Spis treści

1. Okładka

2. Strona tytułowa

3. Strona redakcyjna

4. 1. Psi nos

5. 2. Węszyciel

1. Miło cię powąchać

2. Korespondencja

3. Tarzanie się

4. Nasz zapach

5. Jego zapach

6. Zapach nowego dnia

7. Zapach czasu

8. Zapach tego wszystkiego

6. 3. Wąchając wiatr

Tytuł oryginału: BEING A DOG

Redakcja Anna Niklewicz
Konsultacja merytoryczna lek. wet. Anna Kalinowska
Projekt okładki Izabella Marcinowska
Zdjęcie na okładce © andriphoto / iStock
Korekta Ewa Jastrun
Redaktor prowadzący Anna Brzezińska

Copyright © 2016 by Alexandra Horowitz, with illustrations by the author
All rights reserved, including the right to reproduce this book or portions thereof in any form whatsoever.
First published by Scribner, a Division of Simon & Schuster, Inc., 2016
Copyright © for the Polish edition by Wydawnictwo Czarna Owca, 2022
Copyright © for the Polish translation by Paweł Luboński, 2022

Wydanie II

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

ISBN 978-83-8252-394-2

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

dla mojego Taty

1. Psi nos

Finnegan ma hebanowoczarny, wilgotny i nakrapiany, z dwoma przepastnymi otworami z przodu. U Uptona jest przedzielony wyraźnym wyżłobieniem, okalają go krótkie, czujnie nastroszone włoski czuciowe.

To moje psy i ich nosy.

Zanim zajęłam się naukowymi badaniami nad zmysłami psów, nie zastanawiałam się zbytnio nad psim nosem. Owszem, marszczył się, nietaktownie naruszając prywatność moich gości, zbliżał się nieśmiało do porcji masła orzechowego mającej ułatwić przełknięcie pigułki. Nawet wtedy jednak nie zwracałam uwagi na nos jako taki – na jego kształt, jego ruchy, na to, jak niewiarygodnie złożony i wyrafinowany mechanizm się za nim kryje.

Te uwagi nie dotyczą tylko psich nosów. Rzadko przyglądamy się także nosom ludzi, tak przecież wyeksponowanym, sterczącym, poprzedzającym całą resztę ciała. Spróbuj z pamięci opisać nos swojego partnera lub swojej matki. Jeśli akurat nie ma orlego kształtu, nie jest kartoflowaty, to jest… zwykłym nosem. Dwa otwory u nasady spłaszczonego, mięsistego czworościanu.

Wpatruję się w nos mojego syna, ale głównie w jego powierzchnię – zauważam, że na gładkiej skórze zaczynają pojawiać się piegi. Natomiast psi pysk skupia całą moją uwagę. Obecnie patrzę przede wszystkim na nos. Mam bzika na punkcie psów: żeby naprawdę je poznać, trzeba zrozumieć, jak to jest być psem. A w ich wypadku wszystko zaczyna się od nosa.

Wszystko, co pies widzi, wszystko, co wie, zawdzięcza swojemu nosowi. Bogactwo informacji o świecie, które każdy pies – oczywiście ten tropiący, ale także ten drzemiący obok ciebie na kanapie – uzyskuje za pomocą powonienia, jest niewyobrażalne. My, ludzie, wiedzieliśmy o mocy węchu i wykorzystywaliśmy to w praktyce, ale z czasem zaczęliśmy go lekceważyć.

Dzięki węchowi, dzięki wykorzystywaniu możliwości zmysłów, które my w większości ignorujemy, pies staje się dla nas źródłem informacji. Psy robocze, specjalnie szkolone, by dawały nam znać o tym, co same wiedzą, pomagają w wykrywaniu zakazanych substancji lub niepożądanych szkodników. Ale pies wie również, jak zmieni się pogoda, wie, jak pachnie wieczór, poznaje, że jesteś chory lub przygnębiony. Z każdym haustem powietrza zdobywa pełno informacji. Wyłapuje w nim zapachy ludzi, którzy niedawno tędy przechodzili, pozostawiając po sobie wonny trop. Wyczuwa pyłki kwiatów i drobiny roślin niesione przez wiatr. Psi nos wychwytuje zapachy zwierząt, które przebiegały, ukrywały się, jadły lub umierały w pobliżu. Wyczuwa ładunki elektryczne i wilgoć odległej burzy.

Ta książka opowiada o zgłębianiu tajemnic psiego nosa w sposób, jakiego nigdy dotąd nie praktykowano. Co pies wyczuwa, wąchając ciebie czy ziemię lub wtykając nos głęboko w futro innego psa? Co wie o tobie takiego, czego być może nie wiesz o sobie ty sam? Jak się odbiera zapachy świata za pomocą tak wspaniałego instrumentu, jakim jest psi nos, główny przewodnik zwierzęcia przez wszystkie jego dni?

Aby się tego dowiedzieć, tropiłam tropiące psy. Przez kilka ostatnich lat obserwowałam, jak dorastają, jak są szkolone i jak odnajdują swoją zdobycz – czy są nią narkotyki, żywność czy ludzie. W moim Laboratorium Zdolności Poznawczych Psów w Barnard College badałam, w jaki sposób domowe psy postrzegają same siebie, innych przedstawicieli swojego gatunku i zapachy ludzkiego świata, w którym żyją. Rozmawiałam z naukowcami analizującymi budowę psiego nosa i tworzącymi jego modele, a także z trenerami i przewodnikami psów, którzy kierują się ich wskazaniami. Analizowałam wszystkie aspekty świata zapachów, który otwiera się przed psem dzięki jego wspaniałemu organowi powonienia.

Ale zajmowałam się również nosami, które tkwią w naszych twarzach. My, ludzie, w ciągu tysiącleci odwykliśmy od posługiwania się węchem i oduczyliśmy się tego. Nie mamy zwyczaju wąchać. Pewnie nawet nie powąchałeś tej książki, choć znajduje się zaledwie centymetry od twojej twarzy. Ale odnalazłam ludzi, którzy zawodowo zajmują się węszeniem, i uczyłam się ich metod.

Ponieważ w dotychczasowym życiu sama również nie posługiwałam się powonieniem, postanowiłam naśladować zachowanie moich psów i w jakimś stopniu upodobniłam się do nich. W książce Oczami psa próbowałam wniknąć w to, co znaczy być psem, a tutaj zanurzam się w psi świat aż po palce stóp. Próbuję dotrzeć ze swoim nosem wszędzie tam, gdzie docierają psie nosy. I węszę.

Zaczynam od lepszego poznania własnego zmysłu powonienia. A następnie trenuję nos, by lepiej wyobrazić sobie, jak by to było, gdybym miała umysł i nos psa.

Inspiracją są dla mnie nasze domowe psy, Finnegan i Upton. Oba są czarującymi kundelkami. Mój mąż i ja zetknęliśmy się po raz pierwszy z nosem Finnegana przez kraty klatki w schronisku, do którego trafiają bezpańskie psy z Południa. Miał cztery miesiące, cierpiał na grzybicę i parwowirozę. Choć już zdrowiał, wciąż był wychudzony i zabiedzony. Muszę powiedzieć, że unikam zaglądania do schronisk, bo ile razy to zrobię, nieuchronnie wychodzę z nowym zwierzęciem. Kiedy zobaczyłam go po raz pierwszy przez tę kratę, merdał ogonem ze wszystkich sił, lizał palce przesunięte pomiędzy prętami, wysuwał nos, a kiedy weszliśmy do boksu, spokojnie usiadł. Często wspominam tę chwilę: siedział i… czekał. Zabraliśmy go na zewnątrz, by bliżej go poznać. Biegł pomiędzy mną i mężem, wpatrując się w nasze twarze. W końcu, zmęczony, oparł się o mnie. To było to. Zabraliśmy go do domu.

Finn jest teraz osiem lat starszy. Wciąż przypomina tamto tulące się do mnie szczenię. Jego czarna sierść lśni, jakbyśmy go codziennie szczotkowali, zresztą cały wygląda ujmująco. Trudno oprzeć się wrażeniu, że zawsze wie, co się dzieje. Jego oczy obserwują nas wnikliwie. Podąża za nami, trzyma się blisko w obecności innego, agresywnego psa, patrzy na nas żałośnie, kiedy kierujemy się do drzwi. Uszy położone po sobie, oczy szeroko otwarte – trudno go tak zostawić. Nie tylko zresztą na nas patrzy, również badawczo węszy. Kiedy wracamy do domu, obwąchuje nas tak starannie, jak tylko może, sprawdzając, dokąd poszliśmy, co jedliśmy, z kim się zetknęliśmy. Jeśli spotkam na ulicy innego psa, mogę być pewna, że po powrocie do domu nie uniknę kontroli Finna.

Widzę w Finnie coś w rodzaju „psiego profesjonalisty”. Jest znakomicie ułożony: chociaż nigdy go tego specjalnie nie uczyliśmy, zachowuje się tak, jak można by tego oczekiwać od domowego psa. Przyswoił sobie naszą wewnętrzną, rodzinną kulturę. W porównaniu z nim Upton, którego wzięliśmy na wychowanie w wieku trzech lat, jest zupełnie dziki. Ludzie, którzy zaopiekowali się nim jako szczenięciem, po trzech latach oddali go z powrotem do schroniska. Widzieliśmy jego najwcześniejsze fotografie: drobny psiak ze zbyt dużymi uszami na niewielkiej główce. Nos jak niewyraźna plamka. Oczywiście od tego czasu podrósł, jest dużym moręgowatym mieszańcem ras myśliwskich z wielkimi oczami i ogonem zakręconym jak korkociąg. Włosy czuciowe sterczą mu na pysku, policzki zwisają. Jest bardzo „psim” psem, nieuleczalnie przyjacielskim wobec innych przedstawicieli swojego gatunku, i porusza się w śmieszny, sztywny sposób. Na zdjęciu nigdy nie wygląda zgrabnie ani energicznie. Gdy biegnie, jego policzki podskakują, a uszy powiewają po bokach. Jest rozkosznie głupiutki. Co prawda nie był miejskim psem, zanim wzięliśmy go do siebie, i łatwo płoszył go jakikolwiek dźwięk – trzaśnięcie drzwi samochodu, śmieciarka, skrzypiące drzwi garażowe, znak drogowy dygocący na wietrze, młot pneumatyczny, foliowa torebka trzepocąca na drzewie, człowiek znienacka wyłaniający się zza rogu… i tak dalej. Chociaż więc starałam się podążać za nosami obu moich psów nawet w najciaśniejsze i najpaskudniejsze zakątki, to tylko Finn dawał mi bodźce do nowych eksperymentów. Dobra połowa tej książki to jego zasługa.

Wciągnij powietrze (ale nosem). Wyruszamy w podróż przez wonie i zapachy, poznamy niewiarygodną prawdę o węchowych zdolnościach psów, czekają nas też odkrycia dotyczące możliwości naszych własnych nosów. Od psa możemy nauczyć się tego, co nam umyka – czasem będzie to wykraczało poza nasze zdolności poznawcze, ale niekiedy potrzebujemy po prostu odpowiednich wskazówek. Świat jest pełen aromatów, które nie docierają do nas z braku odpowiednich narzędzi. Takim narzędziem może być dla nas nasz pies.

W ten sposób możemy również dotrzeć do bardziej pierwotnego, tak zwanego zwierzęcego stanu samoświadomości i postrzegania świata, który zatraciliśmy, otoczeni przez technikę i testy laboratoryjne. Obserwując zwierzęta, lepiej dostrajamy się do realiów świata, w którym żyjemy. Podążając za psami, zaczynamy doceniać doświadczenie cichych, lojalnych towarzyszy naszego życia.

2. Węszyciel

Zapach tych grzanek przemówił do Ropucha, i to gromkim głosem; opowiadał o ciepłych kuchniach, o śniadaniu w pogodne, mroźne ranki; o przytulnych kominkach w zimowe wieczory, gdy po skończonym spacerze opiera się o kratę nogi obute w pantofle; o mruczeniu sytych kotów i świergocie sennych kanarków.

Kenneth Grahame, O czym szumią wierzby[1]

Mam w domu biblioteczkę, która na każdym kroku przypomina mi, jak niewiele rozumiemy z tego, co zwierzę wyczuwa węchem. To nie jest moja biblioteczka, lecz mojego sześcioletniego syna. Kilku spośród najpopularniejszych autorów książek dla dzieci było szczególnie wyczulonych na zapachy. Pachnący jak dziecko potwór Roalda Dahla i jego wonne czekoladowe pałace rywalizują z uosobionymi zwierzętami zrodzonymi w wyobraźni Williama Steiga. Jego bohater Dominic, żądne przygód psisko, porzucając rodzinną zagrodę, by udać się w świat, żegna swoich zwierzęcych przyjaciół słowami: „Ściskam was wszystkich i obwąchuję z miłością”. „Wszechwiedzący” nos Dominica jest jego przewodnikiem w wędrówce. Rozpoznaje złego lisa, „obwąchując coś, o co tamten otarł się z lekka przed rokiem”. Wyczuwa herbatę, cukier i mleko przygotowane na podwieczorek. Nos Dominica odnajduje chorą świnię, krokodyla-czarodzieja, mieszkańców obcego miasta. „Dominic zawsze pierwszy wyczuwał wszystkie zapachy” – pisze Steig. Wszyscy zwierzęcy bohaterowie O czym szumią wierzby Kennetha Grahame’a również łowią „najróżniejsze ciepłe, bogate zapachy, które splatają się i łączą w jedną pełną, zmysłową woń, jak gdyby sama Natura ukształtowała ją i ukazała swoim dzieciom”[2].

A to nawet nie połowa całego obrazu.

Mieszkam razem z dwiema czworonożnymi istotami, które na każdym kroku przypominają mi o przenikliwości psiego nosa. Jesteśmy zaskoczeni, kiedy znajdują drobne okruszki jedzenia, które dawno temu spadły z dziecięcego talerza. Lecz w żadnym razie nie jest to granica możliwości ich powonienia; to tylko granica tego, co jestem w stanie na co dzień zaobserwować.

Dokonywane przez naukowców pomiary wrażliwości psiego węchu są ograniczone raczej przez czułość aparatury i gotowość psów do współpracy niż przez właściwości samego nosa. Zarówno psy domowe, jak i pracujące poddawano licznym doświadczeniom w celu określenia, jak bardzo rozrzedzony musi być zapach, żeby zwierzę przestało go wykrywać. Weźmy dla przykładu zadanie odszukania pojemnika z przypominającym zapachem banany octanem amylu wśród innych, niezawierających tej substancji. Psy znajdowały ją do czasu, aż rozrzedzono ją do jednej–dwóch cząstek na bilion. Parę kropli octanu na bilion kropli wody. Podczas wcześniejszych badań pewna bardzo chętna do współpracy foksterierka potrafiła zidentyfikować miligram kwasu masłowego – ma zapach brudnych skarpetek – wśród 100 milionów metrów sześciennych powietrza. Ty możesz wyczuć zapach skarpetek współmałżonka tylko bezpośrednio po tym, jak zdejmie je w sypialni – zawierającej około 40 metrów sześciennych powietrza. Pies będzie wiedział, że ktoś zostawił swoje skarpetki w pomieszczeniu większym niż gigantyczna hala montażowa promów kosmicznych w ośrodku NASA na Florydzie. Każdy pies wyczuje spoconych astronautów w blisko czterech milionach metrów sześciennych powietrza tej hali.

Psy wyszkolone do wykrywania materiałów wybuchowych wywęszą nawet jeden pikogram trotylu – jedną bilionową część grama. Jak to jest, kiedy się wyczuwa pikogram jakiejś substancji? Ponieważ takim psom wpaja się bardzo przyjemne skojarzenia z zapachami, których mają szukać, pomyślmy o zapachu przyjemnym dla naszych nosów: zapachu domowej roboty bułeczek cynamonowych. Taka bułeczka zawiera przeciętnie jeden gram cynamonu. Naturalnie czujemy jego zapach w mieszkaniu, gdy tylko otworzymy drzwi wejściowe. A teraz wyobraź sobie, jak musi pachnieć bilion bułeczek. To właśnie czuje pies wchodzący wraz z wami do domu.

Wrażliwość psiego nosa można ocenić, obserwując jego zachowanie. Psy myśliwskie i tropiące nawet w trudnym terenie bez problemu kierują się śladami zapachowymi zwierzyny bądź ludzi, którzy przechodzili tędy wcześniej – w niektórych wypadkach kilka dni wcześniej. W pewnym programie na kanale Discovery prowadzący próbował zmylić posokowca, przechodząc w bród rzekę, spryskując się dezodorantem, rozrzucając parówki, a następnie cofając się po własnych śladach i obierając inny kierunek. Potem mogliśmy oglądać psa przepływającego wodę, znajdującego (ale ignorującego) parówki, cofającego się i bez trudu dopędzającego uciekiniera.

Chwytającemu trop psu wystarczy obwąchać pięć odcisków stóp – których pozostawienie trwa mniej niż dwie sekundy – by stwierdzić, w którą stronę udał się szukany człowiek. Każdy odcisk zachowuje pewną ilość zapachu tej osoby i ponieważ jego intensywność rośnie od kroku pierwszego do piątego, pies już wie, w jakim kierunku iść. Tą samą drogą mogą iść inni ludzie, ślady mogą krzyżować się z innymi – pies wciąż potrafi odszukać właściwego człowieka.

Psy są tak niezawodne w tropieniu ludzi, że w Holandii, Niemczech, Polsce i kilku innych krajach w sądach dopuszcza się jako dowód identyfikację przestępcy przez psa. Nie odbywa się to jednak tak, jak moglibyśmy przypuszczać: ustawiamy w rządku ludzi, wśród których są niewinni i podejrzani, a pies obwąchuje ich po kolei i wybiera właściwą osobę[3]. W rzeczywistości daje się psu do wąchania metalowe sztabki, które wcześniej mieli w rękach podejrzany oraz figuranci. Zwierzę wybiera tę, której zapach pasuje do zapachu z miejsca przestępstwa – a więc wskazuje winnego.

Twój własny pies, ten, który siedzi koło ciebie na kanapie, dokonuje codziennie zaskakujących, nieraz wręcz niepokojących wyczynów w dziedzinie postrzegania węchowego. Wiele z tych zachowań dobrze znamy – nie wiemy jednak nic o zapachach, które za nimi stoją.

Chcąc poznać niezwykłe możliwości psiego nosa, zacznijmy od zbadania tego, co pies potrafi wywęszyć w ciągu jednego zwykłego dnia. Psy żyją u naszego boku, leżą u naszych stóp, podążają za nami krok w krok. Choć patrzymy na nie i widzimy, jak one patrzą – wpatrują się w nas lub rozglądają na odgłos odległego szczekania – bodziec do większości ich zachowań dociera przez nos, do którego docierają zapachy świata.

Miło cię powąchać

Pozostawiony samemu sobie pies raczej nie będzie ścigał nieznajomego po zanikającym śladzie ani wąchał po kolei metalowych sztabek. Psy lubią obwąchiwać się wzajemnie, tak jak ludzie lubią patrzeć na innych, a gdy są sami w pokoju, przyglądają się obrazom przedstawiającym ludzi – statycznym lub ruchomym. Tak, wiem, że psa nie podniecają plakaty z innymi przedstawicielami własnego gatunku, ale gdybym mogła złapać do butelki zapach tego szczupłego, czarno-białego szczeniaka z drugiego końca ulicy, mógłby on być dobrą rozrywką dla moich psów, kiedy są same i się nudzą.

Każdy właściciel psa zna tę sytuację. Ale nie myślcie, że wzajemne obwąchiwanie się nie ma żadnego znaczenia, że to coś jak kichnięcie. Kiedy jeden pies kicha, jego towarzysz nie odpowiada tym samym. Ale kiedy dwa psy się spotykają, każdy z nich wącha drugiego, pozwala mu się wąchać i w ten sposób się z nim komunikuje. Zapewne obwąchiwanie kolegi sprawia psu przyjemność, ale nie zdajemy sobie sprawy, jakie informacje przy tym uzyskuje. Może się to odbywać na rozmaite sposoby: oba psy węszą jednocześnie lub każdy kolejno zanurza nos w futro drugiego. Sierść wydziela zapachy pochodzące z gruczołów skórnych rozmieszczonych w miejscach, które psy najchętniej obwąchują. Te zapachy to klucz do wiedzy: zdradzają nowe informacje na temat psa, który nimi pachnie.

Obserwując obwąchujące się psy różnej płci, badacze zauważyli, że samiec zwykle interesuje się w pierwszej kolejności „obszarem tylnym” suki (czytaj: zadem). W rejonie odbytu ulokowane są liczne gruczoły zapachowe. Po dwóch jego stronach – „na godzinie czwartej i ósmej”, jak pewien autor poucza tych z nas, którzy znają się na zegarku – znajdują się tak zwane gruczoły okołoodbytowe wydzielające silną woń psa. Dokładniej, jest to, jak się zdaje, woń zaniepokojonego psa. Kiedy zwierzę jest wystraszone, z gruczołów tych płynie nieprzyjemny zapach. Ich wydzielina pozostaje również na psim kale. Z tego powodu niektórzy badacze uważają, że ten zapach jest swoistym „podpisem” psa – jego czytelną dla wąchających wizytówką. Czterdzieści lat temu doktor George Preti i jego koledzy z Ośrodka Zmysłów Chemicznych Monella (Monell Chemical Senses Center) wycisnęli zawartość gruczołów okołoodbytowych kilku skłonnych do współpracy psów rasy beagle. „Byłem w tym pionierem – powiedział mi – i nikt nie poszedł w moje ślady”. Po przeanalizowaniu wydzielin okazało się, że chociaż większości ludzkich nosów zapachy różnych psów wydawały się takie same – i drażniące – to różnice między próbkami były ogromne, wystarczająco duże, by móc dzięki nim zidentyfikować danego osobnika. Ponieważ badacze psów zdolni są do niemal każdego poświęcenia w pogoni za wiedzą o swoich podopiecznych, wiemy już dzisiaj, że nawet człowiek rozróżnia zapachy poszczególnych osobników, które mogą zmieniać się od „woni neutralnej, a nawet lekko przyjemnej” u jednego psa do „ostrego smrodu” u drugiego. Dzięki wam, uczeni, za wywąchanie tej informacji.

Zwierzęta z rodziny psowatych posiadają także odrębne gruczoły ogonowe (zwane tarczką ogonową) u nasady tej części ciała. Można je zlokalizować, przyglądając się, jak pies obwąchuje innego psa lub sukę, albo odszukując oleiście lśniące włosie w miejscu, gdzie ogon psa łączy się z grzbietem – to ślad wydzieliny gruczołów. U lisów gruczoł nadogonowy wydziela woń wyczuwalną nawet dla nas, przypominającą fiołki u lisa rudego, a piżmo u szarego. Gruczoł ten sygnalizuje również poziom hormonów płciowych, dlatego samiec tak gorliwie go obwąchuje – by stwierdzić nie tylko to, czy ma do czynienia z suką, lecz także czy jest ona gotowa się parzyć.

Suki zaczynają od obwąchiwania pyska. Także samice wilków są szczególnie wyczulone na zapach głowy i pyska towarzysza. Możesz trafić na psa, który będzie wpychał ci nos do ucha lub szperał wokół oczu i nosa. Traktuje cię jak swojego pobratymca: w psich uszach jest mnóstwo gruczołów apokrynowych i łojowych oraz ich wydzielin, a na nosach – gruczołów ekrynowych. Takie obwąchiwanie ma zapewne mniej wspólnego z funkcjami płciowymi, a więcej ze sprawdzaniem stanu zdrowia i składu diety. Na pysku psa obficie osadza się jego ślina, która też ma swój zapach, zależny między innymi od tego, czym się żywi.

Jeśli przysuniesz twarz dostatecznie blisko, możesz poczuć jedyny w swoim rodzaju zapach swojego psa. To, co poczujesz, będzie prawdopodobnie wydzieliną gruczołów apokrynowych, które są rozmieszczone na całym jego ciele. Specyficzny zapach mają również podeszwy łap. Jeśli nigdy dotąd nie obwąchiwałeś łap swojego psa, dla dobra sprawy zrób to teraz (możesz być pewien, że on wie, jak pachną twoje stopy). U psów gruczoły potowe nie występują na opuszkach palców – kryją się między nimi. Wydzielają rozpoznawalną woń (w każdym razie rozpoznawalną dla innych psów), co może tłumaczyć jedno z najbardziej niezrozumiałych psich zachowań – zwyczaj grzebania łapami w ziemi po załatwieniu potrzeby naturalnej. Widywałam psy, które w chwili podniecenia, niezależnie od jego powodu – po spotkaniu z interesująco pachnącym kolegą, po zakończeniu gwałtownego galopu – zaciekle żłobiły łapami długie, głębokie bruzdy w ziemi, jakby chciały zakończyć swój występ jakimś mocnym akcentem. Skoro wiemy, że każde takie pociągnięcie łapą pozostawia po sobie ślad zapachowy, można przypuszczać, że zachowanie to staje się dla innych psów drogowskazem prowadzącym do głównego źródła zapachu: kału lub moczu.

Obwąchiwanie innego psa nie tylko pozwala ustalić jego tożsamość – dostarcza także informacji, której zdobycie wymagałoby w innym wypadku mało dyskretnego spojrzenia. Psy nie zaglądają innym psom między nogi, by sprawdzić, czy mają do czynienia z samcem, czy z samicą. One wywąchują płeć. Co więcej, potrafią wywęszyć gotowość do parzenia się, to, jaką chorobę pies niedawno przechodził czy jaki był jego ostatnio zjedzony posiłek. Potrafią też wywęszyć wiek: starzenie się jest procesem metabolicznym, a więc chemicznym. A chemia oznacza zapachy. Psy wyczuwają, że drugi pies się kąpał lub że tego nie robił. Wyczuwają, że przed chwilą oddał mocz lub że ma taką potrzebę. Wyczuwają jego tożsamość, stan i pewnie nawet to, czy jest wystraszony, szczęśliwy, czy zaniepokojony.

Korespondencja

Nawet nie mając na spacerze żadnego psa do obwąchania, twój pupil nie czuje się samotny. Psy pozostawiają za sobą zatrzęsienie wonnych wizytówek. Każdy krok pozostawia ślad zapachowy na porowatej powierzchni; kłak futra wyczesany przez właściciela zawiera olejki i wydzieliny mieszków włosowych. Przynosimy ze sobą do domu zapach psa przyjaciół, których odwiedziliśmy; zapach smętnie czekającego przed sklepem czworonoga, który pozwolił się nam podrapać za uszami; zapach przyjacielskiego szczeniaka, który łasił się do nas, ślinił się i lizał nas na przechadzce.

No i jest jeszcze mocz. Każdy, kto spędził długie godziny na skwerach lub łąkach, gdzie wyprowadza się psy, na pewno był świadkiem takiego oto tragicznego wypadku. Właściciel, spuściwszy swojego pupila za smyczy, rozsiada się na trawie, lekko rozleniwiony, podczas gdy psy baraszkują w pobliżu. Nagle, bez żadnego ostrzeżenia, jeden z nich przerywa zabawę, podchodzi do człowieka z boku lub z tyłu, podnosi nogę i… sika.

Ta osoba została właśnie „oznakowana”. Jeśli nie ruszy się z miejsca, nie trzeba będzie długo czekać, by inny pies „przebił” to oznakowanie własnym. Ale ona wstaje, następują przeprosiny od właściciela i nagany dla psa, przerywane wybuchami śmiechu. Psy oczywiście nie widzą niczego złego w takim zachowaniu. To prastary zwierzęcy zwyczaj. Robią to psy, robią pszczoły, a nawet hipopotamy.

Znakowanie zapachowe polega na pozostawianiu uryny lub innych wydzielin ciała na kamieniach, pniach drzew, krzakach i w ogóle wyróżniających się elementach krajobrazu: ulicznych hydrantach przeciwpożarowych, kołach traktorów na podwórzu gospodarstwa. Oznakowany przedmiot staje się komunikatem, zapachowym sygnałem zawierającym informacje o tym, kto go pozostawił.

Tradycyjnie uważano, że znakowanie zapachowe służy wytyczaniu terytorium. I rzeczywiście tak jest – w przypadku większości zwierząt. Jednak różnorodność stosowanych przez nie metod jest o wiele większa niż u ludzi, którzy rozwieszają po prostu flagi państwowe. Piżmaki pozostawiają oleiste ślady na źdźbłach trawy; bobry umieszczają szczególną żółtawą wydzielinę, kastoreum, na stosie chrustu zgromadzonym na brzegu. Jeszcze lepsze są wydry, które zajmują cały przybrzeżny pas wody, staczając się z brzegu i wydalając do niej kał. Zające amerykańskie nawet znakują się wzajemnie: podczas zalotów samiec wskakuje zręcznie na samicę i spryskuje ją moczem. Antylopy dikdik grzebią w kupie łajna zostawionej przez stado, dzięki czemu pozostawiają za sobą silny ślad zapachowy. Hieny cętkowane pozostawiają woń wydzieliny gruczołów odbytowych oraz umieszczonych pomiędzy palcami łap i wypróżniają się na granicach terytorium ich stada. Kot ociera się o różne przedmioty pyszczkiem, rozprzestrzeniając zapach z gruczołów ulokowanych na jego brodzie i policzkach. Hipopotamy i nosorożce zostawiają potężne znaki z uryny; nosorożec celuje przy tym w krzewy, które właśnie porozrywał swoim rogiem. Borsuk „wytłacza” ślady w ziemi; mangusty i samice psa leśnego znane są ze zwyczaju stawania na przednich łapach, by rozprzestrzenić swój mocz lub wydzielinę gruczołów okołoodbytowych na większym obszarze.

Kiedy znaki zapachowe znajdują się na granicach terytoriów gatunków społecznych – granicach często patrolowanych i bronionych – nazywanie ich znakami terytorialnymi wydaje się na miejscu. Ogradzając swoją posiadłość, dajesz wyraźny sygnał, że każdy, kto przekroczy furtkę, jest intruzem. Niczego więcej nie potrzeba. Lecz wiele znaków zwierzęta pozostawiają bynajmniej nie na swoim terytorium, ale podczas wyprawy w nowy, nieznany teren lub na obszarze dzielonym z innymi. Znaki umieszczane na wspólnych ścieżkach nie oznaczają chęci ich zawłaszczenia. W tych wypadkach chodzi prawdopodobnie o pozostawienie informacji o tożsamości ich autora.

Niektóre gatunki zwierząt uprawiają także kontrznakowanie: oddają mocz w miejscach (lub ocierają się o nie), w których wcześniej pozostawiło ślad inne zwierzę. „Perfumy” hieny cętkowanej mogą się łatwo roznosić z wiatrem, ale większość zwierząt zawaha się przed przekroczeniem znaków granicznych i najpierw dokładnie je zbada. Kontrznaki można uznać za wyzwanie rzucone właścicielowi terytorium, rodzaj repliki na jego komunikat: Ja też tutaj jestem! Wiemy jednak, że kontrznakowanie nie ma wyłącznie znaczenia terytorialnego, gdyż nie zawsze towarzyszy mu naruszenie cudzego terytorium lub przeciwnie – wycofanie się. Jest ono także przejawem współzawodnictwa społecznego: wśród myszy domowych osobnik, którego znak znajdzie się na wierzchu, jest często tym najpopularniejszym w całej grupie.

Jak więc jest z psami? Zarówno dzikie, jak i udomowione psy jawnie znakują i kontrznakują różne obiekty. Zazwyczaj czynią to w nieco akrobatycznej „postawie podniesionej nogi” (co uczeni, lubujący się w zbędnych skrótach, określają jako RLD – ang. raised leg display), balansując na trzech łapach z czwartą zadartą wysoko do góry. Taka postawa, występująca zarówno u samców, jak i u samic, pozwala na skierowanie moczu (udane lub nie) w określoną stronę, zwłaszcza na pionową lub pochyłą powierzchnię. Zwróćmy uwagę, że znakowanie nie jest po prostu załatwianiem potrzeby, sikaniem, gdzie popadnie[4].

I tu niespodzianka: w przeciwieństwie do innych znakujących zwierząt psy domowe nie praktykują znakowania terytorialnego. Tak, dobrze przeczytałeś. Psy nie znakują terytorium. Skąd o tym wiemy? Po prostu dzięki obserwowaniu, gdzie oddają mocz, a gdzie tego nie robią. Domowy pies nie znakuje otoczenia swojego domu. Pies żyjący w mieszkaniu nie obsikuje ścian korytarza ani progu. (Twój to robi? To już inny problem…). Pies przebywający na ogrodzonym podmiejskim podwórzu nie zadaje sobie trudu, by spryskiwać moczem granice posiadłości. Badania przeprowadzone w Indiach na tamtejszej ogromnej populacji psów żyjących wolno – które rzeczywiście miałyby powody do obrony swojego terytorium przed obcymi – wykazały, że również rzadko znakują one granice tego terytorium. Psy wyprowadzane na spacer na ulicę lub do publicznego parku nie mogłyby poważnie traktować tych miejsc jako swojego „terytorium”, gdyż bywają tam tylko sporadycznie – i rzeczywiście nie przejawiają żadnych innych zachowań, które wskazywałyby, że uważają dany skwer za „swój”.

A zarazem uwielbiają znakować te właśnie wspólne tereny. Zwróć uwagę, gdzie twój pies oddaje mocz: na latarnię przy publicznej alejce, na niewielki samotny krzak przy wiejskiej drodze, na uliczny kosz na śmieci, którego wczoraj tu nie było. Warto zauważyć, że poświęca dużo czasu na obwąchiwanie wszystkich potencjalnych miejsc znakowania, ale nie na wszystkich pozostawia swoje kontrznaki. Czasem po obwąchaniu szybko rozgląda się dokoła, czasem drapie ziemię pazurami, czasem nawet obnaża zęby – w reakcji na hormony wywęszone w urynie.

Co więc takiego przekazują sobie psy, pokrywając hydrant kolejnymi warstwami moczu? Najprawdopodobniej jest to ich sposób porozumiewania się. Nie będziemy dalecy od prawdy, nazywając to korespondencją. Powiadamiają się wzajemnie o swojej obecności, a zarazem, świadomie lub nie, ujawniają sporo innych informacji o sobie: jakiej są płci, czy są w okresie rui, czym się odżywiają, jak się czują, czy są zdrowe. Nieliczne badania nad tym, w jaki sposób i kiedy psy pozostawiają znaki, wykazały, że niesterylizowane samce częściej znakują i kontrznakują, częściej też szczerzą przy tym zęby niż ich kastrowani pobratymcy i suki. Ale od czasu do czasu znaki pozostawiają wszystkie psy (aczkolwiek niektóre chybiają przy tym celu, rozmyślnie lub nie). Sama ilość czasu, którą poświęcają na węszenie, kiedy pozostawi się je samym sobie, świadczy o tym, ze znaki obfitują w informację.

Psi znak zapachowy jest idealnym graffiti: żeby rozszyfrować jego sens, trzeba dysponować tajnym kluczem w postaci odpowiedniego nosa. Badacze mieli więc zawsze kłopoty z ich odczytywaniem. Po części dlatego, że nie pytali o to psów. Chociaż zwierzęta nie potrafią wytłumaczyć swoich zachowań w zrozumiałej dla człowieka wypowiedzi, często wyjaśnieniem może być to, co wydarza się później. Jeśli robaczek świętojański błyśnie trzykrotnie swoim światełkiem, po czym zleci się do niego tuzin samiczek gotowych się parzyć, to trudno mieć wątpliwości, co znaczyły te „trzy błyski”.

Zwróciłam się więc do Zarządu Parków Nowego Jorku o zgodę na prowadzenie badań w miejskich parkach. Dość niezwykłe, powiedzmy sobie, było to podanie, skoro nie pociągało za sobą żadnych kosztów, szkód dla środowiska ani żadnych organizmów żywych i nie było dla nikogo uciążliwe. Zaproponowałam, żeby w parku Riverside utworzyć „stanowisko moczowe” i zobaczyć, co się będzie działo. Ile psów obwącha to miejsce po tym, jak po raz pierwszy zostanie obsikane? Jak często będą pozostawiały swoje kontrznaki? Jak precyzyjnie będą to robiły? Czy wrócą później, by sprawdzić efekty swoich starań? Co będą robiły po obwąchaniu stanowiska i skropieniu go swoim moczem?

Sześć tygodni później dowiedziałam się, że moja propozycja została zaakceptowana. Na jednym z platanów umieściłam starannie zamaskowaną kamerę włączającą się pod wpływem ruchu. Wycelowałam ją w niski słupek – podobnego rozmiaru co typowe metalowe słupki ogrodzeniowe – umieszczony w dobrze widocznym miejscu przy popularnej trasie spacerów z psami.

Przez tydzień słupek przyciągał zaciekawione psie nosy, a kamera wszystko rejestrowała. Sfilmowała, jak psy badają pozostawione na nim znaki i dodają własne, ale rzadko pociągało to za sobą dalsze działania. Po obwąchaniu zapisu pies często rozglądał się dokoła w poszukiwaniu jego autora. Jeśli ten drugi pies wciąż był w pobliżu, pierwszy zdradzał ochotę, by go gonić. Ponieważ jednak o tym, dokąd się idzie, decyduje zwykle człowiek, a nie zwierzę, smycz powstrzymywała go od pościgu za przyjemnie pachnącym kolegą. Kontrznakowanie zdarzało się zaskakująco rzadko; przeważało samo obwąchiwanie. Jeśli już pies zostawiał swój znak, wyglądało to na prawdziwą interakcję: Skoro nie mogę cię obwąchać, pozostawię dla ciebie swoją wizytówkę. Ale nawet psy biegające bez smyczy nigdy nie wracały, by sprawdzić, czy coś zostało „nadpisane” na ich komunikacie. Po co więc psy odczytują całą tablicę z ogłoszeniami, którą szybko zaczął przypominać słupek, pozostawało zagadką. Chociaż nie miały żadnego terytorium do obrony, wciąż zawieszały swoje drobne, pachnące flagi, nigdy jednak nie sprawdzały, kto oddaje im honory.

Tarzanie się

Przy znakowaniu zapach zwierzęcia przenosi się na otoczenie. I analogicznie, kiedy zwierzę się tarza lub ociera o coś, zapach tego miejsca lub przedmiotu przenosi się na nie. Psy uwielbiają się tarzać w czymś wonnym – i często jest to zapach wyjątkowo obrzydliwy. Pod tym względem dzielą upodobania innych ssaków. Lista ich ulubionych zapachów obejmuje „mięso (świeże lub nadpsute), wymiociny, zawartość jelit, ser, olej silnikowy, perfumy, środki owadobójcze, odchody innych gatunków”. Inni badacze dodają do tego jeszcze „rodzynki, żuki, (…) niedopałki papierosów, landrynki, poduszki używane przez ludzi i wiele innych obiektów niezauważalnych dla ludzkiego nosa ani oka”.

Zazwyczaj pies obwąchuje źródło zapachu, przysuwając nos jak najbliżej – choć w przypadku zgnilizny lub odchodów wydaje się to zbyteczne – po czym przeciąga przez to miejsce głową lub barkami, a następnie grzbietem i zadem, często wijąc się w pozycji na wznak z widocznym upodobaniem. Nie znam niczego podobnego poza zachowaniem się kota wyczuwającego kocimiętkę. W obu przypadkach wygląda to tak, jakby jednocześnie zostały silnie pobudzone szlaki nerwowe odpowiedzialne za zabawę, seks i jedzenie. Oba gatunki tarzają się ekstatycznie, gryzą i drapią źródło zapachu, zanurzają w nim pyski.

Uczeni i zwykli psiarze wciąż nie mają pewności, dlaczego pies to robi. Istnieje kilka różnych teorii. Jedna z nich mówi o „kamuflażu”: dostosowując zapach swojego ciała do zapachu otoczenia, zwierzę zwiększa prawdopodobieństwo tego, że zostanie uznane za właściciela terytorium. Samice dzikich psów afrykańskich (likaonów) tarzają się w urynie samców ze stada, do którego chcą się przyłączyć – jeśli będą miały znajomy zapach, łatwiej zostaną zaakceptowane. Co innego głosi teoria „popularności”: społeczna pozycja zwierzęcia jest wyższa, jeśli nosi on na sobie coś tak pożądanego dla innych przedstawicieli gatunku jak wyjątkowo odrażająca woń. Hieny cętkowane, których barki zostały natarte padliną, cieszyły się w swoim stadzie bardziej przyjaznym zainteresowaniem niż te, które skropiono kamforą. Na koniec teoria hedonistyczna: jest to po prostu przyjemne. Tarzając się w padlinie, można się potem rozkoszować wonią tych swoistych perfum. Szczególnie interesujące są nowe źródła zapachu: gdybyś chciał, żeby twój pies pachniał wodą kolońską, spróbuj wylać jej trochę na trawę. Obok kilkudniowej kociej kupy.

To tylko najbardziej typowe przykłady tego, do czego psom przydaje się węch. Są jednak także niezwykłe psy, które odstawiły zwykłe znakowanie moczem i posługują się węchem profesjonalnie. Potrafią wywęszyć rzeczy, których my nie tylko nie widzimy, ale nawet nie możemy ich sobie wyobrazić.

Psy tropiciele są szkolone do wyszukiwania prawie wszystkiego. Wiemy, że wykrywają materiały wybuchowe, dopalacze i miny. Znajdują zaginionych ludzi, żywych lub martwych, na lądzie i pod wodą. Potrafią wywęszyć narkotyki i sfałszowane produkty. Umieją nawet wykryć zabroniony w więzieniu telefon komórkowy, przemycane w walizce płetwy rekina, termity, mrówki ogniste i chrząszcze ryjkowce niszczące liście palm, muchy śrubowe, nicienie i pluskwy, chabry nielegalnie przewiezione do Montany i brązowe węże drzewne zawleczone na wyspę Guam, nieuchwytne wieloryby biskajskie na morzu i tygrysy amurskie na lądzie, odchody czarnych niedźwiedzi, kun rybożernych, rysi rudych, wilków grzywiastych, psów leśnych i żółwi, trupy ptaków zabitych przez wiatraki i krowy wchodzące w okres rui. Jeśli coś ma jakiś zapach, pies może to odnaleźć. Ostatnio szkoli się nawet psy używane do znajdowania innych, zaginionych psów.

Jak się przekonamy, te niezwykłe osiągnięcia nie muszą być wcale dziełem niezwykłych psów. Każdy pies jest zdolny do zaskakujących wyczynów węchowych. Lecz tylko niektóre nauczyły się dawać nam do zrozumienia, że wiedzą, gdzie może znajdować się zaginiona osoba, lub że odkryły, że pasażer przewozi bez zezwolenia przez granicę owoc guawy. Te psy specjalnie przeszkolono, by szukały wytrwale i komunikowały się ze swoim przewodnikiem, ale wszystkie mają takie same nosy. Psy wyczuwają zapachy, tarzają się w zapachach i jeśli tego od nich żądamy, działają, kierując sie zapachem.

To wszystko uświadomiło mi, jak wiele zjawisk w psim świecie istnieje tylko poprzez zapach. Rzeczy, które pachną, zanim pojawią się w zasięgu wzroku. Rzeczy, które dla nas zdają się nie mieć zapachu. Rzeczy, które pachną inaczej, niż sądzimy. Rzeczy, które jawią nam się inaczej, niż gdybyśmy postrzegali świat w pierwszej kolejności nosem.

Nasz zapach

Jednym z najsympatyczniejszych filmików, jakie można znaleźć na YouTubie, jest ten, na którym widać powitanie przez psa żołnierza wracającego do domu. Niezależnie od tego, jak długo trwała nieobecność pana, zwierzę wpada w niezwykłą, niepohamowaną euforię: skacze, wariacko wywija ogonem, skomli, tarza się i przewraca na grzbiet, radośnie szczerzy zęby, wije się wokół nóg żołnierza lub w jego ramionach – czasem wszystko to robi jednocześnie. Trudno wątpić, że pies pamiętał o swoim panu, kocha go i przeżywał jego nieobecność.

Oglądając niektóre filmiki, początkowo można mieć wątpliwości: kiedy człowiek w mundurze pojawia się w drzwiach, pies szczeka, przyjmuje postawę obronną: ogon do dołu, uszy po sobie. Nie znam tego gościa. Ale potem przychodzi moment magicznej przemiany. Przyjrzyjcie się tej scenie uważnie, zatrzymajcie kadr w momencie, w którym psie przywiązanie nie jest jeszcze widoczne. Popatrzcie na jego nos. Każdy pies podnosi wtedy nos do góry, łowiąc zapach. Albo obwąchuje po kolei obie wyciągnięte ku niemu dłonie. I wówczas nieznajomy błyskawicznie zamienia się dla niego w osobę znaną, za którą tęsknił.

Z punktu widzenia psa każdego z nas otacza chmurka zapachu, znanego mu równie dobrze, jak nam jest znane własne odbicie w lustrze. Jesteśmy zapachem i nie jest to zapach naszego szamponu. Twój pies bez trudu odnajdzie cię w szeregu obcych osób, nawet jeśli nie odezwiesz się do niego, nie schylisz się i nie pogłaszczesz go po głowie. Potrafi wywęszyć twoją szczególną woń, stanowiącą mieszaninę kwasów oleinowych, palmitynowych i stearynowych. Wyszkolone psy potrafią zauważyć, że któregoś ze składników jest parę mikrogramów więcej lub mniej.

Weźmy choćby psią umiejętność wczesnego rozpoznania, że zbliżasz się do domu. Ponieważ taka percepcja jest dla nas czymś obcym, niektórzy przypisują psom zdolności parapsychiczne, takie jak określanie godziny powrotu pana lub przepowiadanie trzęsienia ziemi, o którym my dowiadujemy się dopiero wraz z pierwszymi wstrząsami. W rzeczywistości jednak to my swoją wonią oznajmiamy z daleka swoje przybycie równie skutecznie, jak gdybyśmy nosili na szyi dzwonek dla krów albo wydzielali zapach tak silny jak skunksy. Dla psa pojawiamy się, zanim rzeczywiście przyjdziemy, i pozostajemy na miejscu długo po tym, jak wyszliśmy.

Wielu ludzi uważa, że pies, który „wie”, że jego pan wraca do domu, posiada jakąś szczególną umiejętność. Myślę, że jest to po prostu szczególna umiejętność wyczuwania zapachów. Kilka lat temu przeprowadziłam pewien eksperyment, by sprawdzić, w jak znacznym stopniu przewidywanie powrotu pana zależy od węchu. Zamiast zakładać, że pies po prostu wyczuwa go i słyszy przez drzwi, wysunęłam przypuszczenie, że chodzi tu o silnie działającą kombinację dwóch czynników. Pierwszy to wyjątkowość zapachu właściciela dla jego psa. Drugi to łatwość, z jaką psy uczą się naszych zwyczajów: wychodzimy i wracamy o przewidywalnych porach, nawet jeśli nie zawsze ściśle o tej samej godzinie. Ale skąd twój pupil może wiedzieć, że jest właśnie godzina twojego powrotu, skoro każdego dnia słońce zachodzi o trochę innej porze? Cóż, może chodzi o to, że zapach, który pozostawiamy po sobie w domu każdego dnia, słabnie w określonym tempie. Wraz z przedłużaniem się naszej nieobecności dom coraz mniej pachnie nami. Doszłam do wniosku, że można to przetestować, wprowadzając do domu „świeży” zapach właściciela. Jeśli za jego sprawą pies uzna, że jego pan dopiero co wyszedł, będzie zaskoczony, kiedy ten pojawi się w drzwiach.

I to się potwierdziło. We współpracy z małżeństwem, którego pies miał jakoby posiadać nadnaturalną zdolność przewidywania, kiedy pan wróci do domu, autorzy pewnego programu naukowego w kilka godzin po oddaleniu się właściciela umieścili w domu jego przepocony podkoszulek, który roztaczał silną woń, jakby człowiek wyszedł całkiem niedawno.

Jak można się było spodziewać, pies wbrew swojemu zwyczajowi nie czekał pod drzwiami, kiedy jego pan wrócił o normalnej porze. Drzemał na kanapie, bo skoro w powietrzu wciąż unosił się taki silny zapach pana, mógł się go spodziewać dopiero za parę godzin…

Jego zapach

Rozsądne wydaje się założenie, że pies rozpoznaje własny zapach. Co więcej, że go lubi: każdy właściciel, który widział, jak jego pies tarza się w nieczystościach zaraz po kąpieli, musi przyznać, że zwierzę nie ma ochoty pachnieć szamponem. Z drugiej strony, czy znaczy to, że pies wie, iż ten zapach to jego zapach – czy też po prostu nie lubi kupionego przez ciebie szamponu z aromatem zielonej herbaty?

Inaczej mówiąc, czy psy mają poczucie swojej tożsamości, tego, czym są? W badaniach nad zwierzęcym poznaniem nazywa się to problemem „samoświadomości” – która jest nadzwyczaj wyrafinowaną zdolnością poznawczą – i jego rozstrzygnięcie wymaga czegoś więcej niż obserwacja psa tarzającego się po kąpieli. Jedyny test samoświadomości, który daje wiarygodne wyniki w przypadku zwierząt, to słynny test lustra (ang. mirror mark test). Jeśli twoja twarz lub ciało zostały jakoś oznakowane lub zmienione, czy zaczniesz badać te zmiany po ujrzeniu swojego odbicia w lustrze? Chociaż można by sądzić, że zrobi to każdy normalny dorosły człowiek – i robi to rzeczywiście, choćby po spożyciu szpinaku lub bagietki z makiem – w rzeczywistości nie rodzimy się z samoświadomością. Ale już osiemnastomiesięczne dziecko po przejrzeniu się w lustrze sięgnie ręką, by oderwać nalepkę, którą dorosły ukradkiem umieścił mu na czole – a więc przejdzie pomyślnie test. Zdają ten egzamin szympansy (gdy pomaże się im czoło atramentem), zdał go pewien słoń imieniem Happy (dostrzegając nad okiem naklejone kawałki taśmy tworzące znak X) oraz hodowane delfiny (wykonując różne ewolucje, by zbadać znaki umieszczone na ich ciałach).

Psy nie przechodzą tego testu. Wyobraź sobie, że pokazujesz swojemu psu lustro, w którym widać, że ma na głowie nalepkę. Najpewniej nie okaże zainteresowania. To, co dla nas wygląda głupio, jego nie obchodzi. Oblanie tego egzaminu nie jest jednak wystarczającym dowodem na to, że pies nie posiada samoświadomości. Po pierwsze, psy nie szykują się przed wyjściem z domu (jak zwierzęta z rzędu naczelnych) i nie przykładają większej wagi do swojego wyglądu. Nie można więc oczekiwać, że będą chciały usunąć szpetny znak ze swojego oblicza. Po drugie, nie są one wzrokowcami jak naczelne. Test lustra jest odpowiedni dla niektórych gatunków, ale stanowi trudne wyzwanie dla psów, które mało interesują się odbiciem.

Niektóre badania sugerują, że pies przeszedłby mimo wszystko tego rodzaju test, gdyby udało się stworzyć rodzaj „węchowego zwierciadła”: coś, co pachniałoby podobnie jak on, ale odrobinę inaczej. Spacerując zimą u podnóża gór w Colorado, mój kolega doktor Marc Bekoff zastanawiał się, czy każda „żółta plama” na śniegu jest dla jego psa Jethro równie interesująca. Zaczął skrupulatnie odnotowywać, gdzie pies sika i co obwąchuje. Przeniósł nawet trochę zażółconego śniegu w inne miejsca, żeby zobaczyć, co się stanie. Odkrył, że Jethro stroni od własnej uryny, wącha natomiast cudzą – a więc w pewien sposób rozpoznaje samego siebie w zapisach na śniegu. Wyglądało na to, że Jethro zna swój zapach, ale postanowiłam poddać tę hipotezę formalnemu sprawdzianowi. Chciałam sprawdzić, czy pies, wąchając własny zapachowy obraz, myśli sobie: To pachnie tak jak ja.

W tym celu spreparowaliśmy w naszym laboratorium swoiste zwierciadło zapachowe. Zamiast odbijającej światło powierzchni użyliśmy pojemnika wydzielającego woń. Kiedy patrzysz w lustro, widzisz samego siebie. Kiedy wąchasz taki pojemnik, też czujesz… samego siebie. Używałam zapachu psa, a także „obrazu zmodyfikowanego”: zapachu nieco zmienionego („oznakowanego”). Badaliśmy, czy psy zauważą różnicę – i czy ten „oznakowany obraz” będzie dla nich bardziej pociągający.

Oto dlaczego zaczęliśmy kolekcjonować psi mocz.

Na ogół nie przychodzi nam do głowy, żeby zbierać, badać, a zwłaszcza dawać psom do wąchania urynę. Ale jest ona zastanawiająco istotnym elementem naszego życia z psami. To nie tylko wspaniały nośnik informacji służący psom do komunikowania się – odgrywa również ważną rolę w relacjach z ludźmi. Jeśli trzymasz psa w mieszkaniu, niewątpliwie musisz go zabierać codziennie na kilka spacerów lub przynajmniej wypuszczać na zewnątrz, żeby mógł oddać mocz. Jeśli pracujesz gdzieś daleko i nie możesz wpaść do domu w środku dnia, zatrudniasz kogoś, by przyszedł i „wysiusiał” psa. Jeśli masz dom z ogródkiem, musisz regularnie wypuszczać psa na dwór lub wymyślić jakiś sposób, by mógł wypuszczać się sam.

W młodości na kondycji mojego życia towarzyskiego mocno zaważyła konieczność wracania do domu, by wyprowadzić na spacer moją suczkę Pumpernickel. Oczywiście chciałam też zapewnić jej kontakty społeczne i możliwość wybiegania się. Zasługiwała na to jako wierna przyjaciółka, śpiąca ze mną w jednym łóżku. Ale nieraz chodziło po prostu o oddanie moczu.

Potem, rzecz jasna, szliśmy dalej. Psy sikają, a uryna zostaje tam, gdzie popłynęła.

Chyba że w chwili, gdy pies kuca lub podnosi nogę, podstawimy jakieś naczynie pod żółty strumyczek. Wtedy ją mamy.

To właśnie zaczęliśmy robić. Skoro uryna jest taka ważna dla psów, to musi być ważna dla zajmujących się nimi uczonych.

Zbieranie moczu nie jest czymś strasznym dla właściciela psa, który przyzwyczaił się do brania w dłoń ciepłej, miękkiej kupki swojego ulubieńca, oddzielonej od jego skóry tylko cieniutką plastykową torebką. Wymaga to jednak trochę zachodu i od ludzi, i od psów. Wypracowałam metodykę wraz z Julie, kierowniczką mojego laboratorium, której z czasem spodobało się to zajęcie. Naszym królikiem doświadczalnym był Finnegan. Chodziłyśmy z nim na spacer i obie obserwowałyśmy go uważnie. Nie peszyło go, że Julie ma na rękach lateksowe rękawiczki i niesie sterylny plastykowy pojemnik z pomarańczową przykrywką. Ponieważ jako właścicielka Finnegana towarzyszyłam mu na tysiącach spacerów, potrafiłam stwierdzić, kiedy przymierza się do oddania moczu. Podejrzewam, że każdy posiadacz psa zgromadził osobliwą wiedzę o tym, jakie zachowania jego pupila poprzedzają moment wypróżnienia. Kiedy więc widziałam, że Finnegan zabiera się do dzieła, dawałam Julie znak, a ona podstawiała pojemnik pod strumień. Gotowe.

Z czasem pojawiły się problemy, które wcześniej nie przyszłyby nam do głowy. Przede wszystkim musiałyśmy wybrać najlepszy sposób podstawiania psu naczynia, tak żeby ten ruch go nie spłoszył. Niektóre psy mają tu opory – chociaż latami bez problemu rozstawały się z moczem, nagle nie chcą się tak łatwo z nim rozstawać. A może to ludzka ręka zbyt bezceremonialnie wdziera się w ich prywatność.

Musiałyśmy też ustalić, jaka ilość moczu wystarcza, by pies ją poczuł. W pierwszym podejściu mocno ją przeceniliśmy. Była to mała kulka z waty nasączona uryną. Zawołałam Finnegana do siebie, pokazując mu, że mam coś w odzianej w rękawiczkę dłoni. Podbiegł do mnie, ale jego reakcja była szybka i jednoznaczna. Czy widzieliście kiedyś u psa „zniesmaczoną minę”? Jego reakcja była uroczo jednoznaczna.

W końcu ustaliłyśmy właściwe proporcje (wystarczy minimalna ilość uryny), zwerbowałyśmy także innych właścicieli psów, by zbierali dla nas „materiał”. Kiedy przybywali na nasze poletko doświadczalne, sporządzałyśmy pierwszą próbkę: odrobinę moczu ich psa umieszczałyśmy w zamkniętym pojemniku z otworami w wieczku. Do drugiej próbki dodawałyśmy szczyptę chorej tkanki pochodzącej od zmarłego psa (dostawałyśmy ją z uczelni weterynaryjnej, gdzie wykonywano sekcje). Inne pojemniki zawierały mocz obcego albo zaprzyjaźnionego psa. Ustawiałyśmy próbki parami w pomieszczeniu, w którym nic nie wskazywało na czyjąkolwiek obecność. Czy wszystkie te zapachy będą dla psów równie interesujące?

Trzydzieści sześć przyjaznych, chętnych do współpracy psów i tyluż ich właścicieli wzięło udział w tym dziwacznym eksperymencie. Dzięki nagraniom wideo z różnych kierunków mogłyśmy dostrzec każde drgnienie nozdrzy, każdą brew uniesioną ze zdziwienia lub zaniepokojenia. Odnotowałyśmy, kiedy i co psy obwąchiwały, ile czasu im to zajmowało i ile razy wracały, by sprawdzić coś ponownie. A oto wynik: psy pomyślnie przeszły test. Nasi podopieczni spędzali o wiele więcej czasu na obwąchiwaniu własnego zapachowego obrazu, jeśli był „oznakowany”, jak gdyby przyglądały się w lustrze swojemu odbiciu, któremu coś dziwacznego utkwiło w zębach. Owszem, oglądały (wąchały) również swoje zwyczajne „odbicie”, ale nie tak intensywnie jak wtedy, kiedy w zapachu było coś obcego. Zapachy innych psów również budziły w nich silne zainteresowanie. Przypominało to reakcję człowieka stojącego przed lustrem, któremu ktoś zagląda przez ramię: na pewno się obejrzy.

Jak w każdym eksperymencie, niektórzy uczestnicy przejawiali nietypowe zachowania, wykraczające poza ramy naszych założeń. Szympansy poddane testowi lustra wykorzystują zwierciadło do oglądania części własnego ciała, których normalnie nie mogą widzieć – pleców, wnętrza ust i nozdrzy. Stroją miny same do siebie. Nasze psy też robiły coś w tym rodzaju. Drapały lub lizały pojemniki. Odwracały się do swoich opiekunów z wyrazem smutku lub ożywienia, jakby chciały podzielić się wiadomością o osobliwym zapachu, który właśnie odkryły. Czasami, muszę przyznać, kontrznakowały pojemniki. (W każdym porządnym laboratorium pracującym nad poznaniem psów nie brakuje papierowych ręczników i środków dezynfekcyjnych). Ale siusiały tylko na pojemniki z zapachem innych psów, nigdy na własny. Rozpoznawały siebie.

Zapach nowego dnia

Psi nos rozpoznaje nie tylko obiekty konkretne – swojego pana, siebie samego – lecz także zjawiska abstrakcyjne. Nie wierzycie? Dla psa nawet nowy dzień ma swój zapach.

Wasz poranny spacer może odbywać się dookoła bloku, po parku lub wzdłuż ulicy i z powrotem. Zabieracie psa w te miejsca właśnie dlatego, że są znajome i sprawdzone. My, ludzie, jesteśmy niewolnikami nawyków i sądzimy, że psy przypominają nas pod tym względem, że doświadczają powtarzalnych czynności w ten sam sposób.

Prawie na pewno jest inaczej. Każde wyjście z domu wprowadza psa w nową, dotąd nieznaną scenerię. Każdy dzień, każda godzina przynoszą nowy krajobraz zapachowy. Wraz z każdym przechodniem, który pozostawił po sobie woń własną i swojego pożywienia, wraz z każdym samochodem, który przejechał ulicą, podnosząc w powietrze drobny kurz, wraz z chmurami, które zrosiły ziemię kroplami wody pochodzącej z górskich jezior, wraz z każdym powiewem wiatru przynoszącym zapachy z innej części miasta lub nasiona z pobliskiego lasu, wraz z wszelkimi pojawiającymi się w pobliżu zwierzętami, od owadów poprzez ptaki po inne psy, pozostawiającymi po sobie ślady i wydzieliny, świat na zewnątrz domu ulega dla twojego psa przemianie. Dla niego nie istnieje coś takiego jak „świeże powietrze”. Powietrze jest bogate, stanowi zapachową łamigłówkę, którą nos psa musi pracowicie rozwiązywać.

Zapach czasu

Tak jak każdy dzień przynosi nowe zapachy, również każda godzina naznaczona jest czytelnymi dla twojego psa zmianami. Psy czują czas nosem. Przeszłość mają pod łapami, zapachy dnia wczorajszego osiadły na ziemi. Komunikat niesiony pierwszym porannym powiewem lub pozostawiony przez kryjące się po norach nocne zwierzęta ląduje na progu domu obok świeżej gazety. Zapach przyszłości wychyla się zza rogu ulicy i dociera do nozdrzy psa, zanim dotrze do naszych oczu. W percepcji psa czas jest spięty zapachami niczym gumką, teraźniejszość zawsze obejmuje fragmenty przeszłości i przyszłości.

Bardzo dużo informacji niesie powietrze. Z głową wysuniętą przez okno samochodu, z uszami fruwającymi z każdym podmuchem, psy wchodzą w wiatr[5]. Nas rozpraszają widzialne przejawy wiatru: jego działanie na ubrania i włosy, flaga reagująca na jego kaprysy. Pies doświadcza wiatru niejako od wewnątrz, odbiera niesione przezeń komunikaty, odczytuje opowieści z odległych okolic. Wiatr zwiastuje psiemu nosowi nadejście burzy, zanim dotrze ona do nas. Kiedy obniża się ciśnienie i powietrze ulega rozrzedzeniu, ziemia uwalnia zapachy, które dotąd więziła, i wysyła je w przestrzeń. Psy, które nieświadomie uczymy budowania skojarzeń – dostrzegania, że „sięganie po smycz” zawsze poprzedza „wyjście na spacer”, że „skrobanie talerza” oznacza „będą resztki z obiadu” – łatwo uczą się, że mieszanina woni płynących z ziemi oznacza nadchodzącą burzę.

Zapach tego wszystkiego

Stykając się z pluskwą lub burzą z piorunami, pies zauważa drobne szczegóły. Możesz nie zdawać sobie sprawy, jak pachnie twój dom „z punktu węszenia” twojego psa. Tak, dom też ma swój odrębny zapach. Z niewielkimi wyjątkami każdy mebel, każda książka i każdy talerz, każda poszewka na poduszkę i każda lampa stołowa mają zapach. Każda z tych rzeczy istnieje w naszym świecie wrażeń wzrokowych, gdzie od otoczenia dzieli ją wyraźna granica. Natomiast w świecie zapachów ta granica jest rozmyta. Każdy obiekt ma postać chmury i chmura ta, dotykana lub przesuwana, rozgrzewana ciepłem żarówki lub stygnąca po jej wyłączeniu, może przybierać najróżniejsze kształty – lampy, królika, pociągu.

To nie tak, że pies może wywęszyć w swoim otoczeniu każdą molekułę. Aby docenić jego możliwości, nie musimy posuwać się do przesady. Ale całościowa „różaność” zapachu róży może być dla psa mniej istotna, mniej interesująca lub mniej dostrzegalna niż poszczególne jego komponenty, na przykład cytronelol i linalol, którego zapach przypomina metal lub urynę. Wyobraź sobie, że potrafisz wyłącznie za pomocą nosa wyodrębnić części większej całości albo odróżnić to, co minione, od tego, co teraźniejsze.

Jak one to robią? Historia o tym, jak zapachy trafiają do mózgu psa, jak kształtują jego myśli, jak zwracają jego głowę ku górze w poszukiwaniu wonnego sygnału mówiącego, że pan zbliża się do drzwi, zaczyna się od pyska i nozdrzy. Panie i panowie, pozwólcie, że oprowadzę was po niezwykłym wnętrzu psiego nosa.

[1] Przełożyła M. Godlewska, Świat Książki, Warszawa 2005, s. 117 (przyp. tłum.).

[2] K. Grahame, O czym szumią wierzby, dz. cyt.

[3] Pomyślmy, jakie stresujące byłoby to dla podejrzanego! I – być może – jakie skuteczne. Spocony ze strachu przestępca będzie przecież wydzielał swój zapach wszystkimi porami. Niestety, to samo mogłoby się dziać z podnieconym figurantem oczekującym na swoją kolej i zachwycającym się możliwościami na pozór cudownego zwierzęcia.

[4] Badacze odkryli pewną prawidłowość dotyczącą opróżniania pęcherza, którą nazwali żartobliwie „prawem urynacji” (Law of Urination): wszystkie zwierzęta, od psa poprzez mysz polną do słonia, potrzebują średnio dwudziestu jeden sekund, by oddać mocz w całości. W przeciwieństwie do tego znakowanie zajmuje tylko od jednej do trzech sekund.

[5] „Pierwszym wrażeniem dnia jest dla ślepca jego wietrzność” – pisał John Hull o swoim doświadczeniu niewidomego.

3. Wąchając wiatr

Upton najchętniej łowi zapachy z powietrza. Stoi i węszy na wietrze przez wiele minut, z głową dumnie podniesioną, oczami wpatrzonymi w dal, policzkami nadymającymi się nieznacznie przy każdym wdechu. Niemal widzę, jak jego nos, lekko nawilżony śluzem, chwyta wonne frazy docierające od dalekich rozmówców.

Aby zrozumieć, jak pies potrafi robić to wszystko, co robi, musimy podążać za jego nosem. Na doświadczenie psa składają się głównie wrażenia węchowe. W naszym umyśle rzeczywistość składa się z obrazów, w umyśle psa – z zapachów. My odbieramy słowa, on – opary.

Czy zajrzałeś kiedyś do wnętrza psiego nosa? Czy wpłynąłeś w spirali powietrza w głąb ciemnego otworu, błądziłeś krętymi korytarzami, dotarłeś do komory, w której molekuły zapachów grzęzną w bagnie i zaczynają drażnić nerwy prowadzące do mózgu?

Mnie się to udało – przynajmniej na tyle, na ile to możliwe. Zwiedziłam wnętrze nosa dzięki symulacji ukazującej je z punktu widzenia wciąganej molekuły zapachu. Ten niewiarygodny film powstał dzięki zastosowaniu modelu przepływu powietrza stworzonego przez doktora Brenta Cravena, specjalistę od dynamiki płynów. Craven nie zajmuje się psim węchem jako takim. Jego badania nad ruchem cieczy i gazów należą do obszaru nauk fizycznych, ale przekładają się na lepsze rozumienie systemów biologicznych. Znajdują też zastosowanie (i pieniądze z grantów) przy próbach konstruowania dla celów wojskowych sztucznych nosów naśladujących najsprawniejsze organy zwierzęce.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki