące światło, niczym rozżarzony metal z pieca hutniczego, ciągnęło warkocz wściekłej czerwieni. Dopiero po chwili mężczyzna zrozumiał, że kula ognia leci wprost na niego.

Dłoń bezwiednie rozluźniła chwyt i kubek upadł wprost na stopę. Obły, kilkumetrowy kształt nadciągał ze zgrzytem prasowanego żelaza. Jan słyszał podobny dźwięk podczas wojny, gdy czołg natarł na samochód. Na wspomnienie krzyków dobiegających z wnętrza miażdżonego auta odczuł niemal fizyczny ból.

Doker miał jeszcze trzy, może cztery sekundy. Kompletnie stracił orientację, stał jak sparaliżowany. Oślepiająca jasność kazała zaciskać powieki. Już za późno, już nic nie można zrobić. Przeżył okupację tylko po to, żeby przypadkowo zginąć w cywilu. Z przerażeniem padł tuż przy burcie.

W jednym momencie ciszę wypełnił ogromny huk. Zamiast uderzenia mężczyzna poczuł lodowaty podmuch. Pokład zadygotał jak podczas niedawnej burzy. Potem znowu nastała cisza. Kropelki wody długo jeszcze opadały wokół drobną, parującą mżawką.

Doker otworzył oczy. Kilku mężczyzn na dziobie wskazywało na taflę morza. Ktoś krzyknął głosem bliskim histerii:

– Co to jest? Co to? Niech ktoś dzwoni na milicję!

Blok wstał z kolan, z trudem opanowując drżenie. Poczuł silne zawroty głowy. Szybko, małymi porcjami próbował łapać powietrze. Nogi miał jak z waty. Powoli podszedł do relingu i zwymiotował za burtę. Przerażony dostrzegł, jak dwadzieścia metrów przed dziobem statku wrząca woda z sykiem pochłania rozżarzoną kulę.

Para gęsta niczym fabryczny dym krzepła jeszcze przez kwadrans, jakby na przekór lodowatym porywom wiatru, które już dawno powinny ją rozgonić.

ODKĄD PAMIĘTAM

I

Wieliczka, 23 stycznia 1959

Witold Jastrzębski obudził się tuż przed szóstą, tak jak zawsze w RAF-ie. Zegar zadzwonił dopiero kilka minut później. Ostry dźwięk niemal rozdrapywał uszy, odbijając się od ceglanych ścian małego mieszkania na poddaszu. I znów ten sen: światła, wiele świateł, swobodny lot, a potem koniec.

Mężczyzna przetarł oczy. Za oknem białe płatki spadały bezgłośnie w mroku. Zbierał siły, żeby odchylić kołdrę i wstać do pracy.

Leżąc, rozmyślał o ostatnich wiadomościach. Od kilku miesięcy miał bolesne wrażenie, że wbrew wszelkiej logice świat wraca na dobrze wydeptaną, tragiczną ścieżkę. Rzeczy następowały jakby same, a on, mały człowieczek, mógł jedynie bezwolnie płynąć, zanurzony w rwącym nurcie powstającej na jego oczach. Czuł, że nie ma żadnej siły sprawczej, aby dopłynąć do brzegu i pójść swoją drogą. A już na pewno, by odwrócić bieg tej rzeki. Pozostawała jedynie bezsilność. Zatruta woda wzbierała każdego ranka, powoli zalewając brzegi trwogą, która przecież już nigdy nie miała wrócić. Przecież wszyscy to już przerabiali, a świat był o wiele mądrzejszy. Setki razy powtarzano przed pomnikami i na apelach patetyczne: „Nigdy więcej!”.

Zanim jeszcze pomyślał o śniadaniu, odruchowo włączył radio. Cisza w eterze mogła oznaczać, że zaczęła się wojna. Przecież bombardują zawsze w nocy. Z porannych mgieł wynurzają się już tylko zgliszcza.

Gdy nagrzały się lampy, z głośnika popłynęła muzyka. Jastrzębski poczuł coś na kształt ulgi. Myśli, które jeszcze przed chwilą z całą mocą wstrząsały jego ciałem, teraz brzmiały absurdalnie. Mimo to wiedział, że i tak powrócą następnego ranka. I będą go trawić, póki nie wysłucha wiadomości.

Piosenka wybrzmiała ostatnim taktem i w pokoju rozległ się zdecydowany i pełen przekonania głos spikera:

Jak twierdzą najwyższe czynniki partyjne w ZSRR, nie jest rzeczą normalną, drodzy słuchacze, że w czternaście lat po zakończeniu wojny w Berlinie wciąż istnieje system czterech stref okupacyjnych ustanowiony w roku 1945. Nie jest też normalne, że alianci mogą bez żadnych przeszkód dojechać sto czterdzieści kilometrów od granicy NRF do Berlina, który leży pośrodku sowieckiego bloku państw. Jesteśmy pewni, że służy to jedynie prowadzeniu działalność szpiegowskiej i wywrotowej w NRD.

Dlatego wicepremier ZSRR Anastazy Mikojan wyraził nadzieję, że dojdzie do rokowań między Zachodem a Wschodem w sprawie statusu Berlina. Jak powiedział, mocarstwa zachodnie chcą w nieskończoność okupować Berlin, podczas gdy Związek Radziecki nie szuka dla siebie żadnych korzyści. Pragnie, aby wszystkie zainteresowane państwa wzięły udział w systemie gwarancji i nie ingerowały w sprawy Berlina. Dodał też, tu cytat: „Nie chcemy, aby ochronę Berlina sprawowały obce bagnety, lecz międzynarodowa organizacja utworzona przez wielkie mocarstwa”.

Prowadzący program zrobił kilkusekundową przerwę, być może na łyk wody.

Wicepremier ZSRR wypowiedział się także na temat zawarcia traktatu pokojowego z Niemcami. Stwierdził, że podpisanie tego traktatu jest konieczne, aby Niemcy Zachodnie przestały zagrażać pokojowi światowemu.

Mikojan zaznaczył też, że w sprawie Berlina Związek Radziecki zamierza nadal być cierpliwy. Ostrzegł jednak, że jeśli rokowania w tej sprawie nie doprowadzą do właściwego rozwiązania, Związek Radziecki zrzeknie się na rzecz NRD swych zobowiązań dotyczących Berlina. Równocześnie Mikojan podkreślił, że gdyby USA użyły sił zbrojnych dla postawienia na swoim, Związek Radziecki odpowie siłą.

Witold zaczynał kolejny dzień. Szybka poranna toaleta, jajecznica na śniadanie i droga do kopalni. Przez powtarzanie tych samych czynności od lat działał już zupełnie jak automat. To miało swoje zalety, zwłaszcza przed wypiciem kawy. Mała czarna to drugi nawyk, który oprócz palenia lucky strike’ów, przywiózł z dawnego życia w Anglii. W Polsce Ludowej, kraju wiecznych kolejek i braku wszystkiego, była luksusem, który często musiał zastępować zwykłą zbożówką.

Prezenter ciągnął niezmordowanie:

Trzeba też dodać, drodzy słuchacze, że ważna przez pół roku propozycja Towarzysza Chruszczowa z dwudziestego siódmego listopada, przedstawiona w nocie rządom państw okupacyjnych, to jest Francji, Wielkiej Brytanii i USA, aby wycofały swoje wojska z Berlina, jest aktualna jeszcze tylko przez kilka miesięcy. Potem Związek Radziecki sam podpisze traktat pokojowy z NRD i w ten sposób zniesione zostaną prawa okupacyjne, w tym prawo Zachodu do linii komunikacyjnych do Berlina.

Witold nie mógł uwierzyć, dlaczego nie mówiono w radiu o zwykłych sprawach, by w ten sposób ułatwić ludziom życie. Albo chociaż uczynić je znośniejszym. Ciągle tylko sączono tam słowa o polityce, wojnie, nieustannym zachodnim zagrożeniu i kolejnych starciach dyplomacji. Po paru latach człowiek nie mógł być już pewien, czy istnieje coś takiego jak kultura, nauka czy po prostu jakiekolwiek piękno.

Głośnik znowu zachrypiał tym samym tonem spikera:

Informujemy słuchaczy, że nowy budżet USA nie przewiduje ani grosza na budowę szkół. Aż sześćdziesiąt procent wydatków przeznaczonych będzie na cele wojskowe. Prezydent Eisenhower…

A więc jednak nauka istnieje, pomyślał z przekąsem Witold. No i dziś wojny nie będzie. Pierwsze informacje zawsze są najważniejsze. Gdyby na kraj szło wojsko, taka wiadomość trafiłaby na sam początek. O ile to nie Ruscy ruszyliby na Zachód, pod pozorem uderzenia prewencyjnego. Zresztą wcześniej ogłosiliby mobilizację.

Pozostałe wiadomości jak zwykle były tylko straszeniem Ameryką. Witold nie miał ochoty tego słuchać. Z ulgą wyłączył odbiornik.

Może jednak zdąży w końcu pojechać nad morze. To już tyle lat, odkąd widział je po raz ostatni.

Założył watowaną kurtkę, przewiesił torbę przez ramię i wyszedł do pracy.

Na klatce schodowej szybko pokonywał kolejne stopnie. Jego myśli krążyły wokół szkiców, które leżały od kilku miesięcy we wnęce za szafą. To był kawałek starego świata, do którego coraz bardziej tęsknił. Uśmiechnął się w duchu. Jutro wreszcie wolne, może będzie czas. A latem urlop. Wtedy na pewno namaluje coś dla siebie. O ile w końcu nie wybuchnie wojna i wszystkiego nie trafi szlag.

Na dworze zadarł głowę. Niebo zasnuwały sczerniałe chmury, ale powietrze pobudzało rześkim chłodem. Zapalił papierosa.

Może jutro…

II

Osiem godzin przy obsłudze windy ciągnęło się jak wieczność. Dzwonek, zasuwanie kraty. Start. Stop. Odsuwanie kraty. Dzwonek. Start. Stop. Czasem Witold żałował, że jednak nie trafił do pracy pod ziemią.

Dziś znów platforma nie zdołała wjechać dokładnie na poziom i stanęła o jakieś pół metra za nisko. Stary rupieć. Dyrekcja ciągle tylko rozkładała ręce: brak części. Może za miesiąc albo dwa. „Radźcie sobie jakoś” – mówili.

Witold podał jedyną ocalałą dłoń górnikowi wychodzącemu z pordzewiałej klatki, ostatniemu kończącemu pracę na jego zmianie.

– Jak tam, Wituś? – Kopacz otarł rękawem zakurzoną twarz. – Mam po co wychodzić na górę czy już amerykańce bombę wodorową spuścili?

Przez jakiś czas Jastrzębski rozmyślał, co odpowiedzieć. Zazwyczaj na koniec zmiany już o tym wszystkim nie pamiętał. Co innego rano. Półświadomie oczekiwał końca świata. Takiego prawdziwego, ze spełnieniem katastroficznych przepowiedni i całkowitym brakiem ratunku. Wstając, zastanawiał się, czy jako jedyny niczego jeszcze nie wie. Wyobrażał sobie, że zastanie pustą kamienicę, szeroko otwarte drzwi w porzuconych mieszkaniach, że wszyscy dawno będą w jakichś ewakuacyjnych konwojach. Może radioaktywna chmura nadciąga właśnie od strony Krakowa?

– Koniec zmiany, to jeszcze zaczekali z tą bombą, żebyś piwo w knajpie wypił – odparł w końcu z kwaśnym uśmiechem.

Koszmarne wieści ze świata były wszechobecne. Codziennie katował się informacjami o przywódcach opętanych własnymi żądzami, zupełnie jakby nie istniały ważniejsze sprawy.

Od sierpnia trąbili o drugim kryzysie tajwańskim. Chińczycy prowadzili ostrzał, zmierzając do tak zwanego wyzwolenia wyspy, tak jakby mało im było ziemi. Oczywiście ZSRR i USA stanęły na progu konfliktu, ponieważ opowiedziały się za przeciwnymi stronami. W zatoce roiło się od amerykańskich okrętów, a z nieba zaczęły spadać podziurawione kulami myśliwce. Witold miał świadomość, że to daleko, ale wiedział też, jakie to złudne: rakiety lecą bardzo szybko.

Gdy sprawa nieco przycichła, w listopadzie z prasy zaczął epatować następny kryzys w Berlinie. Zupełnie jakby ktoś chciał, aby gdzieś na świecie ciągle tliło się jakieś zarzewie konfliktu. Gazety zapewniały, że „Grupa Wojsk Sowieckich w Niemczech” była gotowa do obrony Berlina przed imperialistycznymi zapędami Zachodu i NATO. Taka mowa, jeśli miała uspokajać, przynosiła dokładnie odwrotny skutek. Ludzie czekali, najpewniej po obu stronach żelaznej kurtyny, kiedy wybuchnie nowa wojna.

Na to wskazywały wyniki wyborów. Dwight Eisenhower w USA, Charles de Gaulle we Francji. Zachód w odpowiedzi na zagrożenie ze Wschodu wybierał na prezydentów generałów. Nie wróżyło to nic dobrego. Przecież dopiero co mieliśmy wielką krwawą rzeź, pomyślał Witold. To niemożliwe, żeby ci, którzy tym wszystkim rządzą, nikogo nie stracili. Czy chcą jeszcze więcej krwi swoich bliskich?

Górnik, sapiąc, wygramolił się z windy i ściągnął kask. Otrzepał z grubsza kurz i spojrzał na hasło przytwierdzone do przeciwległej ściany. Na wysokości oczu napisano czarną, tandetną czcionką: „Twoja ciężka praca to dobrobyt PRL!”. Przystanął, wskazując palcem na litery:

– Po co w ogóle mam coś budować, skoro to wszystko w minutę może się rozpieprzyć? I gdzie ten dobrobyt? Przez to całe gadanie o wojnie znowu wszystko wykupili. Cukru nawet nie ma!

Witold wzruszył ramionami.

– Ale wódka jest.

– No jest. I co z tego?!

– Będziesz mógł zapomnieć, że cukru nie ma.

Górnik parsknął śmiechem. Machnął ręką i poszedł do szatni.

Kolejny dzień pracy upłynął z mdłą rutyną właściwą dla zawodu ciecia. Witold czuł znużenie i tak naprawdę nie miał ochoty na czcze dyskusje. A gdyby ktoś ich podsłuchał, mogłyby z tego wyniknąć duże kłopoty. Kilka lat temu jeden górnik powiedział w knajpie parę słów za dużo o Stalinie. Witold spotkał go dopiero po dwóch tygodniach. Facet miał posiniaczoną twarz.

Szczęściem w nieszczęściu inwalidztwo Witolda zapewniało mu ochronę przed najcięższą pracą. Bez dłoni pod ziemią nie mieliby z niego pożytku, a w krytycznej sytuacji dla kolegów stanowiłby jedynie balast.

Coś zatrzeszczało pod sufitem. Górnik przystanął i spojrzał pytająco na Witka. Wiedzieli, co to oznacza. Z przytwierdzonego w rogu głośnika zachrypiał głos dyrektora kopalni. Ton miał urzędowy i pozbawiony wyrazu. Było słychać, że komunikat jest odczytywany z kartki:

– Uwaga, obywatele górnicy! Z radością i wzruszeniem przyjęliśmy apel towarzysza pierwszego sekretarza KC Władysława Gomułki, aby wysiłkiem całego narodu zbudować tysiąc szkół na Tysiąclecie Państwa Polskiego. – Tu nastąpiło kaszlnięcie zakłopotania, po czym padły kolejne słowa: – A więc dwudziestego piątego stycznia my wszyscy, cały przemysł wydobywczy, złożymy cenny dar. Będzie to bezpłatna dniówka wszystkich załóg kopalnianych.

– Z radością i wzruszeniem – wycedził umorusany górnik i splunął energicznie.

Głos z sufitu przeszedł od razu do rzeczy, tokując z wielką liczbą pauz, charakterystyczną dla rządowych enuncjacji mechanicznie wygłaszanych do tłumu:

– Wydobycie przeznaczymy na Fundusz Budowy Szkół Tysiąclecia. Szturm na front węglowy przypuszczą, oprócz górników, wszyscy inżynierowie i technicy, pracownicy administracyjni kopalń i zjednoczeń oraz pracownicy Ministerstwa Górnictwa i Energetyki, z kierownictwem resortu na czele. Przywykliśmy, my wszyscy, cały naród, że na górników w każdej chwili, trudnej czy ciężkiej, można liczyć! Że nie zawiodą, że z honorem spełnią nadzieje, jakie w nich społeczeństwo pokłada. Jak najofiarniej poprzyjmy ten apel! Wiemy, towarzysze, że możemy na was liczyć!

Witold zatrzasnął windę z hukiem i poszedł do szatni. Przy szafce czekał starszy zmianowy. Nerwowo dreptał w miejscu.

– Ktoś cię szuka. Chyba z milicji… – zniżył głos do konspiracyjnego szeptu.

– Z milicji?

Witold zrobił szybki rachunek sumienia. Czas spędzał raczej samotnie i nie prowadził żadnej działalności publicznej ani nawet społecznikowskiej. Zupełnie nic, co rzucałoby się w oczy. Po prostu rano jadł śniadanie, słuchał radia, potem przez cały dzień robił swoje przy windach i na koniec szedł do domu. Czasem jedynie malował, a właściwie zaczynał kolejny obraz, który niedokończony ginął gdzieś za szafą obok kilku innych. Obrazy to jedyna przestrzeń wolności, jaką miał. Ale czy to działalność wywrotowa? Po wojnie szukał już tylko spokoju. Nie był typem wiecznego buntownika. Raczej marzycielem.

Może tylko raz, po pijaku w knajpie, rzucił coś na temat peerelowskich szczyn, które tam podawali. Polskie piwo trudno zresztą porównać do guinnessa z podlondyńskich pubów… No i nie wstąpił do partii, mimo nalegań dyrektora. Ale z drugiej strony, nigdy nie afiszował się z krytyką ustroju. Świata przecież nie zmieni. Kobiety? Tylko panny, bo nie chciał mieć kłopotów. I coraz rzadziej, bo przecież dawno wyszedł z wprawy. Zresztą po Megan żadna nie była warta zachodu. A może chodzi o te lucky striki z przemytu?

Zmianowy nie odpowiadał, jakby zapomniał języka w gębie. Tylko mrugał i patrzył na Witolda, jakby szukał odpowiedzi w jego twarzy. W końcu niecierpliwie skinął brodą w kierunku ciemnego korytarza.

– No, z milicji! Tam jest. Mówił, że pilne.

Witold wyjrzał z ostrożnością żołnierza opuszczającego okopy. W oddali majaczył zarys męskiej sylwetki w brązowym skórzanym płaszczu, typowym dla służb. Prawdę mówiąc, przywodził mu na myśl Gestapo.

W pierwszym momencie Witek nie poznał starego przyjaciela sprzed wojny. Dopiero gdy podszedł bliżej, kontur zacienionej sylwetki przybrał kształt dawnego kompana z krakowskiego podwórka.

– Niemożliwe, Tadek, to ty?!

Witold już rozkładał ręce do uścisku, gdy coś go powstrzymało. Wytarł prawicę w zakurzony kombinezon i wyciągnął ją w kierunku postawnego mężczyzny z elegancko przystrzyżoną brodą. Tadeusz Halt powoli odwzajemnił gest. Miał zadowolony wyraz twarzy dobrze urządzonego człowieka w sile wieku. Z uśmiechem zdjął stylowy kapelusz i przygładził solidnie już przyprószone siwizną włosy.

Witek czuł zakłopotanie. Od lat sam tak nie wyglądał. Elegancja zaginęła w starych czasach, razem z przyjaciółmi z lotnictwa, za którymi coraz bardziej tęsknił. Chyba nawet zapomniał, jak to jest dobrze wyglądać.

– Tak, brachu, to ja! Tylko że teraz mam czterdzieści siedem lat. A ty? Nadal latasz na spitfire’ach? – Tadek wygłosił frazę powitalną znajomym, ciepłym i lekko żartobliwym tonem.

III

Pozycję społeczną Tadeusza Halta można było poznać po samej swobodzie jego ruchów. Pod rozpiętym płaszczem nosił czysty, doskonale skrojony garnitur i czerwony krawat. Trochę przybrał na wadze, sprawiając wrażenie bardziej rosłego, niż Witold zapamiętał sprzed wojny.

– Nawet nie wiesz, jak się cieszę! Od wieków nie widziałem nikogo znajomego. Chciałem znaleźć chociaż paru chłopaków z dawnych czasów, a tu proszę! Co się z tobą działo przez te lata? Widzę, że nieźle ci się wiedzie!

– Za dużo pytań naraz. Nie dam rady streścić wszystkiego tak szybko – padła odpowiedź. – Ale spróbuję. Pozwolisz na mały spacer? – Tadeusz wskazał niewymuszonym gestem w kierunku wyjścia.

Ruszyli niespiesznym krokiem na zewnątrz.

– We wrześniu trzydziestego dziewiątego wyruszyłem na Wschód, zgodnie z wezwaniem władz – zaczął. – Później, z Rosjanami, poszliśmy na Niemców. Było ciężko. Wschodnia armia uczy się w boju, a nie na poligonach.

– Trudno mi to sobie wyobrazić. Wielkie ryzyko!

– Tak – przyznał cicho Tadek. – Ale nie wyłączyłem myślenia tak jak reszta. Awansowałem, gdy odstrzelili mi dowódcę. Chłopa, który wcześniej trzymał w ręku tylko widły, a nie karabin. Po jakimś czasie Ruscy dali mi nawet odznaczenie. A po wojnie mundur żołnierski łatwo już było zamienić na milicyjny. Medal i parę przysług dla ważnych osób przydały się do awansu. Oto siedemnaście lat w dużym skrócie.

– Noo… Dałeś radę – stwierdził z uznaniem Witek. – Zawsze miałeś dar syntetycznego opowiadania historii, nawet wyjątkowo zawiłych. Powiedz mi jeszcze – zawahał się – skąd wiedziałeś, gdzie mnie szukać.

– Milicja wie wszystko – odparł krótko Tadeusz i wygiął kąciki ust w nieokreślonym grymasie. – A jeśli czegoś nie wie, to będzie wiedziała. To tylko kwestia czasu.

Witold nagle przystanął:

– Tadzik, naprawdę milicja?! Myślałem, że to jakiś żart…

– Pracuję tam – odparł spokojnie Tadeusz. – Od kilku lat piastuję funkcję Komendanta Wojewódzkiego MO.

Na widok zdziwienia Witolda, Tadeusz sięgnął pod marynarkę i gestem pozbawionym jakiejkolwiek pychy wyciągnął legitymację. Najwyraźniej robił to, co mu dobrze wychodziło.

– I do tego komendant? – Witold nie dawał za wygraną.

Tadeusz zatrzymał się i zajrzał koledze głęboko w oczy:

– Żeby było jasne: nie przyszedłem po ciebie, tylko do ciebie. Możesz być najzupełniej spokojny.

Witek błądził wzrokiem po ścianach. Przez chwilę chciał coś powiedzieć, ale szybko zmienił zdanie. Dawno temu mieszkali po sąsiedzku w krakowskim Płaszowie. Po tragicznej śmierci Grzesia, starszego brata Witolda, Tadek trochę wszedł w jego rolę. To on uczył Witka pić bimber bez zapijania, wyciągał go z najróżniejszych podwórkowych kłopotów i pokazywał mu, jak jednym wprawnym ruchem ściągnąć dziewczynie stanik. Miał świetne poczucie humoru, potrafił wkręcić się wszędzie i wyznawał twarde zasady. Już wtedy wszyscy mówili, że daleko zajdzie.

– Nie wiem, co o tym myśleć. Wyglądasz, jakbyś lubił być gliną.

– Bo lubię – wypalił Tadek i jeszcze bardziej wwiercił w Witka wzrok. – Jestem też członkiem partii komunistycznej i prezesem krakowskiego Stowarzyszenia Przyjaźni Polsko-Rosyjskiej. – Milicjant uważnie wypowiadał każde słowo, jakby gotowy na to, że przyjaciel w każdej chwili może mu przerwać i zacząć zadawać pytania. Wydawało się, że wręcz tego chciał.

– Dobrze. Przekonałeś mnie. Jesteś wiernym przedstawicielem systemu. A teraz chcesz, żebym podpisał lojalkę i donosił na kolegów? W sumie wiedziałem, że ktoś do mnie znowu z tym przyjdzie. Zaczynam rozumieć, dlaczego wybrali ciebie. Myślą, że stary kumpel z dzieciństwa szybciej mnie zmiękczy.

Tadeusz chrapnął zduszonym śmiechem. Natychmiast zmienił ton na zupełnie łagodny, taki, który Witek dobrze znał sprzed lat.

– Wybacz. Naprawdę nie chciałem, żeby to tak zabrzmiało. Odprowadź mnie jeszcze kawałeczek. Mam auto za rogiem.

Witek skinął, ale więcej było w tym rezygnacji niż zgody.

– Pamiętasz, jak uczyłeś mnie gry na harmonijce? – zapytał cicho, gdy ruszyli. – Myślałem, że zostaniesz muzykiem, nigdy bym nie przypuszczał, że będziesz funkcjonariuszem aparatu państwa.

– A ty miałeś być malarzem albo poetą – zripostował Tadeusz.

– Stare dzieje… – Witek machnął ręką i dodał: – Do malowania muszą być bodziec i wrażliwość. A przez ostatnie lata wrażliwość mi się stępiła, a bodźce zostały rozniesione w pył przez kule. Więc już nie potrafię wykrzesać z siebie poezji. Nawet na płótnie.

Tadek miękko ścisnął ramię Witka:

– Tak – przyznał. – Wojna obu nam nie dała spełnić marzeń.

– Pogodziłem się z tym. To jedyny sposób, aby normalnie żyć i nie wpaść w obłęd. A jeżeli chodzi o moją historię… Interesuje cię naprawdę czy też już ją znasz?

– Nie znam. To znaczy wiem tylko to, co się wydarzyło po wojnie w kraju.

– Mhm – mruknął Witek. – Na początku trafiłem na Węgry, a potem dalej, do Anglii. Po wszystkim wróciłem do kraju i poprosiłem o przydział do pracy. Osiadłem w Wieliczce, bo tu dawali mieszkanie i robotę. I jakoś tak się potoczyło, i toczy aż do teraz. To tak w dużym skrócie.

– Miło cię widzieć w dobrym zdrowiu. Niemcy, wojna, krew… Ludzie już o tym wszystkim dawno zapomnieli. Ja zresztą chyba też. A przynajmniej chciałbym.

Z wolna dochodzili do wyjścia z zakładu. Witek miał coraz większy mętlik w głowie. Całe to spotkanie sprawiało dziwne wrażenie. Skoro milicja tak wiele wie, to dlaczego Tadek odnalazł go dopiero teraz? Taki spacer nie dawał jednak okazji do długich opowieści. Tadeusz w tym jednym miał rację: nie można opowiedzieć wszystkiego na szybko. Nawet jeśli bardzo się chce, zawsze pozostają niuanse.

– Dobrze ci się teraz żyje? – zapytał ostrożnie.

– W zasadzie tak, chociaż czasami myślę, że zaprzedałem duszę – odparł Tadeusz, a widząc pytający wzrok rozmówcy, dodał tajemniczo: – Kiedyś ci wszystko wytłumaczę. Ale są i zalety – zapewnił po chwili.

Od początku spotkania Witek odczuwał niepokój. Nie zmieniały tego miły ton rozmowy ani żadne zapewnienia komendanta. Nie tego się spodziewał po spotkaniu po latach. Czuł, że musi wszystko wyjaśnić. Stanął i rzucił surowo:

– A co cię właściwie sprowadza?

– Ważne rzeczy. – Tadek przyjacielskim, niemal kurtuazyjnym gestem ujął Witolda pod ramię i znów pociągnął lekko za sobą. Trudno było się temu oprzeć. – Wyjdźmy jeszcze na zewnątrz, przesympatycznie się z tobą rozmawia. I jestem ciekaw, czy mocno się zmieniłeś.

Witek wzruszył ramionami:

– Hmm… W sumie nikt na mnie nie czeka.

Minęli bramę z napisem „Żupa Solna Wieliczki” i ruszyli szutrową drogą wzdłuż ogrodzenia. Witold nawet nie zwrócił uwagi na chłód.

Nikogo tu nie miał, dotąd zawarł jedynie parę powierzchownych znajomości. Wiedział, że w tym wieku nie nawiąże już nowych szczerych przyjaźni. Widać musiała to być domena młodości. Przez te wszystkie lata rozmyślał, co mogą robić koledzy z dywizjonów, którzy wrócili do kraju. Nie miał pojęcia, jak odnaleźć ich, nie mówiąc już o tych sprzed wojny. W zeszłym miesiącu zaszło jednak coś okropnego.

Właśnie jadł obiad, jak zwykle przeglądając „Trybunę Robotniczą”. Mimowolnie zerknął na nekrologi. Uwagę zwracało nazwisko Antoniego Mączyńskiego, wydrukowane wielkimi literami, pogrubione i ujęte w prostokątną ramkę. To lewy skrzydłowy z ostatniej wyprawy nad Normandię. Ogłoszenie zleciła rodzina, a nekrolog brzmiał:

Zmarł śmiercią tragiczną.

Od tego czasu Witold nie mógł zmrużyć oka. Myśl o Antonim i pozostałych powracała niczym echo wśród przepastnych skał. Byli równolatkami. Sam mógł być teraz na jego miejscu. Wiele by dał, aby znów zamienić z nim choć kilka słów. Nieodwracalność kresu zawsze wywoływała szok. Nigdy nie było się na niego gotowym.

– A więc opowiedz jeszcze, jak tobie minęła wojna. – Milicjant zaskoczył trywialnym tonem pytania.

Czy można opowiedzieć o wojnie tak, jakby to była historia przyjemnej podróży?

– W zasadzie to nie wiem, co ci teraz powiedzieć. Tak naprawdę tyle zaszło… Tyle strasznych rzeczy.

– Przez ten czas w RAF-ie?

– No właśnie! – Witek przewrócił oczami. – Skąd wiesz, że latałem w Anglii?

– Milicja wie wszystko.

Witek poczuł dyskomfort człowieka, który nie ma dla kogoś tajemnic, a sam wie bardzo mało. Nie chciał przekreślić starej przyjaźni z powodu munduru milicyjnego. Ale musiał dowiedzieć się więcej.

– Za kanałem La Manche życie płynęło szybko – podjął w końcu, całkowicie spłaszczając temat. – A tutaj, no cóż… – Znów wzruszył ramionami. – Nie bardzo jest o czym opowiadać. Zupełnie przystopowałem. Od wieków nie latałem. Chyba ciągle szukam sobie nowego miejsca. I może już tak pozostanie na zawsze.

Tadek sprawiał wrażenie, jakby do czegoś dążył.

– Tęsknisz za skrzydłami? Za emocjami i przygodą?

Witold zmarszczył czoło:

– Może czasem – przyznał szczerze. – Ale gdy tylko pomyślę o tym jak o realnym rozwiązaniu, na powrót chcę mieć spokój.

– Ha, ha, ciekawe! – zaśmiał się Tadek.

– Zresztą po powrocie nie pozwolili mi latać. Nie mogłem wybrać sobie pracy, tylko dostałem nakaz. I to był mój ostatni otrzymany „rozkaz”. Nie protestowałem, bo sam dokładnie nie wiedziałem, co chcę robić. Marzyłem tylko, żeby zamknąć rozdział wojenny. I to mi się udało. Nigdy później nie założyłem munduru – wyjaśnił. – Ale odpowiadając: rzeczywiście, to moje kopalniane życie jest takie, takie… – Rozłożył bezradnie ręce, szukając odpowiedniego słowa.

– Przaśne i nijakie?

– W zasadzie tak – rzekł po zastanowieniu Witold. – Ale nie narzekam. Są tysiące takich jak ja. I jakoś żyją.

– Wiesz, co myślę? Że zbyt często tęsknimy za czymś innym, niż akurat mamy.

– Rzeczywiście, chyba tak jest.

– Albo za przeszłością. To właściwie to samo. – Tadek uśmiechnął się do tej myśli. – A może jednak powinniśmy tęsknić za… przyszłością? – Pogodny głos przyjaciela brzmiał jak nienachalna porada. Zupełnie jak dawniej, gdy był dla Witka przewodnikiem w dojrzewaniu. – Zwłaszcza że mamy na przyszłość wpływ. Na przykład na to, żeby znowu być potrzebnym.

Przeszli w milczeniu kilkadziesiąt metrów. Śnieg chrzęścił pod butami, a wokół unosiła się para oddechów. W oddali majaczył koniec kopalnianego płotu i błyszczący zderzak czarnego auta. Cisza zaczynała być niezręczna, ale Tadeusz ciągle nie mówił ani słowa.

Spotkanie najwyraźniej dobiegało końca, a Witold z każdą minutą miał coraz większy mętlik w głowie. W końcu chwycił łokieć kolegi.

– Słuchaj… – zaczął.

Stanęli twarzą w twarz.

– Cieszę się z naszego spotkania. Ale prawdę mówiąc, nie sądzę, aby sprowadziła cię tu nostalgia.

– Dlaczego tak myślisz, Witku?

– Nie jesteś tu prywatnie. Ta legitymacja, pytania, wóz służbowy…

Komendant zmrużył oczy:

– Połączyłeś elementy w sposób godny detektywa.

– Nie drwij.

– Ale to prawda. Logika zawsze była twoją mocną stroną. Umiałeś wyciągać trafne wnioski, choćbyś miał tylko kilka poszlak. Pod tym względem jesteś taki sam jak kiedyś.

– Dziękuję, ale na pewno nie chodzi tu o prawienie komplementów. Masz jakiś interes. Przyznaj, że jednak chodzi o to, żebym donosił! Nie musiałeś aż tak owijać w bawełnę.

Tadeusz westchnął głęboko.

– Tak, masz rację – przyznał. – Mam interes. Ale nie taki, o jakim myślisz.

– To jaki?

– Potrzebuję zaufanego człowieka, żeby rozwikłać nietypowe śledztwo. Bardzo ważne. Powiedziałbym, że wręcz przełomowe. I właśnie zyskałem pewność, że dokonałem właściwego wyboru.

– Wyboru? Po pierwsze, nie wiem, jak miałbym ci pomóc. A po drugie, potrzebujesz jeszcze mojej zgody. A tej, jak już mówiłem, nie masz i nie będziesz miał.

– To chociaż mnie wysłuchaj – poprosił milicjant. – Bo tak naprawdę jesteś jedyną osobą w kraju, która może cokolwiek wnieść do sprawy.

– Co takiego?! O czym ty, do diabła, mówisz?

– Ze względu na twoje wyjątkowe przeżycia wojenne. I wybacz, że nie odnalazłem cię wcześniej – dodał usprawiedliwiająco. – Wiem, co myślisz, ale to po prostu ciągły brak czasu.

Zapanowała cisza. Witold kręcił głową z niedowierzaniem, czekając, aż przyjaciel rzuci jak kiedyś: „Żartowałem!”. Nic takiego jednak nie nastąpiło.

– Mówisz poważnie? – zapytał w końcu.

– Tak, jak najbardziej. Chciałbym, żebyś pojechał do Gdyni i zbadał sprawę na miejscu. Oczywiście jako funkcjonariusz…

Odpowiedź była krótka i niepozostawiająca złudzeń:

– Ja w milicji? Wykluczone!

IV

Tadeusz Halt spuścił wzrok i pokiwał głową ze zrozumieniem.

– Wiedziałem, że odmówisz wejścia do służby – odezwał się. – Milicja w tym kraju nie ma dobrej reputacji…

– Milicja w tym kraju służy przede wszystkim do utrzymywania opresyjnego systemu politycznego, a nie do ścigania przestępców – odparł zdecydowanie Jastrzębski. – Na widok radiowozu zamiast czuć się bezpieczniej, mam palpitacje.

– Prosiłem cię jako przyjaciel, a nie jako komendant.

Witold skinął potakująco, jakby chciał wyrazić zrozumienie.

– Mówiłem, że zaprzedałem duszę. Ale to nie do końca prawda – wydusił Tadeusz.

– Jak mam to rozumieć?

– Ten cyrograf nie jest podpisany zupełnie prawdziwym atramentem. Ani tym bardziej moją krwią.

– Co takiego?

– Zbyt mocno ją sobie cenię!

– I to mówi funkcjonariusz reżimu?! – Witek odruchowo się rozejrzał, ale nikogo w pobliżu nie zauważył.

W trakcie wojny szpiegami często były sekretarki i sprzątaczki. Teraz rzecz bardzo spowszedniała. Kapusia można było spotkać w sklepowej kolejce albo tuż za płotem.

– To mówi twój przyjaciel – skapitulował Tadek. – Odprowadź mnie kawałek. Powinno wystarczyć na kilka zdań wyjaśnienia. Jestem ci to winien.

Witek skinął głową i ruszyli. Powiało chłodem. Witek odruchowo chciał zatrzeć ręce. W ostatnim momencie wsunął poczerwieniałą dłoń pod pachę.

– Nie masz ręki… – zauważył ze współczuciem Tadeusz.

– Dłoni – poprawił go Jastrzębski.

– Przepraszam. – W głosie Tadeusza pobrzmiewało lekkie zmieszanie. – Czy wiesz, dlaczego tu trafiłeś?

– Z nakazu, mówiłem ci.

– I nie zastanowiło cię, dlaczego pilot z twoimi umiejętnościami nie został wykorzystany w swoim fachu?

– Na początku czułem żal. Ale słyszałem, co robili z takimi, którzy zadawali zbyt wiele pytań… Z czasem się z tym pogodziłem. To mógł być przypadek.

– Żaden przypadek. Wracałeś z Zachodu, więc z automatu sklasyfikowali cię jako element potencjalnie wrogi i skierowali do pracy niemającej znaczenia, marginalnej, a nawet potencjalnie szkodliwej.

– Ale dlaczego?! – Witold niemal krzyknął. – Za Polskę byłem gotów oddać życie. Przecież wiedzieli o tym, bo opisałem szczerze cały przebieg służby. To musiał być przypadek!

– Sam siebie oszukujesz. Uwierz mi, tutaj nie ma przypadków – oznajmił złowrogo Tadek.

– Ja pierdolę, kurwa mać! – wybuchł Witek. – Chcesz powiedzieć, że tkwię tu wyłącznie dlatego, że jakiś jełop celowo przydzielił mi kopalnię w nagrodę za ryzykowanie życia? – Wyciągnął z kieszeni papierosa i zapalił.

Komendant zerknął na to i pokiwał głową:

– Lucky strike, co? A jednak jest w tobie iskra z tamtych czasów!

Witold zignorował tę uwagę. Nie miał ochoty na sentymentalną dyskusję o „tamtych czasach”. Jego oczy spoglądały w dal.

– Są z przemytu. Wsadzisz mnie?

Komendant nie odpowiedział. Przez dłuższy czas milczał, jakby pozwalał koledze przetrawić trudne wiadomości. W końcu zmienił temat.

– Ciężko jest w tej pracy? Fedrujesz?

– Praca jak praca. Marginalna i bez znaczenia – odparł obojętnie Witek.

– Nie to chciałem powiedzieć.

– Daj spokój, przecież wiem! I nie kopię. Dzięki kalectwu pozostałem na powierzchni. Siedzę przy windzie i mam święty spokój.

– Rozumiem. Zasymilowałeś się?

– Płacą kiepsko, ale ludzie są sympatyczni i nie gadają o wojnie. A jeśli chodzi o kraj… Rozczarowuje toporną propagandą i pustymi hasłami. Dlatego dałem sobie wolne od idei. Niczego przecież nie zmienię. I gdybyś pytał, nie mam zamiaru zostawać męczennikiem. Nie po tym, co już przeszedłem. Zresztą sytuacja staje się coraz gorsza, a odpowiadają za to jak zwykle politycy. Co rano włączam radio i nasłuchuję, czy już nie wybuchła wojna! – Witek gniewnie wydmuchał chmurę dymu. – A ty? Co o tym myślisz? Ach, wiem: jesteś z nimi, więc wszystko popierasz!

– Oni straszą nas, bo my straszymy ich. Nazywają to doktryną Trumana. Politycy wiedzą, jak skończy się wojna atomowa.

– No to mnie uspokoiłeś – burknął Jastrzębski. – Ta cała milicja w ogóle mi do ciebie nie pasuje. Wyłączenie krytycznego myślenia nie leży w twoim charakterze. Więc o co tak naprawdę chodzi?

Tadek tylko się uśmiechnął.

– Podobno Napoleona, zwanego Bogiem Wojny, przez całe życie rozrywały sprzeczności – rzekł po chwili – szczerze nienawidził rzemiosła, które dało mu władzę i uczyniło sławnym. Tak naprawdę chciał jedynie zaprowadzić społeczny porządek i zwykłą sprawiedliwość. Ciągle jednak znajdowali się tacy, którzy mieli interes, by stanąć mu na przeszkodzie. Sformował więc armię, która miała być narzędziem zaprowadzenia pokoju. I osiągnął najwyższą biegłość w sztuce wojny, czyli w posługiwaniu się tym narzędziem. Działał wyłącznie z takiej pobudki, by ów pokój ziścił się jak najszybciej. Wojny prowadził tylko z konieczności. Nie zamierzał robić tego dłużej, niż potrzeba. „Wojna jest najgorszym rozwiązaniem najtrudniejszych spraw”. To jego słowa.

Witold za bardzo buzował od emocji, by to skomentować. Znów głęboko zaciągnął się papierosem, a potem długo wypuszczał białawą strużkę dymu.

– To co to za robota?

Halt wyprężył pierś na baczność i przybrał służbowy ton:

– Niebezpieczna, ma się rozumieć!

Mężczyźni zaśmiali się, wymieniając porozumiewawcze spojrzenia. Witek niemal wbrew sobie poczuł przyjemne ciepło. Pewne gesty wracają po latach zupełnie niezmienione, bez cienia wątpliwości, że są prawdziwe. Takie same szelmowskie uśmiechy mieli wtedy, gdy po raz pierwszy poszli razem na wódkę do knajpy na Starym Mieście i ledwie wrócili do swoich domów.

Napięcie trochę zelżało. Komendant natychmiast poszedł za ciosem:

– Pewnie ciekawi cię, czego dotyczy śledztwo?

– Ani trochę – bąknął Witold.

– Chodzi o dziwne światła na niebie, które pojawiły się w Gdyni – wypalił Tadek. – Coś, co je emitowało, wpadło do wody. I to nie było lądowanie. To była katastrofa.

– Katastrofy się zdarzają.

– Wyobraź sobie, że wszystko wydarzyło się na oczach setek, a może i tysięcy ludzi. W dodatku właściwie w środku dużego miasta.

– A więc było widowisko.

– Problem w tym, że nie ma po tym nawet najmniejszego śladu.

– To, co mówisz, jest bez sensu. Kpisz czy o drogę pytasz?

– Moim zdaniem w tym konkretnym przypadku zachodzą wszelkie podobieństwa do zjawiska foo fighter.

Po tych słowach dawny pilot drgnął, jakby nagle zbudził się z głębokiego snu. Gwałtownie zaciągnął się papierosem i strzepnął nieistniejący popiół.

Tadeusz uśmiechnął się z satysfakcją i ciągnął:

– Nie mogę sobie inaczej tego wytłumaczyć. Po nich też nie zostawał najmniejszy trop. Tylko że tym razem może być inaczej. Powinno cię to zainteresować. Widziałeś je przecież w czasie wojny.

Witek poczuł, jakby cały bagaż wojennych wspomnień powrócił w tej właśnie chwili.

– Skąd o tym wiesz? – spytał zaintrygowany. – O tym, że je widziałem?

– Czytałem twoje akta osobowe – padła szybka odpowiedź.

– Masz moje akta?!

Tadek wzruszył ramionami i kontynuował opowieść, tak jakby posiadanie akt Witka było nic nieznaczącym detalem w wielkiej układance, którą tworzył w wyobraźni.

– Wjeżdżając do kraju, wypełniałeś formularz – wyjaśnił. – Wskazując na nietypowe doświadczenia wojenne, napisałeś właśnie te dwa słowa: foooo fighter – powtórzył, bardzo przeciągając pierwszą samogłoskę. – Gamonie mający zweryfikować twoją przydatność dla ojczyzny nawet nie zadali sobie trudu, żeby sprawdzić, o co w ogóle chodzi. Pewnie myśleli, że popisujesz się angielszczyzną, a to nie wszystkim się podoba. Zwłaszcza zakompleksionej klasie robotniczo-chłopskiej, świeżo awansowanej na urzędników. Ze wszystkich lotników powracających z Zachodu wyłącznie ty o tym napisałeś. Nie ma drugiej podobnej teczki w Polsce.

Witold energicznie rzucił kiepa na śnieg. Długo przydeptywał niedopałek gumiakiem, jakby zamierzał zetrzeć tytoń na proch.

– Ogniste kule – wydusił w końcu. – Często śmigały koło naszych maszyn w czasie nalotów nad Niemcami. Do teraz mam o nich sny…

– Czyli pamiętasz je dość dobrze? – Tadeusz wyraźnie się ożywił.

– Tego nie można zapomnieć.

– Opisz mi jakieś szczegóły. Nie jestem z tym zbytnio oswojony.

– Nie przypominają niczego znanego. Brakuje mi odpowiedniego porównania. – Witold ciężko westchnął.

– W takim razie powiedz mi cokolwiek.

– Po raz pierwszy spotkałem je w czterdziestym trzecim. Leciałem nad Hamburg z eskadrą mustangów, eskortowaliśmy wtedy lancastery. Chcieliśmy odpłacić Niemcom za Warszawę. Na dół poszły tysiące bomb zapalających. Pisaliśmy na ładunkach różne rzeczy, typu: „Gorące pozdrowienia dla Hitlera”, i tak dalej. Gdy wybuchały, pomiędzy domami powstawały ogniowe tornada. Ludzie grzęźli w roztopionym asfalcie…

– To straszne.

– Wiem. Nawet w samym Londynie byli przeciwnicy nalotów dywanowych. Wierz mi, efekt takiego zrzutu to morze ognia!

– I nie puszczały wam nerwy?

– Za pierwszym razem, gdy nadlecieliśmy nad cel i bombardier miał zwolnić ładunek, ręce mu tak dygotały, że zrzut musiał wykonać strzelec. I tak doszedł do siebie dopiero podczas powrotu. My zresztą też. Wiedzieliśmy, że najgorsze za nami. Nawigator o czymś zażartował, ktoś inny wybuchł histerycznym śmiechem. Nagle, jakieś osiemdziesiąt mil od lotniska, wokół nas wyrosło znikąd kilkanaście świateł. Z bliska wyglądały jak metaliczne, spłaszczone kule, lekko chwiejące się w locie. Leciały tuż obok, może kilkadziesiąt metrów od końcówek naszych skrzydeł. Wszystkie z identyczną prędkością. Nie miałem wątpliwości, że ktoś nimi sterował.

– Co masz na myśli?

– Na przykład to, że leciały w formacji. Czasem nawet wyglądało to na zabawę. Reagowały na nasze manewry, ale nie wchodziły w konfrontację. Nawet kiedy strzelaliśmy.

– Strzelaliście?

– Tak. Gdy podeszły zbyt blisko, nie widzieliśmy innego wyjścia. Ale nie odpowiedziały ogniem. No i czasem skręcały pod kątem dziewięćdziesięciu stopni.

– Witek, to chyba niemożliwe?

– W tym właśnie rzecz. Byliśmy przerażeni, bo żadna maszyna tego nie potrafi. Takiego manewru nie zrobisz nawet na ziemi, jadąc rowerem.

– Zdumiewające, przyznaję. Z tego wynika, że dobrze się im przyjrzałeś.

– Trwało to przeszło godzinę. Sądzę, że tak. Przede wszystkim nie miały skrzydeł.

– Więc jak to możliwe, że leciały? Może to były rakiety?

– Rakieta ma chociaż stateczniki. No i ryczy, zostawiając smugę gazu. A te obiekty nie wydawały żadnego dźwięku. Największe miały wielkość dwóch tarcz księżyca, niektóre opalizowały.

– Czyli?

– Miały coś jakby poświatę zmieniającą barwy. Przypominały rozżarzony metal wyciągnięty z pieca.

– I ani razu nie zaatakowały?

– To jest właśnie najdziwniejsze. Naprawdę myśleliśmy, że już po nas. Miały nas na widelcu, nie mogliśmy nawet dobrze wycelować z broni pokładowej. To nie byłoby polowanie, a egzekucja. I w końcu, bez żadnej przyczyny, wszystkie odleciały z ogromną prędkością.

– Tak jak rakiety? – drążył Halt. – W końcu Niemcy mieli myśliwce z takim napędem. Me 163, o ile dobrze pamiętam.

– Skoro nie wierzysz w to, co mówię, to po jaką cholerę mamisz mnie tą całą historią z Gdyni? – Witold spojrzał na niego z nerwowym dystansem. – Przecież wiedzieliśmy o rakietowych messerschmittach, bo brytyjski wywiad doskonale działał. Tylko że foo fighter osiągało znacznie większe prędkości. Poza tym radary nigdy tego nie wykryły!

– Wybacz, ale muszę mieć pewność, czy opowiadacz nie dorobił sobie legendy. – Tadek z zakłopotaniem spuścił wzrok. – To taki nawyk z pracy. Chociaż dziwnie stosować technikę śledczą wobec kogoś, komu bezgranicznie ufam.

– Jak miło – mruknął Witold, zastanawiając się, dlaczego tak łatwo pozwala Tadkowi się rozbroić.

– Spotkałeś to tylko raz?

– Ja? Kilka. Ale wiem, że chłopcy widywali światła dziesiątkami.

– Dziesiątkami? Doprawdy nie zdołam pojąć, że brytyjskie dowództwo potrafiło to ignorować! A ty? Nie byłeś ciekaw, z czym masz do czynienia?

Witek znów zmierzył przyjaciela wzrokiem.

– Byłem i to jeszcze jak! Wszyscy chcieliśmy wiedzieć. To było coś realnego, żadne wymysły. Załogi zawsze działały fachowo. Nawet jeśli rozmowa w kantynie zeszła na temat świateł, nikt nie spekulował, czym mogłyby być. Składane raporty opisywały sytuację sucho, bez domysłów czy sugestii. Takie dostaliśmy zalecenia z dowództwa, żeby nie potęgować strachu, który i tak już był wielki – podkreślił Witek. Dopiero teraz zauważył, że Tadek słucha z lekko rozchylonymi ustami. – I co ty na to? – zapytał.

– Wszystko się zgadza. Doskonała pamięć. – Halt pokiwał głową z uznaniem i dodał ciszej: – Jak u mnie będziesz, otrzymasz więcej informacji o sytuacji w Polsce.

– Więc naprawdę pojawiły się w Polsce?!

Komendant ledwie zauważalnie skinął głową:

– Kreml twierdzi, że to jakieś amerykańskie urządzenia szpiegowskie. To im bardzo pasuje. Przecież sami mówią, że czasy są niebezpieczne, wojna atomowa wisi w powietrzu, a w opinii Ruskich Zachód tylko czeka na okazję, żeby nas zaatakować, ewentualnie przysłać szpiegów. I, jak na zamówienie propagandy, znienacka z nieba spada dziwny obiekt.

– A więc dopuszczasz myśl, że to może być coś innego niż w wersji Ruskich?

– Po prostu jestem bardzo ciekaw, co można znaleźć w środku – odparł Tadeusz i dodał tajemniczo: – Reszty nie mogę zdradzić cywilowi. Musisz wstąpić do służby.

– Reszty sam nie wiesz, a wersja czerwonych to bełkot rodem z partyjnych biuletynów! – wycedził Witold. – Poza tym ciekawość to nie powód, dla którego wstąpiłbym do milicji.

– Rozumiem – powiedział ugodowo Halt. – W takim razie zrób to wyłącznie dla mnie.

– Dla ciebie? Wpadasz po dwóch dekadach i jak gdyby nigdy nic prosisz mnie o pomoc? Halo, jest tam kto?! – Witold postukał się wymownie palcem w czoło.

– Już ci mówiłem, że to przez brak…

– Poza tym nie lubię niejasnych sytuacji – przerwał tłumaczenia Witold. – A nic mi tu nie gra!

– Taaak? A co dokładnie masz na myśli? – Tadeusz wyglądał na zaciekawionego.

– Na przykład to, że obiekt spadł w Gdyni. A ty jesteś komendantem wojewódzkim w Krakowie. Przecież to jest zadanie dla Komendy Wojewódzkiej w Gdańsku.

– Tylko teoretycznie. – Tadeusz najwyraźniej miał przygotowaną odpowiedź. – W rzeczywistości gra toczy się o znacznie większą stawkę. Sprawa Gdyni stanowi wielki problem dla służb, których jest kilka rodzajów. I każda chce pokazać swoją przydatność, tylko że żadna nie potrafi wyjaśnić zagadki premierowi Gomułce. Wyjaśnienie w postaci amerykańskiej dywersji, zważywszy na okoliczności i multum świadków, jest zbyt naciągane. Nawet jak na naszą propagandę. A więc tak, masz rację: nikt tu niczego nie rozumie.

– Ale…? – Witold zawiesił wyczekująco głos. Pamiętał, że Tadek nigdy nie wkładał zbyt wiele energii w coś, co go kompletnie nie obchodziło ani nie służyło jakiemuś celowi.

– Bo widzisz – rzekł Halt z absolutną powagą, która zmieniała jego tembr głosu na jeszcze ciemniejszy niż zazwyczaj – mam pewien plan.

– Tak podejrzewałem!

Za rogiem długiego ogrodzenia kopalni czekało lśniące auto z dużymi reflektorami, przywodzącymi na myśl profesorskie binokle. Czarna limuzyna przypominała opływowe fordy, które Witold widywał kiedyś płynące z gracją ulicami Londynu.

Przedni zderzak miał dwa charakterystyczne kły, drapieżnie odsłonięte, jakby auto planowało kogoś pogryźć. Na chromowanej chodnicy kłuła w oczy pięcioramienna stalowa gwiazda, nad którą sterczała metalowa figurka jelenia. Na widok nadchodzących mężczyzn kierowca zapuścił silnik. Po chwili zaczął oczyszczać szyby ze śniegu.

Przystanęli nieopodal.

– Co to za cacko? – Witkowi błysnęły oczy.

– Podoba ci się? To wołga. Świetna rzecz! – pochwalił Halt. – Właśnie zaczęli je produkować. To jeden z pierwszych egzemplarzy, ale jak ruszy produkcja seryjna, pewnie zobaczysz ich wiele na drogach.

– Taaa… U partyjnych dygnitarzy. A poza tym, to dokąd właściwie zmierzasz? Co chcesz osiągnąć?

– Odpowiem ci pytaniem – odparł cierpko Halt. – Czego najbardziej nie cierpisz w komunie?

Witek potarł brodę, zastanawiając się, co odpowiedzieć.

– Poważnie pytasz? Chyba bezrefleksyjności.

Tadeusz zmrużył oczy. Przez chwilę wyglądał, jakby szukał odpowiedzi wewnątrz siebie. Minęło kilka sekund, po których zapytał:

– Jak to rozumiesz?

– Chodzi o to, że ludzie mówią gotowymi myślami. Nawet w poglądach dalekich od służbowych, takich zupełnie ogólnych, o świecie czy życiu, powielają całe frazy rzucone tłumowi przez propagandę. To straszne.

– Przyznasz, że to mała cena za możliwości, jakie stwarza system.

– Możliwości? Ale o czym ty mówisz?

– Celuję w ministerstwo.

– O cholera, ambitny jesteś!

– To nie ambicja. To raczej pragmatyzm.

Przez chwilę mężczyźni patrzyli sobie w oczy.

– Jest takie powiedzenie: lepiej rządzić w piekle, niż być sługą w raju.

– Ty tak na serio? – Na twarzy Witolda odmalowało się zdumienie.

– To za krótkie spotkanie, żeby opowiedzieć wszystko, co trzeba – przypomniał Tadeusz, wchodząc do samochodu. – Wiem, że się wahasz. Przemyśl to. Wcale nie naciskam – dodał, siedząc już w środku.

– Dobra, dobra. Skończyłem już z wojaczką, bronią i tak dalej. I niewiele mi potrzeba. Chciałbym odnaleźć starych przyjaciół, powspominać przy szklaneczce…

Tadeusz zamknął drzwi. Po chwili uchylił okno. To, co powiedział, brzmiało jak kolejna zanęta:

– Milicja posiada teczki.

– Jakie teczki?

– Wiele różnych teczek. Bo każdy, kto wracał z wojny, taką teczkę ma. I w nich jest wszystko.

– Taka jak moja?

– Tak.

– Chcesz powiedzieć, że będę mieć do nich dostęp, jeśli wstąpię do służby?

Komendant znacząco milczał. W tym milczeniu była jakaś twarda nieustępliwość, charakterystyczna dla zawodnika wagi ciężkiej. Przez moment Witold miał wrażenie, że Tadeusz unika jego wzroku. W końcu Halt powtórzył wcześniejszy wykręt:

– Tajemnica państwowa. Nic więcej cywilowi powiedzieć nie mogę. Może jeszcze tylko to, że Komenda Krajowa Milicji rozesłała do wszystkich ośrodków wojewódzkich zapytanie, czy podejmą się ustalenia, co to było. Zapytanie, a nie rozkaz – podkreślił. – Uwierzyłbyś?

– Nic mi to nie mówi.

– To absolutna rzadkość! – Wyjaśnił Halt. – Na „górze” jest panika. Narobili rabanu, bo nawet Wicha, minister spraw wewnętrznych, który powinien trzymać służby twardą ręką, nie potrafi odpowiedzieć na pytanie pierwszego sekretarza i stwierdzić, co lata po naszym niebie. Dodatkowo Gomułka niedawno wrócił do władzy z niełaski i nie może okazać bezradności przed opinią publiczną. Nie w sytuacji, gdy naród na niego liczy i ciągle mu ufa.

– Dlatego prędzej czy później zażąda głów, nieprawdaż? Świetny splot okoliczności, lepszego już nie możesz mieć.

– Oto i sedno! – Twarz Tadeusz pojaśniała. – Dzięki starym długom wdzięczności bez trudu ustaliłem, że minister jest zagrożony. Co prawda z innych powodów, bo tak naprawdę politycznych, ale szukają dobrego pretekstu, żeby spławić tę mendę. I tylko to się liczy. A udowodnioną nieudolność jako powód odebrania teki każdy przyjmie bez mrugnięcia okiem. Nawet jego macierzysta frakcja polityczna.

– A więc najprościej nie robić zupełnie nic. Niczego przecież nie ustalą i za jakiś czas po prostu sam wypadnie z posady.

– Tak. Tylko że na jego miejsce powołają innego cymbała!

Witold stał się bardzo poważny. Pogardliwie wysunął dolną wargę i powiedział tak, jakby miał zaraz splunąć:

– Patrz, komu chcesz służyć. Niedługo nasz kraj zmieni nazwę i będzie jedną z republik radzieckich! – wysyczał. Rzucił to głośniej, niż zamierzał. Natychmiast spojrzał na szofera. Ten siedział wewnątrz auta z nieruchomym wzrokiem skierowanym daleko przed siebie.

– A chwytasz to – Tadek znów ściszył głos – że funkcjonując we właściwym miejscu, można pewnym rzeczom zapobiegać?

– O czym ty, u diabła, mówisz?

Tadek uniósł brodę. Miał przeszywający wzrok.

– Jeżeli ja z twoją pomocą ustalę, co spadło w basenie portowym, pójdę z tą wiedzą prosto do Gomułki. A sprawa jest teraz takiej wagi, że z pewnością zostanę ministrem. I nie dopuszczę do tego, żeby nieodpowiedni ludzie nadal niszczyli nasz kraj. A ty będziesz miał dostęp do takich teczek, o jakich nie śniłeś.

Lotnik długo przeżuwał te słowa. Nie miał pewności, czy Tadek kochał komunę jako ustrój, czy tylko śmietankę, którą może dzięki niemu spijać. A może cała ta fasada jest przykrywką i tak naprawdę Tadeusz ma zupełnie inny osąd sytuacji? Znając to, jaki był w przeszłości, wcale by się nie zdziwił. Ale nawet jeżeli tak było, maskował się doskonale.

– Znasz Gomułkę? – Witold zmienił temat. – To prawda, że chce zmieniać Polskę bez udziału Rosjan?

– Myślę, że tak – odparł krótko Tadeusz. – Poznaliśmy się, gdy przyjechał na wizytację do województwa. Potem do późnej nocy rozmawialiśmy przy szklaneczce. Twierdził, że bardzo potrzebuje odpowiednich ludzi. Tymczasem wszędzie jest pełno idiotów, osób przekupnych i nieoddanych Polsce, ale za to z ustami pełnymi frazesów. Również na głównych stanowiskach – podsumował, po czym dodał już do siebie: – Narody byłyby zdumione, wiedząc, jak mała mądrość rządzi światem…

– Co?!

– To nie ja! Tak napisał cztery wieki temu Axel Oxenstierna, ówczesny kanclerz Szwecji. Od tamtej pory – dodał niemal szeptem – nic się nie zmieniło.

– No tak, mogłem się domyślić – zaśmiał się Witek i pokręcił głową: – Tylko że w radiu i gazetach nie widać tej wielkiej otwartości premiera.

– Nie wierz radiu – odparł z wilczym uśmiechem Tadek.

– No nieźle! – Witek aż gwizdnął. – Za takie stwierdzenie mogliby cię zamknąć w pudle.

– Mogliby. Jeślibyś mnie wydał.

Witold nie wytrzymał. Nie mógł zrozumieć otwartości Tadeusza w obecności świadka. To było bardzo dziwne. Teraz poczuł, że natychmiast musi to wyjaśnić.

– Może cię wydać własny szofer!

– Jestem na to zbyt ostrożny – odparował Halt i dodał: – Ten człowiek jest głuchy jak pień.

– Przerażasz mnie – jęknął Witek.

Tadeusz sięgnął za poły płaszcza:

– Pokażę ci coś. – Wyjął portfel i rozchylił. Wewnątrz spoczywała fotografia dwóch mężczyzn w garniturach. Stali blisko siebie i się uśmiechali, a uśmiechy wyglądały na szczere.

– To on?

– I ja. Nie zbudowałbym nadziei wyłącznie na własnych spekulacjach. Widujemy się dość regularnie na różnych odprawach. Niedawno dał mi czytelną propozycję, mówiąc, że moglibyśmy razem popracować. Na samym szczycie!

– Już zrozumiałem, że mówisz poważnie. – Witold pokiwał głową.

– Absolutnie! A tymczasem… Zapraszam cię do siebie na partyjkę snookera. Poznasz eleganckie krakowskie towarzystwo i fajne dziewczyny. Trochę zmienisz otoczenie. Dobrze ci to zrobi.

– Snookera? – Witold szeroko otworzył oczy.

Wyobraźnia natychmiast przywołała obrazy wieczorów, które po misjach spędzali z kumplami z dywizjonu w kantynach przy bazie w Northolt. Dziewczyny, whisky i właśnie snooker nieodłącznie towarzyszyły tamtej zadymionej atmosferze angielskich pubów. Po lotach chcieli przede wszystkim odreagować, poczuć życie w dłoniach, dopóki jeszcze trwało. Nie zawsze wracali w komplecie i czasem trzeba było zwyczajnie o wszystkim zapomnieć.

– Zdumiony? – zapytał miękko Tadeusz.

Witold wahał się chwilę, potem skinął głową i powiedział:

– Przyjadę, ale niczego nie obiecuję.

– I tak będzie mi bardzo miło!

– Dalej potrafisz wypić tyle co kiedyś?

– Oczywiście. I nadal nic po mnie nie widać.

Uścisnęli sobie dłonie. Komendant rzucił jeszcze na odchodne:

– Bądź u mnie jutro przed piętnastą w komisariacie. Spakuj niezbędne rzeczy osobiste.

– Tak od razu? Nie wiem, czy dostanę wolne.

– Nie martw się. Ktoś tu zadzwoni i wszystko załatwi. Proszę jedynie, żebyś zabrał ze sobą garnitur. Nie zdążę tak szybko zorganizować krawca.

Pomachali sobie na pożegnanie. Samochód odjechał, z wolna malejąc w oczach, aż w końcu wyglądał jak niewielki tuman śniegu przemieszanego z mgłą. Witold otrzepał uniform, po czym zawrócił w kierunku kopalni, czując, że coś nieodwołalnie się zmienia.

W szatni włożył swój przyduży kożuch z ogromnym futrzanym kołnierzem. Po raz pierwszy od lat patrzył na niego z całkowitym obrzydzeniem.

V

Kraków, 24 stycznia 1959, wczesny wieczór

Otoczona drzewami willa sprawiała wrażenie wybudowanej najwyżej rok, może dwa lata temu, podobnie jak reszta budynków ciągnących się wzdłuż ulicy. Dwupiętrowy dom miał rozległy taras wchodzący na zadrzewiony ogród. Latem, gdy gospodarz zasiadał tam w wiklinowym fotelu, musiał słyszeć kojący szum brzozowego listowia.

Jastrzębskiego zupełnie nie zdziwiło, że Tadeusz mieszka w podkrakowskiej dzielnicy uprzywilejowanych aparatczyków. Przeciwnie, właśnie czegoś takiego się spodziewał.

Halt przywitał gościa już w bramie i z widocznym zadowoleniem poprowadził do sporego salonu zajmującego prawie całe przyziemie. Pierwszym zaskoczeniem był jazz dyskretnie płynący z niewidocznych głośników. W zadymionym pomieszczeniu Jastrzębski zastał około tuzina osób, z których połowę stanowili mężczyźni w porozpinanych milicyjnych mundurach. Młode kobiety robiły piorunujące wrażenie w sukniach z głębokimi dekoltami, z pewnością uszytych na miarę, bo Witek nie widywał tak ubranych kobiet.

Tadeusz mrugnął porozumiewawczo i mamrocząc pod nosem, dał do zrozumienia, że żaden z kacyków, wbrew deklaracjom jedynej słusznej partii, nie żyje skromnie w służbie ukochanego narodu. Jako komendant wojewódzki milicji musiał wiedzieć o tym najlepiej.

– Dochody z łapówek ukrywają pod boazerią albo na zagranicznych kontach – szepnął ze znawstwem, nie zaprzestając rozdawania uśmiechów. – Wielu ma daczę nad jeziorem, a na państwowe posady powsadzali krewnych. W domach czekają na nich znudzone żony obwieszone złotem i futrami, a poza domem młode kochanki. Jeżdżą na wczasy do bratnich Węgier, Bułgarii i na Krym – recytował bez zająknięcia. – Zwłaszcza Węgrzy nas kochają, po interwencji bloku wschodniego w pięćdziesiątym szóstym – dodał ściszonym głosem.

– A ty?

– Ja oczywiście też tak robię. – Wyszczerzył zęby w uśmiechu. – W przeciwnym wypadku byłbym z miejsca podejrzany.

– Co takiego?!

– No wiesz: jeśli wejdziesz między wrony…

Witek tylko pokiwał głową.

Pośrodku tego prywatnego klubu był stół bilardowy, a pod ścianą znajdowały się trzy stoliki, przy których goście z wesołymi minami grali w karty. W rogu, przy oknach z ciężkimi czerwonymi zasłonami, błyszczał lakierem dobrze zaopatrzony barek i szwedzki stół pełny wyszukanych przekąsek. W osobnym stosie stały pomarańcze i ananasy.

– Ty masz tu inny świat. Taki mały Zachód – podsumował z uznaniem Witek i dodał: – Duuuży kontrast!

– Kontrast do czego?

– Do tego, co za oknami.

– Rzeczywiście – przyznał beznamiętnie Tadeusz. – Ale nie będę rozdzierał szat, że radzę sobie lepiej niż inni – uciął krótko. – A jak minęła droga?

– Jechałem pociągiem. A w mieście taksówką. Po drodze zahaczyłem o Nową Hutę.

– To bardzo niebezpieczne miejsce. – Tadeusz aż cmoknął.

– Mnie także przeraziło, ale głównie monotonią. Kilometry identycznych ceglanych bloków, ulepionych jak od sztancy. To wygląda bardziej na dekorację, na taką… – przez moment szukał słowa – scenografię filmową niż na miejsce do życia.

Przy stole wyściełanym zielonym płótnem rozgrywano właśnie partyjkę snookera. Tadeusz przedstawił gościa pozostałym. Z krótkich kurtuazyjnych prezentacji Witold wychwycił, że to lokalni notable oraz funkcyjni koledzy z milicji. Jedni byli podpici i weseli, inni przeciwnie – kompletnie sflaczeli i zobojętniali. Towarzyszące im kobiety nie zostały przedstawione jako czyjekolwiek żony. Same podawały jedynie imiona: Sabina, Jadzia, Marianna. Była nawet Natasza.

Po wymianie grzeczności Tadek zaprowadził gościa w zaułek, dyskretnie umieszczony za filarem. Stały tam skórzana kanapa i obszerny fotel, który swobodnie pomieściłby dwie osoby. Szeroki zaokrąglony zagłówek i masywne poręcze obito bogato zdobionym materiałem, jakby miał tam zasiadać sam biskup. Obok, na szklanym stoliku leżało pudełko cygar, stała też karafka z ciętego szkła, wypełniona brązowym płynem.

Tadeusz zasiadł w fotelu, wskazując Witoldowi miejsce na kanapie.

– Wypijesz? – zapytał i nie czekając na odpowiedź, napełnił szklanki.

Witold patrzył z czystym sentymentem w oczach. Powoli zanurzył koniuszek ust i kosztował trunek z rozbrajająco nieskrywanym zachwytem.

– Scotch whisky! – westchnął.

– Najprawdziwsza! Cudownie, prawda?

Witek czuł lekkie oszołomienie. Rozsiadł się wygodnie i rozsmakowywał w chwili. Zupełnie jak kiedyś w Anglii obserwował nieśpieszną grę zawodników i lekko uderzał w bok kanapy, wystukując dłonią rytm muzyki. Przymknął oczy i poczuł odprężenie. W takim momencie nie liczyło się nic innego. W pewnej chwili Tadek szturchnął go łokciem.

– Widziałeś te dziewczyny?

– Mhm – mruknął obojętnie Witold.

Halt wyglądał na zaskoczonego.

– Nie bądź mruk – nie odpuszczał. Przechylił szklankę i zapytał, śledząc wzrokiem przepastny dekolt Sabiny: – Miałeś tam kogoś?

– W Wieliczce? Nie, tylko przelotne znajomości…

– Chodziło mi o Anglię.

Jastrzębski wzrok miał niewidzący. Podparł pięścią brodę i sprawiał wrażenie, jakby nie interesowało go nic innego, poza obserwowaniem partyjki trwającej na prostokątnym stole.

– Halo, Witek?!

Kiedy opowiadał o Megan, oczy zaszły mu mgłą, a słowa grzęzły w gardle. Poznał ją po kilku miesiącach życia w Anglii. Cieszyli się sobą przez dwa lata, intensywnie i namiętnie, jakby chcieli nadrobić całe przyszłe życie. Przed wojną studiowała architekturę. Pasjami opowiadała o modernizmie, nowym prądzie w budownictwie.

– Po wojnie, nawet jeśli będą duże zniszczenia w całej Europie, można je przecież wykorzystać jako szansę na zbudowanie miast od nowa. Wreszcie mogą być jasne, wygodne i przyjazne człowiekowi – recytowała z zachwytem. – Wiesz, że oprócz Tel Awiwu w tym stylu zbudowano jeszcze tylko śródmieście Gdyni?

Ten nieprzerwany dziewczęcy entuzjazm sprawiał, że Witek spijał jej z ust każde słowo. Z zaskoczeniem stwierdził, że sama obserwacja kobiety tak radośnie zaprzątniętej swoją ideą sprawiała mu czystą przyjemność. Megan była też pragmatyczna i być może za to też ją pokochał. Nie chciała wychodzić za mąż wcześniej, niż minie wojna. Mawiała proroczym tonem, że wszystko wygląda bardzo niepewnie. Czy na tej beczce prochu można robić wielkie plany? A nawet jakiekolwiek?

Czasem raptownie zaprzeczał jej w dyskusji, ale wiedział, że tak naprawdę miała rację. Mogli być szczęśliwi jedynie na tyle, na ile pozwalały im na to okoliczności. I tak było.

Aż nastąpiła ta tragiczna noc: najpierw złowieszczo wyjące syreny, później jednostajne buczenie nadciągających bombowców, a w końcu gwizd setek spadających ton żelaza i trotylu. Koszmarny nalot, podczas którego ziściło się piekło: budynki rozpadały się jak z wieże klocków, a brytyjskie ulice zalała rzeka ognia, gruzów i rozpaczliwego krzyku pogrzebanych żywcem. Megan nie zdążyła nawet dobiec do schronu.

Gdy ludzie otrzymują wiadomość o śmierci ukochanej osoby, podobno mają wrażenie, jakby sami umierali.

Witek nie czuł, jakby umierał. To, co wtedy czuł, było znacznie gorsze. Było tak, jakby jego część osunęła się w nicość, nieodwracalnie spadła w otchłań, razem ze wspólną pamięcią o tym, co razem przeżyli.

– To zupełnie normalne, że wciąż boli, przyjacielu. Dziękuję, że mi się zwierzyłeś. To dla mnie wiele znaczy – rzekł Tadek.

Witold wyraźnie posmutniał, ale poczuł ulgę. Przez te wszystkie lata nie miał komu tego opowiedzieć. Wyrzucić z siebie i zakończyć wreszcie tę dawną pieśń.

– Nie, już nie boli… To stara historia – powiedział Witold. – Gdy wokół szaleje wojna, zaczynasz myśleć inaczej. Lepiej działać, niż żałować w ostatniej chwili.

– To jak po przekroczeniu czterdziestki. – Tadeusz uniósł szklankę. – Rubikon.

– Jaki Rubikon?

– Połowa życia.

– Rubikon… życia – powtórzył Witold, po czym zapytał: – Noo, a ty? Nie masz jakiejś babki na stałe?

Kompan dziarsko wychylił whisky, a na twarz wstąpił mu szelmowski uśmieszek.

– Cóż… – rzekł z zastanowieniem. – Nie mam. Prawdopodobnie wiąże się to z faktem, że tak naprawdę pociągają mnie kobiety, które w ogóle mnie nie chcą.

– Ale radzisz sobie jakoś? – Ton Witka balansował na granicy śmiechu i szyderstwa.

– Tak. Odkryłem, że nie ma lepszego sposobu na cizię niż inna cizia!

– Kontrowersyjny pogląd. Zapewne nie zasłyszałeś tego na niedzielnym kazaniu?

– Nie, skądże znowu. Dawno temu otrzymałem ową cenną radę od pewnego życzliwego barmana.

– Barmani zazwyczaj są życzliwi dla złamanych serc – skwitował Witold. – No i zawsze mnie to zastanawiało… – Jastrzębski miał zafrapowany wyraz twarzy.

– Życzliwość barmanów? Chodzi o to, że pijany i wysłuchany więcej zamówi.

– Nie. To, skąd bierzesz te swoje błyskotliwe sentencje. Nie zmieniłeś się pod tym względem.

– Phi – prychnął ostentacyjnie lekceważącym tonem komendant.

– Ale ja w tych mądrościach wyczuwam ziarno zawoalowanego buntu. Antysystemowego, dodajmy!

– Zwierzyłeś mi się, więc ja też ci się zwierzę – powiedział Tadeusz.

– Ależ czekałem na to!

– Zastanawiasz się, czy mi z tym wszystkim dobrze. Otóż czasem myślę, że nagle pęknę. Że nie wytrzymam tej całej gry, masek, udawania.

– I co wtedy?

– I wtedy wszystkim jebnę! – syknął Tadek, a Witek wybuchł śmiechem.

– A co cię powstrzymuje?

– Zmęczenie. Nie mam już sił na konsekwencje.

– Wypijmy za to – rzucił wesoło Witek.

Po chwili Tadek wskazał dziewczynę przy barze. Smukła szatynka nalewała właśnie drinka.

– Obejrzyj ją sobie. – Odczekał chwilę, a potem zapytał: – No i?

– Jest niemal idealna. Ale nie ma w niej niczego, co mógłbym pokochać.

– A co powinno w niej być, u licha?!

– Smutek – odparł Witold. – Zawsze ciągnęło mnie do kobiet z jakąś skazą.

– Zawsze sądziłem, że jesteś dziwny – mruknął prześmiewczo Tadek. – A wiesz, co ja naprawdę lubię? Ekstremalne emocje. Wtedy żyję. W czasie wojny czułem się sobą. A teraz… Bez napięcia gasnę.

– Ale trzeba umieć też przeżywać spokój…

– To konieczne – przyznał Tadek.

Siedzieli w ciszy, słuchając jazzu. Było dokładnie tak, jak powinno być.

Po jakimś czasie Witold sięgnął po papierosa. Przez minutę ubijał tytoń, stukając filtrem pionowo o stolik.

– Słuchaj, miałeś mi opowiedzieć więcej o polskim foo fighter. To musi być cholernie ważne, skoro aż państwo zaangażowało cały swój aparat…

– Ale przecież przyjechałeś jedynie na partyjkę snookera… – Trudno było rozpoznać, czy Halt mówi poważnie, czy tylko się droczy.

Wypili następną kolejkę. W międzyczasie stół opustoszał.

– Teraz nasza kolej, brachu.

Witold wstał i z widocznym pietyzmem ułożył bile. Nasmarował wierzchołek i uderzył. Kule niezawodnie rozpierzchły się po zielonym suknie. Dwie od razu wpadły do kieszeni. Na twarzy mężczyzny rozkwitła autentyczna satysfakcja.

Wkrótce Witold zatopił się w grze, mając przy tym głębokie poczucie, że życie wraca na swoje dotychczasowe, prawidłowe tory. Zupełnie jakby te dwadzieścia lat „pomiędzy” stanowiło jedynie małą przerwę, a dawny rozmówca wszystko i bez najmniejszego problemu pojmował, ponieważ dzielił podobne i wciąż żywe doświadczenie.

Halt wbił dwie kule i opuścił kij. Nie odrywając wzroku od stołu, zapytał niespodziewanie:

– Czego najbardziej bałeś się podczas wojny?

Witold od lat czuł, że nie zamknie wojennego rozdziału, dopóki szczerze z kimś o tym nie porozmawia. Z kimś znanym i zaufanym. Może właśnie dlatego chciał odnaleźć starych przyjaciół?

Wbił dwie bile i odstawił kij.

– Może się zdziwisz, ale najbardziej baliśmy się nie śmierci, tylko tortur – zaczął. – Gdy leciałem nad Niemcy, w kieszeni nosiłem cyjanek. Wolność wyboru bywała ostatnią bronią. Wiesz, co oni robili więźniom? – Pochylił się nad stołem.

Tadek drgnął, jakby dotarło do niego, że stoi przy stole do snookera. Przymierzył dokładnie i pchnął szybko kij. Wpadła jedna bila, lecz sytuacja na stole pozostała beznadziejna.

Miles Davis sączył się z głośników, gdy Witold starł pot z czoła.

– Tadku. – Przerwał grę. Spojrzał na przyjaciela i spytał: – Po co ci właściwie jestem potrzebny?

– Już mówiłem. Do pracy.

– Mówiłeś, ale bez szczegółów.

Komendant przyjrzał się Witkowi. Odłożył kij i podszedł do szafki. Wyciągnął „Wieczór Wybrzeża” i kilka numerów „Dziennika Bałtyckiego”, po czym rzucił je na stolik i rzekł:

– Oto one.

VI

Witek usiadł obłożony gazetami. Jakiś czas studiował kolumny, które ktoś zakreślił długopisem:

Jak wynika z relacji naocznych świadków, 21 stycznia około godziny 5 przeleciał nad Gdynią świecący przedmiot kulisty, który z szumem i gwizdem wpadł do basenu portowego. Obserwacje poczynione zostały m.in. przez T. Sobusiaka z Orłowa. Stwierdza on, że widział ognistą kulę większą niż księżyc w pełni, która w świetlistej aureoli przesuwała się nisko nad ziemią w stronę Gdyni. Przelot zakończył się upadkiem przedmiotu do basenu portowego w odległości ok. 30 m od nabrzeża. Zetknięciu z powierzchnią basenu towarzyszyło zjawisko żarzenia przedmiotu i bulgot wrzącej wody.

– Interesujące – wydukał. – Kto to napisał?

– Jakaś kobieta. Chyba kieruje redakcją w Gdyni. Czy to ma jakieś znaczenie? – Halt bardziej stwierdził, niż zapytał. – Przecież ważna jest tylko treść.

– Jeśli to funkcjonariuszka partyjna, to owszem. Wtedy ma to wpływ na treść.

– A wiesz… – W głosie Tadeusza pobrzmiewało niedowierzanie. – Wbrew pozorom jeszcze nie wszyscy dziennikarze przeszli na drugą stronę…

– Kwestia czasu.

– Być może. Poza tym to nie koniec ciekawostek.

– Nie? Czyli masz coś jeszcze poza stertą gazet.

– Jest wiele relacji o światłach krążących nad portem przez następny dzień. Moim zdaniem najbardziej przypomina to ogniste kule. Takie jak te, które spotykaliście podczas lotów bombowych. Zresztą obiekt, który spadł, także przypominał foo fighter. – Komendant mówił z dość niepewną miną, tak jakby czekał, aż w końcu usłyszy okropny ironiczny śmiech.

Witold jednak zachowywał całkowitą powagę. Dokładnie pamiętał przejmującą grozę tamtych spotkań.

– Po raz pierwszy usłyszałem o czymś dziwnym w powietrzu w marcu czterdziestego drugiego roku od pilota liberatora, Romka Sobińskiego. Latał z Trzysta Pierwszym Dywizjonem. Zastałem go w kantynie. Było wczesne popołudnie, ale Sobiński siedział już całkiem zalany. Na twarzy miał wymalowane przerażenie. Wrócił znad Essen, ale to nie bombardowanie go tak wystraszyło. Wyraźnie chciał się wygadać, więc bez większych wstępów opowiedział swoją historię. – Witold złożył na pół i oddał gazety. – Mówił, że wracali w spokoju, bez większych uszkodzeń w poszyciu. Silniki pracowały dobrze, zapas paliwa pozwalał na długie godziny lotu. Ale w Holandii nad jeziorem IJsselmeer strzelec nagle zameldował, że widzi pomarańczowo świecący dysk. Romek zapytał o odległość. Wtedy usłyszał, że może to być zaledwie sto pięćdziesiąt metrów. Obleciał go strach i rozkazał strzelać.

– Strącili to coś?!

– Kanonada nie przyniosła żadnego skutku. Strzelali, aż w końcu zabrakło amunicji. Pociski nawet nie drasnęły pojazdu. Chłopaki mieli już najczarniejsze myśli, właściwie czekali na koniec. Ale po kwadransie dysk sam przyspieszył i po prostu zniknął za horyzontem. Prędkość, z jaką to zrobił, Sobiński opisał jako „mgnienie oka”. Nikomu nie spadł z głowy nawet włos.

– O kurwa.

– No…

– Sobiński to wiarygodny świadek. – Tadeusz pokiwał głową. – Otrzymał Virtuti Militari.

Witold niemal podskoczył.

– Wrócił do Polski?!

– Niestety. Po wojnie popłynął do Ameryki.

– Szkoda… Chciałbym z nim pogadać. – Entuzjazm Witka zgasł równie szybko, jak się pojawił.

– A co na to dowództwo? Mówię o foo fighter.

– Nikt nie próbował twierdzić, że to wymysły. Podobne sprawozdania spływały ponoć dziesiątkami, a to za dużo, żeby przemilczeć sprawę. Im bliżej było końca wojny, tym bardziej wzrastała częstotliwość obserwacji. Intensywne światła, żadnych dźwięków, żadnych uszkodzeń. Najwięcej kłopotów miała czterysta piętnasta eskadra myśliwców nocnych, gdy latały już nad Doliną Środkowego Renu. Na dobre zaczęło się koło listopada, w przedostatnim roku wojny. Chłopcy zameldowali, że widzieli dziesięć jasnopomarańczowych świateł lecących w pobliżu samolotu. Oczywiście radary nawet nie drgnęły. I od tego momentu raporty spływały jeden po drugim. Światła bywały różne, raz czerwone, raz zielone, innym razem pomarańczowe. Czasem leciały pojedynczo.

– Ale podali wam jakąś swoją wersję?

– Pytasz o przełożonych? Tak. Wciskali taką, która miała w jakiś sposób uspokajać. Nas albo ich samych… Mówili, że to musi być jakaś niemiecka wunderwaffe, specjalne pociski przeciwlotnicze, eksplodujące balony albo pioruny kuliste. I zalecali ostrożność. Powstała nawet teoria, że to halucynacje spowodowane przemęczeniem i wyczerpaniem bojowym.

– Wygodne wytłumaczenia. I brzmią wiarygodnie – przyznał Halt.

– Tak, ale tylko dla laików. Każdy, kto sądzi, że to flary albo pioruny, jest w całkowitym błędzie. One nie latają grupami ani nie przyspieszają. To, co wyprawiały światła, te raptowne zwroty… Żaden człowiek nie zniósłby takich przeciążeń.

– Czy ktoś kupił tę wersję?

– Przestań! – parsknął Witold. – Tego po prostu nie dało się zaakceptować. Pilot wojskowy, zwłaszcza w walce, musi umieć błyskawicznie rozpoznać, co koło niego leci. Od tego zależy, czy w ogóle przeżyje. Przy prędkości sześciuset kilometrów na godzinę masz kilka sekund na reakcję. Potem musisz strzelać, żeby samemu nie zginąć. Rozumiesz?

– Tak. Ale zawsze są jakieś wątpliwości. – Halt nie odpuszczał. Cały czas sprawiał wrażenie, jakby słuchał z najwyższą uwagą, a jednocześnie kwestionował słowa Witka.

– To zapytam retorycznie – ciągnął Witold. – Czy ktoś zza biurka mógł wiedzieć więcej o tym, co my widzieliśmy bezpośrednio?

– Czyli ty także nie dopatrzyłeś się w tym zjawisku piorunów kulistych?

Witold przeszył komendanta gniewnym wzrokiem.

– Nie jestem pewien: nie wierzysz w to, co mówię, czy po prostu, jak milicjant, chcesz mnie sprowokować, żebym przekazał więcej informacji – powiedział skwaszony.

Halt w odpowiedzi tylko lekko się uśmiechnął.

– Tadek, na litość boską! – Witold już nie ukrywał zdenerwowania. – Nie mogliśmy tych świateł porównać z niczym, co znaliśmy! Gdyby siła stresu w czasie lotu powodowała jakiekolwiek halucynacje, z pewnością nie moglibyśmy poprawnie wykonywać swoich zadań. Przecież nie odszukalibyśmy miejsca bombardowania odległego o kilka tysięcy kilometrów, bo to nie jest robota dla szaleńców. Możesz sobie wyobrazić celny zrzut w takich warunkach? A jednak bomby trafiały jak należy, a samoloty dolatywały z powrotem na macierzyste lotniska. Poza tym, pomyśl logicznie: gdyby to była rzeczywiście cudowna broń Hitlera, coś by nam w końcu zrobiła, no nie?! Do tego przecież służy broń. A my wracaliśmy bez żadnych szkód!

Halt ściągnął usta i z wolna kiwnął głową, zupełnie jakby opuściły go wszelkie wątpliwości.

– Rozumiem, przyjmuję to, brachu. Musiałem dopytać do końca. A przy okazji: może cię zainteresować, że odnalazłem ciekawy wątek polski. I to z czasów wojny.

– W sprawie foo fighter?

– Tak. Mówi ci coś nazwisko Doroba? To marynarz z „Pułaskiego”.

– Słyszałem co nieco. To polski statek handlowy przewożący w czasie wojny brytyjskie wojsko. Ale faceta nie znam.

– W sumie nic dziwnego, nie te rejony. We wrześniu czterdziestego pierwszego roku wypłynął z Dakaru do Suezu. W trakcie rejsu nadał z pokładu meldunek skierowany do kontrwywiadu. Opisał w nim, że podczas nocnej wachty zauważył świetlistą kulę lecącą koło okrętu. Z pewnością nie miał halucynacji, bo obiekt obserwował też angielski oficer. Tak jak w twoim przypadku, kula nie spowodowała szkód i po jakimś czasie błyskawicznie odleciała. – Tadeusz umilkł i powiódł wzrokiem po biesiadnikach, jakby sprawdzał, czy nikt nie podsłuchuje tej dziwacznej opowieści. Gdy nabrał pewności, że wszyscy są zajęci sobą, dodał: – Mam też coś z naszego podwórka. Wiem, gdzie dokonano pierwszej obserwacji w kraju.

– Obserwacji w Polsce? – Jastrzębski nie wierzył w to, co słyszy. – Niesłychane!

– Jest nawet zdjęcie. Obiekt wygląda trochę inaczej niż światła, które widziałeś.

– Jak?! – Witek zaczynał zdradzać coraz większe podekscytowanie.

– Przypomina metaliczny dysk. Rzecz sfotografowano na Ziemiach Odzyskanych, a konkretnie w Czaplinku. Fotografię wykonano za dnia. Wyraźnie widać szczegóły terenu, drzewa i wysokość, na jakiej leci.

– Fiu, fiu! Pokopałeś trochę – gwizdnął z podziwem Witek. – Ale te przypadki raczej nie mają bezpośredniego związku z naszą sprawą z Gdyni, prawda?

– Prawda. To jedynie ciekawostki, tło. Pokazuję ci, że liznąłem temat.

– Bardzo ładnie, bardzo. – Witold udał, że klaszcze. Nagle się skrzywił i powiedział: – Tak sobie myślę…

– Potrzebujesz czegoś? Może pieniędzy? – zagadnął Tadek. – Mieszkanie dostaniesz od ręki. Jest już gotowe.

– A wolny weekend?

– Co to takiego?

– Wolny czas, na przykład na malowanie obrazów lub inne pasje. Od piątkowego popołudnia do niedzieli. W Wielkiej Brytanii tak jest. I to od dawna – wyjaśnił Witold, wyczekująco spoglądając na kolegę.

– Żartujesz, prawda? Po pierwsze, w całej Polsce wolna jest tylko niedziela. Po drugie, to jest służba. Akcja może być nawet w środku nocy albo w święta Bożego Narodzenia.

– Oczywiście żartuję.

– To nie kpij. – Tadek wyglądał na zdezorientowanego. – Możesz prosić tylko o to, na co mam wpływ.

– A więc doskonale się składa. – Witek zwęszył okazję do targów. – Bo widzisz, skoro mam pomóc jako były oficer lotnictwa, to jeszcze lepiej, gdy będzie nas więcej. Co byś powiedział, żebyśmy odnaleźli naszych? Tych, z którymi przypłynąłem z Anglii?

– Z Anglii? – Brwi milicjanta podjechały niemal do samej linii włosów.

– Miałem takiego kumpla, Szczepana Ścibiora. Trochę starszy od nas, nawet czasem mówiliśmy na niego „Ojciec”. W marcu czterdziestego szóstego przypłynęliśmy razem do Gdyni. On też widział foo fighter. I paru innych, nawet jeśli nie wspomnieli o tym w ankietach.

– Pomyślimy – odparł z kamienną miną Tadek. I natychmiast zastrzegł: – Ale tylko, jeżeli będziesz w służbie.

– Okej. – Jastrzębski skinął z niechęcią.

– Okej? Co to znaczy?

– To taki angielski zwrot na znak aprobaty.

– Czyli mam rozumieć, że się zgadzasz? – Twarz Tadka aż rozbłysła.

VII

Witold długo zwlekał z odpowiedzią, miękka głębia przepastnego fotela nie mogła jednak stanowić żadnego schronienia przed pytaniem Tadeusza.

Pociągnął zdrowo whisky, odstawił szkło i przymknął oczy. Myślał o dawnych przyjaciołach, którzy z czasem stali się dla niego kimś na kształt rodziny. Nieraz się kłócili, niekiedy zazdrościli sobie sukcesów albo poderwanych dziewczyn. Ale zawsze, gdy było trzeba, stawali jeden za drugim. Tadek zajmował w tych wspomnieniach ważne miejsce. W pewnym sensie to on ukształtował Witka. Przynajmniej na najwcześniejszym etapie, zanim ten wszedł w dorosłość.

– Widzę, że się wahasz. To i tak więcej, niż oczekiwałem – wydukał ugodowo Tadek, po czym zanęcił: – Ale mam coś jeszcze! – Z wewnętrznej kieszeni marynarki wyciągnął kartkę. Po rozłożeniu okazało się, że to sporządzony na maszynie dokument.

– Co to? – zaciekawił się Witold.

– Po prostu przeczytaj – odparł komendant, oddając koledze druk.

Witold spojrzał uważnie na arkusz i zrobił to, co kazał mu kolega.

„O prawdopodobnym spadku meteorytu do basenu portowego w Gdyni.

Działo się to 21 stycznia 1959 r. około godz. 5 rano. Doker Jan Blok, lat 29, pracownik Zarządu Portu w Gdyni Wydz. II (zam. w Bolszewie, pow. Wejherowo) znajdował się w tym czasie na pokładzie statku PLO „Jarosław Dąbrowski” przycumowanym dziobem na SI w Basenie Portowym nr IV w Gdyni na Nabrzeżu Polskim pomiędzy chłodnią portową a magazynem nr 6. Blok pracował wówczas jako „lukowy” przy ładowaniu bekonów. W pewnej chwili (jak zeznaje, było to około godz. 4.30) zatrzymał unos bekonów nad ładownią statku celem zapalenia papierosa. Wtem zauważył czerwony punkt na niebie, który zbliżał się do niego z błyskawiczną szybkością od strony mostku kapitańskiego. Zdawało mu się, że ów „punkt” leci prosto na niego, w związku z czym pochylił się całym ciałem w prawą stronę, aby jak zeznaje, „uniknąć zderzenia”. Po chwili zauważył jasny błysk w formie stożkowej średnicy około 1,5 m i długości około 4 m. Światło lecącego przedmiotu tak go przeraziło i oślepiło, że zakrył rękoma oczy. Jednocześnie usłyszał „bardzo silne tarcie powietrza” czy też dźwięk metaliczny, „przypominający dźwięk blachy”. Powyższe zjawisko przeleciało koło niego, niemal nad jego głową i znikło w wodzie. Wywarło to na Bloku tak silne wrażenie, że doznał czegoś w rodzaju szoku nerwowego, nie będąc w stanie w ciągu paru godzin (do godz. 7) skupić myśli i odpowiadać na jakiekolwiek pytania kolegów. Jak zeznał, w ciągu kilku dni czuł się »osowiały«, co spowodowało u niego w pewnym stopniu »zanik pamięci«.

Zjawiska świetlne i dźwiękowe zauważone przez świadków są dość typowe dla spadków meteorytów”.

Witold wyglądał na poruszonego. Spojrzał z niepokojem w kierunku przyjaciela.

– Kto to napisał? – spytał.

– Niestety nie wiem. Ale się dowiem. Gazety dostały to jako materiał do wykorzystania przy publikacji, na wypadek gdyby ludzie domagali się informacji o wydarzeniach w Gdyni. Przyniósł mi to jeden z dziennikarzy, zakotwiczony w miejscowej redakcji.

– Ten sprzedajny władzy?

– Jak widzisz, czasem się przydają – skwitował beznamiętnie Tadeusz. – Ważniejsze jest co innego. A mianowicie, czy ty osobiście jesteś w stanie w to uwierzyć.

Witold ułożył kartkę na kolanach i spojrzał na przyjaciela.

– Ani odrobinę. To oficjalny komunikat władz, bezpiecznie skrojony pod publiczkę i całkowicie pozbawiony podstaw – ocenił krótko. – Skoro nie mają dowodu, to jak mogą formułować ostateczne wnioski?

– Sam widzisz, że ktoś tu chce coś ukryć. Albo fakty, albo swoją niewiedzę.

Dawny pilot przez chwilę rozmyślał nad tym, co powiedział Tadeusz. Zastukał palcami w poręcz kanapy i rzekł:

– Biorę tę robotę.

– No, brachu! – Tadeusz szeroko rozłożył ręce w geście radości.

– Przez wzgląd na stare czasy. – Witek uniósł dłoń, studząc entuzjazm milicjanta. – I tylko na jakiś czas. To znaczy do momentu, aż rozwiążemy sprawę. A jeśli uznam, że to nie dla mnie, natychmiast rezygnuję.

– Tak, oczywiście. Masz moje słowo.

– Ale zastrzegam: systemu nie pokocham! I musisz to przyjąć do wiadomości.

– Dobrze, dobrze. Tylko bardzo cię proszę, nie bądź z tym zbyt ostentacyjny. Ze wszystkich kłopotów cię nie wyciągnę. Po prostu jestem zbyt mały.

– Kiedyś tak robiłeś – przypomniał ciepło Witold. Odstawił szklankę i dodał poważnie: – Kiedy mógłbym otrzymać wgląd do akt?

Tadek uciekł gdzieś wzrokiem.

– Za jakiś czas – odparł wymijająco. Wyglądał na strapionego. – Musimy przeprowadzić wszystkie procedury przyznające ci dostęp. Sam wiesz, ile to biurokracji…

– Dobrze, więc zaczekam kilka dni. A teraz do rzeczy: co właściwie miałbym robić?

Z Tadeusza wyraźnie zeszło powietrze. Nie odpowiedział od razu. Zamiast tego znowu nalał po kolejce i usiadł, rozpierając ręce na podłokietnikach.

– Najdalej pojutrze wyjedziesz do Gdyni – zaczął. – Na miejscu natychmiast nawiążesz kontakt z komendantem wojewódzkim. Z powodów operacyjnych będzie z tobą rozmawiał w komendzie miejskiej przy Świętojańskiej zamiast w swojej siedzibie w Gdańsku. Tak będzie wygodniej. To mój odpowiednik, ma na nazwisko Rutkowski. Musisz z nim uważać.

– Na co?

– Jego ulubiony kolor to czerwony. Rutkowski jest zakutym aparatczykiem, który własną matkę by sprzedał, jeśliby tylko miał z tego profity. O takich ludziach mówię, że gdyby mierzono im nie tylko iloraz inteligencji, ale także moralności, mieliby poziom orangutana. Poza tym pamiętaj, że co najmniej raz na dwa dni musisz zapewnić sobie dostęp do telefonu i zadzwonić, żeby złożyć mi meldunek. Rozumiesz?

Po tym opisie Jastrzębski poczuł przypływ irytacji.

– Musiałeś mnie zdekonspirować?! – wyrzucił koledze. – Przecież mógłbym pojechać tam z twojego poruczenia. A tak już na starcie jestem spalony!

– Witek, ale jak ty to sobie wyobrażasz?! – zapiał litościwie Tadeusz. – Nie możesz po prostu działać na cudzym terenie i rozpytywać o różne sprawy. Ludzie są dziś podejrzliwi i szybko by donieśli, komu trzeba. Zostałbyś namierzony i aresztowany, a dopiero potem zadawaliby ci pytania. I to bez żadnych subtelności. Gdański komendant tak działa.

– Wszystko bym wyjaśnił w rozmowie.

– Rozmowie? – Tadeusz aż parsknął. – Po wymianie kilku zdań wiedziałem, że nie jestem w stanie wejść na taki poziom chamstwa, by rozmawiać z nim jak równy z równym. Uznałem się za pokonanego. I to z kretesem!

– No to pokazałbym papiery z twojej komendy.

– Takie papiery można dziś kupić na pchlim targu. Musieliby najpierw potwierdzić, że są autentyczne, czyli zapytać mnie, czy je naprawdę wystawiłem. A to kilka straconych dni. I to jedynie pod warunkiem, że wszystko prowadziliby bez ociągania. Bo zazwyczaj najpierw trzymają gościa na dołku. Co najmniej przez tydzień, żeby trochę zmiękł, a dopiero potem zadają pytania.

– No dobrze, już zrozumiałem. Co dalej?

– Kwaterę będziesz miał w hotelu, nad samym morzem.

Witold uśmiechnął się do siebie.

– Co? – Tadek uniósł pytająco brwi.

– Nic, nic. Mów dalej, proszę.

– Komendant powinien ci dać wszelkie potrzebne kontakty i przepustki. Tyle musi.

– Musi?

– Tak, bo oczywiście nie chce. Ale oficjalnie nie może odmówić pomocy w krajowym śledztwie, nie podając dobrego powodu. Dlatego od razu po przyjeździe grzecznie poproś o wszystko, co mają, zanim on sobie ten powód znajdzie.

– Ale dlaczego miałby to zrobić? Nie rozumiem.

– Bo zakładam, że wpadł na podobny pomysł co ja. A w praktyce oznaczałoby to, że jesteśmy konkurentami. Może nie do ministerialnego stołka, ale do rozwiązania zagadki i przekucia jej w duże profity. A jego zwycięstwo wystarczy, by pozbawić sensu całą naszą misję. W każdym razie nie licz, że będzie ci ułatwiał sprawę – dodał stanowczo Halt.

Taki obrót sprawy nie napawał Witka optymizmem. Podczas wojny głęboko wierzył, że wszyscy w drużynie grają do jednej bramki. Wspólna walka z wrogiem nieprawdopodobnie cementowała przyjaźnie. Chłopcy z Dywizjonu byli lojalni nie tylko w imię ideałów i wyższego dobra, ale też po prostu dla wzajemnego bezpieczeństwa, niczym wilki w stadzie. Tak musiało być, inaczej nie przeżyliby nawet doby. Wyglądało jednak na to, że w PRL-u takie zasady nie obowiązywały.

– Pierwszy oficjalny świadek upadku tego „czegoś”, pracownik portu Jan Blok, po wszystkim sam zgłosił się na milicję. Tak więc zacznij od lektury jego zeznań. Z doniesień prasowych wynika, że analogicznie postąpiło jeszcze parę osób. Może sam Blok wskazał też kogoś z nazwiska. Poproś o całą teczkę sprawy.

– Tak zrobię.

Do końca wieczoru nie zamienili już ani słowa na temat misji. Wkrótce pochłonęły ich gra, taniec i alkohol. Wieczór świetnie się zaczynał. Zupełnie jak dawniej, gdy wracał z chłopakami po udanym nalocie.

Gdy już się rozchodzili, Tadeusz rzekł cicho, kładąc Witkowi delikatnie dłoń na ramieniu:

– Witold…

– Co?

– Nie strzel mi w plecy.

VIII

Kraków, mieszkanie służbowe Witolda Jastrzębskiego, 25 stycznia 1959

Witold obudził się jak zwykle przed szóstą. Zamiast spodziewanego chłodu poczuł gorące pośladki szatynki.

Naga sekretarka Tadeusza spała tuż obok. Nadal nie znał jej imienia. Pamiętał tylko, że wczoraj nalewała drinki, często zaglądała mu głęboko w oczy i delikatnie dotykała w różnych miejscach podczas tańca. Tak jakby dokładnie wiedziała, za czym tęskni jego ciało. Miała klucze do służbówki Witka i zaproponowała podwózkę autem. Cały ubiegły wieczór przypominał stare angielskie czasy.

Za dwie godziny miało świtać, mężczyzna jednak nie mógł już spać. W piecu dawno wygasło, a powietrze cuchnęło wczorajszym alkoholem i wilgocią kamienicy. Jastrzębski próbował wstać, lecz zastygł, czując nadciągającą falę mdłości. Głowę świdrował mu przeszywający ból. Z sufitu zwisała naga żarówka, ale włącznik wydawał się być niewyobrażalnie daleko. Namacał zapałki i zapalił świecę. Postawił ją obok i opadł z powrotem na łóżko. Przez chwilę liczył spękania sufitu, które prowadziły do ciemnych plam rozsianych tu i ówdzie w kątach pokoju. Na stoliku, tuż obok radia, dostrzegł swoją protezę dłoni i niezły stosik gotówki. Obok milicyjnego pistoletu leżała wymięta gazeta. Kawałek papieru, z powodu którego tu przyjechał.

Wyciągnął ramię i odnalazł przycisk odbiornika. Widział dokładnie, jak przez szpary drewnianej obudowy elektronowe lampy powoli nabierały żółtawego życia. Szła już końcówka wiadomości; ani słowa o wybuchu nowej wojny. Mówili za to o czwartym Konkursie Piosenki Eurowizji, który jedenastego marca miał startować w Cannes. Cóż za odmiana, skonstatował z cierpkim uśmiechem.

W końcu wstał i potykając się o rozrzucone buty, doszedł do kranu. Woda miała ciemnawą barwę i smakowała rdzą, ale przesuszone gardło z wdzięcznością przyjmowało każdy zimny łyk. Właściwie już do tego przywykł. Zanim cztery lata temu otworzyli zakład uzdatniania w Rudawie, było znacznie gorzej. O ile woda w ogóle płynęła.

Po przeżyciu wojny miał głęboką świadomość, że człowiek szybko umie przyzwyczaić się do różnych rzeczy. Wiedział, że po czasie krótszym, niż można sobie wyobrazić, ludzie potrafią uznać za normę zwłoki leżące przez tydzień na ulicy, bez głowy, z osmalonymi paznokciami, blednące od kurzu nieustannie wydychanego przez zawalone zgliszcza. Brązowa woda to przy tym nic.

Przesunął mętnym wzrokiem po wnętrzu mieszkania. Za całe wyposażenie pokoju służyły jeszcze tylko ogromna przedwojenna szafa z misternymi zdobieniami, metalowa niecka i kilka krzeseł przy stole. Duże okno od południa stanowiło jedyną zaletę tego zapyziałego mieszkania. W dzień musiało dawać sporo światła i piękną panoramę. Witold skupił wzrok na tym miejscu: idealne, by postawić w nim sztalugi.

Precyzyjna praca pędzlem to jedyna nić, jaka łączyła Witka z dawnym przedwojennym życiem. Zawsze pomagała zebrać myśli i znaleźć wyciszenie. Coraz częściej jednak po powrocie z pracy nie miał już na nic sił. Może to wiek, a może coś innego? W takich sytuacjach najczęściej myślał o nagrodzie – gruntownym wypoczynku, któremu miałby oddać się w niedzielę, a potem, wypoczęty zasiadać do sztalug. Marzył tak w kółko, od kilku lat.

Odchylił kołdrę i poczuł dreszcze. Wstał i z ogromnej walizy wyciągnął stary brytyjski szlafrok. Poprzecierany, wyliniały, z niedopranymi plamami po kawie. A mimo to Jastrzębski nie miał serca wyrzucić tego wysłużonego kłębu bawełny. Rozsunął zasłony, żeby wpuścić odrobinę zimowego brzasku, i opadł na krzesło.

Znów poczuł mdłości. Wypita woda rozpalała żołądek. Podobnie źle czuł się po powrocie w czterdziestym szóstym, gdy tuż po zejściu na ląd w kilkunastu chłopa złożyli dokumenty do biura poborowego wojska, żeby dalej służyć w lotnictwie. Witek stał prawie na końcu kolejki. Jeszcze się wahał, ale koledzy cały czas namawiali. W komisji siedział funkcyjny żołnierz z radzieckiego lotnictwa. Zajmował się szczegółową weryfikacją stopnia i przebiegu służby.

Chociaż kilku kolegów z RAF-u przyjęli, to większość odrzucili. Wówczas Witek postanowił na zawsze zostawić latanie i całą tę zabawę w służbę ojczyźnie i odbudowę kraju. Gdy nastał wieczór, każdy poszedł w swoją stronę. Przyrzekli sobie jeszcze spotkanie, ale nigdy do niego nie doszło. Kontakt się urwał.

Na wspomnienie tamtych zdarzeń Jastrzębski głęboko westchnął. Roztarł zaspaną twarz i namacał w szlafroku papierosy. Zapalił i zaciągnął się głęboko. Tytoniowy aromat wypełnił płuca. Sprowadzenie do kraju lucky strike’ów graniczyło z cudem, przez co handlarze co kwartał podbijali cenę. Witold jednak nie chciał rezygnować z tego zbytku. To jakby wymazać z pamięci tamto dawne życie. I młodość.

Leżąca obok młoda kobieta przeciągnęła się i zaczęła szukać ubrania. Witold musnął wzrokiem jej nagie uda. Pamięć przywołała obraz plaży i beztroski opalania. Nad morzem spędził najszczęśliwsze chwile z Megan.

Odkąd pamiętał, zawsze marzył, by zamieszkać nad brzegiem. To miała być pogodna emerytura, a przy dużym szczęściu, może nawet jakaś część wieku dojrzałego. Chłonąłby spokój i błękit i czerpał przyjemność z długich spacerów. Marzył o domu w borze bażynowym, dużej bibliotece i fotelu na wprost kamiennego kominka. W wyobraźni widział, jak nad wodę prowadzi wąska ścieżka pośród szumiących sosen. Stopa wchodziła lekko w biały piasek, a wiatr niósł zapach żywicy.

Głos dziewczyny, która jeszcze przed chwilą ogrzewała mu łóżko, przerwał ciszę:

– Ręce do góry!

Witold patrzył teraz prosto w lufę własnego P-64.

– To dość niemiłe uczucie.

– Puff! – Dziewczyna udała, że strzela, po czym jej rubaszny śmiech wypełnił przestrzeń. – Muszę już iść. Byłeś słodziutki – dodała i wsunęła broń do kabury. Miała w tym jeszcze większą wprawę niż w rozlewaniu alkoholu do kieliszków.

Wstała i błyskawicznie się ubrała. Po kilku minutach skrzypnęły zamykane drzwi. Witek nie wiedział, w jakim dokładnie była wieku. Zauważył jedynie, że miała porywająco zgrabne pośladki. Zupełnie jak Megan.

PRZĄDKA

IX

Gdynia, 26 stycznia rano

Na rogatkach miasta pociąg zaczął lekko zwalniać, by po kilku minutach przejść w lekki trucht. Za szybą z wolna przepływały wzgórza i domy. Witold podszedł do okna i wychylił głowę. Dym lokomotywy tak zgęstniał, że mężczyzna niemal poczuł w ustach smak sadzy.

Za chwilę Gdynia, powstała od zera, z morza i snów. Z betonowymi domami-okrętami płynącymi pośród miejskich ulic. Wystarczył tylko krok na pokład statku, a czasem nawet jedynie dotknięcie rozkołysanej tafli wody, by poczuć tchnienie Wielkiego Świata.

W wagonie oprócz Witolda siedział mężczyzna w prążkowanym garniturze i czerwonym krawacie. W klapie marynarki błyszczał przypięty symbol PZPR. Co jakiś czas aparatczyk dotykał go palcami, jakby upewniając się, czy jest dobrze wyeksponowany. Odkąd wsiadł w Lęborku, milczał, nie licząc burknięcia oznaczającego powitanie. Szczelnie zasłonięty gazetą sprawiał wrażenie pochłoniętego czytaniem „Trybuny Robotniczej”.

Skład jechał już bardzo wolno, choć do Gdyni-Centrum pozostało co najmniej dziesięć minut drogi. Witold zamknął okno i usiadł. Otworzył walizkę i jeszcze raz przejrzał wycinki z gazet. Wyłowione nazwiska zapisał drukowanymi literami w zeszycie. To będzie prosta robota, pomyślał, stukając czubkiem ołówka w postawioną kropkę.

Postanowił, że zacznie od papierów z komendy. Potem dotrze do pozostałych świadków, których ustali na podstawie doniesień prasowych. Było ich już paru: Sobusiak, człowiek z Orłowa, który widział ognistą kulę większą niż księżyc w pełni. Jadwiga i Włodzimierz Poncze, pracownicy pobliskiego magazynu. Władysław Kuczyński, dźwigowy, którego przeraziły dźwięk i wzburzona po upadku tafla wody. I Stanisław Kołodziejski, bezpośredni świadek katastrofy, jak to nazwał – „dwustulitrowej beczki”.

Witold czuł narastającą ekscytację. Przez ostatnie lata coraz częściej wątpił, czy naprawdę to wszystko się wydarzyło, czy rzeczywiście widział kule ognia lecące tuż przy skrzydle swojego samolotu. Aż do teraz nie spotkał nikogo, kto by to przypomniał i oświadczył z całą pewnością, że to nie fantazja i pamięciowy chochlik.

Tymczasem, choć brzmiało to nieprawdopodobnie, trzymał przed sobą gotową listę ludzi potwierdzających, że zjawy z dalekiej przeszłości naprawdę istnieją. Co więcej, właśnie teraz ostateczny dowód powinien spoczywać na płytkim dnie gdyńskiego portu. W tej chwili chłodna woda Bałtyku obmywała coś niemożliwego do pojęcia, a mimo to świat się nie zatrzymał: pasażerowie pociągu jak gdyby nigdy nic nadal czytali gazety, a pracownicy kopalni zjeżdżali pod ziemię jak co dzień. Witold sam nie mógł w to uwierzyć: nierozwiązana zagadka sprzed lat dogoniła go sama. Wszystko było na wyciągnięcie ręki. I czekało właśnie na niego…

Witold metodycznie złożył wycinki i spakował notatki do walizki. Wziął głęboki oddech i powoli, niemal bezdźwięcznie, wypuszczał powietrze z płuc. Tym, czego potrzebował najbardziej, były chłodna ocena faktów i bezwzględne opanowanie emocji. Tylko wtedy będzie miał szansę rozwiązać tę łamigłówkę.

Zatrzasnął walizkę, ale zamiast odłożyć pod nogi, nakrył ją dłońmi. Przez dłuższy czas ślepo patrzył w oparcie fotela naprzeciwko. Po ułożeniu wycinków tylko jeden drobny szczegół nie pasował do całej układanki. Witold miał jednak pewność, że wystarczy kilka przesłuchań, żeby znaleźć rozwiązanie.

Ciszę przedziału przerwał mężczyzna w garniturze:

– Związek Radziecki przekazał Polakom „Oazę”! – zapiał zza rozłożonej gazety.

– Przepraszam, co takiego? – wydusił zaskoczony Witold.

– To stacja badawcza na Antarktydzie – wyjaśnił partyjniak z wyższością osoby wznoszącej się ponad nic nierozumiejący tłum. Nawet nie odsłonił twarzy. – Radziecka! – podkreślił.

– Rozumiem. – Witold pokiwał głową.

– Pokażemy tym łachudrom z Niemiec!

Widać było, że entuzjazm faceta nie wygaśnie, jeżeli tylko Witold ułatwi mu sprawę i podejmie rozmowę. On jednak zupełnie nie miał na to ochoty.

– Myślą, że tu jeszcze wrócą, ci hitlerowcy. Ale niedoczekanie ich!

– Chodzi panu o listopadowe ultimatum Chruszczowa? – zapytał grzecznie Witold, choć wiedział, że nic dobrego z tej rozmowy nie wyniknie. Przez chwilę miał nawet nadzieję, że tamten nie usłyszał.

Nic z tego. Zza gazety niemal natychmiast wychynęły podejrzliwe oczka. Mężczyzna miał zaczerwienione policzki.

– A i owszem! Pół roku i ani dnia dłużej! A jeżeli oni nie odejdą z Berlina, to my ich atomem! – zaintonował tak stanowczo, jakby sam zaraz miał zdecydować o ataku wojsk. – Mają już mało czasu.

– Chyba się przeliczą.

– Ale kto? Nie rozumiem? – Aparatczyk nerwowo zamrugał, gwałtownie opuszczając papierową płachtę na kolana.

– Zdaje pan sobie sprawę, że jeśli my ich walniemy atomem, to oni natychmiast odpowiedzą tym samym? Przecież to oznacza całkowity koniec! Zagładę nas wszystkich. Mnie i pana także.

– My mamy dużo więcej głowic. – Pasażer zaczął groźnie wymachiwać pięścią, przypominającą teraz ciężką buławę. – A poza tym Chruszczow to rozsądny przywódca.

– Oby. Bo to ciągłe czekanie, aż ktoś w końcu zacznie wojnę, jest zupełnie nie do wytrzymania.

– Minister spraw zagranicznych ZSRR odpowiedział, że jeśli generałowie zachodni rozpoczną konflikt o Berlin, to siły zbrojne krajów demokracji ludowej staną w obronie miasta. Zresztą Waszyngton powinien wiedzieć, że ocean nie jest już barierą bezpieczeństwa. Nie musimy do nich płynąć, bo możemy wysłać rakiety! Przez nich – palec komunisty oskarżycielsko wskazywał w kierunku sufitu – Berlin jest teraz miastem frontowym. Najbardziej niebezpieczną raną na socjalistycznym ciele!

Witold miał wrażenie, że człowiek siedzący naprzeciwko mógłby wygłaszać mowy na wiecach albo recytować partyjne enuncjacje z radiowego studia. A może nawet to robił. Z całą pewnością musiał głęboko wierzyć w nieomylność partii. Przynajmniej tak długo, jak na tym korzystał. Jastrzębski zaczynał mieć ochotę na utarcie mu nosa.

– Myślę, że trzeba oddzielić politykę od faktów. Po obu stronach. Ale dziękuję bardzo za interesującą dyskusję. – Chciał ostatecznie zakończyć rozmowę, ale odniósł zgoła przeciwny skutek.

Facet z gazetą wytrzeszczył oczy.

– Ale o co panu chodzi?! – podniósł głos, ściskając brzeg gazety tak mocno, że papier przybrał kształt pasujący do każdego z palców. – Jesteśmy dużo silniejsi niż NATO! Trzeba wierzyć naszym władzom, a nie słuchać wrogiej propagandy jak pan – rzucił nerwowo, po czym ostentacyjnie znowu odgrodził się czarno-białymi szpaltami.

Do końca podróży mężczyźni nie zamienili już ani słowa. Witold mimowolnie rzucił okiem na nagłówki. W oczy bił dość niepokojący tytuł:

300 rakiet atomowych zakupuje Bundeswehra

Komisja spraw wojskowych Bundestagu zatwierdziła ostatnio plany ministerstwa brony przewidujące zakupienie „na razie” około 300 rakiet Honest John za kwotę 17 milionów marek. Rakiety – jak przewidują eksperci wojskowi – mogą być dostarczone za kilka miesięcy. Przeciwko zakupieniu rakiet atomowych głosowali socjaldemokratyczni członkowie komisji spraw wojskowych Bundestagu, którzy wyrazili pogląd, iż uchwała komisji stanowi nowy nie do przyjęcia krok na drodze do atomowego uzbrojenia Bundeswehry[1].

Poczuł złość. Po cholerę karmić ludzi takimi treściami i siać panikę? Przecież znowu wszystko wykupią. Jak tylko drukują informacje o nowym zagrożeniu, natychmiast tłumy biegną do sklepów po masło, makaron i ziemniaki. Wszystko momentalnie drożeje, a i tak nie jest lekko.

Wkrótce pociąg zwolnił na tyle, że Witold mógł swobodnie liczyć podkłady na sąsiednim torze, a widok za oknem pozwalał cieszyć oczy rosnącym w oczach miastem.

Witold pokochał Gdynię od pierwszego wejrzenia, jak młodą dziewczynę z cudownym perłowym uśmiechem. Pokochał jeszcze przed wojną, gdy jako chłopiec przyjechał z ojcem na pierwsze Dni Morza. Takich budynków i tylu ludzi nigdy wcześniej nie widział. Podobno tłum liczył aż sto pięćdziesiąt tysięcy osób. Tata tłumaczył, że w kilkanaście lat Gdynia z małej rybackiej osady urosła do jednego z największych miast odrodzonego kraju, stała się nową dumą Polski. Tamtej Polski, którą pamiętał sprzed wojny…

Podobną ekscytację przeżył jeszcze raz, tuż po powrocie do kraju „Batorym”. Każdy krok po trapie w dół dawał nową nadzieję. Miasto miało jakiś nieokreślony klimat sprawiający, że zawsze czuł tam przypływ energii. Raz na kilkanaście lat przyciągało go i nadawało nowy kierunek życia.

W chwilę później z czoła pociągu dobiegł ostry gwizd i skład stanął. Tłum podniósł się z siedzeń i ruszył z harmidrem do wyjścia, ciągnąc w swoich żywych trzewiach Witolda. Na zewnątrz słońce rozświetlało rześki poranek, a ludzie zalali cały peron. Zapowiadał się bardzo przyjemny dzień, a mewy wydawały tak samo wesołe piski, jak przed wielu laty. Witek pokręcił głową z niedowierzaniem: jak to szybko minęło. Zupełnie nie do wiary!

Rozejrzał się i znalazł główne wejście na dworzec. Na nowiutkim budynku zawieszono okazały napis: Kawiarnia ORBIS.

Wszedł do środka.

W nozdrza wdzierał się wszechobecny zapach restauracji. Jastrzębski natychmiast poczuł burczenie w brzuchu i zdał sobie sprawę, że jechał przez wiele godzin bez prowiantu. Idąc za strzałkami skierowanymi w górę, mijał marynistyczne freski zdobiące różne części sal i korytarzy. Na suficie, z lewej strony od wejścia, widniało osobliwe malowidło: trzy symbole zodiaku umieszczone na czarnym nieboskłonie. Co do dwóch nie miał pewności, ale jeden przedstawiał rybę. W pobliżu wymalowano także słońce, trzygłowego smoka i niedźwiedzicę.

Spojrzał w kierunku lady, za którą stała pyzata kobieta w białym fartuchu i obszernym czepku.

– Dzień dobry – rzekł na powitanie. – Co macie do jedzenia?

– Bigos i schabowe.

Na końcu języka miał uwagę odnośnie do kultury, ale ostatecznie postanowił to przemilczeć. Szkoda wysiłku na puste konfrontacje. Nie czuł się jakoś szczególnie dotknięty brakiem „dzień dobry”, ale przez lata wyrobił w sobie pewność, że jeśli pierwszy wypowiada słowa powitania w sklepie, prawie nigdy nie usłyszy odpowiedzi.

To musiała być jakaś niepisana zasada personelu pracującego w takich miejscach, nie mógł znaleźć innego wytłumaczenia. Pewnie przyjęli, że klient, który pomija uprzejmości i od razu przechodzi do rzeczy, zasługuje na większy szacunek. A może budzi większą obawę, że sprawi kłopoty? Ta wersja brzmiała dużo sensowniej, choć w gruncie rzeczy obie były absurdalne. Zasada ta jednak sprawdzała się niemal za każdym razem.

– A croissanty?

– Co? – Bufetowa zmrużyła podejrzliwie oczy, aż zaczęły przypominać dwie poziome kreski otoczone kołami opuchlizny.

– A nic, nic – odparł rozbawiony Witold. – Da pani ten bigos. I kawę.

– Po turecku?

– A jest inna? – zapytał z nadzieją w głosie.

– Nie ma! – fuknęła ze złością kobieta.

Nie czekał długo na zamówienie. Pamiętał, że niezwłocznie po przyjeździe miał pójść na komisariat, ale przecież nie mogli tam wiedzieć, o której będzie na miejscu. Podróż trwała wiele godzin, a pociągi zawsze się spóźniały.

Wkrótce po jedzeniu odzyskał humor. Oddał naczynia do okienka i wyszedł. Po drugiej stronie dworca, na placu Konstytucji, poczuł w końcu, że jest w mieście nad morzem. Powietrze niosło zapach nasyconej solą wilgoci, wodorostów i żywicy sosnowego boru.

Wystarczyło, że wszedł na Starowiejską, a po kilkudziesięciu metrach pierzeja otwierała się na zatokę. Woda błękitniała z daleka, w prześwicie pomiędzy budynkami. Witold spojrzał tęsknie w tamtą stronę, ale musiał iść dalej. Komisariat był całkiem blisko, przy Portowej. Przeciął plac Kaszubski i po kilku minutach dotarł do celu.

Witold dałby sobie uciąć drugą dłoń w zakładzie o to, czy ktoś z przebywających w budynku aparatczyków ma choćby mgliste pojęcie o tym, że przebywa w klejnocie modernizmu z lat trzydziestych. To znamienne, że siedzibę milicji umieszczono w budynku należącym do dawnej spółki Bergenske, obracającej niegdyś ogromnym kapitałem, którym socjalizm ostentacyjnie przecież gardził. Poza tym sami komuniści otwarcie potępiali ten rodzaj architektury. Teraz wszędzie miał być tylko socrealizm.

Okazały kanciasty budynek wyglądał znacznie nowocześniej niż wszystkie w okolicy. Jedynie czerwona tabliczka z napisem „Komenda Miejska Milicji” zakłócała nienaganny porządek elewacji, na której płyty z żółtawego piaskowca były jedyną ozdobą ścian. „Moderne” to przecież nowoczesność. Najpierw funkcjonalność, a potem forma. Tylko jedno miało tak naprawdę znaczenie dla architekta: wygoda użytkownika.

Witold chciał już wejść, gdy na drodze stanął mu człowiek w długim popielatym płaszczu. Mężczyzna z czarnym kapeluszem z rondem i białą owijką nadszedł zaskakująco szybkim krokiem z naprzeciwka.

– Chyba zaraz zacznie padać? – rzekł po angielsku i umilkł, patrząc z uwagą. Przestąpił niecierpliwie z nogi na nogę. Najwyraźniej nie miał zamiaru odejść, dopóki nie usłyszy odpowiedzi.

Pewnie wariat, pomyślał Jastrzębski i uśmiechnął się do niego uprzedzająco uprzejmie, zupełnie jak do wariata.

– Tak, chyba… – przytaknął grzecznie, również po angielsku, ledwie otwierając usta.

Człowiek w kapeluszu odwzajemnił uśmiech, zupełnie jakby zeszło z niego całe napięcie. Lekko skłonił głowę, zasalutował dwoma palcami o brzeg kapelusza i zadowolony poszedł dalej.

Witold pokręcił głową z dezaprobatą. Odwrócił się od ulicy i naparł ramieniem na drzwi komendy. Uchyliły się z wywołującym ciarki skrzypieniem.

1. 1. 300 rakiet atomowych zakupuje Bundeswehra, „Trybuna Robotnicza” 1959, nr 20, s 3.

X

Okna gabinetu komendanta wypełniały stalowe pręty, niczym szpaler wyprostowanych żołnierzy na defiladzie. Można ścigać bandytów i jednocześnie czuć się jak jeden z nich, pomyślał Jastrzębski. Wewnątrz obszernego pomieszczenia czekało dwóch mężczyzn o poważnych twarzach.

Tym, co najbardziej rzucało się w oczy poza wściekle czerwonym dywanem na środku pomieszczenia, był wielki portret Nikity Chruszczowa. Wisiał za plecami mundurowego, rozpartego za groteskowo obszernym biurkiem. Obok obrazu przymocowano znacznie mniejsze godło Polski. Orzeł nie miał korony.

Wydawało się, że krępa jak niedźwiedź postać komendanta Rutkowskiego za chwilę rozsadzi przyciasny milicyjny mundur. Z rękawów wystawały grube, wyglądające na opuchnięte dłonie, nie było widać nawet zarysu nadgarstków. Szwy przy ramionach sprawiały wrażenie napiętych do granic możliwości. Olbrzym o ogorzałej twarzy z wyraźną irytacją przesunął tłustymi palcami po ulizanych brylantyną włosach. Żółtawa plama pomiędzy kołnierzykiem a byle jak zawiązanym krawatem zdradzała upodobanie do jedzenia za biurkiem.

Obok stał człowiek w zielonym uniformie, z naszytymi pagonami radzieckiej armii. Miał lekko zapadnięte policzki i wąskie szparki powiek skrywające lisie oczy. Wyglądał bardzo sztywno. Z pewnością służył w KGB.

Wystrój biura, należącego, jak wynikało z tabliczki, do nieobecnego komendanta miejskiego w Gdyni, zawierał wyłącznie podstawowe elementy: drewniana szafa, w której zapewne trzymał wódkę i kieliszki, zielony sejf wielkości człowieka oraz dwa sztandary zatknięte na stojaku w rogu: polski i radziecki. Przed biurkiem stało tylko jedno krzesło. Żadnych ozdób, kwiatów czy obrazków.

– Dzień dobry, panowie. – Witold wyszczerzył zęby na przełamanie lodów. Oczekiwał podobnego gestu, ale napotkał jedynie chłodny wzrok ludzi wypełniających rozkazy.

– Mieliście się stawić niezwłocznie po przyjeździe – zagrzmiał tubalny głos olbrzyma. Myślicie, że mamy aż tyle czasu, żeby czekać na każdego, kto się napatoczy?

– Bardzo przepraszam, ja… – bąknął zaskoczony Witold.

– To was oddelegowano do sprawy tego meteorytu?! – Grubas podniósł głos, przechodząc od razu do rzeczy.

Ruski żołdak nawet nie drgnął.

– Meteorytu? – Witold nie mógł ukryć zdziwienia. – Właściwie to nie wiemy, czym był obiekt, który spadł do basenu portowego. Dlatego tutaj jestem. To właśnie mam wyjaśnić.

– A nie myśleliście, że to spadł kawałek amerykańskiej rakiety? Bo tak też mówią.

– Rozumiem, że dysponujemy jakimiś nowymi informacjami z rozpoznania?

– Czekam jeszcze na notatkę od naszej bratniej armii. – Komendant nerwowo wzruszył ramionami. – Oni to wiedzą najlepiej.

– Pozwolę sobie zauważyć, że takiej charakterystyki nie ma żadna rakieta ani sztuczny satelita. Są pewne podobieństwa do sondy księżycowej. Ale to z pewnością nie łuna. Ona poleciała znacznie dalej. Sądząc z dostępnych opisów, to coś zupełnie innego.

– Pozwolę sobie zauważyć… – powtórzył przez zęby komendant, przyglądając się swoim paznokciom.

Witek zaczynał czuć złość. Dla dobra sprawy postanowił jednak zachowywać pozory grzeczności.

– Mogę usiąść? – powiedział, wskazując na krzesło.

Cień z KGB wreszcie drgnął i ledwie zauważalnie skinął głową. Teraz byli z komendantem twarzą w twarz. Milicjant otworzył nalane usta, ukazując pożółkłe zęby.

– Z opisów? – odezwał się. – To wy jeszcze nie wiecie, że ci gazeciarze smarują same żydowskie kłamstwa?

– Nie rozumiem, o czym pan komendant mówi. I co do tego wszystkiego ma naród żydowski?

– Nie rozumiecie? A może z was taki drugi Józef Światło, co? Żydek przefarbował się na Polaka i myślał, że już mu wszystko wolno! I w partii był, i nawet ja miałem to ścierwo nad sobą, bo rządził w ministerstwie bezpieczeństwa. I jak odpłacił partii? No? Wiecie?!

– Chyba nie do końca.

– A widzicie! Bo jak chcecie być w naszej służbie, to trzeba się ideologicznie dokształcić. I wtedy byście wiedzieli, że uciekł na Zachód. Bo to był szpion! Dlatego wszystkich, co przystają z żydkami, powinno się pozamykać!

Witek pomyślał, że oto ma przed sobą człowieka, który nie tylko uległ antysemickiej propagandzie Hitlera, ale i trwa w niej do dziś. Przecież o to właśnie chodziło faszystom. Świat miał myśleć, że to Żydzi byli wszystkiemu winni: gdyby nie oni, Hitler nie musiałby rozpoczynać wojny.

Radziecki służbista urzędowo milczał, świdrując Witolda bezdusznym wzrokiem. Z pewnością nie był komendantem miejskim Gdyni, którego zapowiadała tabliczka przy drzwiach. Tamtego pewnie gdzieś odprawili, żeby przypadkiem nie zagarnął im sukcesu. Trudno w ogóle zrozumieć, co czerwony wojskowy miał tu właściwie do roboty. Tadeusz wspominał w Krakowie, że w komendach funkcjonują oficerowie polityczni, ale nie mówił nic o tym, żeby uczestniczyli w czynnościach bezpośrednio. Do ich zadań należał raczej cichy nadzór, parafowanie rozkazów, dyskretna ingerencja w działania. Musiałoby zajść coś szczególnego, coś o bardzo wielkiej wadze, żeby operacyjnie uczestniczyli w dochodzeniu.

Politruk stojący w gabinecie miał stopień porucznika. Pod koniec wojny Rosjanie zadbali, żeby kogoś takiego przykleić do prawie każdej polskiej jednostki formowanej na Wschodzie. I tak też zostało też w Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Zazwyczaj stali w drugim albo trzecim szeregu, nigdy na czele. Ale i tak wszyscy wiedzieli, że „polityczni” zbierają informacje do partyjnej centrali, a bez ich zgody nie mogło pójść do przodu absolutnie nic.

– I co wy chcecie sami zdziałać w Gdyni? – zapytał kpiącym tonem grubas. – Nie znacie terenu, nie znacie ludzi. Niczego nie wiecie. – Zarechotał.

– À propos: potrzebuję przepustek do różnych miejsc – wtrącił uprzejmie Witold. Postanowił nie brać wszystkiego do siebie. W końcu szefa miał w Krakowie, więc mógł sobie pozwolić na dystans do tego typa bez poniżającej służalczości.

– Po co? – zadudniło pytanie.

– Poznam ludzi, poznam teren. Cokolwiek ustalę, rozpytam.

– Pozna teren… – wymamrotał komendant, zerkając na czerwonoarmistę z kpiącym uśmieszkiem. Tym razem obaj zarechotali. – Musicie zaczekać. To trwa. Wiecie, rozumiecie…

– W takim razie nie będę marnował czasu. Poproszę o akta sprawy do zapoznania.

Mundurowy natychmiast wzmógł czujność.

– Jakie akta?! – Nie potrafił ukryć agresji.

– Akta tej sprawy – zirytował się Witold. – Przecież na komisariat ludzie przychodzą z informacjami. Potrzebuję adresów świadków. Chcę z nimi porozmawiać.

– Z kim? Z tymi pijakami, co opowiadają jakieś tam swoje widy? Wszystko to bzdury, nikt tego nawet nie notuje.

– Czyli nie dostanę akt?

– Nie ma żadnych akt – odparł komendant przez zęby.

Witold zagryzł wargi. Po chwili wydusił:

– A więc obywatele przychodzili i zgłaszali sprawę, ale nikt nie dopełniał z nimi formalności… To trochę dziwne, nieprawdaż?

Komendant z oficerem wymienili szybkie spojrzenia. Policjant niespodziewanie przybrał łagodniejszy wyraz twarzy.

– Idźcie do hotelu i spokojnie czekajcie parę dni na informację, towarzyszu. Na pewno nie ma tu żadnej „sprawy”.

– Kilka dni?! – Witolda aż podniosło. – Przecież muszę spisać zeznania, zebrać dowody. Nie mam tyle czasu!

Komendant raptownie uderzył pięścią w biurko i poderwał się z miejsca.

– Czy ja nie mówię po polsku?! – wykrzyknął.

Witold oniemiał. Od lat nie słyszał takiego tonu pod swoim adresem. Nawet w kopalni. Nie potrafił się jednak temu otwarcie sprzeciwić. Przełknął ślinę i wydukał cicho:

– Tak, oczywiście.

– Oczywiście, TO-WA-RZY-SZU!

– Oczywiście, towarzyszu – powtórzył ugodowym tonem.

– Możecie odejść. Rozmowa zakończona.

Radziecki oficer nie odezwał się ani słowem. Nadal tylko słuchał.

Jastrzębski wstał, czując, jak z nerwów drętwieją mu nogi, miał nawet wątpliwości, czy będzie w stanie samodzielnie dojść do drzwi. Gdy położył doń na klamce, znowu usłyszał tubalny głos komendanta:

– Stać!

Zesztywniały, powoli odwrócił głowę, czując bezradność skarconego uczniaka.

– Pamiętajcie, że musicie zaczekać na wszystkie przepustki. Bez nich nie wejdziecie nawet do portu. Takie są procedury. – Komendant ponownie rozparł się w fotelu z przyklejonym do twarzy uśmieszkiem. – A jak się dowiem, że działacie nielegalnie, to wyfruniecie ze służby szybciej, niż do niej trafiliście.

Nie patrząc w jego stronę, Witold szybko przytaknął. Po chwili z ulgą zamknął drzwi. Korytarz prowadzący na ulicę wydawał się znacznie dłuższy niż poprzednio.

Niebo pociemniało i zerwał się silny wiatr. Witold kątem oka dostrzegł ruch w szoferce warszawy zaparkowanej naprzeciwko. Ktoś odkręcił szybę i wyrzucił papierosa. Zaraz po tym zamruczał zapuszczony silnik.

W oddali mrugnął pierwszy błysk. Jeszcze kwadrans temu była świetna pogoda, pomyślał z dezaprobatą Jastrzębski. To niedorzeczne…

Naturze ten osąd był najwyraźniej obojętny. W ciągu kilku minut rozpętało się prawdziwe piekło. Lało tak, jakby jakieś nieznane siły rozpostarły nad światem olbrzymi durszlak, przez który przeciekała cała woda zgromadzona we wszystkich zakamarkach świata. Witold dobiegł do hotelu przemoczony do suchej nitki.

– Co za czasy – rzucił w przestrzeń, przywołując z pamięci dziwnego człowieka, który bredził coś o nadchodzącym deszczu. – Dzisiaj nawet wariaci mogą mieć rację!

XI

Hotel przy alei Czołgistów leżał w niewielkiej dolinie, a właściwie w naturalnej niecce osłoniętej niewielkimi pagórkami od strony lądu i otwartej na morze. Woda była na wyciągnięcie ręki. Wystarczyło minąć jasny ogród, pójść w dół i ścieżką opadającą przez kilkadziesiąt metrów dać się poprowadzić nad sam brzeg. Duży napis wysoko pod dachem informował, że Polskie Linie Oceaniczne urządziły w tym miejscu Dom Marynarza.

Witold z rozczarowaniem stwierdził, że oryginalne piękno budynku zniszczyła prymitywna socrealistyczna nadbudowa. Na dziedzińcu stała kotwica z „Bałtyku”. W czasie wojny szwaby pocięli okręt na złom, tylko tyle z niego zostało.

W drodze do wejścia Witold przystanął, ogarniając przysadziste kolumny i morze. Od początku miał przeczucie, że decyzja o przyjęciu tej roboty była zbyt pochopna. Dużo zaszło przez te wszystkie lata. Nigdy nie zdołał pojąć choćby odrobiny tego dziwacznego paradoksu, jak to jest możliwe, że garstka ludzi w garniturach potrafiła spowodować, że miliony ludzkich istnień szły na śmierć.

Może Tadek nie jest już tym samym człowiekiem, któremu Witek jako dzieciak ufał bezgranicznie?

Nieraz słyszał też, jak ludzie mówili, że całe pokolenie, które dorastało w czasie wojny, nie potrafi już żyć w pokoju. Znało tylko walkę o przetrwanie. Wielu ocalałych z obozów nie czuło ulgi po wyzwoleniu – żyli, jakby wojna miała zaraz wrócić.

W holu panował gwar. Ciemne drewno na ścianach dość dobrze tłumiło echo, mimo przepastnego hotelowego wnętrza. Jastrzębski z ulgą postawił walizkę z rzeczami osobistymi i powoli zlustrował otoczenie. Odbicia gości sunęły po podłodze z czarnych kamiennych płyt, a głębokie skórzane fotele dawały przytulne wytchnienie strudzonym podróżnikom. Przeważającą część klienteli stanowiły osoby ubrane w charakterystyczne ciemne mundury z dwoma rzędami guzików. Tu i ówdzie siedziało paru cywili, a nawet rodzina z małymi dziećmi. W powietrzu pobrzmiewały angielskie i niemieckie zwroty, padało też trochę słów po francusku.

Za kontuarem stał poczciwie wyglądający portier, bez żadnych cech szczególnych, przypominał fryzjera pytającego mimochodem o różne rzeczy, któremu każdy i tak w końcu opowie pół swojego życia. Już od progu wyłowił i przywołał Witolda wzrokiem. Ten podszedł i wyciągnął przed siebie dowód osobisty. Recepcjonista wykonał służbowy ukłon, po czym dokument zniknął gdzieś za ladą. Po chwili dobiegł stamtąd stłumiony głos:

– Na długo u nas gościmy szanownego pana? – Starszy człowiek, nisko pochylony nad książką gości, sprawnie spisywał informacje.

– Proszę o meldunek najdalej do następnego wtorku – odparł Witold. Po chwili zapytał jeszcze: – Czy macie prasę z ostatnich dni?

Recepcjonista, nie odrywając wzroku znad papierów, wskazał w głąb holu.

– Kobieta? – mrugnął porozumiewawczo.

– Nieee – odparł przeciągle Witek, rozbrojony bezpośredniością pytania. – Tylko służbowe sprawy.

– Aaaa. – Hotelarz rozumiejąco potakiwał głową, tak jakby teraz wszystko, nawet najdrobniejsze szczegóły wizyty, stało się całkowicie jasne.– Ooooch! – zawołał w pewnym momencie z intonacją godną ohydnego przekleństwa.

Witold zajrzał za kontuar i dostrzegł, że piszący złamał ołówek.

– Proszę o cierpliwość. – Recepcjonista wyglądał na zmieszanego. – To jeszcze chwilę potrwa. Za ten czas może łaskawy pan sprawdzi, czym dysponujemy w hotelu. Na parterze mamy wielką salę restauracyjną, bilardową i dancingową. Tańce odbywają się co trzeci wieczór.

– Dziękuję, słabo tańczę. Proszę mnie zawołać, gdy pan skończy. Będę tuż obok.

Witold usiadł w jednym z przepastnych foteli i sięgnął po leżące na stojaku gazety. Przejrzał nagłówki. Niektóre egzemplarze nosiły datę sprzed kilkunastu dni.

Drugiego stycznia ogłoszono na łamach „Wieczoru Wybrzeża”:

„Wystrzelono „Łunę 1” w kierunku Księżyca. To wielki sukces sowieckiej myśli technicznej i pierwsza w świece misja na to ciało niebieskie!”.

Ósmego stycznia:

„De Gaulle’a wybrano prezydentem Francji!”.

Szesnastego stycznia:

„Rozpoczęto produkcję radzieckich limuzyn – gaz 13 i czajki”.

Jedna ze stron zawierała nawet pasek komiksowy, co stanowiło przyjemną odmianę: Janusz Christa opowiadał historyjkę Kajtka i Koko.

Tak upłynęło dobrych kilka chwil. Jastrzębski wyjrzał zza oparcia i dostrzegł, że recepcjonista przerwał pracę nad rejestracją. Właśnie rozmawiał przez telefon i delikatnie gestykulując, zerkał co jakiś czas w kierunku jego fotela.

Witold z zaciekawieniem wrócił do lektury.

Numer z dwudziestego trzeciego stycznia zawierał tekst, którego szukał. Kolejny raz pomyślał, że to dziwne widzieć takie wieści w Polsce:

Nasi Czytelnicy, p. Włodzimierz i Jadwiga Płonczkier, o godz. 6.05 rano ujrzeli na niebie od strony północnozachodniej „latający talerz”. Zaobserwowany obiekt był dużych rozmiarów i miał kształt koła. Talerz ten był koloru pomarańczowego, jego brzegi zabarwione były na różowo. Po chwili zniknął za członem domów, nie pozostawiając po sobie żadnych śladów na niebie. Chwilę później inni świadkowie zaobserwowali rozbicie się obiektu w gdyńskim porcie[2].

Jeszcze w Krakowie Tadeusz zaznaczał, że kolejne artykuły w sprawie tajemniczego obiektu drukowane są codziennie i końca tej historii nie widać. Odkąd popołudniówka zaapelowała do czytelników, informacje napływały wartkim strumieniem, zupełnie jakby ludzie tylko czekali, aż ktoś ich wysłucha. W następnej gazecie roiło się od polityki, ale informację numer jeden i tak stanowił tekst o upadku bolidu. Na końcu sprawozdania widniały inicjały: R. R.

Najwyraźniej znów działo się coś dziwnego, niepokojąco przypominającego spektakle świateł, które Jastrzębski widział, latając nad Niemcami. Tyle że tym razem chodziło o coś znacznie więcej: po raz pierwszy będzie można tego czegoś dotknąć. Oczywiście, jeśli to wszystko nie okaże się czyjąś inscenizacją, bo i tego nie można było wykluczyć. Witold domyślał się, że media wiele razy działały na zlecenie władz i rozdmuchiwały fikcyjne tematy, odwracając uwagę od czegoś bardzo niewygodnego. Na przykład pustek w sklepach.

Nagle Witold wstał jak rażony piorunem. Wciągnął płaszcz na plecy i szybkim krokiem ruszył do drzwi.

– Szanowny pan zmienił zdanie? – Nalane usta recepcjonisty rozchyliły się w oczekiwaniu na odpowiedź.

– Skądże znowu! Tylko szkoda mi czasu. Muszę już wyjść. Później odbiorę dowód. Moja walizka stoi obok fotela.

– Będzie w dobrych rękach, proszę być spokojnym! A dowód mogę już oddać, bo skończyłem.

Witold podszedł do kontuaru. Recepcjonista oddał dokument i przybrał konspiracyjny ton:

– Bo wie pan, czasem przychodzą tu panowie z paniami. I to raczej nie mąż z żoną – ściszył głos jeszcze bardziej. – I potem schodzą z góry po godzince, a czasem po dwóch. No i wie pan… Mówią, że rezygnują.

– Rezygnują?

– No, z noclegu. Bo niby że plany się zmieniły. Rozumie pan…

Witek dokładniej zlustrował twarz recepcjonisty. Chociaż pokrywała ją siateczka niezliczonych zmarszczek, a na głowie mężczyzna miał sporo siwych włosów, teraz budził skojarzenie jedynie z targową kumoszką.

– Nie interesują mnie plany obcych osób – uciął wyniośle temat Witold. – Niedługo wrócę. Proszę pamiętać o bagażu.

Hotelarz natychmiast spoważniał i wyrecytował, dla odmiany stojąc niemal na baczność:

– Oczywiście, proszę pana! Będzie tak, jak szanowny pan sobie życzy.

1. 2. Latający talerz nad Gdynią?, „Wieczór Wybrzeża”, 1959 rok, nr 18, s.1.

XII

Gdyńskie przedstawicielstwo „Wieczoru Wybrzeża” znajdowało się przy ulicy 3 Maja, na parterze „Bankowca”. Gdy Witold dotarł na miejsce, aż zadarł głowę: ten budynek to absolutna klasyka modernizmu!

Mówiono nie tylko w Gdyni, że transatlantyk z cegły i cementu, długi jak połowa „Batorego”, jest jak okręt na lądzie. Rzeczywiście, pasy okien rozciągnięte wzdłuż jasnej elewacji z kamiennych płyt jako żywo przypominały burtę statku. Nad wszystkim, niczym kapitański mostek, górowała półokrągła wieżyczka – nadbudówka z masztem. Budynek zachwycał nowoczesnością i trudno było uwierzyć, że powstał w międzywojniu. Wewnątrz były windy, schron, a nawet garaże podziemne. W Polsce czegoś takiego nie miał nikt. Teraz, żachnął się Witold, powstawały jedynie koszmarki cofające architekturę o całe dekady. Nawet Pałac Kultury, choć imponujący, mimo wszystko wzniesiono jako projekt do bólu socrealistyczny.

Imponująca witryna redakcji wychodziła na ulicę 10 Lutego. Na murze naprzeciw wejścia bił po oczach wymalowany czerwoną farbą napis „Żydzi do gazu”. Witold, czekając, aż kancelistka przywoła osobę o inicjałach RR, kilkakrotnie przeczytał go mimo woli.

– To o mnie chodzi – usłyszał zza pleców kobiecy głos.

Jego specyficzny niski tembr krył w sobie jakąś tajemnicę. Zgrabna brunetka o błyszczących oczach miała silny uścisk dłoni. Wyjaśniająco kiwnęła podbródkiem w kierunku napisu i westchnęła, nie przestając trzymać dłoni Witolda. Dotyk jej skóry w jakiś niewytłumaczalny sposób elektryzował.

– Nie rozumiem, jak po wojnie można nadal głosić coś takiego – rzekła, zaglądając mężczyźnie prosto w twarz, tak jakby chciała sprawdzić reakcję na swoje słowa. Leciutko podkrążone oczy kobiety dodawały jej intelektualnego uroku i zdradzały długie wieczory spędzone nad papierami.

– Wygląda na to, że trzy miliony ofiar to dla niektórych wciąż zbyt mało. – Witold pokiwał głową. – A więc dzień dobry pani. Chciałbym porozmawiać.

– Dzień dobry. – Uśmiechnęła się.

Musiała być kilka lat przed czterdziestką. Biły od niej niewymuszona elegancja i pewność siebie. Stylem przypominała Europejki z dużych miast. Witold mijał czasem takie kobiety na londyńskich ulicach: szykowne, dumne i pięknie pachnące. Miała lekko zakręcone czarne włosy sięgające trochę poniżej ramion, bordową kamizelkę i ciemnogranatową spódnicę do kolan, która opinała szczelnie jej podbrzusze i lekko rozpychające się biodra.

Natychmiast powróciło poczucie kontrastu, którego Witek doświadczył po powrocie z Anglii. Przed wojną ludzie ubierali się podobnie, jak cały tak zwany Wielki Świat. Teraz zaś na ulicy nie dało się odróżnić kobiety od szarego worka kartofli. Bluzki zapięte pod szyję, szerokie spódnice, bezkształtne futra. Z czasem przywykł do bylejakości, przestał ją dostrzegać.

– Szukam osoby podpisującej teksty inicjałami „R.R.”.

– Ponownie chodzi o mnie. Rachela Rozenberg. Kierownik oddziału „Wieczoru”.

– Witold Jastrzębski. Chcę porozmawiać o pani artykułach. Jestem z milicji.

Kobieta momentalnie wycofała dłoń. Na chwilę zastygła z rozchylonymi ustami, jakby chciała o coś zapytać.

Redaktorka zwróciła się do dziewczyny siedzącej za kontuarem:

– Helu, zostaw nas samych, proszę.

Ta bez słowa ubrała kurtkę i wyszła na papierosa. Cisza nie trwała zbyt długo.

– Nie piszę niczego, co podpadałoby pod cenzurę – odezwała się Rachela.

– Nie o to chodzi, proszę pani.

– Zrobiłam – upierała się – dokładnie tak, jak kazała centrala. Opublikowałam całe dwie szpalty o dojściu do władzy towarzysza Castro i rewolucji na Kubie. Zresztą już kilkanaście dni temu.

– Nic mnie nie obchodzi jakiś Castro.

Dziewczyną wstrząsnął dreszcz, jakby dostała w twarz.

– Jak to? – wyjąkała z mieszaniną lęku i zaskoczenia.

– Nie zrobiła pani niczego złego – odparł. Czuł się równie zaskoczony jak ona. Nie potrzebował wzbudzać strachu. A tym bardziej w pięknej kobiecie. Przełknął ślinę i postarał się o cieplejszą barwę głosu: – Zbieram informacje o światłach nad portem.

Rachela wyraźnie odetchnęła. Nachyliła głowę i przeszła do szeptu:

– Wobec tego nie tutaj. Pójdźmy w spokojniejsze miejsce.

– Dlaczego?

Kobieta rozejrzała się, jakby faktycznie obok stał tłum ludzi i uważnie słuchał każdego słowa.

– Nie chcę, żeby wzięli mnie za wariatkę – wyjaśniła krótko.

Witold poczuł mrowienie.

– Z tego wynika, że wie pani więcej, niż pisze – podsumował. Lubił takie puenty. Konkretne i maksymalnie trafne. A nawet jeśli nie, to tak mocno i definitywnie szufladkujące, że prowokowały do zaprzeczeń i odsłonięcia prawdy. Tak czy siak, miały swoją użyteczność.

– To zbyt pochopny wniosek – odparła kobieta.

– Chodźmy więc gdzieś. Pani wybiera, bo ja nie do końca wiem, gdzie są odpowiednie lokale. Odpowiednie dla pani, oczywiście – dodał, taksując ją wzrokiem.

– Jak to? To pan nie jest stąd? – Spojrzała przenikliwie.

– Z Krakowa.

– Ach! Więc mam dobre przeczucia co do tego spotkania. Znam kogoś stamtąd i to świetny człowiek. – Włożyła długi jasny płaszcz i ściągnęła z blatu torebkę, którą przewiesiła przez ramię. Była prosta i czysta, właściwie elegancka. Pasowała do właścicielki. Naraz kobieta stanęła i złapała Witolda za rękę. – Sekundkę… Czy chce mi pan zabronić o tym pisać? To byłoby fatalne w skutkach. Gazeta teraz idzie jak woda!

– Ależ skąd… – prychnął Witold.

Wzrok dziennikarki zdradzał zaniepokojenie. Cofnęła dłoń.

– I tak z tym nic nie zrobię, trudno. Chodźmy do Café Cyganeria. To obok, też w „Bankowcu”.

– Cyganeria?

– Atmosfera odpowiada nazwie.

– Artyści?

– Głównie. Malarze, dziennikarze, poeci. Ale nie o tej porze. Klientela o tej porze składa się raczej z pracusiów.

– Takich jak pani?

Nie odpowiedziała. W drzwiach rzuciła sekretarce porozumiewawcze spojrzenie i ruszyła, nie czekając na milicjanta.

Kawiarnia rzeczywiście była bardzo blisko, dosłownie o parę kroków. Jastrzębski nawet nie zdążył zapiąć płaszcza. W oknach lokalu zamontowano delikatne kraty. Miały co chronić, bo przeszklenia sięgały od bruku do samego sufitu. Witek nie mógł sobie przypomnieć, by wcześniej widział gdzieś tak nowoczesne rozwiązanie.

Zanim jego wzrok powędrował do wnętrza, napotkał pierwszy plan: w witrynach lśniły wielokolorowe obrazy. Stały na stojakach. Niektóre z nich namalowano w stylu, którego Witek nie potrafił zidentyfikować. Przypominały obrazki sporządzone dziecięcą ręką i z pomocą takiej samej niewinnej wyobraźni. Inne wyglądały zupełnie klasycznie, a ich wartość leżała zapewne w jak najwierniejszym odwzorowaniu ludzi i krajobrazów.

Gości witały ozdobne rybackie sieci zwisające nad wewnętrzną stroną drzwi. Stanął pod nimi i zadarłszy je, przepuścił redaktorkę przodem. Wnętrze zaskakiwało dobrym gustem. Sofy, kilka miejsc obiadowych z krzesłami, stonowane obrusy i sporo drewna, a dla kontrastu odrobina niezakrytego betonu i ozdobnych cegieł.

– Jest tak, jak pani obiecała: zupełnie spokojnie. Zaledwie parę osób.

– Mówiłam przecież.

– Proszę pozwolić sobie pomóc z płaszczem.

– Dziękuję, poradzę sobie sama.

Podłogi były wyłożone gorsecikami. Witold widział je po raz pierwszy. Nic dziwnego, bo czytał, że ta nowość z Holandii stanowiła ostatni krzyk mody spotykany jedynie w Warszawie i w Gdyni. Małe terakotowe płytki rzeczywiście przypominały część damskiej bielizny – zaokrąglone u góry i dołu, a wklęsłe pośrodku nie mogły kojarzyć się z niczym innym.

Mimo różnorodności wszystkie elementy wnętrza jakimś cudem do siebie pasowały, nawet kilka witraży i olbrzymi czarny słup nośny, stojący niemal w samym środku pomieszczenia.

Usiedli przy najbliższym wolnym stoliku.

Rachela dostała czarną kawę, o którą znajomy kelner zapytał, jedynie unosząc brwi. Kobieta tylko skinęła, co najwyraźniej musiało być jej stałym rytuałem. Widać było, że lubi to ciche porozumienie.

Witold przeglądał menu bez większej uwagi. Lista dań była krótka. To najczęściej oznaczało, że były zawsze świeże. Poprosił o to samo. Gdy kelner odszedł, Witold sięgnął do wewnętrznej kieszeni i wyciągnął piersiówkę. Odrobina wódki spłynęła do czarnego naparu.

Z radia sączyła się nastrojowa melodia.

– Skądś znam tę piosenkę… – zagaił.

– To Sława Przybylska. Pamiętasz, była jesień. Wszyscy to znają!

Rzeczywiście. Po wstępie wypełnionym melodią smyczków popłynęły słowa, które z pewnością gdzieś już słyszał.

– No dobrze – zaczął z niewyraźnym wzrokiem, jakby właśnie się ocknął. – W takim razie proszę opowiedzieć, co pani wie o światłach nad portem.

– Myślę, że tyle samo, co wszyscy. Niczego nie ukryłam. Wszystko jest w artykułach. Zresztą pozostałe redakcje opisały dokładnie te same fakty. Czy coś jest nie tak?

– Rzeczywiście, z powodu liczby publikacji odniosłem wrażenie, jakby obiekt widziało całe miasto. Wszystkie artykuły, które czytałem, były w zasadzie zgodne.

– W zasadzie?

– Może tylko jeden szczegół…

– Nie rozumiem… – W głosie redaktorki znów pojawiło się napięcie.

– Jest jedno małżeństwo świadków. Raz nazywani są państwem „Poncze”, innym razem państwem „Płonczkier”. To trochę dziwne.

– Niespecjalnie. – Kobieta machnęła ręką. – Dziś już nie ma prawdziwych dziennikarzy. Teraz, jak to mówią, „co nie dosłyszał, to wymyśli”.

Witold pochylił się i lekko zmarszczył czoło.

– Może to pani doprecyzować? – spytał.

– Stare pokolenie już wymarło albo zostało wybite na wojnie. Ewentualnie siedzi na emigracji. A nowe jeszcze się nie wykształciło. Zresztą nie wiem, czy w ogóle się wykształci, bo niby kto miałby uczyć zawodu młodych? A ci, którzy teraz pracują w gazetach, to, no cóż…

– Chce pani powiedzieć, że to zwykły błąd osoby, która notowała informacje?

– „Pani”? A nie „towarzyszko”?

Mężczyzna umilkł zaskoczony.

Przecież to on miał zadawać pytania. Tymczasem poznana zaledwie chwilę temu dziewczyna wodzi go za nos i bawi się rozmową, z każdą minutą skracając dystans. Brak respektu u potencjalnej informatorki tylko utwierdzał Witolda w przekonaniu, że nie został stworzony do zawodu gliny. Tu potrzebna była zupełnie inna wrażliwość.

Pogrzebał w kieszeni i wyciągnął charakterystyczną paczkę lucky strike’ów z wielkim czerwonym kołem i położył przed sobą. Przez twarz dziennikarki przebiegł dreszcz zdziwienia. Wyglądała na zbitą z tropu.

Witold zauważył jej wzrok i wyjaśnił:

– Latałem w RAF-ie. Jakoś nie zdążyłem nasiąknąć.

– Nasiąknąć?

Kobieta zręcznie przeskoczyła temat wojny, tak jakby codziennie spotykała zdemobilizowanych pilotów zachodnich myśliwców, i parła naprzód. Milicjant miał coraz większe poczucie, jakby to Rachela prowadziła przesłuchanie. Mimo to postawił na szczerość, licząc w duchu, że jego rozmówczyni odpowie tym samym:

– Wszelkie masowe ruchy nie są dla mnie. Źle się czuję w zbiorowym myśleniu.

– Czyli partyjnym? Bardzo niebezpieczne tak mówić w obecnych czasach.

Witold zmierzył ją wzrokiem z uwagą, ale bez lęku. Wypuścił dym i pytająco zadarł brwi.

– Zadenuncjuje mnie pani?

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki