Tytuł oryginału: Tak nevím

Opieka redakcyjna: Alicja Smaruj

Redakcja: Anna Mackiewicz

Korekta: Piotr Sitkiewicz

Projekt graficzny i typograficzny: Joanna Kwiatkowska

© Olga Menzelová-Kelymanová

© Andrzej S. Jagodziński

© wydawnictwo słowo/obraz terytoria, 2024

Fotografie zamieszczone w książce pochodzą z archiwum Jiřego Menzla. Dziękujemy Nadačnímu fondu Jiřího Menzela za zgodę na ich publikację

Publikacja została dofinansowana przez Ministerstwo Kultury Republiki Czeskiej

wydawnictwo słowo/obraz terytoria

80-246 Gdańsk, ul. Pniewskiego 4/1

tel. (58) 345 47 07

e-mail: slowo@terytoria.com.pl

www.terytoria.com.pl

Gdańsk 2024

ISBN 978-83-8325-114-1

Fragment

Wstęp autora

1. No, nie wiem… Ten zwrot to specyficznie czeski modus dubitandi. Dubito, ergo sum – wątpię we wszystkie prawdy i wartości – więc jestem i żyję.

2. Nie należy nigdy zapominać, że można spotkać jeszcze większego idiotę, niż się jest samemu.

3. Filmy, które starają się być zbyt poważne, podejrzewam o nieszczerość. (Ludzi zresztą też).

4. Hasło na naszym prezydenckim sztandarze: „Prawda zwycięży”, nie mówi, kiedy ona zwycięży, więc można interpretować to też w taki sposób, że lepiej zawsze poczekać, aż ktoś inny pomoże tej naszej prawdzie zwyciężyć.

5. „Przykro mi, ale nie mogę wam obiecać niczego więcej prócz zabawy”, powiedział René Clair.

6. Jak na mój gust w tej populacji jest zbyt duży procent tych, którzy chcą być sławni, a za mały takich, którzy chcieliby być „tylko” pożyteczni.

7. Nikt nie może powiedzieć, że jesteśmy uodpornieni na wszelkie wpływy.

8. Niektóre rzeczy powinny pozostać trudno dostępne, bo gdy łatwo je osiągnąć, tracą swój urok.

9. W sumie cieszę się, że tata wysłał mnie na reżyserię, a nie do pracy na poczcie.

10. Słysząc słowo „Sztuka” albo „Artysta”, czasem dostaję wysypki.

11. Cygaro w ustach zmusza do trzymania wysoko brody i dodaje pewności siebie.

12. Gdyby wszyscy przyznali, że robią to dla zabawy, może by to było całkiem fajne, ale najgorsze jest w tych imprezach to, że traktuje się je z taką śmiertelną powagą.

13. Ludzkie życie i zdrowie mają wartość, o jakiej nie da się opowiadać z takim cynizmem, jaki codziennie widzimy w telewizji albo w kinie.

14. Byłoby wspaniale, gdyby porozumienie mogło zastąpić to, na co dziś cierpi niemal każdy polityk i co najlepiej oddaje wstrętne, lecz celne niemieckie słowo Rechthaberei.

15. Termin „kanał telewizyjny” w odniesieniu do zawartości emitowanych programów został wybrany z wielką przenikliwością.

16. Mam już dość tych złych wiadomości.

17. Pan Hrabal stał w drzwiach domku i wyglądał nas, a ja mu udzielałem lekcji rycerskości i galanterii: niosłem panią Hrabalową, żeby złożyć ją panu Hrabalowi do stóp.

18. Zdarzają się takie chwile, że człowiek zachowa się jak idiota.

19. Ludzki rozum nie ma szans w walce z prawami rynku.

20. Dziś na boisku nie widać już, że grają Niemcy z Anglikami albo Czesi z Austriakami, tylko Adidas z Adidasem.

21. Fair play to coś oczywistego dla gentlemana, a chyba każdy sportowiec powinien być gentlemanem.

22. Wszyscy każdego ranka, pokornie i bez protestu, zawiązują sobie na karku jakiś wielobarwny kawałek jedwabiu.

23. Patrzę na filmy tak, jak na ludzi wokół mnie.

24. Są wśród nas ludzie z trochę bardziej rozwiniętym ego.

25. Niezależnie od wszystkiego nie jest to przyjemne, kiedy nagle przeczytacie, że człowiek, którego darzycie ogromnym szacunkiem, napisał o waszej pracy, że… „to była klapa”.

26. Smutno było patrzeć, z jakim zachwytem publiczność przyjmowała wszystkie te kopniaki w twarz, ciosy nożem w brzuch i rozrywane granatami głowy.

27. Teraz za moje wypowiedzi nic mi nie grozi, ale i tak od czasu do czasu któryś ze współczesnych kadrowców zmyje mi głowę za to, że staram się na wszystko patrzeć trzeźwo.

28. Jakoś jednak lubię patrzeć, jak życie w Czechach staje się coraz barwniejsze, i czuję tutaj optymizm – mimo że otacza mnie tylu łobuzów oraz mimo zwiotczałych ramion sprawiedliwości.

29. To skarb, gdy posiadamy dar obserwacji i potrafimy ocenić prawdziwą wartość człowieka na podstawie jego zachowania, gestów i mimiki.

30. Ci, którzy po listopadzie 1989 roku w dobrej wierze chcieli pomóc krajowi i włączyli się w życie polityczne, przeważnie odpadli jako pierwsi, bo nie wytrzymali atmosfery naszej sceny politycznej.

31. Pan Hrabal o wszystkich dramatach i łotrostwach życia pisał zawsze bez cienia depresji czy beznadziei.

32. Szalony to świat, w którym nauczyciel, zamiast uczyć, woli zostać służącym.

33. Nawet nie przypuszczałem, że będę miał tylu znajomych i przyjaciół, którzy posiadają dostatecznie dużo środków i snobistycznych marzeń, że chętnie pozwoliliby sobie na luksus zatrudnienia własnego kamerdynera.

34. Ogólnie uważa się dzisiaj, że wulgarny język jest oznaką szczerości, a przede wszystkim nonkonformizmu.

35. Każdy może sobie nagryzmolić, co chce i gdzie chce, wykrzyczeć, co mu się tylko podoba, albo zrobić dowolny publiczny skandal – i jest kryty, bo mamy wolność.

36. Jak bardzo ten stary pan Čapek jest wciąż aktualny.

37. Najlepsze, co może zrobić prawdziwy mężczyzna, żeby było mu przez cały dzień dobrze, to od razu rano połknąć ropuchę.

38. Codziennie spotykamy się z przykładami, że szwindle się opłacają.

39. U nas w Czechach chyba dla wielu obowiązuje prawo dżungli: wygrywa silniejszy i bardziej bezczelny.

40. Czujecie, jak dziś śmierdzi ta stara, dymiąca lokomotywa z dawnych czasów?

41. Od narodzenia Jezusa dzieli nas jakieś osiemdziesiąt pokoleń.

42. Jako ludzie popełniamy błędy i jesteśmy też bardzo wścibscy.

43. Zdeněk westchnął i powiedział, że czuje się tak, jakby się napił wody z czystego źródełka.

44. Teatr to świątynia, w której dzieje się coś pomiędzy żywymi ludźmi na scenie a żywymi ludźmi na widowni.

45. Rozsądni ludzie często popełniają błąd, sądząc, że rozsądna rzecz jest zrozumiała i możliwa do przyjęcia dla wszystkich śmiertelników.

46. Twórcy po kilku miesiącach pracy traktowani są jak łobuziaki, które nie spełniły oczekiwań krytyka.

47. Od beznadziejnego kiczu do filmu artystycznego wcale nie prowadzi wąska ścieżka, tylko jest ona na tyle niebezpieczna, że bardzo rzadko ktoś z niej korzysta.

48. Obiad był zabawny, bo pan prezydent je niedużo, pani ambasador jest na diecie, a ja nie przepadam za rybami.

49. Świat jest zorganizowany przez impotentów, a rządzą nim stare dziady.

50. W starych filmach można znaleźć dużo więcej niż tylko napięcie.

51. Urok anegdoty nie zależy od tego, czy jest prawdzi-wa, tylko od tego, jak została opowiedziana.

52. Jedna z moich młodszych przyjaciółek zmuszała mnie do tego, żebym się nie golił, nosił modną, niepielęgnowaną brodę i dzięki temu wyglądał na jeszcze starszego i zniszczonego dziada.

Andrzej S. Jagodziński: Od tłumacza

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Wstęp autora

Kiedy przed wielu laty ukazała się w Pradze poprzedniczka tej książki, zmobilizowałem w sobie całą bezczelność i ofiarowałem jeden egzemplarz naszemu Drogiemu Panu Prezydentowi[1]. Wpisałem tam dedykację, której fragment pozwolę sobie zacytować:

„…to książka takiego rodzaju, jakie ja czytuję w toalecie. Ma więc tę zaletę, że można ją otworzyć na dowolnej stronie i czytać jedynie tak długo, jak długo to potrzebne”.

Mam nadzieję, że nie poczują się Państwo dotknięci taką samą radą, jaką dałem Panu Prezydentowi. Nie stracą Państwo w ten sposób zbyt wiele drogocennego czasu, a nie jest chyba aż tak głupia, żeby nie dało jej się czasem otworzyć.

Wasz

Jiří Menzel

1. No, nie wiem… Ten zwrot to specyficznie czeski modus dubitandi. Dubito, ergo sum – wątpię we wszystkie prawdy i wartości – więc jestem i żyję.

No, nie wiem…

Tak brzmiały pierwsze słowa, które wyjąkałem, gdy przed laty czasopismo „Story” zaproponowało mi stałą współpracę. Kiedyś jako dziecko naprawdę chciałem być dziennikarzem i służyć społeczeństwu tak, jak to robił mój tata – dziennikarz. Tylko nie podobało mi się w tym fachu, że trzeba regularnie zasiadać nad czystą kartką papieru i pisać coś z obowiązku. Przypominało mi to bowiem szkolne zadania domowe, których do dziś nienawidzę. Ostatecznie jednak mnie przekonali, lecz i tak zawsze piszę tych kilka linijek na ostatnią chwilę – identycznie jak w czasach młodości odrabiałem zadania domowe.

No, nie wiem. Z tych słów ostatecznie zrobił się tytuł i refren moich tekścików. Wydawało mi się, że dokładnie oddaje moje odczucia podczas pisania: piszę o czymś, a jednocześnie w to  p o w ą t p i e w a m.  I boję się wypowiadać w sposób kategoryczny. Dlatego:

No, nie wiem…

Dopiero niedawno przypomniałem sobie, gdzie zetknąłem się bliżej z tym zwrotem, którego przecież tak chętnie używam też w niepisanych wypowiedziach. To książka Pavla Eisnera[2] Chrám i tvrz (Świątynia i twierdza) – o urokach naszego języka ojczystego. Zacząłem ją znów kartkować, aby znaleźć to, co mnie tam wtedy tak zachwyciło:

„No, nie wiem. Ten zwrot to specyficznie czeski modus dubitandi. Dubito, ergo sum – wątpię we wszystkie prawdy i wartości – więc jestem i żyję” – napisał pan Eisner. A dalej jeszcze, że:

„…to życiowa mądrość narodu doświadczanego, ergo doświadczonego. Życiowy optymizm utemperowany przez sceptycyzm”.

Jak perfekcyjnie ten mądry pan Eisner trafił w dziesiątkę. Jako Czechowi czystej krwi przez całe życie krąży mi to w głowie:  o p t y m i z m,  zapewne przypadkiem szczęśliwie wrodzony (bo nie wiem, skąd mógłby się u mnie wziąć), oraz  s c e p t y c y z m,  nabyty dzięki mojemu życiowemu doświadczeniu.

Żyję w Czechach i obydwa te odczucia są tutaj obecne.  O p t y m i z m  – wiara w to, że następne lata będą szczęśliwe, i  s c e p t y c y z m  – który pozbawia ów optymizm ślepoty i uczy ostrożności.

No, nie wiem…

2. Nie należy nigdy zapominać, że można spotkać jeszcze większego idiotę, niż się jest samemu.

Nasze kręte drogi życiowe co chwilę napotykają niekwestionowane prawdy, które są tak oczywiste i przeźroczyste, że w ogóle ich nie dostrzegamy, choć są równie niepodważalne jak prawo grawitacji czy twierdzenie Pitagorasa. Jesteśmy ślepi na te prawdy, one jednak istnieją. Jedną z nich odkrył przede mną pan Musil – mój instruktor jazdy samochodem.

Był to (mam nadzieję, że wciąż jest) człowiek niezwykle bystry, który nauczył jeździć samochodem pana Hrabala i panią Hrabalovą, i również ze mnie próbował zrobić przyzwoitego kierowcę. Było to dawno temu, kręciłem wtedy pierwszy film, a pan Musil ze mną jeździł, odwoził mnie po całym dniu zdjęciowym, tłumaczył mi samochodowe sekrety i czasem pozwolił poprowadzić auto. Miał wyobraźnię i nie szczędził mi pożytecznych rad. Na przykład, siedząc za kierownicą, do dziś pamiętam, że z drążkiem zmiany biegów należy obchodzić się równie ostrożnie jak z dziewczęcym kolanem. Był także moim aniołem stróżem podczas pierwszej ćwiczebnej jazdy, która o mało nie skończyła się tragicznie. Potrafił wtedy osłupiałemu egzaminatorowi błyskawicznie wytłumaczyć moje oryginalne zachowanie w trudnej sytuacji na drodze. Powiedział mu, że posiadam niezwykły talent taneczny, więc jako artysta mam prawo unikać zderzeń w inny sposób niż pozostali śmiertelnicy. Do dziś się zastanawiam, co wtedy miał na myśli, ale prawo jazdy mi wydano i mam je do tej pory.

Wrócę jednak do niepodważalnej Prawdy, którą podczas naszych lekcji odkrył przede mną pan Musil. Brzmiała krótko:

„P a n i e   M e n z e l,   n i e   z a p o m n i j   p a n,   ż e   n a   s z o s i e   m o ż e s z   p a n   s p o t k a ć   j e s z c z e   w i ę k s z e g o   i d i o t ę,   n i ż   j e s t e ś   p a n   s a m!”.

To wielka i jakże pożyteczna mądrość życiowa, o której często myślę, gdy siadam za kółkiem. A po wielu latach zorientowałem się, że owa prawda ma jeszcze głębszy sens, ponieważ owym większym idiotą mogę być ja sam. I to wcale nie tylko na drodze.

No, nie wiem…

Analizujcie to, jak chcecie. Ja tylko wiem, że pan Musil udzielił mi dożywotniej lekcji tolerancji.

3. Filmy, które starają się być zbyt poważne, podejrzewam o nieszczerość. (Ludzi zresztą też).

Są filmy, które nie zamęczają nas niczym nowym, wypełniają je same banały i można o nich natychmiast zapomnieć. Są tak nudne, jak nudni bywają niektórzy ludzie. Równie nudne są filmy, które za wszelką cenę chcą nas rozbawić głupawym humorem. Oglądając je, człowiek jest zażenowany, jak wtedy, gdy ma do czynienia z natrętnym błaznem. Są filmy szokujące, bulwersujące – jak ludzie, którzy z jakiegoś powodu chcą się nad nami wywyższać albo czymś pochwalić. Są także filmy, które mają ambicję, by powiedzieć nam coś istotnego, wzbogacić nasze myślenie, wbić do głowy jakąś ważną opinię. Takie filmy przypominają mi ludzi, których chyba nawet szanujemy, ale w istocie nas irytują i staramy się ich unikać. Zwłaszcza gdy brak im poczucia humoru. Filmy, które starają się być zbyt poważne, podejrzewam o nieszczerość. Podobnie jak ludzi, którzy sądzą, że dostojeństwo jest całkiem nie do pogodzenia z uśmiechem czy (nie daj Boże!) ze śmiechem.

O dziwo, niewiele jest filmów, które pozornie niczego nie chcą. Po prostu są, a jeśli już mają jakąś ambicję, to tylko taką, że próbują nas ucieszyć, nie kłamiąc przy tym i niczego nie udając. Tak jak robią to nasi bliscy przyjaciele. Paradoksalnie takie filmy dają mi najwięcej, bo – nie wprost, tylko jakoś na zasadzie odbicia – choć wcale się tego nie spodziewałem, to dzięki nim dowiaduję się dużo o sobie i o świecie.

Znana jest różnica między zachodnim a wschodnim sposobem myślenia. Zachód, pragnąc zdobyć wiedzę, precyzyjnie coś analizuje, a gdy chce poznać kwiat, to brutalnie rozkroi go na kawałki, żeby można go było opisać. Wschodni filozof nie potrzebuje opisu, wystarczy mu, że ten kwiat powącha. Amarcord Felliniego to dla mnie właśnie taki wspaniały, wonny kwiat.

No, nie wiem…

„Io voglio una donna!!!” Proszę sobie przypomnieć, co psychiatra ze szpitala powiedział o wujku, kiedy zdejmowali go z drzewa:  „C z a s e m   j e s t   n o r m a l n y,   a   c z a s e m   n i e.   J a k   m y   w s z y s c y”.  To zdanie jest dla mnie o wiele istotniejsze i mądrzejsze niż cała godardowszczyzna, wiwisekcje bergmanowskie i wszystkie hokus-pokus ich epigonów. Bo jak uczył pan Werich[3], najwięcej mądrości możemy oczekiwać od klaunów.

[1]  Chodzi o Václava Havla (1936–2011) – prezydenta Czechosłowacji (1989–1992) i Republiki Czeskiej (1993–2003).

[2] Pavel Eisner (1889–1958) – czeski literaturoznawca, tłumacz i pisarz. Tłumaczył z kilkunastu języków, głównie z niemieckiego. Przełożył m.in. dzieła niemieckojęzycznych pisarzy praskich (Kafka, Brod, Werfel, Kisch). Jego rolę w kulturze czeskiej można porównać do roli Tadeusza Boya-Żeleńskiego w Polsce.

[3] Jan Werich (1905–1980) – czeski aktor, dramatopisarz i satyryk, wchodzący w skład słynnej w okresie międzywojennym czeskiej pary komików Voskovec & Werich.