Copyright © Dionisios Sturis, 2022

Copyright © Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o., 2022

Redaktor prowadzący: Bogumił Twardowski

Marketing i promocja: Agata Gać

Redakcja: Barbara Stahl, Adrian Stachowski

Korekta: Anna Sidorek, Małgorzata Denys, Agnieszka Czapczyk

Łamanie: Grzegorz Kalisiak

Projekt okładki i stron tytułowych: Ula Pągowska

Fotografia na okładce: Greckie i macedońskie dzieci w szkole podstawowej, Wrocław, 1961 rok. Dzięki uprzejmości Zakładu Narodowego im. Ossolińskich

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej: Dariusz Nowacki

Zezwalamy na udostępnianie okładki książki w internecie.

eISBN 978-83-67324-18-2

Wydawnictwo Poznańskie sp. z o.o.

ul. Fredry 8, 61-701 Poznań

tel.: 61 853-99-10

redakcja@wydawnictwopoznanskie.pl

www.wydawnictwopoznanskie.pl

Spis treści

Przedmowa. Uchodźcy wśród nas

Wstęp

Księga Chojnowa

Księga motywacji

Księga utraconej pamięci

Księga wojny

Księga internacjonalizmu

Księga liczb. Zapis 1

Roman ze Zgorzelca

Księga dzieci wojny

Księga inwalidów wojennych

Księga Belojanisa

Księga liczb. Zapis 2

Helena z Wrocławia

Księga Zgorzelca

Księga Polic

Księga nowego życia

Anna ze Szczecina

Księga łączenia rodzin

Marysia z Chojnowa

Księga liczb. Zapis 3

Księga wyczekiwania

Magda z Legnicy

Księga wyborów

Eugeniusz z Polic

Księga teraźniejszości

Księga Nalbandisów (2022)

Księga liczb. Zapis 4

Księga końca?

Księga Makronisos

Epilog

Podziękowania

Przypisy

Bibliografia

Dzisiejszym uchodźcom

Przedmowa. Uchodźcy wśród nas

Nowe życie Dionisiosa Sturisa opowiada piękną historię. Chciałoby się dodać – o pięknych ludziach, ale czy nie byłby to nadmiar, weksel in blanco? Może chodzi tu tylko o dobre, ale chwilowe odruchy? Chciałoby się napisać odruchy „normalne”, tyle że zamysł ten rozbija się o gorzkie pytanie o to, co właściwie w świecie XX wieku było normą. Otwarte ramiona dla przybyszów, wędrowców, migrantów, uchodźców, Innych? Czy raczej obelgi, pięści, kamienie, pociski, obozy?

To opowieść o Polsce, której nie ma. Nie chodzi tylko o to, że nie ma już Polski Ludowej. Nie ma Polski, która przyjmowałaby uchodźców z otwartymi ramionami.

Tak, w pierwszych dniach, tygodniach, miesiącach od napaści Rosji na Ukrainę w 2022 roku, gdy Polacy otwierają domy i serca dla uciekających przed wojną sąsiadów, chciałoby się wierzyć, że coś się zmienia; że kraj wydobywa się ze swoich chorób i plag – nacjonalizmu, ksenofobii, zadawnionych uraz. Ale czy naprawdę? Czy na trwałe?

W tym samym czasie kilka, kilkanaście kilometrów od granicy ukraińsko-polskiej władze kraju wypychają uchodźców z dalekich krajów, o innym kolorze skóry, innego wyznania do lasu, gdzie „pozwala się” im umrzeć – z zimna, głodu, wycieńczenia, chorób. To Afgańczycy, Syryjczycy, Irakijczycy, Kurdowie… – ludzie, którzy wyglądają trochę inaczej niż my i inaczej niż Ukraińcy. Mają ciemniejszą karnację, ciemniejsze włosy. Kobiety noszą nakrycia głowy (chusty), trochę podobne do takich, jakie nosiły nasze babcie i prababcie.

Podział uchodźców na tych, którym się pomaga, i tych, których wyrzuca się na pastwę zimna i pozwala umrzeć w cierpieniach i samotności, wystawia Polsce świadectwo. Nic tu się nie zeruje, nie wyrównuje, nie bilansuje. Moralnego skandalu przywodzącego na myśl chyba tylko spychanie rozbitka z tratwy na morzu nie da się zagłuszyć, a tym bardziej „zrównoważyć” pomocą dla innych. Dzielimy ludzi według kolorów, wyznań, kategorii? Ludzie innej kategorii – jak to w ogóle brzmi? A jednak część społeczeństwa, a przede wszystkim władze kraju, w którym żyjemy, dokonują takiego rozróżnienia każdego dnia.

Nie koi ani nie uspokaja, że niechętna uchodźcom z krajów globalnego południa jest dziś – w mniejszym lub większym stopniu – cała Europa. Zamiast zasypiać w błogim spokoju z usprawiedliwieniem, że „na Zachodzie też tak myślą”, lepiej wziąć sobie do serca apel algierskiego pisarza Kamela Daouda: „Trzeba zdefiniować na nowo fundamenty swojego człowieczeństwa. Dziś nie jest nam potrzebny europejski czy zachodni humanizm, tylko uniwersalny. Odnoszę wrażenie, że zachodni humanizm się zaciął. Jak postrzega Innego? Czy to zwierzę, czy człowiek? Identyczne pytanie zadawał sobie Robinson na temat Piętaszka. Jesteśmy w tej samej sytuacji: jak zdefiniować uchodźcę? Jeśli to zwierzę – trzeba je odgrodzić albo zabić. Jeśli człowiek – przesunąć się i zrobić mu trochę miejsca”[1].

W nowym wydaniu Nowego życia Sturis uzupełnia i aktualizuje niektóre z uchodźczych historii, a także proponuje refleksję nad naszą zbiorową kondycją. „Mogliśmy przyjąć tych kilka czy kilkanaście tysięcy osób [przekraczających polsko-białoruską granicę], jak kiedyś przyjęliśmy Greków, tak jak teraz przyjmujemy miliony uchodźców z Ukrainy” – pisze Sturis w dopisanych fragmentach. „Mogliśmy zaopiekować się nimi, dać suche ubranie, nakarmić, podleczyć, zapytać, dlaczego uciekają, sprawdzić, czy spełniają warunki, by uzyskać oficjalny status uchodźcy”.

Jest tu budzący pewną nadzieję fragment, w którym Sturis przytacza raport pod tytułem Leczymy uchodźców, złożony ze świadectw osób pracujących w służbie zdrowia. Pokazuje on, że zwykli ludzie spontanicznie, nie trzeba ich do tego namawiać, garną się do pomocy zmarzniętym, głodnym i bez dachu nad głową uchodźcom – właśnie tym, których państwowa propaganda maluje jako niebezpiecznych wrogów; którzy są rzekomo pionkami dyktatora Białorusi, domniemanymi islamistami terrorystami (więcej obelg nie przytaczam, bo i po co).

Te zachowania są żywym dowodem, a przynajmniej jakąś poszlaką, iskrą nadziei, że ludzie nie rodzą się rasistami i ksenofobami – do wrogości wobec Innego ich się wychowuje, przyucza, popycha. Robią to społeczne normy, przeświadczenia, przesądy. Amerykański historyk Howard Zinn, autor Ludowej historii Stanów Zjednoczonych, pisanej z perspektywy grup wykluczanych i dyskryminowanych, uważał, że rasizm to konstrukt tworzony przez sprawujących władzę po to, by ludzi dzielić, a następnie rozgrywać jednych przeciw drugim. Po co? Bo to przynosi profity. Bo podzielonymi łatwiej rządzić.

Są przykłady na to, że władze polityczne mogą odgrywać inną rolę. Taki właśnie przykład Sturis opisuje w tej książce i kilka lat po jej pierwszym wydaniu proponuje, by raz jeszcze przyjrzeć się losowi jego przodków i czternastu tysięcy uchodźców greckich i macedońskich, którzy po drugiej wojnie światowej – z powodu wojny domowej i prześladowań w swoim kraju – znaleźli schronienie w komunistycznej Polsce. Tamta Polska zawstydza tę dzisiejszą. Ale na wstydzie nie poprzestaje – podsuwa wzorce postaw i polityki solidarności.

Po premierze Nowego życia odbyliśmy długą rozmowę, która ukazała się w „Polityce”.

– Nie wyzywano Greków od „cyganów” czy „żydków”? Nie było napaści?

– Nie. I porównując Polskę dzisiejszą i tamtą, jest to coś absolutnie niezwykłego. Grecy nie poznali, co to dyskryminacja lub otwarta niechęć. Nie atakowano ich, choć mówili w innym języku, mieli nieco ciemniejszą skórę, gęste, czarne włosy, nieco odmienne rysy. Przeciwnie – ich egzotyczna uroda bardzo się podobała. (…)

– Polacy w czasach PRL byli biedniejsi, ale bardziej empatyczni, bardziej solidarni?

– Nikt ich nie pytał, czy chcą mieć za sąsiadów uchodźców z Grecji. Nie dzwonili do nich ankieterzy, którzy szykowali sondaż. Cała akcja przyjmowania greckich uchodźców przez jakiś czas była trzymana w tajemnicy. A gdy Polacy zorientowali się w końcu, kogo mijają na ulicy, kto wprowadził się do mieszkania obok, zachowali się jak należy. Nauczyciele, wychowawcy w ośrodkach, lekarze, pielęgniarki, pracodawcy – wszyscy oni okazywali przybyszom troskę i zrozumienie.

– Masz jakieś wyjaśnienie, dlaczego tak było wtedy, a nie jest dzisiaj?

– Być może lepiej pamiętaliśmy, czym jest wojna, jakie dramaty potrafi na człowieka sprowadzić. W tamtych trudnych czasach chyba nie miało dla nas znaczenia, że jesteśmy biedni. Ważniejsze było przekonanie, że ofiarom wojny należy pomagać i dzielić się z nimi tym, co się ma.

Nie ma powodu ani sensu idealizować Polski tamtego czasu. W tym samym społeczeństwie, które przyjaźnie przyjęło Greków, wciąż żywe były uprzedzenia – na przykład antysemityzm – a były tym żywsze, im bardziej ożywiała je ówczesna władza (czy to w okolicach 1956, czy 1968 roku). Jedną z lekcji, którą jednak warto zapamiętać, jest to, że działania władz mogą tworzyć dobry standard. Konstruowanie dobrej polityki – a wobec uchodźców z Grecji władze PRL taką prowadziły – kształtowało postawy otwarcia, empatii, życzliwości, współpracy.

Niczego więcej dziś nam nie trzeba – wobec wszystkich uchodźców, bez żadnych rozróżnień. Można otworzyć ramiona i żyć nie tylko obok siebie, ale razem. Tworzyć zróżnicowaną wspólnotę. Dobrze, że książka Sturisa raz jeszcze nam o tym przypomina.

Artur Domosławski

Wstęp

Koniec podróży. Pociąg staje na stacji w Lądku-Zdroju, przy imponującym, poniemieckim budynku dworca z czerwonej cegły. Jest ciepłe popołudnie późnym latem 1948 roku. Rozsuwają się drzwi bydlęcych wagonów. Z wnętrza bucha kwaśny odór. Znana mieszanka: rzygowiny i mocz. Dorośli by nie wytrzymali zamknięcia przez kilka dni i nocy, a co dopiero dzieci. Zwłaszcza dzieci wojny: w łachmanach, wygłodniałe, kaszlące, ze strupami na głowach, ze skołtunionymi włosami, ropiejącymi oczami, spocone, brudne, coraz bardziej przestraszone, często niepamiętające własnego nazwiska, oznakowane za to numerem porządkowym na plakietce dyndającej u szyi. Najmłodsze mają trzy lata, najstarsze – lat czternaście. Jedne mówią i myślą po grecku, inne po macedońsku. Przyjechało ich ponad tysiąc pod opieką zaledwie kilkudziesięciu dorosłych.

Dzieci nie wiedzą, gdzie się znajdują, co to za kraj ta cała Polonia i jak daleko została ich ojczyzna Ellada. Wiedzą chyba tylko tyle, że wywieziono je daleko od wojny. Za chwilę zaczną wysiadać z pociągu i po raz pierwszy postawią bose stopy na polskiej ziemi – to będzie umowny, symboliczny początek grecko-polskiej odysei, która według planu miała potrwać najwyżej kilka miesięcy.

Tego właśnie spodziewają się przyjezdne dzieci: że rozłąka z rodzicami wkrótce się skończy i że wrócą do domów, gdy tylko opadnie wojenny kurz. Poza obiecaną wcześniej wyżerką to ich jedyny powód do radości.

Nikt jeszcze nie wie, dosłownie nikt, że będzie inaczej, że historia, która właśnie się rozpoczyna, stanie się udziałem ponad 14 tysięcy osób (bo do dzieci po skończonej wojnie domowej dołączą dorośli) i będzie się toczyła przez kolejne dekady i pokolenia, trwale znacząc życie uchodźców tęsknotą i wyobcowaniem, ale często także radością, spokojem ducha, niekiedy nawet szczęściem.

Większość przybyszów z Grecji nie opuści Polski przez co najmniej ćwierć wieku. Niektórzy umrą na polskiej ziemi, zanim otrzymają zgodę na powrót do ojczyzny. Niektórzy mieszkają w Polsce do dziś. Ich dzieci i wnuki, których żyłami płynie wymieszana polsko-grecka krew, to być może twoi, Czytelniku, Czytelniczko, sąsiedzi, koledzy ze szkoły, koleżanki z pracy.

Z drewnianych wagonów wyskakują pierwsi mali śmiałkowie. Wzniecają kurz, lądując na wysuszonej słońcem ziemi. Ktoś się potyka, upada i płacze. Nic poważnego, tylko otarte kolano.

Cisza zamienia się w harmider i chaos, bo zderzają się ze sobą różne okrzyki, słowa pozdrowień i zapytania wyrzucane w powietrze w trzech różnych językach: greckim, macedońskim i polskim.

Kostek Christu, numer 1123, wychudzony dziesięciolatek z rozbieganymi oczami, wysiada z pociągu jako jeden z ostatnich i natychmiast rzuca się biegiem do najbliższego budynku. W zatłoczonej dworcowej poczekalni grupa skołowanych dorosłych próbuje zapanować nad „kontyngentem” małych uchodźców. Mimo hałasu i zamętu chłopiec pod dachem czuje się nieco bezpieczniej. Uznał, że niedźwiedzie ludojady, którymi straszono go podczas podróży, wolą otwarte przestrzenie. Rozumował, że nim, chudzielcem, polskie bestie by się nie najadły, ale i tak się bał. Dla pewności próbuje dopytać, ciągnie za rękaw obcą panią w pielęgniarskim stroju i obcego pana. Ci patrzą na niego ze zdziwieniem, słuchają, coś tam nawet odpowiadają, ale kto by wiedział co.

Witamy w Polsce pierwszych uchodźców z walczącej Grecji! Witamy was chlebem i dobrym słowem. Jak trzeba, po ludzku. Ofiarujemy wam dach nad głową, wygodne łóżko, mydło, czyste ubranie, lekarstwa. Dzielimy się tym, co mamy, choć sami mamy niewiele.

Wiemy, co to wojna, pamiętamy aż za dobrze…

Księga Chojnowa

Od tamtych zdarzeń mija ponad sześćdziesiąt lat. Na Dolnym Śląsku znów trwa suche, upalne lato. Niebo nad Chojnowem jest niebieskie jak na pocztówce z Cyklad. W małym mieście położonym 150 kilometrów na północny zachód od Lądka-Zdroju, akurat rozpoczynają się Dni Chojnowa, coroczne kilkudniowe święto, jedyne takie w całej okolicy. W programie jak zawsze liczne atrakcje: smażona kiełbasa i tanie piwo, koncerty, konkursy plastyczne i taneczne, turnieje brydża, ping-ponga, tenisa, warsztaty tkackie i garncarskie, straganowa sprzedaż rękodzieła i ekologicznej żywności – serów, miodów i nalewek. W zabawie mieszają się młodość i starość, bieda i bogactwo, miastowi i ludzie z pobliskich wiosek. Do starzejącego się i pustoszejącego Chojnowa powraca w tym czasie gwar i energia, a tego roku, wyjątkowo, także lokalna historia w osobach gości specjalnych, dawnych mieszkańców, niby obcych, a swoich – „chojnowskich Greków”.

Impreza odbywa się w tak zwanym Małym Parku, nad płytką rzeką Skorą, a nie jak zwykle na Rynku, który teraz cały jest rozkopany, pozagradzany i wyłączony z ruchu. Przechodzi kosztowną rewitalizację; złośliwcy mówią: upustynnienie. Ludzie wściekają się, że unijne miliony są marnotrawione na niewygodną kostkę brukową, która zastąpi zerwany asfalt, oraz na likwidację miejskiej zieleni. Stare, pachnące drzewa i krzewy pójdą pod siekierę, a zamiast nich pojawią się klomby z doniczkowych bratków i rachityczne, skarlałe odmiany akacji o pniach jak noga kurczaka i kulistych koronach, nigdy niekwitnące.

Z powodu remontu organizatorzy Dni Chojnowa zrezygnowali z popularnych zawodów biegowych, których trasa tradycyjnie prowadzi przez Rynek. Gdy byłem w pierwszej klasie chojnowskiego liceum, wziąłem udział w wyścigu na dystansie półtora kilometra. Wystartowałem bardzo szybko, prawie sprintem. Prowadziłem z widoczną przewagą przez dłuższą część dystansu, niesiony biegowym niedoświadczeniem, oklaskami i wiwatami tłumu: „Dio-nis! Dio-nis!”.

(Jedynie w Chojnowie nikt nigdy mnie o moje greckie, nieco tylko spolszczone imię nie pytał. Ani w przedszkolu, ani w podstawówce, ani w liceum. Nikt nie stękał, wyczytując je z listy, nie przekręcał go, nie dociekał, dlaczego takie dziwne i czy prawdziwe. Także nazwisko nikogo nie dziwiło. Jakbym był Dionizy Sturisowski, a nie Dionis Sturis. W małym mieście ludzie się znają, wiedzą, jakich mają sąsiadów. Zdążyli do nich przywyknąć, do ich nieco ciemniejszej karnacji i pokręconych nazwisk. Inaczej było i jest poza Chojnowem, wszędzie tam, dokąd uchodźcy z Grecji nie dotarli bądź też stanowili nieliczną grupę wśród polskiej większości, a ich historia pozostała nieznana lub zapomniana. Ludzie stękają tam i przekręcają moje imię na różne sposoby, proszą, bym je przeliterował, zjadają samogłoskę „i” albo dodają ją tam, gdzie jej być nie powinno. I dziwią się na potęgę).

– Dio-nis, dawaj, Dio-nis! – To koledzy i koleżanki ze szkoły, a także sąsiedzi i rodzina, którzy przyszli pooglądać zawody. Nikt z nich raczej nie oczekiwał, że będę się w nich liczył – nie z moją ówczesną nadwagą, brzuchem źle skrywanym pod bawełnianą koszulką, z tłuściutkimi udziskami. Gdy do mety zostało mi 400 metrów, „spuchłem” – z trudem łapałem powietrze, a moje nogi stały się ciężkie jak stalowe słupy. Musiałem zwolnić do truchtu i pozwolić, by wyprzedzili mnie nie tylko faworyci, którzy wykazali się spokojem, lepszą formą i skuteczniejszą taktyką, mimo że początkowo oglądali moje plecy, ale także dużo słabsi zawodnicy. Z trudem tylko ukończyłem wyścig na jednej z dalszych pozycji.

Od mojej bolesnej sportowej porażki minęło dużo czasu. Zdążyłem wyjechać z Chojnowa, skończyć studia, rozpocząć pracę w radiu, zgubić nadwagę i porządnie się wytrenować.

Wracałem na kilka dni. Jechałem z Warszawy na Dni Chojnowa, by nagrać reportaż. (Liczyłem też, że przy okazji wezmę porządny biegowy rewanż. Szkoda, że do niego nie doszło). Moje szefowe w radiu uznały, że grecki temat jest niszowy, a przez to na swój sposób ciekawy, bo mało kto w Polsce zna historię greckich uchodźców. Poza tym trwał letni sezon ogórkowy, gdy często brakuje tematów na antenę.

Nie zamierzałem się przyznawać, że ja także słabo znam historię moich greckich przodków. Wiedziałem o nich zawstydzająco mało. Tylko tyle, ile kilka lat wcześniej usłyszałem od ciotki Kiriaki, siwej staruszki, która w 1948 roku jako mała dziewczynka wysiadła z jednego z bydlęcych wagonów. Nadarzała się okazja, by popytać o dawne dzieje.

Goście specjalni Dni Chojnowa, jak mi mówili, sami wyszli z inicjatywą. Chcieli o sobie przypomnieć, bo czuli, że pamięć o nich ginie. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku większość z nich opuściła miasto na dobre i wróciła do Grecji. Nie zostawili po sobie niemal żadnych materialnych śladów. Tylko starsi mieszkańcy zachowali ich we wspomnieniach, ale starszych z każdym dniem ubywa. U młodych „chojnowscy Grecy” nie budzą już żadnych skojarzeń. Zero.

Zupełnie jak „chojnowscy Niemcy” – pomyślałem. Oni też zniknęli ze zbiorowej świadomości, a wraz z nimi ich kilkusetletnia przeszłość. Zostały po nich omszałe groby na miejskim cmentarzu i wyblakłe napisy gotycką czcionką na ścianach starych kamienic, odsłaniane przez ulewne deszcze. Potomkowie chojnowskich autochtonów od czasu do czasu odwiedzają miasto swych rodziców i dziadków, przyjeżdżają z Zachodu nowoczesnymi autokarami. Uczniowie ogólniaka pod okiem germanistki przygotowują dla nich występy artystyczne, ale już licealny historyk słowem się nie zająknie o niemieckiej przeszłości miasta Haynau i w ogóle Ziem Odzyskanych. Nie powie na przykład o tym, że w Haynau urodził się kanclerz Rzeszy i premier Prus Georg Michaelis, że z Haynau pochodziło kilku wybitnych niemieckich uczonych, że w mieście działała bożnica, którą po „nocy długich noży” przerobiono na salę gimnastyczną. Ani słowa. Nul.

Po grecku „zero” to miden, z akcentem na e. Właśnie tyle czasu ten sam szkolny historyk poświęca na opowieść o dawnych uchodźcach, Grekach i Macedończykach, których wygoniła z ojczyzny brutalna wojna domowa (daję słowo, bo chodziłem na jego lekcje). Może nikt mu nie powiedział, że w samym tylko Chojnowie mieszkało ich ponad dwustu? Razem z Polakami, dom w dom. Może o nich nie słyszał? Może nie wie, że nic złego z tego współżycia nie wynikło. Wręcz przeciwnie – samo dobro. Może nie zastanawiał się, skąd u niektórych jego uczniów – uchodźczych dzieci i wnuków – greckie nazwiska. A może o wszystkim wie, tylko uznaje za niewarte opowiedzenia? Może przeszkadza mu, że wśród uchodźców znajdowali się ideowi komuniści? Jakby ideologia była w tej historii najważniejsza! Nie była. Nie jest. Ważniejsza była solidarność.

Grecy postanowili więc, że sami o sobie przypomną. Komitet organizacyjny powstał w Salonikach. Panowie Tselis i Pliatsikas, dawni chojnowianie, oraz (telefonicznie) pan Kalagasidis z Chojnowa, a także kilka innych osób, dobre pół roku spotykali się w salonickich kawiarniach i obmyślali program. Dyskutowali, spierali się, wysyłali e-maile do chojnowskich władz, jak się okazało – bardzo przychylnych. Wspólnie uradzono, że najlepszą okazją do takiego przypomnienia będą Dni Chojnowa. Dniem greckim ustanowiono niedzielę. Na początek zaplanowano mszę w kościele (nieważne, że Grecy w większości byli ateistami – ksiądz prałat się uparł), później uroczyste odsłonięcie pamiątkowej tablicy na ścianie Urzędu Miasta (Grecy proponowali ścianę Domu Chemika, gdzie kiedyś działał ich klub, ale burmistrz uznał, że magistrat zapewnia większy prestiż), następnie otwarcie wystawy w chojnowskim muzeum – ze starymi zdjęciami miejscowych Greków i Macedończyków, a wieczorem koncert greckiej muzyki.

Zaprzyjaźnione panie bibliotekarki rozkładają ręce i przepraszają. Na moją prośbę przeszukały katalogi i magazyny, ale o „chojnowskich Grekach” nie znalazły nic oprócz krótkich artykulików w regionalnych czasopismach. Sprawdziły nawet zasoby większej biblioteki w sąsiedniej Legnicy – również bez powodzenia. Nie wiedzą, czym to tłumaczyć. Może brakiem zainteresowania czytelników? Odsyłają mnie jednak do starszej koleżanki po fachu, która uchodzi za skarbnicę wiedzy o mieście. Ręczą, że kto jak kto, ale Regina Więcław na pewno okaże się pomocna.

Emerytowana bibliotekarka przyjechała do Chojnowa zza Buga już w lipcu 1945 roku. Zamieszkała z rodziną w okolicy, która kilka lat później stała się małym greckim zagłębiem. Trudno uwierzyć, że pani Regina zbliża się do osiemdziesiątki – przeczy temu jej wygląd, zdecydowany głos i pamięć, w której zachowały się anegdoty, wrażenia i smaki. Starsza pani dobrze pamięta zadbane niemieckie domy, piękne, kwitnące ogrody, sady, w których tuż po wojnie nikt nie zrywał owoców – Niemcy, bo nie zdążyli, przyjezdni Polacy, bo się bali, że może zatrute, szabrownicy, bo woleli skupić się na innych zbiorach.

– Przyjazd Greków – mówi mi pani Regina – stał się dla Chojnowa prawdziwym wydarzeniem. Egzotyczni goście – ich nowe twarze, ciemniejsza karnacja, dziwny język, czarne ubrania, a u kobiet zawsze chusty na głowach – budziły ciekawość. Może również strach. Początkowo trzymali się od nas z daleka. Izolowali się. A my też raczej nie garnęliśmy się do ich poznawania. W moim rewirze zamieszkało kilkanaście greckich i macedońskich rodzin, wśród nich Zarkadasowie – nasi najbliżsi sąsiedzi. Pan Zarkadas nauczył mojego ojca, jak ma się obchodzić z winoroślą, która rosła przed domem. Tak zaczęła się między nami przyjaźń. Znam ich wszystkich bardzo dobrze, a ze Stefą, choć wyjechała do Salonik i tylko czasami przyjeżdża w odwiedziny, do dziś się przyjaźnimy. Dzięki nim poznałam kawę parzoną „po grecku” i fantastyczne dania z fasoli, bo Grecy w miarę możliwości starali się gotować po swojemu.

Egzotyka greckich gości bladła z każdym rokiem. Uchodźcze dzieci chodziły do polskich szkół, wypożyczały z biblioteki u pani Reginy polskie książki, ich rodzice, coraz lepiej mówiący po polsku, dostawali pracę w Dolzamecie, Papierni, Reniferze. Uprawiali działki we wspólnym ogródku obok chojnowskiego stawu. Razem z Polakami maszerowali w pierwszomajowych pochodach, razem pili wódkę na imieninach. Tak się działa integracja. Były jednak i problemy. Najstarsi uchodźcy, ci najbardziej konserwatywni, nie umieli zaakceptować mieszanych małżeństw – życzyli sobie, by ich dzieci wybierały partnerów z klucza narodowego. Ale nie zawsze mogli postawić na swoim. Z Polkami pożenili się chłopcy Pliatsikasów, Zarkadasów, Kalagasidisów, Zdrozisów i wielu innych. Starszy z braci Sturisów, stryjek Joanis, również wziął za żonę Polkę – Wandę. Mój ojciec, Petros, ożenił się z Elefterią – Greczynką z Legnicy. Niedługo później rozwiódł się z nią i związał z moją polską mamą Zosią. Po drugim rozwodzie kolejny raz ożenił się z Polką.

Na placu przed Urzędem Miasta, obok Małego Parku, zgromadziło się kilkadziesiąt osób. Jest burmistrz i jego świta, spocony ksiądz z kropidłem, są panie bibliotekarki, mieszkańcy, dziennikarze z lokalnej telewizji i grupa Greków, którzy specjalnie na tę okoliczność przyjechali z daleka. Na ścianie budynku lśni nowiutka granitowa tablica. Z czterech głośników dobiega skoczna muzyka, egzotyczne disco greko, greckie rytmy w najgorszym wydaniu – milionowa wariacja na temat przeboju z filmu Grek Zorba, do którego na polskich weselach pijani goście tańczą zwykle kankana.

Próba mikrofonu. Raz, dwa, raz. Pierwszy przemawia dyrektor Miejskiego Domu Kultury, autor kilku książek o historii Chojnowa (bez specjalnych nawiązań do tutejszych Niemców czy Greków) Stanisław Horodecki.

– Lat blisko sześćdziesiąt mija od chwili, kiedy z dalekiej Grecji przybyła tutaj grupa osób. Do świata zupełnie innego, zupełnie sobie nieznanego – zaczyna dyrektor. – Ktoś kiedyś powiedział: z bliźnim to się możesz zabliźnić. I ci Grecy, którzy do nas dotarli, zabliźniali się, wrastali w chojnowską tkankę. Później rozpoczęła się ich podróż do Itaki, powrót do kraju rodzinnego. Ale przecież ciągle o nas pamiętają, nie zapominają o swojej drugiej ojczyźnie. O Chojnowie. Pięknie ich tu wszystkich witam. A żeby naszej uroczystości nadać szczególny charakter, proszę wszystkich o przyjęcie postawy zasadniczej, będziemy grać hymny obu narodów.

Podczas hymnów ludzie się nudzą, męczą się, stojąc na baczność, rozglądają się wokoło, rozmawiają. Milkną, gdy głos zabiera burmistrz, niepokonany od czterech kadencji Jan Serkies, z wykształcenia nauczyciel WF-u:

– Czcigodny księże prałacie, drodzy greccy przyjaciele, szanowni państwo. Uchodźcy z Grecji znaleźli się w Polsce w wyniku wojny domowej. Chojnów stał się domem dla ponad dwustu osób. Początkowo wyrwani ze znanej sobie codzienności, często rozdzieleni z rodziną, na nowej ziemi starali się układać życie z przekonaniem, że wrócą do ojczyzny. Mieli tu swoją grecką świetlicę, ich dzieci uczyły się greckiego, młodzież zakładała muzyczne zespoły. Społeczność grecka i chojnowska integrowały się, a zrodzone znajomości, przyjaźnie i związki przetrwały.

– Serio? – Słyszę, jak za moimi plecami dziwią się młodzi chojnowianie.

A burmistrz kończy słowami:

– Stoimy wspólnie przed pamiątkową tablicą, która utrwala wiedzę o tamtych wydarzeniach, o solidarności dwóch nacji.

Brawa!

W ruch idzie kamera lokalnej telewizji, pstrykają aparaty fotograficzne. Znów rozbrzmiewa tandetne disco greko. Burmistrz odsłania wmurowaną w ścianę magistratu granitową tablicę z inskrypcją: „Z wdzięczną pamięcią za znalezienie w Polsce nowego domu, a w gościnnym Chojnowie swej Małej Ojczyzny” i fragmentem wiersza Leopolda Staffa Odys. Ksiądz z kropidłem święci dzieło.

Brawa!

Ludzie powoli się rozchodzą – za dużo gadania, za dużo klaskania. Niektórzy kierują się do pobliskiego muzeum, by zobaczyć wystawę, inni idą na korty, gdzie trwa turniej tenisowy. Wrócą wieczorem na koncert w parku.

Goście z Grecji są bardziej przejęci. Po policzkach spływają im pojedyncze łzy, leciutko trzęsą się ramiona. Czują, że spłacają dług wdzięczności, choć nikt od nich wdzięczności nie wymaga, nikt się o nią nie upomina. Nie oni przecież ten dług zaciągali, zrobiono to w ich imieniu, gdy wojna domowa miała się ku końcowi. Greccy komuniści poprosili, polscy komuniści dali zgodę: „Dobrze, przyjmiemy waszych ludzi, ofiary walk z »monarcho-faszyzmem«. Zaopiekujemy się nimi. Bo tak zwyczajnie trzeba. Niczego w zamian nie chcemy i nie oczekujemy”.

Najbardziej wzruszony jest chyba Christos Pliatsikas – najstarszy z gości specjalnych, dziadek mojego dobrego kolegi z liceum. Stara się ukryć, że popłakuje. Gdy zadzwoniłem do niego dzień wcześniej, od razu zgodził się na spotkanie. Przecież ja, Sturis, jestem jednym z nich – mówił mi przez telefon – to znaczy z nas. Przecież on znał mojego ojca, moją mamę, moich dziadków, wielka szkoda, że wszyscy czworo już umarli. Znał całą rodzinę Sturisów, i to dobrze, bo wszyscy „chojnowscy Grecy” znali się dobrze i trzymali razem.

– Taka jest życie… Taka jest życie – powtarza Pliatsikas, gdy siadamy przy kawie w małym chojnowskim bistro, które prowadzą jego córka i zięć (a mówi tak, bo po grecku „życie”, zoí, jest rodzaju żeńskiego). Miejsce nazywa się Milos i początkowo specjalizowało się w greckim jedzeniu na wynos. Szybko okazało się jednak, że chojnowianie od gyrosa wolą knyszę i hot dogi, pizzę czy frytki. Prawie wszystkie greckie potrawy wyleciały więc z karty.

Dawniej, gdy mieszkał w Chojnowie przy ulicy Wojska Polskiego 8, było nie do pomyślenia, by stary Grek robił błędy językowe. Uczniowie w technikum by się śmiali, on by się wściekał. Więc mówił polszczyzną poprawną, bez greckich naleciałości, bez dziwacznego akcentu. Wyuczoną niemal perfekt. Swobodnie i bez wysiłku.

Dziś, po tych z górą trzydziestu latach od powrotu do Grecji, polskie słowa grzęzną siwemu dziadkowi w gardle. Są wszystkie, nawet te trudne, i tylko czekają, by je wreszcie znów wypowiedział. Muszą przy tym walczyć o pierwszeństwo z greckimi odpowiednikami. W końcu wygrywają, choć wychodzą z tego starcia pokiereszowane, pomięte, wykrztuszone, niewłaściwie odmieniane.

„Taka jest życie…”, że tylko Pliatsikas i jego żona Kula mieszkają w Grecji. Jedyni z całej rodziny. Sami, samotni, tęskniący, w ładnym mieszkaniu w Salonikach. O wiele za dużym dla nich dwojga. Mają też dom z kamienia w górskiej wiosce. Chronią się w nim, gdy niemiłosierne słońce wygania ich latem z miasta. I syn, i córka zostali w Chojnowie. I wnuki, i prawnuki. Tu jest ich życie. Wszyscy oni powtarzają dziadkom: „Wracajcie do Polski. Nie siedźcie tam tacy sami. Na co wam ta Grecja?”.

Pliatsikas mówi i płacze. Jak niby mieliby wrócić?! Ile razy można wracać?! Już raz przecież wrócili. Do Grecji, z której wcześniej musieli uciekać. Teraz więc ich ewentualny przyjazd do Polski na stałe to nie byłby raczej powrót. Sami nie wiedzą, co by to było.

Zostały im odwiedziny. Rodzina przyjeżdża do Grecji raz w roku albo raz na dwa lata. Na wakacje. Plażują, robią zakupy, zajadają się pomidorami z ulicznych targowisk, prawdziwą fetą i przejrzewającymi figami. Trochę zwiedzają, później jadą do wioski, do chłodnego domu z kamienia, gdzie po dwóch dniach dopada ich nuda.

Częściej bywa, że to dziadkowie pakują się do samolotu i lecą do Polski. Na pogrzeb, na wesele, jak się dziecko w rodzinie urodzi. Albo z innej szczególnej okazji, jak choćby na Dni Chojnowa. Akurat tych dwojga nie mogłoby zabraknąć podczas obchodów dnia greckiego i na uroczystości odsłonięcia pamiątkowej tablicy. Znał ich i lubił kiedyś cały Chojnów. On był nauczycielem w technikum mechanicznym, ekspertem od obróbki skrawaniem, a jego żona – śliczna, czarnowłosa pani Kula – pielęgniarką w ośrodku zdrowia, która pół miasta zaszczepiła na gruźlicę.

– Taka jest życie i co zrobić – stwierdza filozoficznie Pliatsikas i pociąga nosem. Nie „taką życie” sobie wymarzył, nie taką zaplanował.

Pytam o czasy wojny domowej i przyjazd do Polski.

– Stary jestem, a do dziś nie rozumiem, że Grek mógł stanąć przeciwko Grekowi, że mogli się wzajemnie mordować. Taka wojna to największy dramat.

Gdy wybuchła, Christos był nastolatkiem. Pamięta, jak zginął jego starszy brat, kuzyni i szkolni koledzy, najbliżsi sąsiedzi. Później nastąpiła ucieczka przez góry, trzydniowa wędrówka do Albanii, a stamtąd do Jugosławii. Następnie do Rumunii, gdzie Christos spędził dwanaście lat. Polska i Chojnów stanowiły ostatni etap jego powojennej tułaczki. Przyjechał, gdy urzędowo łączono rodziny – za zgodą polskich władz i za pośrednictwem Międzynarodowego Czerwonego Krzyża. Chodziło o to, by spokrewnieni ze sobą uchodźcy nie musieli żyć rozproszeni po różnych krajach Europy Wschodniej, by mogli przebywać razem w jednym miejscu. Oprócz Christosa na Dolny Śląsk trafiła jeszcze dwójka jego rodzeństwa i ojciec. Nigdy nie dołączyła do nich matka, która została w Grecji, na podupadłym gospodarstwie. Kobieta zapłaciła wysoką cenę za to, że miała w rodzinie partyzantów – nie dość, że rozdzielono ją z mężem i dziećmi, to jeszcze greckie władze wysłały ją na kilka lat do obozu koncentracyjnego na jednej z wysp.

W Chojnowie młody Christos ożenił się z piękną Greczynką i szybko nauczył się nowego języka. Po studiach mechanicznych i pedagogicznych we Wrocławiu dostał pracę w Dolzamecie, w przyzakładowych warsztatach. Szkolił młodych chojnowian na tokarzy.

Wsiąkł w Polskę, w sercu jednak, jak mówi, bez przerwy nosił Grecję. Dwójkę dzieci – syna i córkę – posłał do polskich szkół, ale kazał im chodzić na dodatkowe zajęcia z greckiego. Czytał „Trybunę Ludu” i „Dimokratisa” – wychodzący we Wrocławiu dziennik greckich uchodźców. Chodził z żoną na zabawy do greckiej świetlicy i na dansingi w klubach typu Jubilatka.

Pytam, czy chojnowianie dobrze traktowali Greków, czy się z nimi zaprzyjaźniali.

– Byliśmy jedni i ci sami. Jedni i ci sami – powtarza. – Tak nas traktowano. Polska też dopiero co wyszła z wojny, nic nie miała, a nam wszystko dawała: pracę, mieszkanie, jedzenie, szkołę.

Pewnego razu Christos pojechał na kilka tygodni do Monachium, by odwiedzić kuzynów. Wracając, kupił pięciokilową puszkę oliwek. Z tej okazji zaprosili oboje z Kulą kilkoro przyjaciół. Była wódka, śledzie i inne zakąski. Oraz egzotyczne oliwki.

– Bierze jeden oliwek nieboszczyk Koleśnik, próbuje, krzywi się, wyrzuca. Bierze Szulakowski, to samo. Safin pluje na dywan. Dyrektor Madej krzyczy: „A zabierzże to świństwo!”.

Pliatsikas czasami dzwoni do dawnych kolegów, a oni do niego. Wspominają stare dobre czasy. Z okazji jego wizyty w Chojnowie ci ze Stowarzyszenia Inżynierów i Techników Mechaników Polskich zorganizowali spotkanie przy lampce wina i wręczyli mu „dyplom uznania za zasługi w dziedzinie edukacji zawodowej młodzieży i integracji członków SIMP oraz współpracy polsko-greckiej”.

Bistro Milos i Dom Chemika dzieli może 200 metrów. W renesansowym budynku odbywają się dziś wesela i studniówki, a w przeszłości uchodźcy z Grecji mieli tam swoją świetlicę. Dostali do dyspozycji dużą salę na parterze i przesiadywali w niej codziennie po pracy, dyskutując i kłócąc się o politykę. Czytali gazety, słuchali muzyki, grali w karty i w tawli, planowali życie po powrocie. Częściej mężczyźni niż kobiety, bo kobiety po skończonej zmianie w którejś z miejscowych fabryk zazwyczaj wracały do domów, gotowały obiad, zajmowały się dziećmi. Młodzież miała na tyłach świetlicy stół do ping-ponga – jedyny w całym mieście. W Domu Chemika odbywały się też imprezy rocznicowe i sylwestrowe.

– Zawsze wznosiliśmy ten sam toast. Zawsze jeden i ten sam: Kie tu chronu stin Ellada. „Oby za rok już w Grecji” – wspomina Pliatsikas. – Tyle lat go powtarzaliśmy, aż wreszcie nasze marzenie się spełniło.

Powroty zaczęły się na fali odwilży po upadku prawicowej junty „czarnych pułkowników” w 1974 roku. Z Chojnowa wyjechało wtedy kilka odważniejszych rodzin. Pliatsikasowie spakowali walizki nieco później, na początku lat osiemdziesiątych.

– Kiedy moja matka dostała telegram z wiadomością, że wracamy na stałe do Grecji, trafiła do szpitala ze wzruszenia. Tak jej ciśnienie skoczyło.

Rodzice zabrali ze sobą prawie dorosłe dzieci, ale one – syn i córka – po kilku latach wróciły do Chojnowa.

– Widzisz, taka jest życie… Córka wyszła za Polaka, syn ożenił się z Polką. Woleli mieszkać w Polsce. Nasze plany i marzenia – wszystko to się rozjechało.

Pliatsikas stoi teraz przed pamiątkową tablicą, pozuje do zdjęcia. Wyprostowany, poważny. Nie widać, że przed chwilą płakał. Pozostali „chojnowscy Grecy” dołączają do grupowej fotografii. Przekrzykują się przy tym po grecku, ale z polskimi dodatkami. Zaczynają zdanie w jednym języku, kończą w drugim.

Są wśród nich Polichronis Kalagasidis i jego żona Krystyna, znana chojnowska polonistka. Oboje są niscy i korpulentni, on ma ciemną karnację i rzednącą siwiznę, ona jest po słowiańsku jasna, z gęstymi, prostymi blond włosami. To pani Krystyna wymyśliła napis na tablicy i zaproponowała dopełniający go, symboliczny wiersz Leopolda Staffa o odwiecznej tęsknocie człowieka za ojczyzną, gdziekolwiek ona jest.

Polichronis Kalagasidis jako jeden z niewielu uchodźców postanowił nie wracać do ojczyzny na stałe. Ale odwiedzał Grecję wielokrotnie. Gdy tylko miał okazję, objeżdżał dawnych znajomych i zbierał stare zdjęcia – ze szkoły, z pracy, z wesel, z uroczystości w greckiej świetlicy. Oprócz zdjęć gromadził stare dokumenty, szkolne świadectwa, dyplomy, oficjalne pisma. Powstała z tego wystawa, którą otworzył właśnie dyrektor chojnowskiego muzeum. Uroczystości towarzyszył skromny poczęstunek i kieliszek wina.

Proszę Kalagasidisa, by mnie oprowadził po wystawie. Chcę zobaczyć, co naprzywoził z Grecji.

– Na tym zdjęciu, proszę bardzo, widzimy całą rodzinę Tselisów. Lefteris, jego rodzice, jego siostra Kula, brat Nikos i najstarszy brat Tomas. Tu rodziny Baciasów, Pasiasów, Stojanisów. Tu wesele Kuli Tseli i Christosa Pliatsikasa… A tu impreza w naszej świetlicy w Domu Chemika, nie wiem, z jakiej okazji, chyba jakiegoś greckiego święta. To musiały być pierwsze lata po przyjeździe, bo nie widzę żadnych Polaków. Na początku Grecy byli zamknięci, nie bardzo chcieli się integrować. Wiesz, jak to jest: nie znali polskiego, nie czuli się u siebie, nie rozumieli polskiej mentalności. Może trochę się bali. Później było zupełnie inaczej, chodziliśmy do siebie z wódką na imieniny… O proszę, rodzina Sturisów w całej okazałości. Twoja babcia z dziadkiem i gromadką dzieci. Ten chłopiec po lewej – poznajesz go? – to twój ojciec.

Nie znałem tej fotografii. Nie rozpoznałbym na niej ani ojca, ani dziadków, ani reszty krewnych. Rodzice rozwiedli się krótko po moim urodzeniu. Mama zabrała trójkę dzieci z powrotem do Polski, a ojciec został w Salonikach. Nie dbał o kontakty z nami.

Maria i Dionisis Sturisowie – babcia i dziadek. Babcię pamiętam słabo: jako niską, pomarszczoną staruszkę o rzadkich, siwych włosach, w czarnej spódnicy, czarnej bluzce, w nieodłącznych rajstopach i czarnych skórzanych trzewikach. Przez całe dekady po śmierci dziadka pozostawała wierna wdowiej modzie. Jedynie nocne koszule miała w weselszych barwach. Była analfabetką i poliglotką: mówiła po grecku, arumuńsku, polsku i czesku. Widywałem ją rzadko, podczas wakacji spędzanych w Grecji, gdy zbliżała się do dziewięćdziesiątki. Nic nie wskazywało, że jej czas dobiega kresu. Do końca była zdrowa, żwawa i obrotna. O dziadku wiem jeszcze mniej, zmarł, zanim się urodziłem. Leży na chojnowskim cmentarzu.

Ci prości ludzie, niepiśmienni, biedni, z małej górskiej wioski Lagkadia, kilkadziesiąt kilometrów na północ od Salonik, zhellenizowani Wołosi (Arumuni), żyli spokojnie, powoli, zgodnie z tradycjami. Mieli mały, prymitywny dom bez wychodka, kawałek pola, krowę, kilka, może kilkanaście owieczek, świnie, jedno lepsze ubranie na zmianę, po parze butów. I kręgosłupy ugięte od ciężkiej pracy. Ich świat był malutki, ograniczał się do najbliższej okolicy i kończył tam, dokąd w jeden dzień dało się dojechać na grzbiecie muła. Aż przyszły okupacja i wojna domowa. Życie babci i dziadka niepokojąco wtedy przyspieszyło, a świat się zwielokrotnił.

W Lagkadii kolejno zjawiali się włoscy, niemieccy i bułgarscy żołnierze, kradnąc, mordując, siejąc strach. O wiele gorsze czasy przyszły jednak nieco później, gdy te same niegodziwości popełniali Grecy. W okresie bratobójczych walk krewni Sturisów dołączyli do komunistycznej partyzantki.

Żołnierzom walczącym po przeciwnej stronie nie bardzo się to podobało, więc gdy weszli do wioski uzbrojeni w karabiny i pistolety, z przekleństwami na ustach, zażądali wskazania kryjówki wroga. Nękali babcię Marię, nalegali, by wydała braci i kuzynów, by się przyznała, że dostarcza im nocami żywność i koce. Babcia wszystkiemu zaprzeczała. Nic nie wie, w nic się nie angażuje, o żadnych partyzantach nie słyszała. Za upór, za to, że nie zdradziła, żołnierze pobili ją końskimi batami tak dotkliwie, że omal nie poroniła – a nosiła wtedy w brzuchu mojego ojca, Petrosa. Do rozwiązania brakowało niewiele, parę tygodni. Kto wie, może jeszcze jeden silniejszy cios, jeszcze jeden porządniejszy kopniak, jedno pchnięcie i ojciec w ogóle by się nie urodził…

Po tych wydarzeniach cała wioska ogarnięta paniką uciekła do Jugosławii przed nadciągającą armią rządową. Ludzie porzucali dobytek, nienakarmione kurczaki i owce, niezebrane owoce i warzywa. Pakowali w pośpiechu tylko to, co najpotrzebniejsze. Naiwnie liczyli, że niedługo wrócą. Tułali się długie miesiące po drugiej stronie greckiej granicy – głodni i zmarznięci – aż trafili do Bulkes (na terenie dzisiejszej Serbii), gdzie komuniści urządzili obóz szkoleniowy i wielki szpital dla rannych partyzantów.

Dowódcy chcieli wysłać babcię Marię na front. Nie interesowało ich, że ma pod opieką czwórkę dzieci, w tym mojego ojca niemowlaka. Cofnęli rozkaz dopiero wtedy, kiedy okazało się, że znów jest w ciąży (tym razem miała się urodzić ciotka Sultana).

W Bulkes rodzina Sturisów się rozdzieliła jeszcze przed końcem wojny i porażką partyzantów w 1949 roku. Gdy ruszyła ewakuacja greckich dzieci z terenów walk, babcia Maria zgodziła się na wyjazd córki Kiriaki i syna Joanisa. Wsadziła rodzeństwo do pociągu jadącego do Polski, chociaż nic o tym dalekim kraju nie wiedziała. Rozumowała, że jej dzieciom będzie lepiej wszędzie tam, gdzie panuje pokój: będą bezpieczniejsze, codziennie dostaną jeść i pójdą do szkoły. A kiedyś się przecież połączą. Świat jest duży, ale nie aż tak, żeby matka nie odnalazła po wojnie swoich dzieci. Miała rację, tylko że ponowne scalenie rodziny okazało się skomplikowaną i długotrwałą operacją. Ciotka i stryjek trafili do ośrodka wychowawczego w Policach. Tymczasem babcia Maria razem z dziadkiem, starymi rodzicami i trójką pozostałych dzieci znalazła się w Czechosłowacji. Wszyscy mieszkali tam pięć długich lat, nie wiedząc, co słychać u tamtych dwojga za północną granicą, nie mogąc ich odwiedzić ani nawiązać żadnego kontaktu. Po pięciu latach ruszyła oficjalna akcja łączenia uchodźczych rodzin. Sturisowie nareszcie dostali zgodę na przyjazd do Polski i skompletowanie familii. W 1953 roku zjechali do Chojnowa, gdzie spędzili kawał życia, prawie trzy dekady.

– Na tej fotografii – kontynuuje Kalagasidis – widzimy Krościenko, małą wioskę na Podkarpaciu, gdzie żyła spora grupa Greków i Macedończyków. Mieli tam swoją spółdzielnię rolniczą. Wiesz, jak się nazywała?

– „Nea Zoí”, czyli „Nowe Życie” – odpowiadam.

– Zgadza się, „Nowe Życie”. Dla nas wszystkich przyjazd do Polski oznaczał nowe życie… A tu widać jakieś plenerowe koncerty i nasze chojnowskie zespoły muzyczne tworzone przez Greków. Jeden z nich działał przy Dolzamecie. Chłopaki grali jazz i nazywali się Meksykana… I na sam koniec pożegnanie Greków, którzy opuszczali Chojnów. Wokół nich polscy przyjaciele i koledzy z pracy. Rok 1975. Twoja ciotka Kiriaki, jej mąż i dwójka dzieci wyjeżdżali jako jedni z pierwszych. Wynajęli trzy wagony w pociągu, który sześć dni tłukł się do Larisy. Oni sami pojechali samochodem. Reszta Sturisów, w tym twoja babcia Maria i twój ojciec, dołączyła do nich nieco później. W Chojnowie został tylko starszy z braci, Joanis, no i wy: twoja mama już po rozwodzie z twoim ojcem, ty i twoje rodzeństwo.

Wczesnym wieczorem na scenę w Małym Parku wchodzi zespół Mythos. Jest ciepło i tną komary. Można kupić piwo w plastikowych kubkach i karkówkę z rusztu. Ludzi całe mnóstwo. Intrygują ich dźwięki, które na buzuki wyczarowuje jeden z najlepszych w Polsce znawców tego instrumentu – Joanis Buras. Zespół wygrywa skoczne rytmy – proste, momentami pretensjonalne, typowe disco greko.

Przy Dzieciach Pireusu z filmu Nigdy w niedzielę chojnowski tłum podryguje, niektórzy biorą się pod ręce, próbują tańczyć – jak mówią – „nieśmiertelnego Zorbę”, czyli sirtaki. Ale taniec w grupie im nie wychodzi i już po chwili pląsają w parach.

Dni Chojnowa dobiegały końca. Na ścianie Urzędu Miasta przyciąga wzrok lśniąca tablica. Dobrze, że jest – pomyślałem, gdy przystanąłem przy niej w drodze na dworzec.

W pociągu do Warszawy odsłuchiwałem nagrania: ponad cztery godziny ciekawych rozmów, które trzeba będzie „ściąć” do ośmiu, maksymalnie dziesięciu minut. Spisywałem najważniejsze fragmenty, notowałem pomysły na strukturę reportażu, zaznaczałem „setki” ze wzruszeniami, by ich nie zgubić – zbyt dobrze brzmią na antenie. Byłem zadowolony z roboty, którą wykonałem, i jak najszybciej chciałem zabrać się do montowania materiału.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

Przypisy

[1] Daoud wypowiada te słowa w wywiadzie, który dla „Dwutygodnika” przeprowadził z nim Krysztof Umiński (K. Umiński, Jak odkrywałem język, https://www.dwutygodnik.com/artykul/6197-jak-odkrywalem-jezyk.html) [data dostępu: 10 maja 2022].