Nikt nikomu nie tłumaczy

Świat według Kiepskich w kulturze

Redaktor naczelny: Michał Gliński

Projekt okładki: Paweł Harlender (kmina design)

Copyright © by Wydawnictwo Brak Przypisu

www.brakprzypisu.pl

ISBN: 978-83-966826-0-4

Druk: Przedsiębiorstwo Usług Poligraficznych Copy Druk

Spis treści

Spis treści

Podziękowania

Wstęp

Część pierwsza. Recepcja

Mateusz Witkowski, Make Kiepscy Głupi Again

Igor Szyiński, Jesteśmy Kiepscy. Krzywe zwierciadło post-sarmatyzmu a historia zniknięcia pewnego serialu

Dominika Węcławek, Moja sąsiadka Mariolka

Jan Tracz, Mieć w głowie obrazy (i język), czyli o „pokoleniu Kiepskich” słów kilka.

Michał Gliński, Po co nam dziś Polsatwave?

Rafał Sowiński, Ferdek, Halina, normalna rodzina. Notatki o Kiepskiej memosferze

Kacper Rydzewski, To nie jest kraj dla przegrywów

Część druga. Konkrety. Polityczność i wykluczenie

Małgorzata Mróz, „Wódka za mną chodzi od rana”, czyli alkoholizm w Świecie według Kiepskich

Jan Siwoń, Kiepski homo sovieticus. Komunizm i postkomunizm w Świecie według Kiepskich

Wojciech Artur Pietrucha, Wrocław–Grobowice, czyli 6A70 oczyma Ferdynanda Kiepskiego. Analiza odcinka La la la

Kamil Walczak, Świat według Kiepskich wobec IV Rzeczpospolitej

Część trzecia.Kiepscy w kulturze, kultura w Kiepskich

Grzegorz Piasecki, Słownik chińsko–polski według Mariana Paździocha (wyimek)

Świat według Kiepskich, odc. 322 (Sylwester narodów)

Jacek Paśnik, „W tym kraju nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem”. Świat według Kiepskich i opowieści o ofiarach transformacji

Aleksy Wójtowicz, Rambo w limbo, kiepski Batman i jak załatwić Koziołkiem Matołkiem infrastrukturę – czyli pocałuj mnie pan w dupę

Michał Wolski, Rodzina, tradycja i wódka. O specyfice Kiepskich odcinków świątecznych

Bartek Przybyszewski, Motywy erosomańskie i seksualistyczne

Magdalena Czubaszek, Przez biedę do raju. Dlaczego potrzebujemy pana Du Bois i Ferdynanda Kiepskiego

Olga Drenda, Nagroda Złotego Cyca. Kiepscy i humor polskich lat 90.

Bartłomiej Król, Ferdynand K., czyli jak „Świat według Kiepskich” spotkał Franza Kafkę

Igor Szyiński, Pośpiech poniża. Analiza odcinka Przyspieszenie

Joanna Głogowska, „Rzeczy, o których się fizjologom nie śniło” – Świat według Kiepskich jako urban fantasy

Część czwarta. Myśli przeróżne

Mateusz Górniak, Przypisy i piosenki do Arnolda Boczka

Agnieszka Tybur, Kiepska kuchnia

Michał Gliński, Prawdy i realizmy Świata według Kiepskich

Maurycy Janota, Kiepski bromance

Bibliografia

Podziękowania

Należą się wielu osobom. Osobiście, dziękuję szczególnie moim współredaktorom: Karolinie Graczyk, Marcie Płazie, Jackowi Paśnikowi oraz Oldze Drendzie, za kawał roboty włożonej w każdy etap powstawania tej książki. Komitet Redakcyjny z konieczności działał przy tym projekcie także jako Dział Promocji, Komunikacji, Relacji Biznesowych; mam nadzieję, że nie będzie nigdy jako Dział Zażaleń.

Autorom wszystkich nadesłanych tekstów. Nie wszystko zdecydowaliśmy się wydrukować, ale Wasze zainteresowanie udowadniało nam sens tego projektu.

Michałowi i Pawłowi za pomoc w ogarnięciu i nagraniu spotkania promocyjnego w Krakowie, no i wszystkim osobom przed kamerą.

Pawłowi Harlenderowi aka kmina design za identyfikację graficzną całego projektu i za kozacką okładkę.

Naszym partnerom, medialnym i merytorycznym: „Stonerowi Polskiemu”, „Ekranom”, „Final Girls” i „Popmodernie”. Duże wsparcie okazali nam też Mateusz i Bartek z Podcastexu. Dzięki!

Bartoszowi Kowalskiemu z Pośredniawki za zidentyfikowanie podnóżka Ferdka. Naprawdę nie dawało mi to spokoju.

Wielkie podziękowania należą się także wszystkim osobom, które wsparły naszą zbiórkę, zakupiły książkę w pre-orderze (to ogrom zaufania, serio, tania nie była), a także tym, które pieczołowicie lajkowały i szerowały nasze posty. To czasem większa rzecz, niż się wydaje.

Wreszcie, istnieje również e k s k l u z y w n e grono m e c e n a s ó w naszego projektu, zasłużonych dla kultury polskiej, których imiona i nazwiska zasługują na utrwalenie na kartach historii – a przynajmniej na następnych kilku kartkach. Są to:

Julia Sobasz

Karolina Brzycka

Magdalena Komorowska

Wera Mucha

Mateusz Aksionów

Michalina Podhajecka

Dominik Szymański

Natalia Krzemińska

Mateusz Maciąg

magz em

Junkhive

Krzysztof Grzęda

Jakub Dakowski

DJ Nabuchodonozor

Krzysztof Okoń

Adrian Akerman

Dolores Miednica

Agnieszka Gorzkowska

Dominika Węcławek

Jakub Krzeciński

Agnieszka Szafarowicz

Jacek Modrzejewski

Sebastian Tomaszczyk

Robert Lukierski

Tomasz Magoch

Paweł Piesik

Maciej Czekaj

Marek J. Kawka

Łukasz Siemiański

Katarzyna Stachowska

Wiktor Halisz

Patryk Zalasiński

Tomasz Klucznik

Marcin Białecki

Tomasz Kisiel

Adam Barcewicz

Dawid Adamczuk

Alicja Turakiewicz

Rafał Barszczak

Sebastian Szarmach

Zespół Blokowisko

Piotr Samek

@manic_pixel_dream_grrl

Kuba Piekarnikarczyk

Maciej Osika

Kamil Rogalski

Zdzisław Kopeć

Brunon Surma

Szymon Hejda

Piotr Wikieł

Rafał Andrzejczak

Maciej Bielawski

Paweł Kasprzak

Jakub Demiańczuk

Adam Mrozek

Aleksy Chowaniec

Julia Trepkowska

PENDZEL

Beata (@prawniczka.pozarycka)

Kamil Kukla

Marcin Wiśniewski

Jakub Gańko

Dorota Furas

Bartek Szabat

Przemysław Ropelewski

Marek Boczkowski

Bartosz Jędrecki

Wojciech Stańczak

Szymon Górski

Maciej Szepietowski

Adam Lewandowski

Gabriela Izworska

Dawid Kokoszka

Zuzanna Olga Chrapińska

i Albert Jasiński

Kacper Szymański

Kasia Chabior

Jakub Biernacki i Olgierd

Hubert Mącik

Rafał Jurek

Dziękujemy!

Wstęp

Nie będę się rozgadywał. Ani też zaczynał książki o takim tytule od tłumaczenia.

„Świat według Kiepskich jest tekstem, który wykreował kilka absolutnie kultowych postaci, bezpowrotnie odmienił język codzienny pokoleń Polaków i wprowadził do raczkującej jeszcze potransformacyjnej telewizji motywy, o których się fizjologom nie śniło” – tak napisałem, kiedy ogłaszaliśmy projekt Nikt nikomu nie tłumaczy. Bo to prawda. Niesamowitej żywotności Kiepskich w naszej kulturze nie sposób zaprzeczyć. To serial, na którego temat ma wyrobioną opinię Twoja babcia, ale też Twój kolega z liceum – obojętnie, czy jeszcze w tym liceum jesteś, czy masz je za sobą od paru dekad. Fora i facebookowe grupy mu poświęcone kipią od fanowskich treści, tworzonych w dużej mierze przez osoby, których nie było jeszcze na świecie, kiedy Polsat rozpoczął jego emisję.

Nie było ich, albo miały po kilka lat – i kompletnie ominęły je kontrowersje, jakie serial u swych początków wzbudzał czy pełna pogardy krytyka, z jaką spotkał się on i jego twórcy. Mogły nie być też świadome procesu godzenia się różnej maści ekspertów z rzeczywistością, w której wąsatą twarz Ferdka Kiepskiego oglądają –i chcą oglądać – na swych ekranach miliony Polaków.

Ale echa takich sporów trwały, zupełnie na serio: w domach, szkołach, miejscach pracy, nie tylko w studiach telewizyjnych czy na łamach pism. Kiepscy dowiedli, że dotykają czegoś istotnego, że komentują rzeczywistość w sposób, który nas prowokuje, zmusza do zajęcia stanowiska. Że w czasach brutalnej walki o uwagę wciąż potrafią ją przyciągać, zupełnie organicznie, z bardzo różnych kierunków. Wreszcie, że mówią nam rzeczy ważne i aktualne.

I jeśli wolno mi się przyznać do pewnej (za przeproszeniem) humanistycznej potrzeby zbierania głosów na temat takich zjawisk, katalogowania ich, opisywania, wchodzenia w dialog – to powiem, że z niej właśnie wyrasta ta publikacja. Wiem, że w potrzebie tej nie jestem taki znowu osamotniony. Mam zatem nadzieję, że nasza książka drapie w miejsca, w które samemu podrapać się trudno.

Ale! Absolutnie nie chcemy dyskusji o Kiepskich podsumowywać, ani tym bardziej zamykać, przeciwnie – przede wszystkim dolać oliwy do ognia. Oddajemy w Wasze ręce pierwszą książkę krytyczną poświęconą Światowi według Kiepskich – ze spokojnym przekonaniem, że nie będzie ostatnią.

Michał Gliński

Część pierwsza. Recepcja

Witkowski, Szyiński, Węcławek, Tracz, Gliński, Rydzewski

Mateusz Witkowski, Make Kiepscy Głupi Again

W polskim głównym nurcie wyróżnia się dwa sposoby dyskusji o dziełach, które – wbrew oczekiwaniom inteligencji – zdobyły masową popularność. Pierwszy polega na utyskiwaniu na gust tłuszczy i łapaniu się za głowę. Drugi to zazwyczaj próba rehabilitacji wspomnianego dzieła, dowodząca, że wcale nie jest ono takie głupie, na jakie wygląda. Żaden z powyższych sposobów nie znajduje w przypadku Świata według Kiepskich zastosowania.

Jak powinna się zaczynać polska inteligencka anegdota? Na przykład tak: „Pamiętam, że Krzysztof Zanussi powiedział mi kiedyś (…)”. Albo: „Bogusław Kaczyński podczas naszej wspólnej wizyty w Operze Turyńskiej (…)”. Ewentualnie: „Olga Lipińska, powołując się na Wojciecha Młynarskiego (…)”. Ostatnia z wersji urzeczywistniła się na oczach telewidzów krótko po premierze pierwszych odcinków Kiepskich. Polska satyryczka, podczas występu w telewizji publicznej, załamywała ręce nad nagłą popularnością polsatowskiego sitcomu, odwołując się do prywatnej rozmowy z Wojciechem Młynarskim[1]. Ci etatowi arbitrzy elegancji i dobrego humorku stwierdzili wspólnie, że jeśli tak niska satyra ma dziś aż tak duże wzięcie, to „pora umierać” (ten eschatologiczny gest powtórzył zresztą Tadeusz Drozda w popularnym materiale z Gazeta.pl). Reakcja scenarzystów Kiepskich była błyskawiczna. Jak wspominał w Świecie według Kiepskich. Zwariowanej historii kultowego serialu Polsatu Janusz Sadza:

Pomimo złości na panią̨ Olgę̨ Lipińską̨ pomyślałem sobie, że dla artysty ta sytuacja jest cudowna! Takie zderzenie można porównać do krzemieni, które wywołują iskrę. A to może się skończyć niezłymi fajerwerkami. I tak się stało, bo wskrzeszona iskra podpaliła nam głowy, dzięki czemu powstał jeden z moich ulubionych odcinków Kiepskich. (…) Przed emisją tego odcinka napisaliśmy list do pani Olgi Lipińskiej. Szanowna pani Olgo. Będąc świadomymi, że bez pani nie byłoby naszego serialu, pragniemy zadedykować pani kolejny odcinek pod tytułem «Wal magistra», którego emisja będzie 20 listopada 1999 roku na antenie telewizji Polsat”. Potem pani Lipińska nigdy już nie wypowiedziała się na nasz temat[2].

Stworzenie odcinka takiego jak Wal magistra było dość śmiałym i ożywczym gestem. Magistrzy z kiepskiego imaginarium – zubożali, zmęczeni, ale pełni pretensji – sami wystawiali się na razy, niechętni wobec tego, by dostrzec w reprezentantach klas mniej wykształconych coś więcej niż brutalną siłę. Świat według Kiepskich AD 1999 sprawiał wrażenie serialu ostentacyjnie antyinteligenckiego, formułującego wprost niemożność porozumienia między kulturalną elitą, która straciła po 1989 rząd dusz, a tak zwanym przeciętnym odbiorcą. Odbiorcą, dodajmy, który – wobec zmierzchu PRL-owskiej, kulturotwórczej centrali – odważył się, by podjąć samodzielny wybór dotyczący tego, co i kiedy będzie oglądał. A to musiało irytować.

Rozziew między masowym gustem a oczekiwaniami elit, nawet w przypadku tak młodej popkultury jak nasza, był oczywiście zjawiskiem nienowym. Weźmy choćby Tadeusza Sobolewskiego, który w numerze 31/1996 „Tygodnika Powszechnego”, w reakcji na wielką popularność disco polo, chlipał nad „kulturą supermarketu”. Albo Krzysztofa Zanussiego, który w 2009, w jednym z najśmieszniejszych wywiadów świata, przekonywał dziennikarza „Gazety Telewizyjnej”, że gdyby ten naprawdę kochał Schuberta (Franza, nie Rudiego), to nie sięgałby z własnej woli po muzykę Depeche Mode. We wszystkich tych komentarzach pobrzmiewał żal za utraconym wpływem, sprawczością, możliwością modelowania gustów i prowadzenia widza/czytelnika/słuchacza za rączkę. Oraz alergia wobec prostoty i braku wyrafinowania, które miałyby uruchamiać w gawiedzi najniższe instynkty – kto wie, być może gawiedź rozochoci się do tego stopnia, że już nigdy nie będzie chciała słuchać naszych mądrych rad? Albo zwróci się wobec nas z całą swoją, przypisaną przecież genetycznie, brutalnością?

O podwójnych standardach, wedle których Krzysztof Tyniec w meloniku i Grzegorz Wons śpiewający „śmiesznym głosem” to Święty Graal komedii, a sypiący w Kiepskich aktorskim złotem Grabowski to trefniś dla półdebili, szkoda nawet wspominać. Artysta-magister nie może powiedzieć o dziele kojarzonym z tzw. „kulturą niską” (mówimy o ludziach traktujących tę kategorię zupełnie serio) niczego pozytywnego. Niezależnie od tego, jak bardzo chcielibyśmy zobaczyć w Fame MMA walkę Krzysztofa Zanussiego z Konradem Niewolskim, musimy pogrzebać wszelkie oczekiwania. Rolą artysty-magistra jest przecież walka o dobry smak i czystość sztuki. Wiedział o tym również Jan Nowicki, który na łamach „Gazety Telewizyjnej” z 29 grudnia 2000 roku pomstował na stan polskiego aktorstwa:

Jan Nowicki: (…) Kiedyś wychodziło się z teatru i znakomicie odnajdowało się w filmie, a teraz z filmu idzie się wprost do kabaretu. Gra na skróty. Śmieszna i szybka. Aktorstwo byle jakie, jak i te czasy. Straszne, że aktorzy godzą się grać w czymś takim jak „Głupsi” czy „Popyrtani” (to akurat klasyczny trik pod tytułem: „nawet nie wiem, jaki to dziadostwo ma tytuł!” – przyp. MW). W tym z Grabowskim.

Barbara Matkowska-Święs: Kiepscy.

Jan Nowicki: Kiepscy! Nazwać to coś Kiepscy i serwować ludziom, którzy na dodatek cieszą się, oglądając ten kretynizm. Dno! A wszystko dla szmalu.

Słyszeliśmy też o Januszu Gajosie, który odrzucił główną rolę w serialu ze względu na miałkość scenariusza. Oraz o Izabeli Cywińskiej, która zarzuciła Grabowskiemu, że ten „gra w gównie, a bycie aktorem do czegoś zobowiązuje”. W sukurs powyższym bardzo chętnie przychodzili również „świeccy” (tj. niezwiązani bezpośrednio z zawodami artystycznymi) dziennikarze[3]. W swoim tekście na temat polskich sitcomów pt. Z kogo się śmiejecie („Polityka” 13/2001) Zdzisław Pietrasik pisał następująco:

Podaż jest ogromna, każda szanująca się stacja chce mieć nie tylko własną telenowelę, ale także sitcom, a jeszcze lepiej dwa sitcomy. Spragnieni rozrywki widzowie traktują tego typu dzieła jak „odśmiecacze”, które stosuje się po pełnym stresów dniu pracy. (…) Dominuje zatem humor dosadny, krzykliwy, trafiający raczej w najniższe instynkty (…) Królują natomiast wśród naszych sitcomów niejacy Kiepscy, których kariera jest ważnym zdarzeniem w dziejach humoru polskiego (…) Kiepscy to jawna pochwała matolstwa oraz nobilitacja nieudacznictwa i bylejakości, utrwalająca przekonanie – wcale nie tak obce rzeszom telewidzów – iż w obecnej rzeczywistości nic się udać nie może, każda inicjatywa z góry skazana jest na porażkę, więc lepiej wybrać wegetację na marginesie życia z butelką kiepskiego piwa w dłoni.

Pietrasik najwyraźniej już w 2001 roku był zdania, że „zawsze i wszędzie możesz wszystko”, a bezrobocie szybujące w rejony dwudziestu procent zachęca do samoorganizacji i tworzenia prywatnych inicjatyw[4]. Narzekał też na wulgarny i dosadny język Kiepskich, podobnie jak Krzysztof Feusette, autor tekstu piosenki „Mogę wszystko” LO 27 (nie wiem, to chyba coś z kultury wysokiej, nie znam się) i dziennikarz „Rzeczpospolitej”, który w numerze z 19 grudnia 2000 pisał tak:

Jest kilka polskich sitcomów pokazujących, że sztuka dowcipu toaletowego ma się doskonale. Młodzieńcze flamastry zastąpione zostały przez pióra scenarzystów i telewizyjny ekran przypomina teraz momentami drzwi do miejskiego szaletu. Kurde, kurna, cyce, cycki, ty jełopie durnowaty, zasrać, pieprzyć, gówno, rzygać… – kiedyś uśmiechaliśmy się oglądając Karwowskich, dziś śledzimy losy Kiepskich (…) Kiepscy to debile. Ociężałość umysłowa każe im mówić: piwów, na łeba upadł, trzeba mieć wygląda.

Feusette, dziś współprowadzący TVP-owski program W tyle wizji (nie wiem, to chyba coś z kultury wysokiej, nie znam się), był najwyraźniej przerażony antypedagogicznym wymiarem Kiepskich i promowaniem niepoprawności językowej. Piotr Legutko w tekście Komedia homogenizowana z „Przekroju” 52-53/2000 martwił się raczej tym, że scenarzyści nie są w stanie utrzymać równego poziomu dowcipu. Dopuścił również do głosu reżysera Konrada Szołajskiego, który, w dużym skrócie, tłumaczył, że jakie życie, taki rap i przywoływał przykład komedii Barei. Wypowiedź zostaje jednak skontrowana przez Marcina Wolskiego (tak, również współprowadzącego W tyle wizji): „Filmy Barei to były arcydzieła, bo pokazywały autentyczne zjawiska społeczne. W Kiepskich nie ma nic z naszej rzeczywistości” – uważa autor Polskiego zoo.

I, choć jako osoba pro-Kiepska powinienem teoretycznie przychylić się w stronę opinii Szołajskiego, to… bliżej mi w tej kwestii do etatowego śmieszka polskiej prawicy. Po kolei jednak:

W pierwszej połowie lat zerowych na, za przeproszeniem, salonach panowała zgoda – Kiepscy to pełen antywzorców serial o pierdzeniu i piciu piwka, w którym Andrzej Grabowski mitręży swój talent aktorski, a kto świadomie decyduje się na seans i czerpie z tego przyjemność, podlega karze 4,5 zanussich w zawieszeniu na pół roku. Aż nagle coś pękło. W tej samej „Polityce”, w której Pietrasik nie mógł się nadziwić temu, co stało się z „prostym ludem”, Mateusz Halawa pisze:

Wartością Kiepskich jest ujawnianie i krytykowanie (na ile, oczywiście, telewizja taką krytyczną funkcję może pełnić) społecznych i kulturowych ram polskiego życia codziennego. Dwa razy w tygodniu w Polsacie dostajemy więc coś w rodzaju społecznej socjoterapii (nr 1/2007).

Cywińska i Nowicki przepraszają natomiast Grabowskiego za to, że nie dostrzegli społecznej głębi serialu. Wszyscy kochają Kiepskich i snują zbiorową gawędę o „Polaków portrecie własnym”. By oddać tu sprawiedliwość pionierom tej (dość siłowej, o czym za chwilę) rehabilitacji, wspomnę wczesną zapowiedź zmiany, jaką stanowił tekst Wiesława Kota z „Wprostu” nr 35/2000, wówczas raczej odosobnionego w interpretacyjnym zapale. Kot przekonywał, że Kiepscy to coś więcej niż wulgarne głupotki, bo przecież reagują na aktualne zjawiska:

Kiepscy też mają ambicję (i szansę) stania się „krzywym zwierciadłem” swej epoki. W skali rodziny rozgrywają się te same problemy, które absorbują społeczeństwo. Przyjęta przez parlament ustawa uwłaszczeniowa przyjmuje wśród Kiepskich i ich sąsiadów postać kłótni o kawałki korytarza, które stały się nagle prywatną własnością. Kiedy w mediach głośno było o perypetiach biura turystycznego Alpina, Kiepski założył podobną firmę w lokalu przerobionym z ubikacji. W czasie intensywnej akcji werbunkowej, prowadzonej przez towarzystwa ubezpieczeniowe, Ferdynand postanowił się ubezpieczyć na wysoką sumę, a następnie wyłudzić odszkodowanie za rzekome straty, jakie poniósł.

W leadzie tekstu autor pytał „Świat według Kiepskich narodową epopeją lat dziewięćdziesiątych?” – można by to traktować jako gest ironiczny, gdyby nie to, że skrywa się za nim pewna szersza tendencja. Kiepskich zaczęło się masowo rehabilitować przy pomocy narzędzi kierujących nas w stronę kultury inteligencko-literackiej. Ze skrzyneczki z narzędziami wyciągnięto duże narracje (DIAGNOZA SPOŁECZNA, INTERTEKSTUALNA GRA PEŁNA LITERACKICH NAWIĄZAŃ, PRZEWROTNA STAŃCZYKOWSKA SATYRA), które pomagały odpędzić wyrzuty sumienia związane z tym, że ktoś (ktoś inny? my sami?) czerpie z oglądania serialu nieskrępowaną przyjemność. Zwracano uwagę na odwołania do Wesela Wyspiańskiego (odcinek Sto lat, ale i Dług czy Druga młodość) i innych usankcjonowanych dzieł kultury polskiej czy światowej, podkreślano uwagę, z jaką twórcy przyglądają się problemowi wykluczenia ekonomicznego, chwalono za dowcipny komentarz wobec polskich przywar. W pożegnalnym tekście Jakuba Majmurka na temat Kiepskich („Tygodnik Powszechny”, 52/2021) autor formułuje słuszną tezę dotycząca „transklasowości” serialu, ale i tak doprawia to zgranymi już wtedy zdaniami o zbiorowym portrecie naszego społeczeństwa.

Tymczasem całe to publicystyczne odium, o jakim można mówić w kontekście lat zerowych, wydawało się w przypadku serialu dużo bardziej adekwatne. Kiepscy to bowiem czysta przypałowość, rzecz niedopasowana, swędząca – żadna tam stańczykowska satyra, która pod płaszczykiem głupoty i kiełbasiarstwa przemyca wielkie prawdy na temat polskości. By tak się stało, potrzeba byłoby żelaznej konsekwencji, strategii. Wraz z Khamidovem, Sadzą, Sobiszewskim, Kalwasem, ale i Yoką, wkraczaliśmy natomiast do cudownego królestwa randomu. Owszem, nie brakowało odcinków o większym moralnym ciężarze (np. Naczynia połączone czy Portier), kłopoty finansowe Kiepskich dobrze rezonowały w latach zerowych z sytuacją na polskim rynku pracy i tak, w niektórych odcinkach roiło się od intertekstów. Posiłkowanie się jednak wysokimi rejestrami, by udowodnić, że to „nie takie głupie, jak się wydaje” przypomina zapał licealisty, który chce zdawać maturę ustną „z OSTR-a, bo gra na skrzypcach” czy „WWO, bo tam, pani profesor, występuje krewny wielkiego pisarza”.

Kiepscy nie potrzebują tego typu nobilitacji – ich językiem jest przypał, to hybryda surrealistycznego teatrzyku, poważnej literatury, półamatorskiego green screena i Sylwestra w Kopydłowie. Przestrzeń możliwości, w której może wydarzyć się absolutnie wszystko, funkcjonująca wbrew wizualnym modom– a nie zakrojona na szeroką skalę diagnoza społeczna, która potrzebuje inteligenckiego znaku jakości (bezrobocie Ferdka mówiło nam coś może o Polsce AD 2002 – o Polsce AD 2022: „no tak średnio bym powiedział, tak średnio”). I w tym tkwi ich wielka uroda – choć nie mogę nikomu odbierać prawa do interpretacji (ba, sam podejmuję próbę takowej, podobnie jak reszta koleżanek i kolegów), trudno mi oprzeć się wrażeniu, że dotychczasowe analizy Kiepskich przypominają akademickie teksty o muzyce pop. Słowem: może i jakoś się to klei, ale czy na pewno tego potrzebujemy?

Czy musimy neutralizować przypałowość i ewentualne zawstydzenie własną przyjemnością dowodami na to, że Kiepscy wcale nie są tacy durni? Chyba lepiej byłoby zaakceptować fakt, że mamy do czynienia z tekstem do bólu karnawałowym, łączącym ze sobą zupełnie sprzeczne porzadki, wymykającym się ocenie, mylącym tropy. Celebrujmy przypał, pozwólmy Kiepskim być głupimi, choć w żadnym wypadku nie pozbawionymi treści. Poradzą sobie bez naszego rehabilitującego mędrkowania.

Mateusz Witkowski (ur. 1989) – dziennikarz, krytyk literacki i muzyczny, redaktor naczelny oraz współzałożyciel portalu Popmoderna. Prowadzi regularną działalność krytyczną i recenzencką, m.in. na łamach „Dwutygodnika” i „Czasu Kultury”. Jest też stałym autorem portali Gazeta.pl i Wirtualna Polska, gdzie publikuje wywiady oraz reportaże. Współpracuje z Fundacją Performat (edukacja artystyczna młodzieży gimnazjalnej i licealnej) oraz z Krakowskim Biurem Festiwalowym. Prowadzi zajęcia na temat muzyki popularnej na Wydziale Polonistyki Uniwersytetu Jagiellońskiego. Stypendysta MKiDN w roku 2018 i 2020. Współtwórca i współprowadzący Podcastexu, zdobywcy głównej nagrody w kategorii Podcast w plebiscycie „Influencers Live Awards 2022” oraz wyróżnionego nagrodą Empik Go w zeszłorocznej edycji „Podcastu roku – konkursu im. Janusza Majki”.

Igor Szyiński, Jesteśmy Kiepscy. Krzywe zwierciadło post-sarmatyzmu a historia zniknięcia pewnego serialu

Aktor jeden, co tam grał, w samych slipach i skarpetach ganiał, że mu prawie genitalia wystawały, co mnie osobiście odrażało. Druga aktorka, starsza, co miała nogi krzywe, turlała się i jęczała w kierunku niewiadomym, zupełnie bez sensu. Na szczęście ktoś ją potem utopił w wannie.

(Ferdek Kiepski, odc. 217, Krytyk)

Jest rok 2005, sierpień. Z analizy udziałów w rynku odbiorców, do której udało mi się dotrzeć, wynika, że „Telewizja Polsat [jest] liderem wśród komercyjnych nadawców”[5] i notuje dynamiczny wzrost z 16,2% w 2004 do 16,7% w roku następnym. Świat według Kiepskich wciąż święci triumfy oglądalności. Nie ma dokładnych danych, ilu Polaków zasiadało w każdą środę wieczorem, by przez trzydzieści minut podejrzeć samych siebie, jednak – jak zapewnia Grabowski w swojej autobiografii – serial „nadal osiąga świetne wyniki […]”[6] (sądzi się, że były to liczby w granicach 2-3 milionów; taki trend utrzymywał się do 2011 roku włącznie). W tamtym czasie na stanowisku Dyrektora Zarządzającego stacją zasiada Waldemar Dziki, który przygotowuje  gruntowny remont wizerunkowy Polsatu. Tworzy się przestrzeń dla wielkomiejskiej klasy średniej, dla opowieści typu Pierwsza miłość, podczas gdy w Kiepskich możemy być świadkami krytycznego spojrzenia na aż nazbyt poprawny język telenowel: transparentny, nieupodmiotowiony, a przez to fałszywy. Mieszkańcom kamienicy przy ul. Ćwiartki, oferującym Polakom trudny, ale jednak optymizm, robi się coraz ciaśniej. Do tego stopnia, że nie mają gdzie przycupnąć. I znikają, po prostu. Tak z dnia na dzień. Serial, który ma na swoim koncie ponad dwieście epizodów (dwieście mini-fabuł!), „wychodzi i nie wiadomo, kiedy wróci”. Dlatego, że był mało lotny? Nie sądzę, aby którakolwiek z czołowych stacji telewizyjnych przedkładała względy estetyczne nad te finansowe.

Opisywana sytuacja przywodzi na myśl Dzielenie postrzegalnego autorstwa francuskiego filozofa, Jacques’a Rancière’a. Można zauważyć, jak wiele punktów stycznych ma zaproponowany przez niego system ze „zniknięciem” Ferdka z telewizji. Istotą estetyki jest wyznaczanie granic możliwego do wyobrażenia świata. Waldemar Dziki, wrzucając ładnie opakowane pół-produkty w miejsce powyciąganych zielonych dresów, robi przetasowanie estetyczne w ramówce Polsatu i decyduje, „co komu przynależne, co komu wolno, co jest możliwe i w jaki sposób jest to możliwe”[7]. Dokonuje podziału postrzegalnego, czyli określa wzorce tego, co powinno być widzialne [Kiepscy] w określonym miejscu [Polsat] i czasie [2005 rok]. Wzorce te pomagają określić, czy sitcom wpisuje się w ówczesne standardy stacji, czy nie. Okił Khamidov z przykrością stwierdził, że do nich nie pasował[8]4. Być może priorytetem dla zarządzających ramówką w tamtym czasie była wizja, jak słusznie określił to Jan Sowa, nie tego „jak jest, ale jak w ogóle mogłoby być”[9]. Z tym, że Dyrekcja, dostosowując ramówkę jedynie do swojego wyobrażenia o  widzu lepiej wykształconym, wtórnie tabuizowała to, z czego Świat według Kiepskich drwił. Zatraciła się w przekonaniu, że lepiej jest kreślić czarnobiałe rysunki zamiast używać odcieni szarości[10].

Wychodzi na to, że Polsat, wyznaczając estetyczne granice, świadomie usunął swój flagowy sitcom, ponieważ był on niespójny z nowoczesną, „przyszłościową” wizją stacji. Bezpardonowa rezygnacja mogła być świadomym wyborem na zasadzie „pasuje – nie pasuje”, ale wydaje mi się, że za decyzją Dyrekcji kryło się działanie przedrefleksyjne – obiekt w stosunku do danej czasoprzestrzeni nie był w ogóle „myślany”, był „nie do pomyślenia”[11]! Co zresztą nie dziwi, jeśli pamiętamy o zaciekłych dyskusjach na temat wartości, jakie niosą za sobą Kiepscy, o protestach środowiska intelektualnego czy artystycznego. Pierwszy przykład z brzegu – „okropna i niesprawiedliwa” reakcja reżyserki teatralnej i filmowej, Izabelli Cywińskiej: „Andrzej! Rany boskie, w jakim ty gównie grasz! Co ty robisz? […] Bycie aktorem do czegoś zobowiązuje, a tu… […] Oglądałam trzy minuty. Wystarczy na zawsze. […]”[12]. Podobnie pretensjonalnie wybrzmiewa Jan Nowicki, mówiący w wywiadzie, że „[…] nazwać to coś Kiepscy i serwować ludziom, którzy na dodatek cieszą się, oglądając ten kretynizm”, to dno, „a wszystko to dla szmalu”[13]. Takich opinii jest dużo więcej. Ich ciężar poczuła telewizyjna stacja, więc, pełna obaw, zdecydowała o nagłym wyeliminowaniu serialu ze świadomości swoich odbiorców.

Twórcy sitcomu byli na szczęście świadomi swojej nieprzystawalności do oczekiwanych kryteriów i cierpliwie czekali na moment, który musiał prędzej czy później nadejść. „Generowana przez serial oglądalność okazała się jednak nie do pogardzenia”[14].Stacja zleciła badania rynku, z których wynikało, że „spektakl jest oglądany w 40 procentach przez inteligencję po studiach oraz w 40 procentach przez osoby z wykształceniem podstawowym i zawodowym, a najmniejsza liczba to ludzie z wykształceniem średnim”[15]. Po ponadrocznej przerwie, gdy media zdążyły przedwcześnie wyprawić serialowi pogrzeb, wypowiadając się o nim w czasie przeszłym, z dużym nacechowaniem funeralnym i wszystkimi honorami, Kiepscy wciąż „[b]yli zjawiskiem na polskim rynku telewizyjnym. Stali się najpopularniejszą rodziną III RP”[16]. Na złość wszystkim oponentom, Ferdek znów rozsiadł się w zielonym fotelu i siedział w nim kolejnych kilkanaście lat.

„Standardy się zmieniają, głupota jest ta sama”[17] i trzeba to w końcu zrozumieć. Ani Kiepscy, ani żaden inny serial, nie zmienią naszej mentalności. Owszem, mogą dużo nauczyć, łamiąc tabu czy krytykując postawy społeczne, ale – jak powiedziała Renata Pałys w artykule Pawła Łepkowskiego, porównując serial do magazynu motoryzacyjnego – „kiedy ktoś pisze o łamaniu przepisów, to akurat ci, co łamią przepisy, tego artykułu nie czytają”[18].

Z tymi, którzy „nie czytają”, którzy nie próbują pokusić się o dokładną analizę choćby jednego odcinka, od lat rozprawia się Andrzej Grabowski. Na pytania dziennikarzy, z zasugerowaną tezą o „kiepskiej” jakości sitcomu, jak mantrę powtarza myśl zaczerpniętą z erazmiańskiej Pochwały głupoty: „To jest głupie po prostu i nagromadzenie tej głupoty staje się mądrością w pewnym momencie. A ta staje się filozofią. Nadgłupotą, która staje się nadmądrością[19].

***

Nie pamiętam, skąd wzięło się moje zamiłowanie do Świata według Kiepskich. Trwa ono od najmłodszych lat i już wtedy powodowało zgorszenie wśród członków mojej rodziny, zwłaszcza płci żeńskiej. Najtrwalej utkwiła w mojej głowie sytuacja, której byłem przypadkowym świadkiem – spacerując z psem, przechodziłem obok uchylonego okna w pokoju rodziców, a że była to kłótnia, bardzo wyraźnie słyszałem obawy mojej mamy kierowane do taty: „Masz mu natychmiast wykasować z komputera te wszystkie odcinki! Jeszcze trochę, a sam będzie jak ten kretyński Walduś!”. Spokojny odbiór sitcomu zakłócała również prababcia, którą nadużywanie słowa „kurde” czy, co gorsza, „dupa” doprowadzały do konwulsji.

Wiem, że zarówno ona, jak i mama, troszczyły się o to, aby mój intelekt nie został nadszarpnięty przez jeden z „najbardziej idiotycznych i szmatławych seriali telewizyjnych”[20]. Przejawiały jednak swoim zachowaniem coś, co Jerzy Stelmach w Szkicach o filozofii głupoty określił mianem „głupoty autorytarnej”[21], całkowicie odpornej na jakiekolwiek argumenty. Próbowałem przekonać je takimi, które opowiadają się za odpowiednią kontekstualizacją i interpretacją ukrytych za nieróbstwem i chlaniem piwa mądrości. Bezskutecznie. Zdaję sobie jednak sprawę, że to telewidz nadaje znaczenie temu, co ogląda. Dlatego też bardzo wiele zależy od nieprzychylnych odbiorców, „od ich woli dostrzegania i analizowania zjawisk kultury popularnej”[22]. Świat według Kiepskich stara się mówić w ich imieniu i do każdego z nich, zwracając się zarówno do fanów, jak i do krytyków.

Zwolennicy dostrzegają w sitcomie lustro rzeczywistości. Ci mniej entuzjastyczni widzowie przechodzą obojętnie obok tego wykrzywionego przez sztampę i kicz zwierciadła. Żeby jednak wydobyć kulturę masową z opresji i nie doprowadzić do dezintegracji życia społecznego, prędzej czy później będą musieli się w nim przejrzeć. A wtedy być może ci  zdystansowani i spoglądający dotąd na serial z góry widzowie zobaczą tak naprawdę „[…] szare, pogubione, pozbawione perspektyw miernoty. Efekt lustra zadziała. Lustro nas uratuje”[23].

Lecz zanim „lustro nas uratuje”, należałoby ustalić, co (bądź kto) się w nim odbija i dlaczego część z nas uwielbia, a część nie cierpi się w nim przeglądać. Jak stwierdzają autorzy Szkiców z filozofii głupoty: rozważania na temat głupoty pozwalają lepiej zrozumieć fenomen mądrości[24]. W przypadku polsatowskiego sitcomu pogłębianiem refleksji powinna zajmować się krytyka telewizyjna – zjawisko u nas kontrowersyjne, wciąż raczkujące i bardzo zróżnicowane ze względu na sposób rozumienia samego medium. Do dziś nie jest jasne, czy to dyskurs autonomiczny, czy czerpiący z innych nauk. Tego typu wątpliwości rozwiewa w swoim artykule Agnieszka Ogonowska, pisząc, że

[…] brak specjalistów od telewizji przyciąga badaczy innych nauk, którzy próbują opisać ten fenomen, wykorzystując logikę dostępnych im środków kreowania znaczeń oraz reprezentowanej dyscypliny. Krytyka telewizji uprawiana jest przez specjalistów niszowych: socjologów, pedagogów, psychologów i filozofów mediów, a także filmoznawców[25].

Wynika z tego, że jest to dziedzina sztucznie wytworzona, hybrydyczna. Dodatkowo, wywodzi się z tradycji czysto literackich, podczas gdy „obraz telewizyjny ucieka od wszelkiej stabilizacji, która uczyniłaby z niego jedynie nieruchomą ramę dla statycznego obrazu”[26]. Słowo lubi słowo. Uprawianie takiego rodzaju krytyki wobec dzieł małego ekranuwydaje się zatem kontrowersyjne, jednak za sprawą cech dystynktywnych, jakie wyróżnił w miesięczniku „Kino” Aleksander Kumor, („artystyczność, estetyczność i walory edukacyjne”[27]), wiemy, jak taka krytyka funkcjonuje. Na ostatnim wymienionym aspekcie – w kontekście gorszącego, kontrowersyjnego obrazu – chciałbym się skupić.

„Kiepscy są jedynym polskim serialem bez ambicji pedagogicznych”[28] – jeżeli tak mówi kierowniczka produkcji, Anna Skowrońska, dając tym samym zielone światło dla nieugiętych krytyków, to sitcom nie ma prawa wygrać w tej walce, jest bezbronny. Realizatorka zdała sobie sprawę z tego, że strzeliła w stopę własnemu serialowemu „dziecku”, tłumacząc się, że każdy rozumie określenie „wartości pedagogiczne” wedle uznania. Czy jest to przekonujące? Na pewno nie dla krytyków, oceniających z góry takie programy jako szkodliwe dla widza. Trzeba zatem kategorycznie odrzucić oskarżenia typu: „Kiepscy to jawna pochwała matolstwa”[29]. Serial jeszcze do niedawna zapraszał nas co tydzień na spotkania z socjoterapii i obnażał wady, jakie wszyscy w sobie nosimy, jednocześnie skracając międzyludzki dystans. Z perspektywy znanego salonu z zielonymi fotelami, kanapą, meblościanką i piecem kaflowym w rogu, bohaterowie serialu obśmiewają ciągłe próby uszlachetniania, jak nazywa ją Agata Bielik-Robson, „fantomowej tożsamości Polaka” i pokazują, jak, można czuć się komfortowo „w żywiole komicznej autoironii”[30]. Trzeba w końcu nauczyć się z siebie śmiać. Na szczęście, powoli zmierzamy w prawidłowym kierunku. Andrzej Grabowski zauważył w jednym z wywiadów, że

Polacy kochają swoje wady narodowe […] [Kiepscy ] są przecież nieszkodliwi, chociaż ich wady ciągną się od sarmatyzmu – pijaństwo, lenistwo, głupawe pomysły, mówienie nieprawdy. My też na to cierpimy. I może już dorośliśmy do tego, by się z tego śmiać. […] Polacy też powoli nie boją się powiedzieć, że Kiepski czasami bywa uosobieniem polskich cech narodowych[31].

Zagorzałych krytyków serialu to jednak nie interesuje – i nie śmieszy. Jeżeli coś jest dla nich zabawne, to „ich śmiech wynika z przekonania, że wszyscy ludzie powinni myśleć, odczuwać i reagować w taki sam sposób”[32]. Nie uznają oni „kiepskiego” śmiechu, który jest w wielu momentach krytyczny (nie wychwala świata przedstawionego, w którym przyszło bohaterom żyć) czy wręcz wywrotowy, opowiada się bowiem za zmianą panujących hierarchii.

Niedostatki rodzimej krytyki telewizyjnej nadrabiane są gdzie indziej. „Istotnym forum wymiany myśli na temat telewizji staje się coraz częściej Internet, szczególnie w sytuacji, gdy wiele programów telewizyjnych posiada własne strony WWW, podawane do wiadomości telewidzów na końcu każdego odcinka”[33] (W przypadku Kiepskich była to niegdyś oficjalna strona kiepscy.tivi.pl – przyp. aut.)

Nie każdy wie, jaka siła drzemie w fanowskich forach internetowych. Najbardziej reprezentatywne dla fandomu Kiepskich jest forum.kiepscy.org.pl, które cieszy się dużym uznaniem wśród wiernych widzów serialu. Ma aktywnego administratora, moderatorów oraz członków redakcji zajmujących się skarbnicą wiedzy – stroną kiepscy.org.pl. Ten cyberkulturowy mikroświat „zamieszkują” użytkownicy, dla których Świat według Kiepskich jest czymś więcej niż tylko wygibasami  wybitnego aktora Teatru Słowackiego w Krakowie.. Oczywiście, ci sami widzowie rozumieją, że Kiepscy są także synonimem głupoty. Ale głupoty szeroko pojętych mediów, zwłaszcza komercyjnej telewizji (w tym Polsatu), a nie kilku milionów odbiorców. Internetowi fani przygotowują często rzetelne, szczegółowe analizy, nierzadko prowadzone scena po scenie. To pokazuje sukces komedii, która umiejętnie komunikuje się ze swoimi bystrymi widzami wyłapującymi mrugnięcia oka scenarzystów i aktorów. Krytyka prowadzona na fandomowych forach „uprawomocnia istnienie samej rzeczywistości telewizyjnej, staje się bowiem świadectwem realnej obecności odbiorcy i kształtowania z nim związków paraspołecznych”[34]. Stanowi także istotne źródło informacji zwrotnych dla nadawców i autorów tych tekstów. Większość osób może tego nie wiedzieć, ale na przestrzeni jedenastu lat, od kiedy zasiliłem szeregi użytkowników forum, stronę odwiedzali główni scenarzyści, szukając inspiracji do kolejnych odcinków.

Fanowskie teksty – według zaproponowanej przez Johna Fiskego kategorii, „trzeciorzędne” – pomagają zrozumieć, w jaki sposób teksty „pierwsze” (według autora Television Culture: programy telewizyjne) i „drugie” (autoryzowane recenzje krytyków) odczytywane są przez widzów i funkcjonują w przestrzeni odbiorczej[35].

***

Rozdźwięk między opiniami inteligenckiej krytyki i fanów przypomina niegdysiejszą sytuację filmu Mela Brooksa Producenci (The Producers, 1967). Początkowo obraz ten mierzył się z porażająco negatywnymi recenzjami – do tego stopnia złymi, że reżyser rozważał porzucenie zawodu (byłaby to niepowetowana strata, patrząc, jaką spuściznę pozostawił po sobie w późniejszych latach). Krytyka uważała, że komedia osadzona w estetyce kiczu nie jest czymś godnym uwagi. Brzmi znajomo? Dzieło, świadomie utrzymane w konwencji złego gustu, zostało uznane jako ciężkostrawna papka dla mas.  To obudziło prasę brytyjską, która w końcu zauważyła przewrotność komedii, a we właściwym ujęciu – jej ironię i sarkazm[36]23.

Nie wybiegając aż tak daleko, podobne przykłady można znaleźć na polskim rynku filmowym. „«Bełkot!» – orzekli jednogłośnie przedstawiciele dystrybucji filmowej po przedpremierowym pokazie Rejsu w roku 1970”[37]24. Znajomi reżysera, Marka Piwowskiego, twierdzili, że jego najnowszy obraz to efekt eksperymentu polegającego na  wypiciu zbyt dużej ilości alkoholu w trakcie jego realizacji. Próbuję zrozumieć te zarzuty, wynikające (zapewne) z tego, że na początku lat siedemdziesiątych triumfy świecił „Kabaret starszych panów”. Polacy zachłystywali się tym niezwykle, wręcz przesadnie finezyjnym humorem, pełnym cieniutkich inteligenckich sugestii. Są tacy, którzy zachłystują się nim do dzisiaj i nienawidzą sztampy, pełnej grubo ciosanych drobnomieszczańskich aluzji.  Teraz na szczęście nikt nie powie, że kronikarski zapis PRL-u, opowiadający o powołaniu samorządu na statku, jest mierny.

Coraz rzadziej usłyszymy też, że polsatowski sitcom jest nieautentyczny, a w dodatku przepełniony opłaconymi oklaskami i ekscytacją widowni śmiejącej się na siłę. Takiego zdania był jednak publicysta Marcin Wolski. Podkładanie śmiechu „z puszki” w zupełnie przypadkowych momentach jest, jego zdaniem, „szukaniem akceptacji na siłę”[38]. Trudno się z tym zgodzić, ponieważ taki rodzaj reakcji w tle to po prostu znak firmowy sitcomów. Wystarczy sobie wyobrazić, jak niezręczne byłoby oglądanie Kiepskich bez puentowania dowcipów, bez budowania i utrwalania dzięki temu wspólnoty wśród widzów. Na ten, i inne zarzuty, odpowiada reżyser Konrad Szołajski, który uważa, że serial stanowi przedłużenie humorystycznego spojrzenia – proponowanego wcześniej właśnie przez Marka Piwowskiego czy chociażby Stanisława Bareję – na polską rzeczywistość: „Myślę, że istnieje w widzach potrzeba przejrzenia się w złośliwym zwierciadle i odpowiedzenia sobie na pytanie, jacy naprawdę jesteśmy”[39]. Jacy naprawdę jesteśmy, to już wiemy – kiepscy. Nie jest tą argumentacją przekonany Wolski, uważając, że losy Ferdka i Haliny, nierzadko przedstawiane „w krzywym zwierciadle”, mają się nijak do naszej rzeczywistości.

***

Świat według Kiepskich szkicuje portret „patriarchatu z przetrąconym kręgosłupem”[40]. Głową rodziny nie jest Ferdek, a jego żona, Halina. Od początków serialu jest ona figurą zapracowanej marzycielki, dla której wyciągnięcie męża z domu na spacer po parku czy obiad w restauracji graniczy z cudem:

– Mnie brzuch boli.

– Ciebie brzuch boli od trzydziestu lat, gdy my mamy gdzieś wyjść!

(Dialog Ferdka z Haliną, odc. 217, Krytyk)

Ferdynand, zdetronizowany z roli pracującego ojca, mężczyzny, w którym żona może mieć oparcie, snuje się w swoich przetartych kapciach po domu jak prawdziwi sarmaci (w trochę uboższym wydaniu), „za których pracę wykonywali poddani im chłopi i zatrudnieni u nich ekonomi”[41]. Jest wykoślawionym konformistą, u którego etos szlachcica, błękitna krew płynąca w jego żyłach, miesza się z plebejskim zacięciem i jednoczesnym zwątpieniem. Jakby na potwierdzenie tej refleksji, w jednym z odcinków pierwszego sezonu – Powóz zajechał (37) – Ferdek otrzymuje zaproszenie od arystokratycznego rodu na zjazd i uroczystą kolację. Prowokuje go to do przestudiowania drzewa genealogicznego swojej rodziny. Wynika z niego, że dziadek miał w przeszłości związek z Badziwiłłami – od tego momentu po drobnomieszczańskiej rzeczywistości Kiepskich nie ma śladu. Główny bohater zaczyna nosić wykwintny, lecz zjedzony przez mole, frak. Zmienia się też jego język – zamiast wtrącania co chwilę „kurde”, dzięki któremu zyskiwał czas na zebranie myśli, pojawiają się piękne, wycyzelowane zdania. Gdy jednak Ferdynand jest już gotowy, by stawić się na zjeździe i zaimponować wszystkim zebranym tam arystokratom, służący rodu uprzytamnia go, mówiąc, że – owszem – dziadek był w relacji z Badziwiłłami, ale na zasadzie przerzucania gnoju w majątku na ich polecenie. „Kiepscy są w każdym z nas, nie powinniśmy się ich wstydzić, ani tym bardziej wypierać, ponieważ »oni« i tak przy nadarzającej się okazji o sobie przypomną”[42]. Tak samo „chamska” przeszłość Ferdka wraca na zasadzie Freudowskiego „powrotu wypartego”. Traumy, jaką był dla niego niezbyt „szlachetny” zawód dziadka, nie da się oddalić. Można ją jedynie wyprzeć. Wstydliwa tajemnica, którą ktoś skrzętnie skrywa – bojąc się utraty dobrej opinii – jak trup z szafy w nieoczekiwanym momencie da o sobie przypomnieć. „Nic dziwnego, że ten niewinny z pozoru serial został uznany przez obóz patriotyczny za wcielenie zła”[43].

Świat według Kiepskich pokazuje naszą ojczyznę z tego mniej fotogenicznego profilu, którego nie emituje żadna telewizja, ponieważ brzydota sprzedaje się wtedy, kiedy pozwala nam śmiać się z innych, a nie wtedy, gdy dostrzegamy w niej samych siebie. Serial przemawia głosem tych, którzy dotychczas nie mogli się w przestrzeni publicznej przebić – głosem stłamszonego proletariatu. Nie jest przy tym rewolucyjny. Bo i po co? Od dwudziestu trzech lat na osiedlu Kosmonautów ma miejsce to, co sami stale obserwujemy za oknem.

Polsat, wprowadzając Świat według Kiepskich do swojej ramówki, przyczynił się do załamania estetycznego reżimu, jaki wprowadziły telesagi pokroju M jak miłość czy Klan. Kiepscy – zaliczani do popkultury i skupiający się na codziennym życiu anonimowych, zwykłych–niezwykłych jednostek – rozmyli kryteria tego, co „słuszne” jest dla elity, a co dla pospólstwa. Wyjaśniając to, co widoczne na wierzchu, przez to, co ukryte pod spodem, wrocławska rodzina unieważniła dominujące wśród krytyków hierarchie w tradycji reprezentacji i udowodniła, że człowiek – zmęczony wymagającym dniem w pracy – może rozsiąść się wygodnie w fotelu i dostrzec nie(!) zakłamany obraz klasy średniej, ale detale zwyczajnej egzystencji tych, którzy do niej pretendują. Projekt etyczny i estetyczny Kiepskich ma swój rodowód w tym, o co zabiegali niegdyś Gustaw Flaubert czy Victor Hugo, domagając się od literatury powszechnego ukazywania prawdy.

Celebracja „rodzinnych wartości”, typowa dla telenoweli, skrywa w sobie toksyczną opowieść o „wiecznym niezadowoleniu ze swojego miejsca w społecznej hierarchii i podporządkowaniu planów życiowych statusowi w społeczeństwie”[44]. Kiepski, jako człowiek wolny od subordynacji, rozsiadając się w fotelu z piwem w dłoni, ma w poważaniu wyścig szczurów z „arbitralnie ustawioną poprzeczką, której sens istnienia ma zadowolić nie tego, kto do niej doskoczy, ale tak naprawdę tego, kto ją tak wysoko ustawił”[45]. Twórca serialu, Okił Khamidov, nie potrafi zrozumieć tych, którzy uparcie nie przyjmują do wiadomości, że obecność Kiepskich w przestrzeni telewizyjnej to istotny kawałek życia sześćdziesięciu, a może nawet osiemdziesięciu procent wszystkich oglądających[46].

Publiczność bezkrytyczna, przyzwyczajona do idealizowanych obrazów życia rodem z Klanu, jeśli już patrzy na losy Ferdka, to nie po to, by się odprężyć, ale odetchnąć z ulgą i powiedzieć: „Jak dobrze, że to nie ja, że to jeszcze nie ja…”. Ci, którzy tak uważają, nie dostrzegają największego problemu – że siedzą być może w takiej samej pozycji, na takim samym fotelu, jak bohater, z którego się naśmiewają. Są po prostu tacy sami, a że to ich boli, muszą osładzać rzeczywistość dusznymi problemami prosto z Grabiny czy Złotopolic. Ten problem dotyka często osób z niższych sfer, o których, w przytoczonych przez Andrzeja Grabowskiego słowach, Krzysztof Skiba wypowiadał się tak:

[…] ludzie z niższej warstwy społecznej nie chcą oglądać patologii i wstydzą się tego, co mają na co dzień. Wolą seriale typu Dynastia czy Moda na sukces, ponieważ chcą bajek o pałacach, bogaczach i ich problemach miłosnych. Chcą zobaczyć, jak ona nieszczęśliwa płacze, siedząc na milionach, a on ją zdradza z pokojówką czy inną niewolnicą[47].

Ten rodzaj wstydu dotykał także osób wychowanych w epoce PRL-u, kiedy naśmiewanie się z prostego człowieka nie było akceptowane. Socjolog i medioznawca, prof. Jerzy Mikułowski-Pomorski, stwierdził z obawą, że „w III RP chętnie zrzuciliśmy balast głupoty na innych. Myśleliśmy: Kiepski mnie nie obraża, bo przecież ja nie jestem idiotą. Ale już na ulicy takich spotykam. To dawało nam poczucie, że jesteśmy lepsi niż w rzeczywistości”[48]. Wiesław Kot, podczas wywiadu z Mariuszem Szczygłem w polsatowskim talk-show Na każdy temat[49], zauważył, że – na szczęście – tę tendencję mamy już za sobą, że nastąpił pewnego rodzaju przesyt:

Wiesław Kot: Nas już naprawdę nie wciągają te, mam wrażenie, dylematy Pań lekarek, Panów posłów skłębionych w jednej rodzinie. Słowem – dylematy inteligencji. Takie jest przeświadczenie twórców typu Klan, że – jak cierpi Pani inżynier albo jak cierpi Pan doktor, to to cierpienie jest naprawdę godne zauważenia.

Mariusz Szczygieł: Uszlachcone!

W.K.:  …Podniesione, wyniesione, umocnione, niż jakby miał cierpieć sprzedawca samochodów czy sprzedawca z „zieleniaka”.

M. S.:  Albo bezrobotny, jak Ferdynand Kiepski.

„Unowocześnianie” wychodzi Polakom coraz lepiej. Choć wstydzimy się takiego Ferdka, który w nas siedzi, to przełomowy krok możemy postawić tylko z nim lub wcale. Nawet nie jesteśmy świadomi, jak głęboko zakorzeniliśmy się w naszej, mówiąc za filmoznawcą, „ojczyźniano-kiepszczyźnianej”[50] historii. Staje się to tym bardziej widoczne, im bardziej próbujemy ją z siebie wyplenić. Nadzieja umiera ostatnia, jednak wierzę, że w końcu uda się przepracować ułańskie fantazje czy szaleńcze wspinanie się po szczeblach kariery. Zwalczyć problemy wynikające z kompleksów klasy niższej, zaspokajane sztucznymi wytworami telewizyjnymi, które – wraz ze wzrostem znaczenia mediów komercyjnych – wmawiały jej, że tak właśnie wygląda życie Polaków. A kto, jeśli nie odwirowani na margines życia przez wolny rynek Kiepscy, najlepiej odpowiada potrzebom ludzi „zagłuszonych” i „wykluczonych” przez dominującą kulturę popularną?

Rancière, analizując XIX-wieczną tradycję powieściową, zwraca uwagę na myśl krytyczną, zgodnie z którą to, „co zwyczajne, staje się piękne jako ślad tego, co prawdziwe”. Kiepscy są zwyczajni, a przez to piękni, bo prawdziwi. Ale żeby Zdzisław Pietrasik, Marcin Wolski, czy inni, mogli to zrozumieć, należałoby się odwołać, za francuskim filozofem, do marksistowskiej teorii fetyszyzmu. Aby wyczytać w towarze (w tym przypadku – sitcomie) wyraz sprzeczności społeczeństwa, trzeba oderwać go od jego trywialnego wyglądu (od prymitywizmu schowanego pod wciąż – od ponad dwudziestu lat – tą samą fasadą zbudowaną z alkoholika, pielęgniarki, dresiarza, blondynki, złodzieja, obżartucha itd.) i zrobić z niego obiekt fantasmagoryczny[51]. Może to jest klucz do zrozumienia, że Świat według Kiepskich naprawdę nie potrzebował tylu „kopów w dupę” od zawistnych recenzentów.  I nie zasługiwał na to, aby – na skutek nietrafionych „tożsamościowych” aspiracji macierzystej telewizji – na ponad rok zniknąć z ramówki.

Igor „Igrek” Szyiński – student filologii polskiej, zagorzały kinoman oraz czytelnik polskiej prozy współczesnej, amator mody high-end, miłośnik muzyki lat 70. i 80.  Pochodzi z Kłobucka, gdzie żyją jego ukochani rodzice oraz piesek. Na co dzień mieszka we Wrocławiu. Absolwent Twórczego pisania i Edytorstwa na UWr. Wyróżniony na Festiwalu Puls Literatury (gdzie zasiadał również jako juror), Olimpiadzie Wiedzy o Mediach czy Ogólnopolskim Festiwalu Teatrów w Języku Angielskim. Świat według Kiepskich miał znaczący wpływ na aktualne zainteresowania i uwrażliwienie pod kątem polskiej kinematografii, teatru oraz telewizji.

Dominika Węcławek, Moja sąsiadka Mariolka

Jest 7:20 rano, w radiu powoli cichną dźwięki nieco niestosownej o tej porze dnia piosenki Śpij kochanie, śpij, spiker ekscytuje się tym, że nasza rodzima artystka Kayah występuje w projekcie z Bregoviciem, potem jest coś o NATO, konflikcie w Serbii, ale ty chodzisz do podstawówki i jedyne co masz w głowie to myśl, żeby dopchnąć kanapki do plecaka i lecieć do szkoły. Droga jest długa i przypomina spacer przez pole bitwy. Wychodzisz na podwórko, twój dom zdobi lamperia, naturalny ślad powodzi sprzed dwóch lat. Idziesz do bramy obok po koleżankę z klasy. Zasada jest prosta, zawsze chodzicie do szkoły razem. Na klatce mijasz sąsiada, którego się boisz. Nie dlatego, że wygląda jak ten aktor z Ostrego dyżuru, George Clooney, tylko dlatego, że zachowuje się jak jakiś świr i za obitymi czerwoną tapicerką drzwiami prowadzi agencję towarzyską. Serio, serio. Gdy urządzasz urodziny w domu, to koledzy zawsze stoją na balkonie i patrzą, jak „panienki” łapią klientów wzdłuż jednej z ulic prowadzących do dworca głównego. Ufff, koleżanka wychodzi szybciej niż ten świr, lecicie dalej. Mijacie wywietrzniki od schronów, na których latem lubicie przesiadywać, śmietnik, potem idziecie wzdłuż płotu, wreszcie wychodzicie na chodnik przy ulicy. W jednym miejscu jest wyraźnie kolorowy, czasem ktoś tam jeszcze zostawi kwiat, podobno policja zabiła tam jakiegoś chłopaka. Nie wiesz, czy to mit, czy prawda, ale to na jego cześć ktoś wysmarował płyty chodnikowe na niebiesko i czerwono. Mijasz skrzyżowanie, potem skręcasz w tę ulicę, przy której zawaliła się kamienica podczas powodzi. Wszędzie lekko śmierdzi starymi piwnicami. Przy aptece czekasz na kolejną koleżankę. Przecinacie podwórko mijając „Borewicze”, „Favoritki”, „Maluszka”, jakąś podrdzewiałą „kaczkę”, porzuconą przyczepkę towarową i te zupełnie nijakie współczesne auta. Żółto-niebieska, pozbawiona okien ściana za plecami wszystkim kojarzy się miło, bo na parterze jest hurtownia zabawek. Czas nagli, a wy musicie jeszcze pospisywać od siebie zadania w szatni. Wchodzicie więc w odrapaną bramę. Drewniane wrota, odrapane tynki, lekki zapaszek starego moczu. Nerwowym krokiem zmierzacie w stronę kamienicy, w której na strychu mieszka kolejna koleżanka. Czekając na nią patrzycie, jak kaczki ganiają się po fosie. Potem to już zostaje wam tylko bieg do szkoły. I kiedy tak gonicie po schodach w dół, do szatni cuchnącej gumowymi trampkami, wrzuconymi do worków zawieszonych na wyspawanych przez konserwatora listwach, nawet nie podejrzewacie, że to podwórko ze sklepem, ta brama, to będą kiedyś TE miejsca, sławne na całą Polskę.

No dobrze, może z tą sławą to jednak przesada, bo wrocławski Trójkąt był już wcześniej znany. Może nie tak, jak chcielibyśmy tego my, jego mieszkańcy, ale jednak był. Nie bez powodu nasz lokalny „wieszcz”, czyli Lech Janerka, nagrał utwór Strzeż się tych miejsc. No i nie bez powodu Trójkąt był Bermudzki. Znikały tu rzeczy i ludzie. Wraz z rodzicami wprowadziłam się tu późno, w roku 1991, zatem dla wielu lokalsów byliśmy nowi, obcy, nawet jeśli wszyscy byli we Wrocławiu mniej lub bardziej „skądś”. Wówczas jeszcze nie podpadaliśmy pod ochronny kodeks, który zakazywał grabienia i rabowania swoich. Owszem, dostawało nam się – ale to nie o tym.

Trójkąt i jego obrzeża, na których spędzaliśmy mnóstwo czasu, to było faktycznie miejsce piękne, wyjątkowe i niebezpieczne, ale bez zbędnej przesady. Mieszkał tu wówczas pełen przekrój społeczny, od profesorów ze Lwowa, przez potomków emigrantów zarobkowych z centralnej Polski, dzielną klasę średnią, ale taką niższą, która próbowała jakoś sobie poradzić i jakoś zarabiać, na przykład prowadząc swoje „badylarskie” biznesy typu „szczęki” z warzywami czy książkami; mieszkali tu też mechanicy-pasjonaci, o czym po pewnym czasie zaczęły świadczyć licznie zgromadzone na podwórku pojazdy oklejone numerami startowymi rajdu „Złombol”. Moja koleżanka z klasy w podstawówce została mistrzynią w tenisie stołowym. No i mieszkał też tak zwany „element”, od którego wszyscy mieliśmy się trzymać z daleka. Do owego elementu należeli lokalni żule, którzy mieli gwarantować nietykalność, kiedy tata albo mama poratowali ich choćby stoma tysiącami (starych) złotych, żeby się uzbierało na „flaszkę chleba”. Protekcja była nieszczególna, bo i tak szybę w Oltcicie trzeba było wymienić, choć tata zabierał radio ze sobą.

Świat ten był już wtedy w nienachalny sposób urzekający. Filmowcy uwielbiali kręcić tutaj filmy, najczęściej o wojnach. Czasem, ku naszemu zdziwieniu, były to także wojny przyszłości. W kolejnych latach pojawiali się tu również twórcy teledysków, choćby „Załogi G” zespołu Hurt. „W Witrynach Odbicia” WWO, takie filmy jak Avalon, czy Most Szpiegów – sami widzicie.

Surowe, brutalne piękno kamienic niszczejących w deszczu, mrozie i słońcu, ale wciąż trwających mimo upływu dziesiątek lat, miało w sobie tę niewymowną moc, która działała także na naszą wyobraźnię. Chodząc tymi uliczkami i podwórkami wykonywaliśmy ćwiczenia z dopowiadania sobie. Oczywiście nie wszyscy z nas, ale jednak. Jedni dopowiadali, jak układać się mogły zdobienia i sztukaterie na wciąż noszących ślady kul fasadach. Inni dopowiadali sobie, co też mogło być źródłem hałasów i krzyków, albo – z drugiej strony – jakie bogactwa skrywać może torebka, plecak, samochód, albo mieszkanie tych obcych. Wreszcie byli i tacy, co dopowiadali sobie sens życia w takim dziwnym świecie. W końcu Trójkąt nigdy nie był dzielnicą-gettem, odciętą od reszty świata. Niegdyś był tu mur, ale nie przetrwał. Były granice wytyczane przez bieg ulic, ale z czasem stawały się płynne. Był tu rdzeń ludzki, bardzo konkretny, ale nie była to jednolita masa.

A co tu się, kurde, wyrabiało?

Przedmieście Oławskie przed wojną, w tym innym, odległym świecie, który przez kolejne dekady po 6 maja 1945 roku (szóstym, nie ósmym, czy dziewiątym, bo to miasto swój poprzedni żywot zakończyło właśnie szóstego maja) starannie zagrzebywano, skuwano i przemilczano, było niesamowicie bogatą i imponującą dzielnicą. Szalenie zindustrializowaną, pierwszą tak uprzemysłowioną częścią całego miasta. To tu manufaktury kwitnące w podwórzach – takich, jak TO PODWÓRZE – zostawały wypierane przez zakłady większe i bardziej zmechanizowane. Tu robotnicy przeżywali zaskoczenie, gdy montowano pierwsze w mieście maszyny parowe. Tu drukarnie wypierały balwiernie. Tu działały gorzelnie. Tu eleganccy panowie i piękne panie przybywali, aby zażywać przejażdżek na bicyklach na terenie krytego toru. Wreszcie to tu, wraz z początkiem XX wieku, otwarta została pierwsza manufaktura automobili w tej części kraju, czyli firma Beckmann Otto & Co.

No i co, kurna olek? No i przepadło. Zostały tylko potłuczone kocie łby, odpadające stiuki i jakieś niejasne wrażenie, że te małe, ciasne mieszkanka o wysokich sufitach musiały być chyba kiedyś większe, bo ściana przebiega w połowie drzwi, a kibel jest tylko jeden na całe piętro. Jeszcze w latach 90., jeżdżąc na rowerach wzdłuż dumnie wysmarowanych pędzlem napisów pokroju „Bóg wybacza, Trójkąt nigdy”, natykaliśmy się na małe obórki zorganizowane gdzieś w miejscu dawnych komórek lokatorskich w podwórzach, a za dawnym szpitalem Bethanien, czyli „za naszych czasów” Szpitalem Marciniaka, pasły się krowy. Tak po prostu. Kilka przystanków tramwajowych od rynku, 15 minut spaceru od dworca. Za kamienicami. Łaciate takie, ładne, jak z reklamy czekolad, gdzie Pan Yapa śpiewa „pyszne mleko z polskiej krowy”.

Życie w takim pełnym kontrastów konglomeracie społecznym w co wrażliwszych jednostkach potrafiło wyostrzyć zmysły i nauczyć czujności. Z drugiej zaś strony, wszyscy tu mieliśmy poczucie, że mało kogo obchodzi, co my tu robimy i jak sobie żyjemy. Aż nagle w lokalnych mediach pojawił się temat: „kręcą serial o Trójkącie!”.

No ale jak to tak?

No to cyk, oglądamy wszyscy. Jeden przed drugim, w zadanym terminie o wskazanej porze. Jest! Kniaziewicza! Widzisz? Popatrz! Podwale! Dworcowa! Rany, widziałaś? O…A… Aha… No tak, no nie wiem. No trochę śmieszne, ale jednak…

Więc tak nas widzieli. Znaczy nie mnie konkretnie przecież, ani nie moją koleżankę Agnieszkę, która dzieliła z Kiepskimi podwórko, no ale nas, jako nas, no halo. Może i nasi ojcowie mieli pracę, ale jednak. Jakoś to dotykało. Nie umieliśmy jeszcze w dystans i aparat poznawczy.

Wówczas trudno było, zwłaszcza nam, tym młodym, oswoić się z faktem, że to nie jest taki Trójkąt na serio, że to metafora tylko, taka przypowieść, że to jest inna rzeczywistość, taka alternatywna, że to jest taki pijacki realizm magiczny, gdzie rzeczy się dzieją różne – czasem złe, czasem dobre, ale na końcu i tak wszyscy są ze sobą razem, trwają, mimo wojenek i tego podbierania nieszczęsnej babce emerytur.

Tym bardziej, że scenarzysta wspominał, że przecież to wszystko jest zasłyszane, podpatrzone, bo on żył, on mieszkał. Nie umieliśmy zdać sobie sprawy z tej konwencji, bo było to aż boleśnie bliskie. Bliskie jak widok Trzonolinowca za oknem salonu.

Tym bardziej dojmująco, im mocniej opuszczaliśmy bezpieczną strefę buforową wokół Trójkąta. Bo gdy ruszaliśmy do innych miejsc, do innych szkół, okazywało się, że w świecie międzynarodowych matur i dzieciaków, którym rodzice kupują auto na osiemnastkę, to właśnie Kiepscy, na swój bardzo specyficzny sposób, z czasem kotwiczyli nas w rzeczywistości. Wszystkie Mariolki z Trójkąta miały te swoje sercowe wzloty i upadki, plakaty z „Bravo” i „Dziewczyny” na ścianach. Miałyśmy małe radości i wielkie zwątpienia. A potem rozpierzchłyśmy się po wszystkich świata stronach. Nasze sąsiadki Mariolki też miały swoje życia. I ta, która nie miała ochoty zdawać matury, bo jaki to miało sens, skoro życie to wieczne czekanie pod drzwiami mieszkania na parterze, w którym zatrzasnął się znowu nawalony jak stodoła ojciec, a pod drzwiami matka chlipie ze złości i bezsilności „otwórz wreszcie, nie rób nam wstydu na cały dom”. I inna sąsiadka Mariolka, która siedziała często z chłopakami na podwórku, które dla obcych wyglądało groźnie, może mrocznie, ale to byli mili ludzie, mówili „dzień dobry”, przytrzymali drzwi na klatkę schodową, jak się niosło ciężkie siatki z zakupami. Inna sąsiadka Mariolka była o rok starsza, więc można było od niej odkupić podręczniki do fizyki i pożyczać lektury szkolne. Miała. Potem miała też synka szybciej, niż można by się spodziewać. Albo tamta sąsiadka Mariolka, która po prostu wyjechała z Wrocławia na studia do Niemiec tak szybko, jak to było możliwe. Albo ta kolejna sąsiadka Mariolka, która przejęła po swojej mamie punkt z warzywami w jednej z kamienic u nas na dzielnicy.

Prędzej czy później padało sakramentalne „Ach, to ty mieszkasz tam, gdzie kręcono Kiepskich! Wow!”. I przez kolejne lata już nawet nie było sensu tłumaczyć, że kurde, no, oni już od dawna są kręceni gdzie indziej, w studiu, że w ogóle to Ćwiartki 3/4 nie istnieje.

Tak dalej być nie będzie!

Tak się to żyćko toczyło. I Kiepscy też się toczyli. Bywałam w różnych domach, u różnych rodzin, podróżowałam w różne miejsca w tym kraju, ale nie raz się zdarzało, że i Kiepscy tam byli. Widziałam jak ten serial ewoluuje. Jak znika Listonosz i Babka Rozalia, jak pojawia się postać Jolasi, albo kolejne wcielenia lokalnych cwaniaków, krętaczy, badylarzy i politykierów. Zauważałam też jak tak zwany ząb czasu nadgryza facjaty bohaterów.

Podobało mi się, jak wyszła na jaw prawdziwa przeszłość pana Boczka. Bardzo mi wtedy zaimponował i szanuję go za to. Najbardziej zaś ucieszyło mnie, gdy Halina Kiepska wpadła w sidła miłości. Jak się wreszcie z tej patusiarskiej relacji wyrwała, choć na chwilę, by zaznać innego życia. Tak. Jak zobaczyła Ferdka innymi oczyma niż tylko oczyma przepracowanej, zmęczonej i pozbawionej nadziei na jakąkolwiek zmianę kobiety, dla której największą przygodą dalszej egzystencji będzie już tylko śmierć. I to własna.

No jak nie, jak tak

Aż tu nagle! Wróciłam na stare śmieci, do Wrocławia, na obrzeża Trójkąta. Trójkąt powoli i z trudem jest gentryfikowany. Stare tereny pokolejowe są zapełniane nowymi apartamentowcami, przestrzenie między kamienicami uzupełniane kolejnymi „inwestycjami mieszkaniowymi”. Zamiast piekarni jest apartamentowiec. Zamiast parkingu na klepisku, gdzie jeden z sąsiadów remontował wytrwale różne wspaniałe gruzy motoryzacyjne zwożone z Niemiec, słupki i barierki. Szlabany, płotki, ateliery fryzjerskie, barbery męskie, manufaktury rzemieślniczego tego i owego. W zęby może i nadal można dostać. Jak człowiek wjedzie autem na swoje podwórko, to natomiast może dostać kartkę „to jest parking dla mieszkańców tego miejsca, więc jeśli drogi przybyszu potrzebujesz tutaj zostawić za darmo swoje auto to przemyśl to, obok jest parking w galerii handlowej”.

Trójkąt nie dał się do reszty uładnić i zhipsteryzować. Ale jak zobaczycie od frontu kamienicę, w której pierwotnie umiejscowiono dom Ferdusia i Halinki, to pomyślicie sobie (koniecznie głosem Bohdana Smolenia) „ale jaja!”. Bo ona jest bardzo ładna z fasady. Jak my wszyscy. Staramy się jakoś z tej fasady wyglądać, ale od podwórka, to już po prostu jesteśmy. I te wspaniałe, stare budynki, wzniesione przecież w zupełnie innym mieście i w zupełnie innym świecie – trwają.

Bo może i wykwitły tutaj apartamentowce i ateliery, ale kamienice też się trzymają. Nie wszystkie, ale jednak. I może mnóstwo się tu chamstwa z całego świata posprowadzało, ale wszystkie Paździochy, Boczki i panowie Ferdki nadal tu są. Może i ktoś obcy zbudował po sąsiedzku jakieś biznesy, takie, że oko bieleje, ale bywało, że i jemu też się nie udało. Także nie świruj pawiana, jeden z drugim: w obliczu tego świata wszyscy jesteśmy Kiepskimi. Może coś nam się udaje, może nie, może jest postarane na 30%, ale jesteśmy tu. Spotykamy się po latach Jedni całkiem żywi, inni już tylko duchem, ale te duchy wciąż tu są. Może ulica Ćwiartki 3/4 nigdy nie istniała, ale prawda jest taka, że kiedy każde z nas ma jakiegoś pomysła, to czuje, jakby właśnie nią szło prosto na szczyt.

Kiepscy też wyewoluowali. Z momentami mocno krindżowej podśmiechujki z drobnych cwaniaczków z patosfery zmienili się w prawdziwy teatr groteski, pełen kosmitów, ludożerców, duchów przeszłości i przyszłości, bujający między Kierkegaardem i Sartrem. Żartuję, ale może tylko troszkę. Nie da się ukryć, że wszystko jest tu już kompletnie inne. Uniwersum Kiepskich wypłynęło z dzikich i pstrokatych lat 90. na pazłotkowy ocean splendoru lat dwutysięcznych, potem przefrunęło przez drugą, jakże dziwną i naspidowaną dekadę nowego millenium i wreszcie zakończyło swój serialowy żywot w groteskowej rzeczywistości niemal post-apokaliptycznej, bo przecież wszystkie te pandemie, wojny, kryzysy. Nie ma już świata, jaki znaliśmy.

Może i byli jednym z najdłużej emitowanych seriali w naszym kraju, ale patrzcie, jak ta wspaniała utopia wyszła z tego tasiemcowania obronną ręką. Żadnych małżeństw dziadków z wnuczkami, żadnych mezaliansów i kogli-mogli, że tam siostra szwagra z kuzynem bratowej, a na koniec trach, ona jest jego bratem. Nic z tych rzeczy. Normalna, zdrowa patologia. Dlatego z naszej, mariolkowej perspektywy, to jest jednak krzepiące. Choć może i Ćwiartki 3/4 to już dawno świat z dykty, z zielonym ekranem zamiast okna, to nikt ostatecznie tych dzielnych lokatorów nie wysiedlił, żeby zrobić tu hotel, biurowiec czy inne apartmą. Sąsiedzi trwają w zdrowym sporze, nikt nie blokuje nikogo dożywotnio i nie pali mostów za sobą, co jest wręcz niepojęte w świecie nieskończonych możliwości. No jak to tak? Pożreć się, zwyzywać od mend społecznych, wrzodów na zdrowym organizmie narodu, a potem, następnego dnia, znów ze sobą rozmawiać, zamiast wszystko zakończyć i „zamknąć” znajomość?

Wreszcie sama rodzina przetrwała najgorsze burze i zawieruchy. Ten jełop, starszy brat znalazł sobie całkiem obrotną żonę. Halina wytrzymała z Ferdkiem nierobem, a Ferdek pijak, a w dodatku alkoholik, nie skończył z marskością wątroby na ulicy. Nasza dzielna rówieśniczka Mariolka Kiepska może i kochała Koperników Mikołajów tego świata, ale pokazała też, że wcale nie musi realizować typowego scenariusza życiowego dziewczyn z mniej zamożnych domów, czyli dziecko, ślub, coś tego, dom, „podaj mi piwo, kobieto”.

O nie.

W dodatku, Kiepscy pokazali nam też prawdziwe hygge, czy też ZEN po polsku. Mieć tyle, ile trzeba do szczęścia. Nie mniej, ani nie więcej. No, może czasem jeszcze mieć pomysła, żeby potem móc sobie pozwolić na odrobinę przyjemności.

Pralkę masz, prawda, lodówkę też, ciepło masz, spanie masz, telewizor też masz… Czego chcesz więcej? W świecie rozjechanym buldożerem konsumpcjonizmu, w którym już się napatrzyliśmy na ludzi pracujących 40 godzin na dobę, szczęśliwych, że w ogóle jest praca, a co dopiero, jak szef da wypłatę, stajemy się powoli tymi, którzy wolą usiąść i pomyśleć. Żadnych domów z basenami, milionów limuzyn na podjazdach. Ciasne, ale własne mieszkanko. Ciasne, ale własne życie. Czasem można odbyć podróż, nawet astralną, ale na koniec jednak wraca się tu, gdzie można sobie zanucić „chodź na piwko, na przeciwko, tam jest mały bar…”, a potem przejść od słów do czynów.

Z ziaren wysianych na tej ziemi wyrosło coś potężniejszego niż ktokolwiek z nas kiedykolwiek podejrzewał. Utopia, która zaczęła – dość paradoksalnie – dawać wszystkim Mariolkom tego Trójkąta jakieś pokrzepienie.

No i kto jest teraz górą? Kto komu zasadził kopa w dupę?

Dominika Węcławek – równieśniczka Mariolki, dziennikarka, redaktorka, pisarka, scenarzystka komiksowa, menadżerka projektów. Przez lata pisała dla „Życia Warszawy”, „Przekroju”, „National Geographic Travelera” i innych takich. Na swoim koncie ma także współtworzenie Antologii Polskiego Hip-Hopu dla MKiDN, książkę post-apo Upadła Świątynia, czy prowadzenie satyrycznego pisma parentingowego „Bachor”.

Jan Tracz, Mieć w głowie obrazy (i język), czyli o „pokoleniu Kiepskich” słów kilka.

„A ja mam Paszport Polsatu”

Grucha (Mirosław Zbrojewicz)

w filmie Chłopaki nie płaczą (2000).

Jeden z najbardziej kultowych momentów Świata według Kiepskich należy do odcinka 246 o nazwie Zakazane piosenki (która nieprzypadkowo nawiązuje do klasycznego filmu wojennego z 1947 roku w reżyserii Leonarda Buczkowskiego). W ostatniej scenie sfrustrowany Marian Paździoch dobija się do mieszkania Ferdka i Halinki. Ich rozmowa przypomina nieco konwersację z Dnia Świra (2002), w której sąsiad, Rączka – grany przez Grabowskiego (!) – odwiedza w nocy Adasia Miauczyńskiego, aby poudawać intelektualistę, którym nigdy nie był. Kiedy odpalamy klip z tą sekwencją na YouTube, możemy zobaczyć, że ten komediowy fragment ma dziś ponad cztery miliony wyświetleń. Znamy wulgarne zakończenie utworu, a śmiejemy się już w momencie, w którym Ryszard Kotys, ze swoją zgorzkniałą manierą, zaczyna recytować „skandaliczną” piosenkę. Co więcej, całość znamy na pamięć: niczym PESEL, ulubiony zestaw w McDonald’s, modlitwę „Ojcze Nasz”, odmawianą co tydzień spowiedź (składającą się z tych samych grzechów) czy nazwy ulubionych kwiatów drugiej połówki.

Różnica jest jednak taka, że trawestacji popularnej „zakazanej piosenki” nikt nie kazał nam się uczyć na pamięć. Ona sama wtargnęła do naszych nieświadomych (wręcz niewinnych?) umysłów i pozwoliła sobie zostać tam na stałe. Zapamiętywanie takich dialogów i scen to jeden z elementów cechujących „pokolenie Kiepskich”.

***

Olaf Lubaszenko w komedii Chłopaki nie płaczą (2000) wprowadził, na pierwszy rzut oka abstrakcyjny, aczkolwiek prawdziwy przedmiot, czyli Paszport Polsatu, który Grucha (Mirosław Zbrojewicz) pokazuje recepcjonistce w jednej ze scen. Koncept Paszportu nie przetrwał do dziś, ale w latach 1996-2016 dawał bardzo wiele możliwości: widzowie stacji mogli brać udział w różnego rodzaju konkursach i imprezach okolicznościowych. Można było wygrać nagrody pieniężne, otrzymać kupony zniżkowe, zagraniczne wycieczki czy sprzęt AGD. Kiedy jako dzieciak miałeś Paszport w domu, czułeś się wręcz zobligowany do obcowania z Polsatem. Rodzice fundowali, a my obcowaliśmy z tym artefaktem wczesnego kapitalizmu. Dzięki temu, co wieczór o dwudziestej, doświadczało się filmowego katharsis. Ta opłacana przez rodzicieli furtka do świata (według Kiepskich) zapraszała nas do odkrycia tej części Polski, o której nie pisano w podręcznikach.

Możliwości, jakie dawał Paszport, różnie wykorzystywano. Jedni oglądali akcyjniaki ze Stevenem Seagalem we wtorki wieczór (niżej podpisany sam należał do tej grupy), drugim wystarczały amerykańskie komedie romantyczne, a trzeci – tak, to o nas i o was mowa – z wypiekami na twarzy wyczekiwali kolejnych perypetii Kiepskich i ich sąsiadów. Choć wszyscy płaciliśmy tę samą cenę: długie reklamy pomiędzy programami (a nawet w ich trakcie), które wśród (nie)cierpliwej młodzieży jedynie wzmagały pragnienie odkrywania sitcomu. Dychotomia, jaką operowali Kiepscy (wulgarność i głupota skontrowane z samoświadomym operowaniem stereotypami i kiczem), osiągała niespodziewany efekt. Otrzymaliśmy ironiczny serial, który w niespodziewany sposób zaczął edukować… dzieciaki w podstawówce. Najmłodsi widzowie nie odczytywali go jako satyry a raczej analizowali w sposób praktyczny – świat przedstawiony w Kiepskich był dla nich odzwierciedleniem tej Polski, która teoretycznie czeka na nich, gdy tylko dorosną. W ten właśnie sposób, machinalnie, Kiepscy stawali się przeciwieństwem Barw szczęścia lub innych seriali prezentujących wiwisekcję stereotypowej polskiej rodziny.

Jeśli nasi pełnoletni bracia i siostry (lub po prostu starsza rodzina) mogą należeć do powszechnie przyjętego „pokolenia Przyjaciół”, to my – jeszcze „młodzież”, urodzona gdzieś między 1995 a 2000 rokiem – jesteśmy samozwańczym „pokoleniem Kiepskich” (co w żadnym wypadku nie brzmi ani dumnie, ani życzliwie). Niemniej, brzmi to „jakoś” i kryje za sobą wiele ukrytych treści. W końcu mało kto zdaje sobie sprawę, że to pokolenie (do którego należy sam autor tego tekstu) zostało wychowane na obrazach i języku ze Świata według Kiepskich.

Kiepscy a obrazy i język: jak dorastaliśmy z Polsatem

Istnieje pewne przeświadczenie, że obrazy z dzieciństwa – zapewne obejrzane do około dziesiątego roku życia – zostają nam głęboko w pamięci i wyznaczają granice (a także ocenianie) naszych małych mikrokosmosów. Zapoznani w młodości z serialem The Walking Dead (2010-2022) albo horrorem World War Z (2013), możemy czuć się rozczarowani, odkrywając klasyki pokroju Nocy żywych trupów (1968). Taka kolejność oglądania nie przyniesie nam tej samej satysfakcji, bowiem w głowie mamy już obraz naszego „pierwszego i prawdziwego” zombie. To całkiem ironiczne, bo to Noc powinna być tym tytułem, który wpływa na wyobraźnię – a nie jest.

Analogicznie, „Kiepskie filmowe obrazy” wpływały na naszą znajomość popkultury. Doprowadzały wręcz do pewnej nieprzyswajalności innych dzieł. Kiedy jakiś czas później oglądaliśmy tytuły, z których Kiepscy bezwstydnie czerpali inspiracje, okazywało się, że one w ogóle „nie zachwycają”. W końcu – praktycznie – te same obrazy widzieliśmy już wcześniej, w poszczególnych, autoironicznych odcinkach – przykładowo, epizod 511, Okruchy Pamięci, jest bardzo dosłowną pseudo-adaptacją Casanovy (1976) Federica Felliniego.

Po latach większość z nas dowie się, że Świat według Kiepskich był serialem kompleksowym i wielopłaszczyznowym. Przaśny humor i infantylne postaci okazały się jedynie pretekstem do zabawy popkulturową pulpą. Mieszkanie Kiepskich stawało się tylko punktem wyjścia, a w odcinkach mogło wydarzyć się wszystko: bohaterowie zakładali własne biznesy na przekór pędzącemu kapitalizmowi (satyra na system i jego absurdy), pojawiali się kosmici lub stworzenia z baśni i legend (ironiczna szpila w nieudane polskie filmy fantastyczne) czy też obnażały nasze życiowe monotonie i niezdrowe zafiksowania (pamiętny odcinek z jedzeniem ogórków do wódki). Pozostaje natomiast pytanie, o co chodzi ze wspomnianym w tytule podrozdziału językiem?. Wstępną odpowiedź znajdziemy u zeszłorocznej noblistki, Annie Ernaux.

W biograficznych Latach Ernaux formułuje tezę, w której tłumaczy, że ona sama – jak i jej rówieśnicy – wbrew bogobojnemu wychowaniu we Francji lat 50. i 60. czerpali z nowych, zachodnich wzorców (i nie tylko), tym samym poznając meandry dorosłego życia. Ernaux pisze tak: „W łóżku lub w wychodku masturbowało się pod okiem całego społeczeństwa”[52]. Choć wszyscy byli pod kontrolą, to, jak wiadomo, dzieci nie dało się ot tak upilnować. Rodzice byli bezradni, a ich milusińscy dorastali prędzej, niż przewidywały szkolne podręczniki.

A czy z Kiepskimi nie było podobnie? Chociaż serial w żadnym wypadku nie wzbudzał pożądania z głębi trzewi, to służył jak drobne rady starszego brata albo kuzyna. Twórcy, rzecz jasna, nie tworzyli serialu dla najmłodszych, ale zapewne mieli świadomość, że również i przez nich są oglądani.

Nawet momenty – a było ich wiele – kiedy Ferdek Kiepski rozprawiał o „gołych dupach”, czy nazywał Arnolda Boczka „erosomanem”, potrafiły wprawić w osłupienie. Kim jest erosoman? – pytaliśmy samych siebie, w jakiś instynktowny sposób rozumiejąc, że wiąże się to z nieznaną nam wówczas seksualnością (w latach wczesnoszkolnych nawet „kurde” było dla większości wulgaryzmem, a co dopiero tego typu inwektywy).

Spytać o to rodzinę? To potrafili tylko najśmielsi, ale i oni mieli łatwiej – w końcu nie bali się tylko ci, których w domu spotykała możliwość odezwania się do starszego rodzeństwa. Spytać ojca albo matkę? W życiu! Nie ma opcji: nawet jeśli to z nimi zdarzało się nam oglądać Kiepskich, to pewne rzeczy po prostu musiały zostać przemilczane. Ci odważni, do szkoły przychodzili mądrzejsi i niczym bóstwa tłumaczyli niepokojące przezwiska wzięte z niedostępnych dla nas stron słowników. „Erotoman to taki pan, który bardzo lubi dziewczyny i one jego też”, opowiadali. Tym sposobem Arnold Boczek stawał się praktycznie figurą świętą – przecież na pierwsze związki z dziewczynami w szkole podstawowej pozwalali sobie tylko ci „najfajniejsi”. Tak, to dobre słowo, na swój sposób Arnold Boczek – choć również i „świnia, „menda”, a nawet „małpa” (według Paździochowej!) – był właśnie „najfajniejszy”.

Już nie wspominając o Helenie, która kąśliwie – w końcu wiedziała, że jej mąż jest „pierdołą” (sic!) – nazywała Paździocha „łysą pałą” (pół żartem, pół serio). Nieraz czyjś ojciec groził, żeby nie wrócić z pałą z lekcji matematyki, albo komentował, że zostawiło się „burdel” w pokoju. Te same słowa powtarzały się – i to nie raz! – w licznych epizodach Kiepskich, co najpierw tylko wzmacniało ciekawość najmłodszych widzów, a następnie ich bujną (i żądną wrażeń) wyobraźnię. W końcu te (na tamten moment perwersyjne) słowa zyskiwały zupełnie nowe zastosowania, a tym samym i kontekst. Brzmi to może nietypowo, ale te małe niuanse były dla nas substytutami Playboyów, do których nasi rodzice zaglądali czterdzieści lat wcześniej. Parafrazując Ernaux, w salonie, na kanapie lub na szkolnym korytarzu, odkrywało się życie poprzez Kiepskich, pod okiem rodziców i nauczycieli.

Myśleć Kiepskimi: pamięć o serialu po latach

„Panie, tu fajnie jest”

Ferdek Kiepski, odcinek 189., Emigranci

Dziś Kiepscy zakorzenieni są w podświadomości dorosłych lub dorastających, dawnych widzów tego hipnotyzującego serialu. Kilkanaście lat temu zapewne nikt nie spodziewał się, że ten, teoretycznie dość głupkowaty, produkt Polsatu pozostawi tak namacalny ślad na psychice młodszych widzów. Tymczasem serial umiejętnie przywiązywał nas do siebie. Ironia, z którą, być może, siadaliśmy do oglądania pierwszych odcinków, szybko przeradzała się w namiętny binge-watching. Z początku nie planujemy obejrzeć zbyt wiele, ale na koniec dnia kończymy z rodziną Kiepskich w jednym łóżku.

Im rzadziej widujemy się z bliską nam osobą, tym bardziej przestajemy być przywiązani. Podobnie i my powoli odchodziliśmy od flirtu z wieczorną ramówką Polsatu. Coś jednak zostało, jakaś pamięć o dawnych czasach – treść serialu wciąż silnie wpływa na naszą (pod)świadomość. Kiepscy wkradli się do naszych umysłów, zrobili swoje i wyszli – w końcu nastawał moment, kiedy każdy z nas pożegnał się z zalążkami czegoś, co dzisiaj możemy śmiało nazwać telewizyjnym binge-watchingiem. Dorastanie, obowiązki, początek triumfu Netflixa, spadek jakości odcinków Kiepskich: większość tych wydarzeń była nieuchronna; odcięcie od pępowiny Polsatu musiało w pewnym momencie nastąpić.

Do dziś można odnieść wrażenie, że żadne piwo nie smakuje tak, jak w naszych głowach upajał Mocny Full dekadę temu. To całkiem smutna konstatacja, pociesza jednak fakt, że tak naprawdę nikt nigdy nie dowie się, jak smakuje prawdziwy browarek w żółtej puszce. Do tego większość osób należących do „pokolenia Kiepskich” (i spora część osób mocno aktywnych w Internecie) stosuje kadry z różnych odcinków serialu jako templatki dla memów. Te obrazki dla wszystkich mają taką samą, „podwójną moc”: nie tylko bawią, ale też wytwarzają afekty, które tarmoszą nasz organizm, każą czytać je głosami aktorów, odtwarzać ich manieryzmy. Mówi się również, że słowo „kurde” głęboko zakorzeniło się w naszym języku właśnie dzięki Kiepskim.

Opisane powyżej przykłady są tylko małą cząstką całego świadectwa, które mogłoby się pojawić w tej wyliczance. To małe rzeczy, ale wciąż udowadniają, jak serial Polsatu przebił się do naszych szarych komórek i na stałe się tam zadomowił. Ten szalony komediowy twór przeprowadził rewolucję wśród młodych, nawet jeśli nie była intencjonalna. Przaśno-kolorowy świat Kiepskich bawił, potrafił udobruchać, ale i uczył. Nie był to papierek lakmusowy, ale kameleon, który błędnie zmienił barwę. W telewizji ten serial jawił się jako głupkowata, nieszkodliwa rozrywka, która, za sprawą obranej konwencji, nie ma wpływu na młodszych widzów. Niby pocztówka z życia poczciwej polskiej rodziny klasy niższej, ale, jak się po latach okazuje, tematycznie dużo ciekawsza. Twórcy nie bali się przekraczać granic dobrego smaku, a aktorzy redefiniowali swój ówczesny image – innymi słowy, byli gotowi, aby zrobić z siebie przysłowiowych imbecyli. I to nic złego: w końcu dobrze jest należeć do „pokolenia Kiepskich” i czasem, tak jak Ferdek, potrafić cieszyć się z naprawdę małych rzeczy.

Jan Tracz (ur. 2000) – studiuje filmoznawstwo na uczelni King's College London w Wielkiej Brytanii, aktualnie pisuje dla Why Now, Interia Film, Przeglądu, Film.org.pl i portalu GRY-OnLine. Publikował na łamach British Thoughts Magazine, Miesięcznika KINO, WP Film, NOIZZ, Magazynu PANI, Papaya Rocks, Tygodnika Solidarność, oraz Filmawki, a także współpracował z Rock Radiem i Movies Roomem. Przeprowadził wywiady m.in. z Alejandro Gonzálezem Iñárritu, Michelem Franco, Lasse Hallströmem, Matthew Lewisem i Davidem Thomsonem.

Michał Gliński, Po co nam dziś Polsatwave?

Nie planowałem tego tekstu i notuję go na przygotowywanej już do druku książce. Będzie krótki, ale skoro mowa o recepcji Kiepskich, o nostalgii, a zaraz będzie o memach – to powspominam sobie razem ze wszystkimi. Jest godzina 1:20. Piętnaście lat temu o tej porze byłbym już po wieczornym maratonie polskich seriali na Polsacie 2: Rodzina zastępcza, Kiepscy, znowu Rodzina zastępcza, Daleko od noszy – spadek jakości przy tej ostatniej pozycji odczuwalny, ale czasem coś śmiesznego powiedzą. Kineskopowy telewizor oświetlałby blado pokój a ja liczyłbym, za ile godzin muszę wstać, żeby zdążyć go gimby, wiedząc, że jeszcze dobrą chwilę nie zasnę i raczej już się nie wyśpię. O czwartej rano znowu lecieli Kiepscy, też nie raz się obejrzało.

To doświadczenie jest najbliższym, jakie mogę postawić obok konsumencko-technologicznej nostalgii zachodnich 90’s kids, aby zrozumieć krótki, choć intensywny żywot fenomenu vaporwave. Piszę „fenomenu”, bo vaporwave nigdy nie był dla mnie gatunkiem muzycznym. Dowiedziałem się o nim za pośrednictwem charakterystycznych grafik, muzyką zainteresowałem się od strony interpretacyjnej, ale nigdy jej zbytnio nie słuchałem; zresztą, średnio się do tego nadaje. Nie dość chwytająca uwagę, aby się przy niej bawić czy, nie wiem, bujać po mieście, jest jednocześnie zbyt niepokojąca jako tło – choć z typowych dźwięków tła, z grającego w windach muzak się poniekąd wywodzi[53]

Przewrotna logika tego dziwnego tworu: tła, które przyciąga uwagę zbyt mocno, aby być tłem, jest stałym elementem obcowania z vaporwavem i jego permutacjami. Wizualnie jest przecież podobnie: charakterystyczne dla gatunku obrazy, czerpiące z estetyki wczesnego Internetu, centrów handlowych, .wykorzystujące m.in. antyczne rzeźby, przenoszą widza w miejsca jak gdyby dobrze znane, ale inne, zniekształcone. Zjawiskiem pokrewnym są liminal spaces: dziwne przestrzenie przejściowe, puste, przez co nienaturalne – wyjęte z kontekstu społecznego, który oswaja je na co dzień, zaczynają przypominać scenografię horroru; jak budynek dworca czy opuszczona galeria handlowa. Podobną estetykę z czasem zaczęliśmy odnajdywać u Kiepskich, gdzie dzięki brawurowemu wykorzystaniu niskobudżetowych efektów specjalnych do dość zwyczajnej, polskiej kamienicy wkraczały choćby śpiewające kapusty, tworząc efekt obcowania z Niesamowitym – za chwilę opowie o tym trochę Rafał Sowiński.

Opowie też o tym, że retromania zainteresowała się Kiepskimi, choć wcale nie są oni retro. Vaporwave działa, bo unaocznia nam jeden z dziwniejszych i bardziej przerażających efektów późnokapitalistycznej alienacji: odrealnienie świata, w którym żyjemy. Robi to, w dużym skrócie, rekonfigurując znane nam elementy i pokazując, jak dziwaczne się stają, kiedy tylko wymkną się naszym przyzwyczajeniom. Estetykę tę, jeszcze zanim stała się autoparodią, podchwycono dla wyrażenia samotności współczesnego człowieka w świecie, który destabilizuje i, co gorsza, czyni towarem każdą tożsamość. Taki stan rodzi nostalgię: zarówno tę klasyczną, jak i taką rozumianą za Markiem Fisherem jako tęsknota nie za przeszłością, ale za wizjami przyszłości, która nigdy nie nadeszła; które okazały się nieprawdziwe, chociaż w nie wierzyliśmy[54].

Kiepscy są mocno osadzeni w narracjach o rozczarowaniu transformacją ustrojową. Widmo reformy gospodarczej unosi się nad Ćwiartki 3/4 bezustannie, jako przyczyna bezrobocia Ferdka, zarzewie licznych sporów między sąsiadami. Zawód teraźniejszością wywołuje tęsknotę – ale nie tyle za systemem, który niedawno triumfalnie obalono, a przede wszystkim za obietnicami, które tej przemianie towarzyszyły. Piszą o tym, w niniejszej książce, osoby lepiej do tego przygotowane niż ja. Wracam zatem do gimnazjalisty oglądającego w ciemnym pokoju nocne pasmo starych seriali: co jest nostalgicznego w Kiepskich czy Rodzinie zastępczej?

Starej telewizji towarzyszy swoista przaśna „szczerość”, bowiem niedostatki technologii i fachowości sprawiały, że na wierzch wychodziły szwy. Widać to w serialach, ale także reklamach czy programach informacyjnych. Działają one na dzisiejszego widza dokładnie tak, jak vaporwave: pokazują elementy, na które zazwyczaj nie zwracamy uwagi, traktujemy je jako naturalny element medialnego przekazu. Dziwna estetyka, swojska amatorskość, prezenter w niemodnej fryzurze siedzący w budzącym śmiech studiu – za ich sprawą odkrywamy, że telewizję współczesną, ładną, nadążającą za modą, spreparowało dla nas grono fachowców. Podobne działanie można zaobserwować w serialach, gdzie przekształcenia te tracą już tylko znamiona postępu technologicznego, a ujawniają naturę ideologiczną: o ile „prawdziwsze” jest mieszkanie Kiepskich czy dom Kwiatkowskich od tego, w którym mieszkają bohaterowie Rodzinka.pl? A jeżeli tamte obrazy były nam bliższe, to w jakim celu podstawia nam się inne?

W takiej telewizji żaden serial na miarę tych omawianych nie zagrozi królestwu sterylnej telenoweli, ani też modzie na perwersyjne podglądanie smutku, skandalu i biedy – bez czułości i uśmiechu, które wpisane były choćby w Kiepskich.

Za tą szczerością i za tym uśmiechem warto chyba przynajmniej tęsknić. Nostalgię budzi trudna do utrzymania w codziennym życiu wiara w to, że „jeśli chcemy, te wszystkie dziury miłością da się załatać”. I w to, że „choć problemy są kosmiczne, jest tu całkiem sympatycznie”. To nie żart, ani nie truizm; uważam za bardzo znamienne – i na swój sposób piękne – że pierwsze zlecenie pierwszej komercyjnej telewizji w Polsce na pierwsze sitcomy z prawdziwego zdarzenia zrodziło dwie opowieści o rodzinach, które mierzą się z tym dziwnym, znanym ale trochę obcym światem, wykorzystując do tego mieszane w różnych proporcjach miłość, ciepło, absurd, wygibasy na tapczanie, alkohol i pokrętną pomysłowość (młody Filip Kwiatkowski, gdyby zapuścił wąsy i alkoholizm, mógłby być wczesnym Ferdkiem – chłopaki niejeden biznes by wspólnie zrujnowali). Kreatywność Kiepskiego, choć służy wymyślaniu kolejnych interesów, nie pracuje bowiem na rzecz kapitału ani władzy. Jest tak bardzo anty-ideologiczna, że wzruszyłby się nad nią Slavoj Žižek. Ferdek niczego nam, widzom, nie sprzedaje, nie wmawia, nie agituje, a jego odmowa uczestniczenia w szeroko rozumianym Systemie jest równie potężna i równie rozbrajająca, co słynne I would prefer not to Kopisty Bartleby’ego[55] – prosta formuła negacji, która rozbraja narzędzia propagandy i wpływu.

Dzięki nocnym seansom tych dwóch seriali, moja bezsenność nabierała charakteru buntu. „Trzeba iść spać, żeby rano wstać”, przekonywała nieraz męża Halinka, a ja uśmiechałem się w duchu – chociaż, w przeciwieństwie do Ferdka, faktycznie wstać musiałem.

Michał Gliński – doktorant literaturoznawstwa na Uniwersytecie Jagiellońskim, krytyk, redaktor, twórca fanpage’a Polsatwave.

Rafał Sowiński, Ferdek, Halina, normalna rodzina. Notatki o Kiepskiej memosferze

Notatka 1. Nigdy nie widziałem w telewizji nic tak fascynującego, jak śpiewające kapusty

Żart, który trzeba tłumaczyć, nie staje się śmieszniejszy – przeciwnie, cały jego humorystyczny potencjał nagle znika pod naporem niezręczności. Poniekąd podobnym, niewdzięcznym zadaniem, bywa interpretacja fenomenów kultury. Ich urok nierzadko tkwi w niedopowiedzeniu, pewnej aurze – czymś, co się raczej czuje, niż co się wie[56]. Kiedy więc zgodziłem się na napisanie drugiego w moim życiu tekstu o Świecie według Kiepskich[57], dopadły mnie poważne wątpliwości: jaką analizą, jakim podejściem można ugryźć aż taki temat – serial, od którego wyobraźnia milenialsów nie potrafi uciec, który zakorzenił się w języku, który codziennie widuję w swoich społecznościowych feedach w formie dziesiątek memów? Cokolwiek nie napiszę, będzie mierną mapą zbyt rozległego terytorium.

Pogodziłem się z tym.

Nie pamiętam, kiedy pierwszy raz zobaczyłem Kiepskich, ale doskonale wiem, który odcinek zrobił na mnie w dzieciństwie największe wrażenie – ten, w którym śpiewają kapusty i świnia[58]. W tamtych latach nie kojarzyłem z telewizji niczego podobnego: równie dziwnego, absurdalnego, brzydkiego i z równie, w pewnym sensie, brutalnym finałem. Wyglądało to tak, jakby twórcy grali według innych reguł, niż we wszystkich pozostałych serialach. To wrażenie potęgowały realia przedstawiane w serialu – sugerowany alkoholizm postaci, bezrobocie, brzydka kamienica, pewna wulgarność, słowem: miękka patologia, jakże inna od sterylności innych produkcji tamtej epoki. Miałem osiem, dziewięć, dziesięć lat i nie mogłem oderwać od tego wzroku.

Kiepscy nigdy nie zajmowali w moim życiu stałego, konkretnego miejsca – raczej pojawiali się w polu zainteresowania i z niego znikali. Nie nazwałbym się fanem serialu. A jednak, lata mijały, a Świat według Kiepskich zawsze gdzieś tam był – jeśli nawet tymczasowo znikał z anteny. A to w felietonach, których autorzy próbowali zrozumieć, czemu wciąż jest emitowany[59]. A to w medialnych doniesieniach – niestety, najczęściej o śmierci kolejnych osób wcielających się w bohaterów serialu. A to na ekranie mojego laptopa, kiedy na studiach przypominałem sobie o Kiepskich i z braku sił, pomysłu czy funduszy na inne rozrywki, oglądałem odcinki do piwa czy obiadu. Myślałem, że to dość osobiście moja, bardzo niszowa i równie obciachowa zajawka. Bardzo się myliłem. Zupełnie nie potrafię sobie przypomnieć momentu, w którym odkryłem, że Kiepscy są fajni – w tym sensie, że ludzie mniej więcej w moim wieku nie wstydzą się o Kiepskich pisać, nie wstydzą się mówić cytatami z Kiepskich, że w Internecie Kiepscy są po prostu dużą rzeczą. Są na świecie rzeczy, o których się fizjologom nie śniło – kulturoznawcom zatem, zapewne, również.

Pierwszą moją tendencją, za którą winię swoje wykształcenie, jest skupienie na kontekście i oddziaływaniu – bardziej niż poszczególne książki, seriale czy filmy interesuje mnie to, skąd wynikają i co robią, jako część wielkiego procesu wytwarzania znaczeń. Drugą, zapewne powiązaną, jest to, że wszystko kojarzy mi się ze wszystkim[60]. I tak właśnie mam z Kiepskimi – nie jestem koneserem, który pewny swoich racji włączy się w dyskusję o wyższości ery Okiła Chamidowa nad erą Patricka Yoki (lub odwrotnie); znacznie bardziej fascynuje mnie to, że ponad dwie dekady po swojej premierze, sięgający swoimi korzeniami późnych lat 90. serial, wciąż żywotnie oddziałuje na wyobraźnię milenialsów – osób, które te dwie dekady temu, zapewne podobnie jak ja, nie mogły oderwać wzroku od telewizora. Fascynuje mnie to, jak w serialu, często krytykowanym z elitarystycznych pozycji jako prymitywny sitcom dla prymitywów, odbija się tyle kulturowych kontekstów. O tym właśnie chcę tutaj napisać – chaotycznie, kłączowo, osobiście – w formie niedokończonych notatek.

Pierwsza notatka już za mną, pierwsza już za Tobą.

Notatka 2. Ferdynand Kiepski to realizacja archetypu Janusza, starsza niż archetyp Janusza

Internetowy mem to właśnie taki fenomen, którego definiowanie jest jak tłumaczenie żartu – niby fajna kulturoznawcza robota, ale jednak podszyta nieodpartym cringem. Pamiętam pierwsze podejścia do uporządkowania tego tematu, poniekąd w kontrze do mainstreamowych portali, które epatowały zestawami śmiesznych obrazków opatrzonych tytułami „[ZOBACZ MEMY]”. „Mem to nie śmieszny obrazek, mem to konwencja”, grzmiałem na konferencjach, cytując podobne wyrazy oburzenia i typologie rozróżniające memy, makra obrazkowe i virale[61]. Potem okazało się, że to wszystko już nie ma sensu, takie rozróżnienia i strukturalizmy poszły jak krew w piach, bo kreślone przez nas mapy przestały jakkolwiek oddawać memiczne terytorium – postmemy, post-postmemy i narastający chaos spowodowały, że nie mieliśmy żadnej lepszej definicji memu niż „śmieszny obrazek”.

A jednak, mimo tego rozbestwienia, przynajmniej część memosfery wciąż lubi porządek, strukturę i typologizację.

Memy to często, może nawet zazwyczaj, próby opisania świata – odnalezienia w nim pewnych regularności[62]. To, co w nim odnajdują, bywa miłe i wholesome, ale chyba częściej wzbudza jakąś formę niechęci. Takim właśnie memicznym typem jest amerykańska Karen – roszczeniowa, nieco rasistowska, nieznośna biała kobieta w średnim wieku, która „chce rozmawiać z managerem”. Pod względem typologizacji ludzi, polska memosfera niczym nie ustępuje, jeśli nie przewyższa w szczegółowości, tej zglobalizowanej i anglosaskiej – mamy Januszy, Grażyny, Sebów i Karyny (Nosaczy), a na drugim społecznym biegunie Julki i Oskarków (Deweloperskich). Emisja Świata według Kiepskich rozpoczęła się znacznie wcześniej, niż którekolwiek z tych imion stało się memicznym typem – a jednak nie mogę oprzeć się wrażeniu, że rodzina Kiepskich i rodzina Nosaczy, jako pewne fikcyjne dynamiki, wyrastają z tych samych społecznych wyobrażeń; upraszczających, grubo ciosanych i chyba przez to pociągających.

Myślę, że pewną istotą, którą próbuje oddać memiczna idea Januszostwa[63], jest przepaść między postrzeganym miejscem w świecie a rzeczywistym miejscem w świecie. Prawdziwym problemem Janusza nie jest to, że urąga arbitralnym normom estetycznym (nosząc skarpetki do sandałów czy koszulę z krótkim rękawem do garnituru), że zbyt łatwo reaguje złością i niechęcią na nowości czy to, że nie potrafi się pogodzić z przemijaniem, w duchu „kurła, kiedyś to było”. Źródłem wszelkich problemów jest coś głębszego: Janusz nie wie, że nie wie. Oczywiście, Janusze bywają różni – bo trochę inny jest ustawiony materialnie Janusz biznesu, od lat „dokładający do tego interesu” i eksploatujący biednego pana Areczka, a trochę inny jest Janusz kanapowy, rzucający dowcipy o „kobitkach”. Łączy ich niezdolność do budującej autorefleksji, zarysowania granic własnej kompetencji. Każda krytyka będzie dla nich niesprawiedliwym atakiem, ponieważ Janusz sądzi, że mylą się, a może nawet kłamią, inni – złodzieje, oszuści, frajerzy, nieznający życia i tacy, którzy chcą odebrać mu wolność.

Ferdynand Kiepski jest realizacją takiego właśnie archetypu agresywnej ignorancji, memicznym Januszem, żyjącym zresztą w dziwnej – ale jakże Januszowej; łączącej podejrzliwość, niechęć, okazjonalne pozory szacunku i brak jakiejkolwiek towarzyskiej alternatywy[64] – relacji z innymi Januszami, czyli Paździochem i Boczkiem[65]. Styl bycia – no cóż, Januszowy; zawieszony gdzieś między łojeniem browarków przed telewizorem a próbami podejmowanymi, by „zarobić, a się nie narobić”. Zresztą biznesowe pomysły Ferdka, w które czasami nawet udaje mu się wciągnąć nawet bardziej krytycznych członków rodziny, oparte są na czystej niewiedzy – i może właśnie dlatego, że Ferdek nie wie, że nie mają prawa działać (bo są sklejone na ślinę, gumę do żucia, absolutny brak know-how i jakiegokolwiek kapitału), na początku zdarza im się działać.

Januszowość – taka ogólnomemiczna, jak i Ferdynanda Kiepskiego – ma wymiar nie tylko klasowy, ale również pokoleniowy i narodowościowy. Jako archetyp nie zawsze więc służy pogardliwemu wytykaniu palcem z uprzywilejowanej, wyższej pozycji ekonomicznej. W wymiarze pokoleniowym to wskazywanie palcem na naszych rodziców i dziadków, a zatem tych, z których wyrastamy my, wskazujący. W wymiarze narodowościowym to wskazywanie na Polaków jako takich – i tu wskazywanie wygląda dokładnie tak samo[66]. Stąd mało interesujące jest dziś dla mnie pytanie, czy Świat według Kiepskich to prymitywna rozrywka dla słabo wykształconych osób, czy inteligentna satyra na słabo wykształcone osoby; druga możliwość byłaby zresztą znacznie gorsza, bo sugerowałaby, że źródłem przyjemności odbioru serialu jest pewna forma pogardy. Za dużo ciekawszy klasowy wątek uważam coś innego: rozstrzygnięcie na ile, mimo wszystkich wad postaci i zmiękczanej humorem patologii, możemy w Kiepskich dostrzec coś wyzwalającego i budującego – zobaczyć siebie we wcale nie krzywym zwierciadle.

Notatka 3. Być może dzięki Kiepskim możemy odrobinę mocniej oswoić swój własny klasowy wstyd

Lista problemów Kiepskich i ich otoczenia jest długa. Znajdzie się na niej nadużywanie alkoholu, bezrobocie i zawodowa bierność, niestabilność ekonomiczna (choć serial raczej unika naturalistycznych obrazów biedy), brak wykształcenia, werbalna przemoc, nierówność w związku, wykluczenie sanitarne, niska inteligencja emocjonalna – słowem: „w kiepskim świecie kiepskie sprawy”, nic, do czego warto byłoby aspirować. Jeśli jednak potraktujemy taką wyliczankę cech „kultury ubóstwa” jako pełny obraz Kiepskich, nie zrozumiemy, co w ogóle może być w nich pociągającego. Tymczasem jest tam coś więcej.

Ferdynand Kiepski to najbardziej anarchiczna postać serialu. Jego rodzina i sąsiedzi mniej lub bardziej uczestniczą w systemie ekonomicznym i społecznym, on sam od tego systemu odpada[67] – i jednocześnie pozostaje tym, w gruncie rzeczy, samozadowolony. Jeśli już wchodzi w jakąś interakcję z systemem, to tylko po to, by go przechytrzyć, pozyskać jakąś korzyść, wyciągnąć podrobionego asa z rękawa, „zarobić a się nie narobić” – i przy okazji zanegować wszelkie zasady i autorytety. Niektórzy mogą to określić jako cwaniactwo; dla mnie Ferdynand Kiepski, przynajmniej do czasu, to uosobienie ideałów hustlera i lifehackera. Antysystemowa kreatywność bywała bardzo ważnym aspektem Świata według Kiepskich – skoro system nie ma bohaterom nic do zaoferowania, to można go potraktować zupełnie bezceremonialnie, jako plac zabaw, jako coś, co – ujmę to w manierze językowej serialu – tak właściwie należy mieć w dupie. I taka właśnie postawa, nieustanna dbałość o własną autonomię, wydaje się najważniejszą cechą Ferdka – oczywiście, bywa w niej nadmiernie podejrzliwy, agresywny, po prostu Januszowy, ale ostatecznie, na swój sposób, pozostaje wolny. Można mu tego zazdrościć.

Świat według Kiepskich, jak myślę, nie daje jednoznacznej odpowiedzi, dlaczego życie Kiepskich jest kiepskie. Czy są sami sobie – a już zwłaszcza Ferdek – winni? Czy gdyby Ferdynand w końcu poszedł do pośredniaka, wszystko zaczęłoby się układać inaczej? A może rzeczywiście nie ma pracy dla ludzi z jego wykształceniem, więc ostatecznie jego przaśne lifehackerstwo jest znacznie bardziej racjonalną postawą? Myślę, że do pewnego stopnia obie odpowiedzi są prawdziwe; Kiepscy nie są winni temu, że są sami sobie winni – brak kontroli nad tym, co mogliby kontrolować, wynika z czynników, których nie mogą kontrolować; urodzili się z pewnymi kartami w ręku i pech chciał, że te karty były, no cóż, kiepskie. Można Świat według Kiepskich odczytać jako satyrę na „nierobów”, ale wydaje mi się to bardzo leniwe intelektualnie. Wolę dostrzec w tym serialu satyrę – nie mam pojęcia, na ile zamierzoną[68] – na świat, który takie oceny w ogóle umożliwia.

Właśnie w tym miejscu dostrzegam emancypacyjny potencjał Kiepskich – dzięki nim wyraźniej widzimy, że często nie jesteśmy winni temu, że jesteśmy winni. Jeśli jesteśmy Waldusiem lub Mariolką, to zawsze będziemy dziećmi Ferdynanda i Haliny, którzy też nie mogli podjąć świadomej decyzji, by być tacy, jacy są. Klasowe położenie, wynikające z niego błędy, wyłaniające się poczucie, że się nie wie tego, że się nie wie – choć przeszywające – okazują się efektem zupełnie przygodnych procesów, tak właściwie poza kategoriami winy i zasługi, a zatem (przynajmniej w teorii) poza kategorią wstydu. Ostatecznie możemy spróbować znaleźć w swoim życiu tyle szczęścia, ile to tylko możliwe, nawet wbrew zasadom i normom, też zresztą powstałym w wyniku przygodnych procesów. Można też się z tego wszystkiego pośmiać i odnaleźć radość w prostej rozrywce – jaką stanowi bardzo nierówny serial na Polsacie, w którym przeklinają i piją alkohol. Nikomu nic do tego.

Notatka 4. Reklama dekodera z udziałem Kiepskich sporo nam mówi o założeniach serialu

Kiepscy mogą być dla widzów pozytywnym punktem odniesienia – nawet jeśli tak to przedstawia zależny, marginalny utwór, jakim jest oparta na serialu reklama. Na przełomie XX i XXI wieku, bohaterowie Świata według Kiepskich pojawili się w spotach promocyjnych dekodera Cyfrowego Polsatu[69]. Urządzenie oferowało fascynujące, jak na swoje czasy, możliwości: dostęp do Internetu bez użycia komputera. Akcję mojej ulubionej z cyklu reklam streszczam poniżej.

W pierwszej scenie Ferdynand Kiepski spotyka na korytarzu kamienicy Mariana Paździocha, który niesie komputer osobisty: jednostkę centralną, monitor i klawiaturę. Następuje dialog:

– A cóż tam pan, kurde, taszczysz?

– Komputer kupiłem. Będę się teraz internetował. Maile wysyłał. Trzeba iść z duchem czasu.

Komputer wypada z rąk Paździocha. Ten podnosi sprzęt – widzimy kable, które okręcają się wokół jego szyi.

– Panie Paździochu, tylko żebyś się pan, kurde, panie Paździochu, ze swoim tym duchem, na tamten świat wynamailował!

W scenie drugiej Ferdynand wbiega do swojego pokoju i zaczyna pisać maila za pomocą pilota od telewizora. Jednocześnie rozmawia z żoną:

– A u mnie wszystko tylko, kurde, w jednej skrzyneczce!

– Ty widziałeś Paździocha?

– Maila wrzodowi wysyłam. Szlag go trafi, że ja mam to samo, tylko że taniej!

Uważam tę reklamę za naprawdę fascynujący zabytek marketingu nowych technologii z przynajmniej trzech powodów.

Po pierwsze – bo w jakimś sensie reklamowane rozwiązanie było trafione, tylko wyprzedzało swój czas przy pomocy niedoskonałych środków (pisanie maili na pilocie brzmi jak koszmar). Telewizor, sprowadzony głównie do roli dużego ekranu, dość powszechnie stał się przecież jednym z głównych urządzeń, za pomocą których łączymy się z siecią.

Po drugie – bo reklama próbuje jednocześnie wykorzystać lęki i aspiracje[70] osób mniej obeznanych z technologią; ograniczony w zakresie możliwości erzac zostaje tu przedstawiony jako lepsza alternatywa dla frajerskiego (bo drogiego i niewygodnego) dostępu do Internetu przez komputer. Pamiętam zresztą, że w czasach marketingowej ofensywy Cyfrowego Polsatu wydawało mi się to ultranowoczesne.

Po trzecie i najważniejsze – bo to pewien (być może bardzo poboczny, ale myślę, że znaczący) przypis do wspominanej już dyskusji o tym, czym i dla kogo jest Świat według Kiepskich. Nie mam pojęcia, czy przy projektowaniu tej kampanii reklamowej przeprowadzono jakiekolwiek badania, które wskazałyby, że Kiepscy to idealni ambasadorzy marki. Dość łatwo jednak zrekonstruować tok myślenia twórców: aspirujący, ale pełen obaw (bo niezaznajomiony z technologią i niepewny stabilności swojej sytuacji ekonomicznej) konsument potraktuje Ferdynanda Kiepskiego jako postać pozytywną, być może niezbyt elokwentną, ale po prostu inteligentną w swoich zakupowych decyzjach; to cwaniaczek, który szuka nieoczywistych dróg i dobrze wychodzi na swoich wyborach – a na pewno lepiej niż sąsiad. Czy jest w tym wszystkim, zgodnie z późniejszym archetypem, Januszowy? Oczywiście – korzyści płynące z dostępu do Internetu wydają się drugorzędnym powodem radości w stosunku do tego, że sąsiad ma gorzej. Ta Januszowość jednak nie szkodzi marketingowemu przekazowi: widz sympatyzujący czy nawet utożsamiający się z Ferdynandem akceptuje to, że sam jest (bądź chce być) podobnym cwaniakiem i że chce mieć lepiej niż ma sąsiad. Ferdek nie przestaje być postacią satyryczną, pewną karykaturą, ale jednocześnie staje się czymś znacznie więcej – postacią, która w gruncie rzeczy umie się ustawić[71] i której możemy tego pozazdrościć.

Notatka 5. Nie mieliśmy i nie mamy w polskiej popkulturze lepszego repozytorium materiałów dla memów

Formuła sitcomu pozwala na wiele, mimo oszczędności formalnej i fabularnej (stosunkowo niewiele postaci, ściśle określone miejsce akcji). Skoro odcinki mają stanowić pewne autonomiczne całości, to związki przyczynowo-skutkowe między nimi można potraktować naprawdę luźno – a zatem można przetestować właściwie każdy scenariuszowy pomysł. Większość sitcomów korzysta z tej możliwości w bardzo zachowawczy sposób: postacie robią głupie rzeczy i wplątują się w niecodzienne perypetie, wszystko to jest zupełnie nierealistyczne, zwłaszcza psychologicznie, ale sam świat przedstawiony właściwie udaje nasz.

Ze Światem według Kiepskich jest zupełnie inaczej.

U Kiepskich możliwe jest bowiem wszystko: Ferdek może okazać się wcieleniem robotnika ze starożytnego Egiptu (318., Syn Nilu), rodzina może przetrwać upadek cywilizacji (89., Świat, który nie może zaginąć), Paździoch może zostać opętany (283., Azazel Pazuzu), mogą pojawić się kosmici, duchy, archaniołowie i wspominane już śpiewające świnie. To wynik określonej strategii twórczej. Świat według Kiepskich, w duchu popkulturowej wszystkożerności i radosnego postmodernizmu, nawiązuje do wszystkiego – nie tylko do bieżących wydarzeń społecznych (wejście Polski do Unii Europejskiej czy małyszomania – to odcinek 169., Zatruta strzała), kontrkulturowych fenomenów (bohaterowie zakładają jazzowy band czy punkową kapelę, w odcinkach, kolejno, 331 i 13) ale również do motywów zupełnie fantastycznych. Przestrzeń 588 odcinków pozwoliła na przetestowanie ogromnej liczby – słabszych i lepszych; gorzej i lepiej zrealizowanych – fabularnych pomysłów. Nie znajduję żadnego przykładu innego polskiego serialu, którego twórcy tak mocno ignorowaliby dążenie do spójności świata przedstawionego – to unikat w naszej rodzimej popkulturze.

Bogactwo tak zróżnicowanego materiału owocuje potężnymi memicznymi możliwościami – serial dostarcza ogromu treści wizualnych, które można dowolnie reinterpretować czy osadzać w nowych kontekstach. Memiczności kadrom ze Świata według Kiepskich dodaje umowność ikonosfery serialu: dekoracje są dość teatralne, a efekty – wyraźnie niskobudżetowe[72]; co tu kryć: w memosferze niedbałość i nonszalancja to cnoty. Kiepscy nie są jednak źródłem wyłącznie ezoterycznych alt-memów, ochoczo czerpiących z najdziwniejszych wątków serialu – dostarczają również paliwa dla bardzo prostych reaction memes. Wycięta scena lub grafika z twarzą Ferdka i podpisem „panie, nie pokazuj mi pan tego gówna, bo ja żem już to widział” czy też Paździoch z jeszcze dosadniejszym „a co to za gówno?” mogą być wykorzystane nie tylko jako mrugnięcie oka wskazujące na znajomość pewnego fragmentu popkultury, ale również jako riposta w internetowej konwersacji. Kiepscy funkcjonują więc w memosferze na dwa odmienne sposoby. Po pierwsze – jako przedmiot postmodernistycznych zabaw twórców zaangażowanych w memiczną kulturę, w wyniku których Świat według Kiepskich przenika się chociażby z JoJo’s Bizzare Adventure. Po drugie – jako źródło „kultowych tekstów”, bon motów, catchphrase’ów. W tym drugim przypadku cytowanie Świata według Kiepskich nie różni się jakoś specjalnie od cytowania Rejsu.

Notatka 6. Retromania sięgnęła po Kiepskich, zanim na dobre stali się retro

Opublikowana w 2011 roku książka Simona Reynoldsa Retromania: Pop Culture's Addiction to Its Own Past[73] wciąż pozostaje bardzo wpływową pozycją. Choć autor skupił się w niej na powrotach w kulturze muzycznej, to główna teza książki – że współczesna kultura popularna jest trawiona obsesją powrotów do własnej przeszłości – sprawdza się jako diagnoza właściwie każdej dziedziny popularnej twórczości, od gier video po filmy. Reynolds bardzo wąsko i swoiście zdefiniował tam również pojęcie „retro” – jako popkulturę czasów młodości, do której wracamy po latach. Dlatego, jeśli ubiorę się do pracy w strój dziewiętnastowiecznego londyńskiego gentelmana, nie będę retro w Reynoldsowskim ujęciu; będę jednak taki wtedy, gdy założę t-shirt z Pikachu.

Retromania wydaje się idealnym wytłumaczeniem internetowej, memicznej popularności Kiepskich – ot, dwudziesto- i trzydziestolatkowie na nowo odkrywają komizm i bogactwo materiału serii, którą lepiej lub gorzej pamiętają z telewizji czasów dzieciństwa[74]. Interesujące jest jednak to, że Kiepscy zasadniczo nigdy nie zniknęli z popkulturowego krajobrazu – nie jest to więc sytuacja podobna tej, w której Janusz Tracz z Plebanii, po latach i po zakończeniu produkcji serialu, stał się memicznym archetypem ultrainteligentnego złoczyńcy[75]. W przypadku Świata według Kiepskich nie mamy do czynienia z powrotem zainteresowania czymś, co zostało na wpół zapomniane[76] – tak jak pisałem w pierwszej notatce, Kiepscy zawsze gdzieś tam byli.

Mimo tej nieustannej obecności sądzę, że Reynoldsowskie retro to termin, który dobrze oddaje to, czym Świat według Kiepskich jest dla polskich milenialsów i zetek[77] – pewnym okruchem osobiście przeżytej przeszłości, do którego zabawnie jest wrócić. Wrócić, bo choć Kiepscy nie zniknęli z anteny, to mogli zniknąć z osobistego pola widzenia[78] – choćby w momencie, w którym zamieniliśmy wieczory przed telewizorem na wieczory przed komputerem. To właśnie moja historia odbioru Kiepskich: zawsze gdzieś tam byli, nie zawsze się nimi interesowałem, często hurtowo nadrabiałem to, co mnie ominęło. To moja osobista dynamika i, poza intuicją, nie mam powodów by uogólniać ją jako typową; ale czy o retro, zawsze zawieszonym między publicznym a prywatnym, da się pisać inaczej niż osobiście[79]?

Notatka 7. Zadaniem kulturoznawstwa chyba nie jest zgadywanie, co dalej, ale spróbuję

Pisząc tę notatkę nie mogę mieć pojęcia, co dalej z Kiepskimi. Wiem tyle, że produkcja serialu zakończyła się – odcinkiem, który raczej nie udźwignął doniosłości okazji – ale retromania sugeruje, że żaden popkulturowy koniec nie musi być końcem ostatecznym. Cyfrowa renowacja sezonów sprzed lat? Pełnometrażowy epilog? Nie jedna, nie dwie i nie trzy, a kilkanaście książek poświęconych serialowi? Nowe sezony z postaciami granymi przez zmarłych aktorów, przywróconymi dzięki CGI[80]? Film, w którym Andrzej Grabowski gra samego siebie jako aktora, który zmaga się – jak BoJack Horseman – z łatką postaci Ferdka Kiepskiego? Netfliksowy reboot? Komiks? Niektóre z tych możliwości brzmią dość prawdopodobnie, inne absurdalnie, a jednak nie skreślałbym żadnej z nich. Świat według Kiepskich jest serialem tak wpływowym, a zarazem dziwnym i trudnym do porównania z czymkolwiek innym, że nie mogę uwierzyć w to, że powoli o nim zapomnimy, że rozpłynie się w przeszłości, że przestanie jakkolwiek oddziaływać.

Czego, w związku z Kiepskimi, życzyłbym sobie sam? Przede wszystkim – innej refleksji, takiej, którą ku mojemu zadowoleniu widzę coraz częściej; nieodrzucającej Świata według Kiepskich jako przedmiotu zainteresowania tylko dlatego, że tam przeklinają i piją alkohol, ani też nie skupionej wyłącznie na tym, że tam przeklinają i piją alkohol. Chciałbym sobie wciąż, za rok i za lat dziesięć, czasem o Kiepskich poczytać – jako fascynującym zjawisku powstałym gdzieś na styku wczesnego polskiego kapitalizmu, imigracji ze wschodu (Okił Chamidow!) zachodnich inspiracji, nadwiślańskiej (a może raczej: nadodrzańskiej) kreatywności i bezwstydnej eksploatacji możliwości tkwiących w popkulturze.

A poza tym: dobrych memesów, oczywiście. Te, jak mniemam, jeszcze przynajmniej przez parę chwil będą nam towarzyszyć.

Rafał Sowiński (ur. 1992) – kulturoznawca i copywriter. Prowadzi facebookowy fanpage „niskie teorie”. Mieszka w Krakowie, pochodzi z Więckowic pod Tarnowem.

Kacper Rydzewski, To nie jest kraj dla przegrywów

Wspomnienie. Godziny wieczorne. Spracowani rodzice wracają do domu, jedzą naprędce przygotowaną kolację i zalegają na kanapie. Świetnie widać stąd cudze życie. W końcu to pierwsze miejsca w eskapistycznej podróży na drugą stronę ekranu telewizora, po której kilka stacji właśnie bije się ze sobą o uwagę mojego ojca (trzyma pilota, a pilot oznacza władzę). I tak zmieniając kanały, z jedynki na dwójkę, na TVN i z powrotem, w końcu trafia na Polsat i zatrzymuje się na dłużej. Akurat emitowany jest nowy odcinek Świata według Kiepskich. Choć ojciec nie śledzi przygód wrocławskiej rodziny regularnie, już po kilku nutkach Big Cyca na jego twarzy widać ulgę podobną do tej, którą odczuć można kiedy w obcym miejscu trafia się na znajome twarze. Nie trwa to jednak długo. Po chwili do pokoju wchodzi styrana całym dniem pracy siostra i oburzona obecnością bezrobotnego alkoholika z Ćwiartki 3/4 na ekranie telewizora, wyraża stanowczą dezaprobatę. Ogłasza „że ona Kiepskich oglądać nie będzie”, bo „promocja pasożytnictwa”, a „przez takie zalewanie się piwskiem rozpadają się rodziny” i „ona tu nie widzi nic śmiesznego”. To dość mocna reakcja, więc ojciec nie oponuje – oddaje pilot w ręce siostry i batalia o uwagę widza rozgrywa się na nowo.

Pewnie mógłbym kontynuować tę anegdotę dalej i streszczać ciąg dalszy wieczornej przebieżki po Programie, ale chciałbym zatrzymać się w tym miejscu. Zasadniczo w okresie, z którego pochodzi to wspomnienie, Świat według Kiepskich cieszył się w Polsce raczej statusem „tego durnowatego serialu” – „dla plebsu” powiedzieliby Ci, dla których społeczne nierówności są okazją do cynicznej afirmacji własnego statusu. Jeśli pierwsza odpowiedź na takie zarzuty, która przychodzi nam do głowy to „nie dla nich ten serial”, należałoby uzupełnić ją o odpowiedź na pytanie: „dla kogo ten serial kurde jest?”. Skoro inteligenckie elity wzdrygają się na widok bawiącego masę widzów przygłupa, tak samo jak próbująca uczciwie zarobić na życie pracowniczka domu dziecka na tembr głosu bezrobotnego alkoholika, co w zasadzie stoi za komercyjnym sukcesem ATM-u? Co takiego jest w tej zobojętniałej na wszystko poza Mocnym Fullem facjacie, że dwójka domowników o tej samej klasowej przynależności odbiera ją tak skrajnie różnie?

Przyglądam się przywołanej na początku scence jeszcze raz i pewien mały detal nie daje mi spokoju: uległość z jaką ojciec oddaje pilot mojej siostrze. Przeważnie batalia o władzę nad wieczornym repertuarem trwa choćby kilka chwil, ale w przypadku Kiepskich kapitulacja jest niemal natychmiastowa. Przybliżam w swojej głowie jego twarz. To ta zmieszana mina, pod którą zawsze kryje się jakieś wewnętrzne rozdarcie – batalia między rozumem a sercem. Jest jak ten chłopiec, który dostaje szlaban za coś co przeskrobał, choć sam wie, że nie mógł się powstrzymać – to było przecież tak zabawne. Wie, że nie powinien, że to głupie i że nie zostaje mu nic innego jak się poddać. Gdyby jednak mógł, zrobiłby to drugi raz, a może nawet czwarty, piąty i dziesiąty. Ale nie teraz. Na razie mu wstyd. Na razie próbuje zignorować ten wewnętrzny rozdźwięk pomiędzy tym czego chce, a tym co powinien. Dużo się zmieniło od lat jego młodości. Teraz są inne czasy: mega-hity ze Stanów, wolny rynek, kryteria dobrego smaku. Kiepscy tutaj nie pasują. Pora więc spakować swoje archaiczne namiętności i zaakceptować, że ten nasz czas to już minął. Teraz rządzi nowe pokolenie i nie pozostaje nam nic innego jak tylko przekazać pałeczkę (albo pilot) swoim dzieciom, rozsiąść się wygodnie w swojej ikeowej kanapie i patrzeć, jak świat, który znamy staje się historią. Pora wywiesić białą flagę. Przyszedł czas na metafory „drabin do sukcesu” i „szczebli do kariery”. Siostra za chwilę zmieni kanał na ten ze swoim ulubionym talent show i zmyje niesmak po „tym nieudaczniku” – Ferdku Kiepskim. Ojciec za tymi nowymi programami nie przepada. Obejrzy tylko wiadomości, bo chce „nadążać nad tym, co się dzieje w świecie”. To właśnie ich różni. Kiedy ona dla rozrywki odpręża się przy programach rozrywkowych na modłę tych z zachodnich ramówek, przed nim postawione zostaje wyzwanie. Skonfrontowany z  „nowym”  ma dwie możliwości: stawić mu czoła i potencjalnie popłynąć z nurtem czasu, bądź wycofać się, ustąpić z drogi i skapitulować – p r z e g r a ć. Ojciec wzdycha, podnosi się z kanapy, informuje, że jest zmęczony i idzie spać. „Jutro rano trzeba wstać do pracy”.

To właśnie porażka ojca wydaje mi się kluczem do zrozumienia skomplikowanej relacji jaka zawiązała się między ich trojgiem – tatą, siostrą i Ferdkiem Kiepskim. Jeśli coś łączyłoby mojego ojca pracoholika ze skrupulatnie odmawiającym wizyty w pośredniaku bohaterem, byłoby to właśnie poczucie zagubienia w dialektycznym pędzie i odmowa uczestnictwa w wyłaniającym się z niego neoliberalnym spektaklu. W tej nowej retoryce, nieuświadomiona odmowa nosi miano nieudacznictwa – nieumiejętności przystosowania się do zmieniającej się rzeczywistości – zaś uświadomioną odmowę łatwo można by okrzyknąć reakcyjną i z miejsca zdyskredytować. Jeśli oprzeć się tej retoryce i spojrzeć na proces dziejowy jako miejsce negocjacji znaczeń, porażka okazuje się użytecznym narzędziem oporu przed dominującym dyskursem. Porażka stwarza wyłom w potransformacyjnej retoryce sukcesu i stwarza nowe typy stosunków społecznych, których kapłanem okazuje się Ferdek Kiepski.

Transformacja ustrojowa z roku 1989 i związane z nią przejście od socjalizmu państwowego do wolnorynkowego kapitalizmu, razem ze zmianami gospodarczymi i społecznymi, wniosło do polskiej kultury nowe modele podmiotowości. Odejście od retoryki kolektywności pracy na rzecz przybyłej z zachodu retoryki sukcesu – w której samodyscyplina i elastyczność miały gwarantować jednostkowe zwycięstwa, a suma egoizmów miała równać się gospodarczemu dobrobytowi – poskutkowała (nad)produkcją nastawionych na pomnażanie ekonomicznego kapitału – rządomyślnych ciał. Pieniądz zaczyna odgrywać kluczową rolę, a zadaniem władzy jest sprawić, by jednostka – zamiast się o niego martwić – uznała go za kluczowy w budowaniu własnej podmiotowości.

Dla Ferdka pieniądze ani społeczny status nigdy nie są kluczowe. Owszem, często w swoich wypowiedziach kryguje się na osobę powszechnie szanowaną, z wypracowanym na osiedlu statusem wśród lokalnej społeczności. Jednak – jako jednostka oderwana od hierarchizujących struktur (jak np. miejsce pracy) – aspiruje do reputacji opartej na relacjach poziomych i wzajemnym (choć częściej jednostronnym) szacunku, a nie relacyjności jednostkowych statusów. Na wtórującym systemowej normie antypodzie znajduje się zaś największe nemezis Kiepskiego, czyli Marian Paździoch, którego z innymi ludźmi łączą bezosobowe stosunki oparte na racjonalnej kalkulacji, charakteryzujące modelowy podmiot neoliberalnego rządzenia. Niechęć jednego do drugiego wynika z napięcia jakie rodzi się pomiędzy przesiąkniętym retoryką przegranych i zwycięzców Paździochem a Kiepskim, który takiej dychotomii w ogóle nie uznaje. Dzieli ich także podejście do pieniędzy. Te, choć są zarzewiem konfliktów między bohaterami (szczególnie na linii Ferdek – Babka) więcej niż często, nie służą Ferdkowi w celach akumulacji kapitału, czy autokreacji poprzez konsumpcję określonych towarów. W tym sensie Kiepski nie jest strathernowskim „człowiekiem Zachodu”: nakierowanym na posiadanie, właścicielem – złożonego z konstytuujących go posiadanych dóbr i właściwości – samego siebie. Pieniądz jest dla niego środkiem do pewnego ściśle określonego celu – nabycia w sklepie monopolowym u Stasia kilku wysokoprocentowych piw. Jeśli zażywanie substancji psychoaktywnych uznamy za najbardziej kontrproduktywny sposób spędzania wolnego czasu, wtedy Mocny Full okazuje się największym symbolem kapitalistycznej porażki – „bronią słabych”, tym silniejszą im większą odrazę wzbudza w oczach Paździocha.

W oczach jego i jemu podobnych Ferdek jest „podmiotem spaczonym”. Jak tłumaczy Elizabeth Dunn: „Neoliberalizm zmienia autonomiczną samoregulującą się jednostkę w kategorię bez skazy, a wszystkie inne formy osobowości przeobraża w odchylenia od normy lub „spaczenia””. Tak więc podmiotem spaczonym mogłyby stać się wszystkie jednostki, które po 89’ nie poświęciły przekonań opartych na komunistycznych stosunkach społecznych na rzecz logiki rynkowej. Ferdek jest policzkiem wymierzonym w logikę rynkową, boleśniejszym wprost proporcjonalnie do spektakularności poniesionej porażki, za każdym razem, kiedy próbuje realizować jej zasady. Charakterystyczne dla pierwszych sezonów z Waldusiem próby rozpoczęcia w każdym odcinku nowej działalności gospodarczej, mającej im przynieść „taką kasiorę”, zawsze kończą się jej spektakularnym upadkiem. To nic innego, jak policzek wymierzony kategorii „elastyczności”. Ferdek przegrywa mimo realizowania neoliberalnego scenariusza, tym samym tracąc możliwość stania się nowoczesnym podmiotem. Ktoś mógłby powiedzieć, że Ferdek jest po prostu głupi – i miałby rację.

Jak zauważył już Jack Halberstam – na którego myśli ufundowane są tutejsze przemyślenia – „głupota ma wymiar genderowy”. Piętnowana w przypadku kobiet, w przypadku mężczyzn uznawana jest za część uroku osobistego, ujmującej bezbronności, namaszczonej naiwności lub okazuje się zupełnie niewidoczna, tak silnie bowiem sprężona z systemami wytwarzania władzy i dominacji. Dekonstrukcja sposobu postrzegania głupoty najsilniej przejawia się w wizerunku codzienności Kiepskich. W tym sensie serial reprodukuje heteroseksualny porządek, w którym kobieta i mężczyzna łączą się w celu zrealizowania przyszłościowej mega-narracji, uosobionej w postaci dziecka (w tym przypadku dwójki). Wywrócona jest jednak struktura samej rodziny. Mężczyzna-żywiciel pracujący na utrzymanie reszty rodziny i kobieta-karmicielka zajmująca się przygotowywaniem dla niej posiłków i dbaniem o dom – u Kiepskich ten podział nie istnieje. Ferdek siedzi całymi dniami na kanapie, okazjonalnie odwiedzi toaletę, gdzie wda się w krótką – acz zaognioną – dyskusję ze swoim wiecznie znienawidzonym sąsiadem i od rana do wieczora, wgapiony w telewizor (jego „okno na świat”), pije Fulla za Fullem. W tym czasie jego żona Halina, pracująca jako pielęgniarka w niedofinansowanej służbie zdrowia, opuszcza mieszkanie o świcie, wraca do niego o zmroku, po czym przygotowuje posiłki wszystkim domownikom. Jest zatem jednostką zarówno zarabiającą pieniądze jak i dbającą o wyżywienie i dom. Halina odpowiada na męski, jak i żeński zestaw oczekiwań społecznych i to ona stanowi filar, na którym zbudowany jest ten cały „kiepski świat”. Jednak to Ferdek zawsze znajduje się w centrum naszej uwagi i to jemu przytrafiają się najciekawsze przygody. Halina, mało że znajduje się na drugim planie, pełni w serialu rolę antagonistki – niszczycielki dobrej zabawy, która wszystkimi siłami próbuje ustawić swojego bezużytecznego męża do pionu. Jest też jedyną lokatorką Ćwiartki 3/4, której Ferdek postawić się nie może, gdyż bezpośrednia konfrontacja z nią musi skończyć się sromotną klęską. Mimo wpisanej w ich relację mizoginii, Świat według Kiepskich wywraca reakcyjną narrację o płciowej predestynacji do wykonywania określonych ról. Jest to też policzek wymierzony – wyrastającej z potransformacyjnych przemian społecznych – konserwatywnej narracji o kryzysie męskości jako efekcie rosnącej konkurencji kobiet na rynku pracy i „feministycznej mizoandrii”. Przecież wypowiadane przez Ferdka „w tym kraju nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem” jest ironicznym żartem. Kiepski zdaje sobie sprawę, że w tym kraju jest praca dla ludzi tak niewykształconych jak on, ale skrupulatnie odmawia podjęcia jakiejkolwiek. To nie tak, że przegrał, pozbawiony możliwości pracy zarobkowej przez napływ kobiet na rynek pracy. Ferdek poddał się jeszcze przed samym startem – przegrał walkowerem.

„Zawsze śmieje się nie wtedy, co trzeba” – mówi moja siostra o ojcu oglądającym Kiepskich. Trudno się jej dziwić: śmiejemy się przecież razem z „głupim, bezrobotnym, mizoginistycznym (o okazjonalnym rasizmie i ksenofobii nie wspominając) mężczyzną”. Dla inteligentnej zapracowanej girlboss jest to jak szpila wbita w samo serce jej nowoczesnej podmiotowości. Niebagatelne jest, że wskazuje właśnie na humor. „Te okropne śmichy-chichy” – komentuje wszechobecne w serialu laugh tracki. Bardzo nie lubi sitcomów. Wydają jej się nienaturalne, ale przede wszystkim – głupie. Tak samo o Kiepskich mówiły swojego czasu inteligenckie elity, odcinając się od jarmarcznego humoru, chałupniczego wykonania i nietendencyjnego portretu społecznego marginesu. W tym sensie Świat według Kiepskich pełnił tę samą funkcję co disco-polo – sejsmografu zinternalizowanego elitaryzmu.

Retoryka samorozwoju nie uznaje nierówności w kapitale kulturowym i ekonomicznym za systemowo uwarunkowany problem, a raczej za jednostkowe niepowodzenia, które drogą konsekwentnej pracy (nad sobą) można pokonać, by osiągnąć sukces. Taka optyka waliduje kapitalizm jako ustrój, w którym powodzenie uzależnione jest od jednostkowych starań, a odpowiedzialność za porażkę zrzucona zostaje na ponoszącą ją osobę. W tym samym czasie osoby z wyższych warstw społecznych wpatrują się z poczuciem wyższości w tych, którym wspinaczka po drabinie sukcesu nie wychodzi, gdyż te „nie są w stanie wyciągnąć lekcji ze swoich wcześniejszych niepowodzeń”. Tyle, że Ferdek z pętli popełnianych na okrągło porażek nie ma wyjścia – struktura sitcomu uwarunkowana jest ciągiem powracających co epizod amnezji, uniemożliwiających mu jakikolwiek postęp. Elitarystyczne inwektywy, które obrońcy dobrego smaku kierują pod adresem Kiepskich, ale także ogólnie sitcomu jako gatunku „niskiego”, wynikają więc z filozoficznej nieprzystawalności tych tekstów kultury do neoliberalnego paradygmatu. Jak pisał Halberstam: „Zapomnienie to potężna tama stawiana kapitalistycznym i patriarchalnym metodom transmisji. (Zapomnienie w istocie sabotuje tu reprodukcję dominującego porządku)”.

Czy Ferdek – pielęgnując odleżyny na przetartej kanapie, sącząc zimniutkiego Mocnego Fulla i wpatrując się w parodystyczne reality TV shows na swoim telewizorze marki Okil – jest Jezusem anty-kapitalistycznych tendencji? Bynajmniej. Mógłbym pisać długie akapity o reakcyjności licznych wypowiedzi Kiepskiego, o reprezentowanym przez niego modelu męskości, wykorzystującym własną strukturalną pozycję głupiego białego mężczyzny do egoistycznych celów i wielu innych aspektach jego stylu życia, które wręcz proszą się o krytykę w ramach lewicowych odczytań. Pytanie brzmi: po co? Mój ojciec już złożył broń, oddał pilot mojej siostrze i udał się na upragniony spoczynek. Nazajutrz musi wstać do pracy, a wiele odcinków Świata według Kiepskich i tak już kiedyś widział – miał na to w końcu 24 lata. Różni ich wiele i chwała za to mojemu ojcu (pozdrawiam Cię, tato). Ale ten magnetyzm, z jakim postać Ferdka Kiepskiego przyciągała mojego ojca – a także mnie i wielu innych, którzy za pośrednictwem internetu tchnęli w serię nowe życie – zawsze niesamowicie mnie zastanawiała. Ale wydaje mi się, że chodzi tu o pewną podzielaną przez dwóch panów tęsknotę. Tęsknotę za światem, którego już nie ma i który – dobry czy zły – był tym ich światem, wyrzuconym na śmietnik, wypartym przez terapię szokową. I tym jest dla mnie właśnie Świat według Kiepskich: grzebaniem po popkulturowym śmietniku potransformacyjnej Polski i ponownym zaczarowywaniem artefaktów zacierającej się zbiorowej pamięci, którą niesłusznie wrzucono do kontenera z napisem: przeżytek. Przegraliśmy – więc chociaż pośmiejmy się trochę.

Kacper Rydzewski – pochodzi z odmętów Suwalszczyzny. Studiuje „teksty kultury” na Uniwersytecie Jagiellońskim. Interesują go kultura wizualna, queer i produkcje filmowo-telewizyjne czwartego rzędu. Kiedyś będzie kręcił filmy, których nie puszczą w jego rodzinnym mieście.

Część druga. Konkrety. Polityczność i wykluczenie

Mróz, Siwoń, Pietrucha, Walczak

Małgorzata Mróz, „Wódka za mną chodzi od rana”, czyli alkoholizm w Świecie według Kiepskich

Świat według Kiepskich to sitcom, i choć pod wieloma względami jest nietuzinkowy, oryginalny czy nawet przełomowy, wciąż pozostaje sitcomem. Uwikłany w ramy swojego gatunku z jednej strony łamie konwencje, z drugiej ściśle się ich trzyma. Osadzenie w ramach komedii sytuacyjnej najlepiej widać w dwóch aspektach Kiepskich: w braku ciągłości wydarzeń (a często ich całkowitej niespójności) oraz w stosunkowo uproszczonej budowie charakterów postaci. Brak logicznych ciągów przyczynowo-skutkowych utrudnia sterowanie wewnętrznym rozwojem postaci, wymuszając na zmieniających się ekipach scenarzystów trzymanie się stałego „rdzenia” postaci. Rdzeń ten nie jest zresztą tworzony w społecznej i kulturowej próżni – stanowi odwzorowanie istniejących archetypów postaci z innych seriali o rodzinach, jak Świat według Bundych. Jack Simmons i Leigh Rich zauważyli w swojej analizie najpopularniejszych amerykańskich sitcomów obrazujących rodzinne perypetie, że „postacie mężczyzn kreuje się na dzieci, a kobiety na matki odpowiedzialne za przywoływanie ich do porządku”[81]. Serialowe matki i żony lokują się na osi „od sympatycznych męczybuł po niezbyt sympatyczne zrzędy lub jeszcze gorzej”, a odnosząc do konkretnych postaci: od Aliny Krawczyk (Miodowe lata) po Hiacyntę Bukiet (Co ludzie powiedzą). Typowe dla sitcomów jest również tworzenie „niedopasowanych” małżeństw: łączenie atrakcyjnej i inteligentnej kobiety z nieatrakcyjnym i mało rozgarniętym mężczyzną. Mężczyzna nie dość, że nie jest dla żony pociągający fizycznie, to jeszcze celowo, bądź niejako przy okazji, regularnie uprzykrza jej życie. Oczywista bezsensowność zachowań męża i wynikające z niej spory między małżonkami są często motorem akcji i okazją do żartów, stanowiąc o humorystycznym charakterze serialu. Widzki i widzowie mogą, niczym w stanowiącym meta-komentarz odcinku 384 Trzeba zabić tę miłość, wzdychać przed telewizorami „jakim strasznym człowiekiem jest ten twój mąż”, pomstować, że on „ją wykończy, jak ona się z nim nie rozejdzie”, odgrażać się, że oni to by takiego „tak w dupę kopnęli, że by się pod mostem znalazł”. Jednak od sitcomowego męża „nigdy nie oczekuje się zmiany, nawet jeśli sam przyzna się do błędnego zachowania”[82]. Tym samym sitcomowa żona zmuszona jest zaakceptować męża takim, jakim jest. Jedyną alternatywą jest bowiem samotność.

Między amerykańskimi sitcomami a Światem według Kiepskich istnieje jedna zasadnicza różnica: w tych pierwszych większość postaci męskich nie jest uzależniona od alkoholu. Stworzenie serialu komediowego liczącego niemal sześćset odcinków, a dotyczącego w dużej mierze ciężkiej choroby, która w uniwersum Ćwiartki 3/4 toczy połowę osiedla, zdaje się być polskim fenomenem. Agata Bielik-Robson, w artykule opublikowanym zaledwie tydzień przed ukończeniem tego tekstu, trafnie określa konwencję Kiepskich „realizmem groteskowym”[83] – serial ten przedstawia szaro-burą codzienność polskich bloków i kamienic, nie stając się przy tym ponurym dramatem. Nawet najtrudniejsze czy najbardziej kontrowersyjne kwestie są w tym serialu przedstawione z bezpiecznego dystansu. Poprzez mieszanie depresyjnych obrazów i wątków znanych publiczności z jej własnego podwórka z ogromną dozą absurdu, serial pozwala przeżywać znajome bolączki z dystansu. Sposób, w jaki Kiepscy podejmują aspekt choroby alkoholowej, radykalnie zmienia też wydźwięk postaci. Helena i Halina przestają być jedynie „matkami” nieporadnych mężów, zaś Ferdek i Marian nie są wyłącznie zdziecinniałymi mężczyznami, którym żony bardziej lub mniej uprzykrzają życie codzienne. Kim więc, przez pryzmat alkoholizmu, okazują się bohaterowie?

Tyrtum-pyrtum!

Przed rozpoczęciem analizy postaci Ferdka Kiepskiego i Mariana Paździocha należy przyjrzeć się zjawisku alkoholizmu jako takiemu. Mamy Ferdka sączącego całymi dniami Mocne Fulle, który szczerze stwierdza, że „wszystko, co dobre, to mi się kojarzy z alkoholem”, a także nieustannie szukającego okazji do picia, wpędzonego przez ojca w uzależnienie Waldka. Mamy Mariana Paździocha odwiedzającego głównego bohatera nocami z butelkami wódki. Mamy Arnolda Boczka, który z radością dołącza się do pijących sąsiadów, gdy tylko ma okazję. Mamy Badurę i jego kolegów ze złomu czy spod sklepu u Stasia, których nałóg wyrzucił na kompletny margines lokalnej społeczności. Mamy też prezesa Kozłowskiego, który również nie stroni od alkoholu, ale swój nałóg ma pod pozorną kontrolą, co pozwala mu prowadzić stosunkowo udane życie zawodowe i towarzyskie. Innymi słowy, cytując Helenę Paździochową, „na ulicy, proszę pani, co drugi chłop zatacza się. W autobusie wszyscy pijaniusieńcy bełkoczą”. Alkohol jest motorem życia towarzyskiego, przedmiotem pożądania, przyczyną konfliktów, wytchnieniem i przekleństwem. Jednak u każdego z bohaterów alkoholizm przejawia się odmiennie, u jednych stanowiąc właściwie wiodącą „cechę charakteru”, u innych będąc pobocznym elementem codziennego życia.

Z serialowej „świętej trójcy” postacią najbardziej tajemniczą jest Arnold Boczek. Często towarzyszy on sąsiadom z dołu w alkoholowych libacjach, jednak zdecydowanie rzadziej niż Paździoch pojawia się w nocy u Kiepskich z flaszką w ręku. Poza kilkoma pierwszymi sezonami jest traktowany przez sąsiadów jako „ten trzeci”, a czasem wprost jako intruz. Mimo nierzadko niezwykle ostrego traktowania ze strony Ferdka i Mariana, wytrwale przychodzi spotykać się z nimi. W jego przypadku picie zdaje się mieć charakter towarzyski i stanowi medium służące podtrzymywaniu sąsiedzkiej znajomości, które zdają się być jedynymi, jakie posiada. Choć niewątpliwie jest to postać uzależniona od alkoholu, twórcy serialu tak rzadko ujawniali nam informacje o Boczku, że trudno jest poddać tę postać głębszej analizie. Wiemy z opowiadanych przez niego anegdot trochę o jego pracy w rzeźni. Wiemy również, że jako jedyny z głównych postaci męskich pozostaje kawalerem. Nie ma on żony, która hamowałaby jego pijaństwo. On sam musi je hamować, aby utrzymać pracę, a tym samym jedyne źródło dochodu, z którego finansuje swoje dwa uzależnienia: od alkoholu i od jedzenia. Tymczasem Paździoch i Kiepski nie tylko są szczegółowo nakreśleni, ale również interpretowani często jako wzajemne przeciwieństwa. Ich tryb życia jest zależny nie tylko od nich samych, ale również od ich żon, z którymi dzielą mieszkania i domowe budżety. Dynamika ich sąsiedzkiej relacji jest przez to niezwykle interesująca.

Chociaż istnieje szereg klasyfikacji typów alkoholizmu, ani Kiepski, ani Paździoch nie realizują w pełni żadnego z tradycyjnie wyróżnianych wzorców. Wciąż pozostają postaciami sitcomu – serialu, który ma widzów bawić, a nie dołować. Nie ma więc w nim (z drobnymi wyjątkami, np. Tożsamość Mariana, odc. 138) scen fizycznej przemocy spowodowanej alkoholem, nie ma scen pijackiego szału. Brak fabularnej ciągłości sprawia też, że rozwój postaci, a raczej ich degeneracja, jest uwidoczniona w mniej standardowy sposób. Zastanawia jednak, co sprawiło, że dwaj sąsiedzi tak różnie przeżywają swoją chorobę?

Najprostszym wyjaśnieniem zdają się być różnice osobowościowe. Paździoch na tle pozostałych mieszkańców kamienicy wydaje się być człowiekiem sukcesu. Robi interesy na bazarze, ma wartburga, uchodzi za cwaniaka, któremu udało się odnaleźć po transformacji ustrojowej dzięki skąpstwu i przebiegłości. Zdaje się być dokładnym przeciwieństwem Ferdka, który latami wspomina, jak „wyciągał interes z saturatora na Świdnickiej”, wymyśla skazane na niepowodzenia biznesy, a większość czasu spędza po prostu „na bezrobotnej dupie przed telewizorem”, sącząc tanie piwo. Mamy więc przedsiębiorczego Mariana, który umiał dostosować się do posttransformacyjnej Polski i zdziadziałego Ferdka, homo sovieticusa, niezmiennie niezdolnego do zmiany swoich wzorców zachowań.

Czy jednak Paździoch naprawdę był tak przedsiębiorczy i zaradny, jak może się zdawać na pierwszy rzut oka? Pamiętać należy, że był w istocie głęboko niezadowolony ze swojego życia, co wielokrotnie sam przyznawał. Jedne z najbardziej refleksyjnych odcinków w całym serialu, tj. Szczur lądowy (211) i Cały ten jazz (331), dotyczą właśnie gorzkiego rozczarowania Paździocha życiem, które w oczach pozostałych postaci wydaje się być udane. Rozczarowania, które na ogół dobrze maskuje, chwaląc się przed sąsiadami swoją „wysoką stopą życiową” czy zagranicznymi interesami. Paździoch zresztą kilkakrotnie wyraża wprost swoją nienawiść do pracy na bazarze – pracy ciężkiej, a w istocie mało lukratywnej. Doprowadzony do załamania nerwowego krzyczy: „Ciągle tylko tyram i tyram! I co z tego mam? Gówno z tego mam!”. W innych odcinkach przyznaje się do myśli samobójczych, wiecznie towarzyszącej mu nostalgii za prostszymi czasami, do niezadowolenia ze swoich wyborów życiowych. Podobnie jak Ferdek, Marian często pił alkohol, jednak w jego przypadku picie miało inny charakter. Paździoch pił zazwyczaj w ukryciu, u sąsiada, w piwnicy, często nocami. Okresy względnie dobrego funkcjonowania przetykane były ciągami alkoholowymi, z którymi to zresztą Paździochowa była dobrze obeznana. Przyjmowała je ze spokojem, wiedząc, że „skończy się alkohol, skończy się cały ten jazz”. Paździoch wydaje się więc równie niechętny do pracy, jak i Kiepski. Angażuje się niekiedy w pomysły biznesowe Ferdka, licząc, podobnie jak sąsiad, na szybki zysk. Poza modelarstwem, o którym mowa raptem w kilku odcinkach, jedynym jego hobby zdaje się okresowe picie na umór. Nie wydaje się, aby to cechy osobowości były kluczowym elementem powstrzymującym Mariana przed porzuceniem bazaru na rzecz butelki.

Tym co wyraźnie różni rozwój historii Ferdka i Mariana są ich żony. Halina wielokrotnie grozi Ferdkowi adwokatem, kilkakrotnie, przy okazji różnych kłótni, wyrzuca go z domu, raz zmusza nawet do pójścia na spotkanie Anonimowych Alkoholików. W przeciwieństwie do Heleny, jest jednak w swoim zachowaniu niekonsekwentna. Wizyty u adwokata nie dochodzą na ogół do skutku, wyrzucony Ferdek szybko wraca do domu, mimo ciągłego podkradania Halinie pieniędzy, a wcześniej renty babce, mimo unikania pośredniaka, obowiązków domowych i odpowiedzialności. Drobne gesty szybko ułagadzają Halinkę, która mimo świadomości beznadziei swojej sytuacji, wciąż decyduje się w niej trwać. Radykalnie odmienną postawę wobec męża przyjmuje Helena, która regularnie stosuje wobec Mariana przemoc psychiczną, wymuszając na nim uległość. Paździoch nienawidzi swojej żony, ale przede wszystkim się jej boi. Wie, że wyrzucony z domu prędko do niego nie wróci, że Helena nie zawaha się wnieść o rozwód, jeśli małżeństwo z nim zacznie przynosić jej więcej strat niż korzyści. W przeciwieństwie do sąsiada nie mógłby latami żyć na utrzymaniu żony, bo ta zwyczajnie by na to nie pozwoliła. Helena stanowi jedyną tak jednoznacznie przemocową postać w całym serialu. Przypomina w tym postacie z innych polskich sitcomów, tj. Danusię z Miodowych Lat czy Kasię ze Świętej Wojny, których emisja rozpoczęła się w tym samym okresie do debiut Kiepskich. Podczas gdy dwa wspominane seriale zdążyły zejść z anteny, Helena znęcała się nad Marianem aż do 2022 roku. W tym kontekście, poniewierająca Mariana Helena stanowi osobliwy relikt lat dziewięćdziesiątych, w których przemoc domowa wobec mężczyzn traktowana była jako element humorystyczny.

Zdawać się może, że różnice w zachowaniu Paździocha i Kiepskiego, a tym samym w poziomie ich życia, wynikają w mniejszym stopniu z odmiennych cech osobowości ich samych, co ich żon. Osobowości Heleny i Haliny wyznaczają Ferdkowi i Marianowi granice, do których mogą się posunąć, nie narażając swojego dotychczasowego trybu życia, na który narzekają, ale który może się tylko pogorszyć.

Albo jutro spotkamy się u adwokata!

Przyjrzyjmy się więc postaciom Heleny i Haliny. Obie zostały ukształtowane jak typowe sitcomowe żony. Halinka na większość odcinka znikała na dyżurze w szpitalu na Bonifratrów, Helena od czasu do czasu wrzeszczała na męża na korytarzu. W późniejszych sezonach obie panie dostały więcej czasu antenowego, a widzki i widzowie lepiej poznali ich charaktery. Poza niektórymi epizodami, sąsiadki na ogół dobrze się dogadywały, zapraszały na oglądanie seriali, pogaduchy i babskie wieczory. W kontaktach ze sobą obie były najczęściej uprzejme, pogodne i wspierające. W szczególności zauważalny był kontrast między przemocowym zachowaniem Heleny wobec męża, zwykle obojętnym stosunkiem wobec Ferdka i ciepłym, koleżeńskim wobec Halinki. Ta duża rozbieżność pokazuje, że Helena nie była osobą agresywną „z natury”. Agresja była pozą, czy raczej metodą, jaką stosowała stale wobec męża oraz niekiedy wobec innych mężczyzn z kamienicy, gdy ci naruszali jej granice, np. budząc ją o trzeciej w nocy pytaniem o ogórki kiszone. Helena mówi o tym zresztą wprost w odcinku Babski wieczór (309). Gdy Grażynka opowiada o byłym mężu, który oczekiwał od niej niemal matczynej opieki, spędzając dni przed telewizorem, Paździochowa stwierdza, że ona „nigdy by sobie na takie coś nie pozwoliła”, po czym prezentuje koleżankom, jak wrzeszczy na męża, gdy ten „w ciągu dnia siądzie sobie na kanapie”. Z podobnym rozbawieniem opowiada Halinie w odcinku Cały ten jazz, co zrobi, gdy Marian wróci do domu bez pieniędzy: „I kopa w dupę, i na bazar dziadu, zarabiać!” Choć są wówczas w podobnej sytuacji, jako że obaj ich mężowie przesiadują całymi nocami pijani w piwnicy, jedynie Halina wydaje się być tym szczerze zmartwiona, bo z dwóch sąsiadek to ona nie ma żadnego mechanizmu radzenia sobie z tą sytuacją poza bezproduktywnym, tłamszonym w sobie gniewem i rzucaniem tych samych, nieskutecznych gróźb rozwodu.

Skoro sąsiadki w istocie nie mają na tyle różnego temperamentu, aby nie móc utrzymać ze sobą dobrych relacji, skąd więc tak radykalna różnica w ich stosunku do własnych mężów? Tu pomocna okazać się może typologia żon alkoholików, wyróżniona przez Thelmę Whalen, na którą składają się cztery, skądinąd bardzo silnie osadzone w stereotypach płciowych, typy:

1. Cierpiąca Celina (Suffering Susan) – jest ofiarą swojego męża, obarcza się winą za jego zachowanie;

2. Kontrolująca Katarzyna (Controlling Catherine) – jest dominującą osobą w małżeństwie, kontroluje wydatki domowe i traktuje męża z góry;

3. Chwiejna Hania (Wavering Winnifred) – jej nastawienie do męża jest jednocześnie pozytywne i negatywne; Traktuje go z pozorną nienawiścią, jednak czuje do niego miłość, która nie pozwala jej odejść.

4. Karząca Kaja (Punitive Polly)

Choć modele te są przestrzałe i ekstremalnie uproszczone, paradoksalnie właśnie z tego powodu wydają się być odpowiednim narzędziem do analizy przerysowanych sitcomowych postaci, odtwarzających społeczne stereotypy o zamężnych kobietach.

Helena niewątpliwie jest Kontrolującą Katarzyną. Zastrasza Mariana krzykami i groźbami, czasem niemal torturuje go psychicznie, jak choćby miażdżąc na podłodze samolot z nieprzyklejonym ludzikiem (a przy tym jego prywatne Idaho). Choć sama nie zarabia pieniędzy, skrzętnie rozlicza z nich męża, który boi się jakkolwiek temu przeciwstawić.

Halina jest natomiast przykładem Chwiejnej Hani. Najlepszym zobrazowaniem jej stosunku do relacji z mężem jest jedna z ostatnich scen odcinka Mężowie i żony (191). Gdy Ferdek ostatecznie postanawia wyznać przed żoną całą prawdę, wprost stwierdzając, że jest dla Haliny złym mężem i nigdy się nie zmieni, ta równie szczerze przyznaje, że ona o tym doskonale wie. Wszystkie jej kłótnie z mężem, grożenie wizytą u adwokata, żądania wyjścia do pośredniaka, prośby o zaangażowanie w obowiązki domowe, niekiedy obelgi – wszystkie one są pewną pozą. Prawdą jest bowiem całkowite i pełne pogodzenie się Haliny z beznadzieją małżeństwa z Ferdkiem. I choć przez większość czasu odczuwa ona w tej relacji frustrację, nie zamierza w niej nic zmieniać, bo nie ma żadnej nadziei na zmianę. Jest jednoznacznie osobą współuzależnioną. Jak pisze Joanna Flis, „współuzależnieni wybaczają bez ustanawiania granic, obniżają standardy mimo własnej krzywdy i podejmują wysiłek większy niż mogą udźwignąć”[84].

Istotnym elementem współuzależnienia jest lęk przed utratą pieniędzy czy mieszkania przez nałóg, w którym tkwi druga osoba. Ze względu na to, część współuzależnionych kobiet wchodzi w rolę menedżerki uzależnionych mężów, zarządzając ich czasem, priorytetami i pieniędzmi. Widać to wyraźnie u Heleny, która, jak wiemy choćby z odcinka Telewizja marzeń (338), rozlicza Mariana z każdego grosza. Podczas gdy Helena wybrała stosowanie przemocy, aby samej nie być jej ofiarą, Halina mimo powierzchownego sprzeciwu wobec przemocy ekonomicznej męża i unikania jakichkolwiek obowiązków, ostatecznie zawsze wybierała drogę cichego pogodzenia się z losem. Są więc reprezentacją dwóch odmiennych rodzajów współuzależnienia, a tym samym modeli małżeństw zniszczonych alkoholizmem.

Co ciekawe, powyższe rozważania zdają się niejako intuicyjnie rozumieć widzki serialu. Jak stwierdziła Renata Pałys, odtwórczyni roli Heleny, w udzielonych już po zakończeniu produkcji serialu wywiadach, „zazwyczaj kobiety bardziej utożsamiają się z tą postacią”[85], chwaląc ją, że „dobrze musztruje tego Mariana”. Sama aktorka przyznaje w podcaście Bez Żartów, że jest „zadziwiona, że ludzie kochają Helenę Paździoch”[86]. Powód, dla którego kobiety czują większą zażyłość z wiecznie awanturującą się Heleną niż ciężko pracującą, uprzejmą i cierpliwą Haliną, nie jest jednak tak tajemniczy jak może się wydawać.

Trudno jednoznacznie stwierdzić, jak dużym problemem był alkoholizm w schyłkowym PRL-u i w latach dziewięćdziesiątych. Chociaż prowadzono wówczas statystyki, te oparte były jedynie na zarejestrowanych przypadkach osób zgłaszających się lub kierowanych na leczenie. Informacji o kulturze picia alkoholu oraz skali problemu alkoholizmu szukać należy więc gdzie indziej. Istotniejszą daną jest na przykład spożycie czystego alkoholu. Według badań, „statystyczny dorosły Polak (najczęściej mężczyzna) wypijał w połowie lat pięćdziesiątych – sumując różne alkohole – 5,8 litra spirytusu 100%, w 1960 r. – 5,9 litra, w 1970 r. – 9,5 litra, w 1980 r. – 14,1 litra, w 1982 r. zaś – około 10 litrów, u schyłku PRL – około 13 litrów”[87]. Ponadto, spożycie alkoholu stanowiło dla wielu mężczyzn podstawowy sposób spędzania czasu wolnego, czego dowodzi fakt, że „w tzw. dekadzie gierkowskiej statystyczny Polak wydawał dziesięć razy więcej na alkohol i ponad trzy razy więcej na papierosy niż na rekreację”[88]. Podobnie jak w serialu, spożycie to nie ograniczało się do picia w domu, ale również upijania się na ławeczkach, podwórkach, w parkach czy pod sklepami. W 1980 r. do izb wytrzeźwień trafiało już średnio niemal 900 osób dziennie[89], co świadczy o skali konsumpcji alkoholu w przestrzeni publicznej. Jako że spożycie alkoholu stale rosło, wraz z nim wzrastała liczba rodzin dotkniętych problemem alkoholowym. Kiedy Kiepscy wchodzili na antenę, mężczyzna spędzający niemal cały wolny czas na pijaństwie z kolegami był w wielu polskich domach widokiem codziennym. Tym samym, duży odsetek kobiet w Polsce znało sytuację bohaterek Kiepskich z autopsji. Tłumaczy to do pewnego stopnia sympatię do postaci granej przez Pałys. Będąc w analogicznej sytuacji, wolą utożsamiać się ze sprawczością Heleny niż wytrwałością Haliny. Choć obie postacie muszą znosić nieustanne kłótnie w domu, Helena przynajmniej wychodzi z nich zwycięsko, dopinając swego. Chociaż żadna nie jest w małżeństwie szczęśliwa, ta pierwsza przynajmniej nie zaharowuje się całymi dniami. Choć obie żyją w ubóstwie, Marian nie śmiałby podkraść Helenie pieniędzy z portfela na alkohol. W tej ze wszech miar smutnej sytuacji, Helena zdaje się mieć jeszcze namiastkę kontroli nad swoim życiem, zaś Halina jest jakiejkolwiek kontroli pozbawiona. Nie zmusi męża do pracy, ani zawodowej, ani tej w domu. Nie da rady skutecznie zabezpieczyć się przed podkradaniem drobnych. Nie sprawi, aby rzucił alkohol. Może więc tylko płynąć z prądem i liczyć, że Ferdek nie przepije mieszkania, a ona nie umrze z przepracowania przed emeryturą.

Ciekawa jest również obserwacja młodego pokolenia w serialu. Dzieci Kiepskich dorastały w domu alkoholowym, doświadczając biedy, nierzadko skrajnej, związanej z nałogiem ojca. Podczas gdy Mariolka była przede wszystkim świadkinią libacji Ferdka, Waldek już od wczesnej młodości był ich uczestnikiem. Upijanie się wraz z ojcem było dla niego nie tylko rozrywką, ale też sposobem budowania z nim więzi. Chętnie angażował się również w realizację szalonych biznesplanów, a nawet pytał ojca o poradę w tak kluczowych kwestiach jak określenie sensu i celu swojego życia. Łatwo można zauważyć, że do czasu wyjazdu Waldka do Stanów, ojciec pozostawał dla niego wzorem i autorytetem. Interesująca jest jego przemiana w czasie, który spędził z dala od rodzinnego domu, a tym samym bezpośredniego wpływu ojca. Waldek, zmuszony do samodzielnej pracy na własny rachunek, ogranicza ilość spożywanego alkoholu i zaczyna oszczędzać pieniądze. Później, pod wpływem znajomości z Jolasią, przekształca się w potulnego męża, który jest na każde skinienie swojej wiecznie rozwrzeszczanej żony. Ta stosuje wobec niego niemal identyczne techniki, którymi serialowa Helena trzyma w ryzach Mariana. A że stosuje je jeszcze intensywniej, odmawiając choćby utrzymywania pozorów bycia wspierającą żoną, jest w pewnym sensie jeszcze skuteczniejsza. Podczas gdy Marian miał swoje bunty, wymykając się regularnie spod buta żony, Waldek wiernie pod nim tkwi. Otwarte pozostaje pytanie, czy przyjęcie tej roli było ze strony Waldka wyrazem buntu wobec figury ojca, który nie potrafił okazać swojej żonie odpowiedniego wsparcia i szacunku, czy właśnie skutkiem dorastania w jego cieniu i wynikającej z tego potrzeby posiadania w swoim życiu osoby, która zdejmie z niego ciężar odpowiedzialności za własne decyzje. Tak jak przed wyjazdem do Stanów to Ferdek dyktował Waldkowi, co robić z drobnymi pieniędzmi, którymi ten dysponował, jak spędzać czas i co myśleć, tak później rolę tę przejęła Jolasia. Spór o wpływ na Waldka jest zresztą pokazany jako główna oś konfliktu między teściem a synową już od Tryptyku dolnośląskiego (353).

Jeszcze inna jest droga rozwoju postaci Marioli. Początkowo zapatrzona w ojca czternastolatka, szukająca u niego aprobaty i uznania, w późniejszych odcinkach zaczyna postrzegać ojca jako postać śmieszną. Szydzi z jego alkoholizmu, z rozbawieniem czytając, czyje imieniny Ferdek będzie obchodził w odcinku Bo dziś Andrzeja (200), czy z jego lenistwa i powtarzanych jak mantra wymówek o „braku pracy dla ludzi z jego wykształceniem”, jak choćby w odcinku Kochaj albo tańcz (311). Sama jednak, w dorosłym życiu, poza drobnymi wyjątkami, nie szuka pracy i wraz z Ferdkiem żyje na utrzymaniu Haliny. Pozwala to sądzić, że Marioli, podobnie jak jej ojca, dotyczy problem wyuczonej bezradności. Długotrwałe bezrobocie, brak perspektyw i choroba alkoholowa w rodzinie sprawiły, że nie tylko Ferdek nie potrafił latami wrócić na rynek pracy, ale jego córka nigdy nie była w stanie na niego wejść. Mariola ponadto nie jest w stanie zbudować żadnej stałej relacji. Mimo różnych miłostek pozostaje niezamężna, a po przebyciu fazy nastoletnich zauroczeń zazwyczaj w ogóle nie szuka partnera. Mężczyźni w jej otoczeniu, czy to w rodzinie, czy na osiedlu, są w większości nieodpowiedzialni, niezadbani i często uzależnieni od alkoholu. Można zastanawiać się, czy Mariola postanowiła wybrać życie singielki bardziej ze strachu przed powtórzeniem losu zapracowanej matki, czy ze względu na większe oczekiwania wobec potencjalnego partnera, które dyskwalifikowały dostępnych w jej otoczeniu kandydatów. Niezależnie od przyczyny, Mariola, nie mając partnera alkoholika, nie musiała przybierać roli ani kontrolującej, jak Helena, ani niemal męczeńskiej, jak Halina.

I arrivederci, Roma

Wracając do kluczowego dla tego tekstu pytania: czy Ferdynand Kiepski i Marian Paździoch byli w istocie tak różni? Sąsiedzi, którzy przez dwadzieścia trzy lata naprzemiennie toczyli konflikty i zawiązywali sojusze, kłócili się o kolejkę do publiczno-prywatnej toalety, ostatecznie nie stanowili swych przeciwieństw, a raczej odbicia w krzywym zwierciadle. W gruncie rzeczy byli podobnymi ludźmi: zepchniętymi na margines życia mężczyznami, nie widzącymi dla siebie perspektyw, traktującymi alkohol jako sposób świętowania sukcesów i uśmierzania bólu porażek. Zauważalna przepaść między nimi wynika nie tyle z ich różnych osobowości, co z różnego stosunku ich żon do ich alkoholizmu.

Nawet Halina i Helena nie są tak naprawdę bardzo od siebie odmienne. Ich zachowanie może być nie tyle wyrazem różnic w ich osobowościach, co wynikiem przyjęcia różnych strategii przetrwania w świecie, w którym przyszło im żyć. Serial, stanowiący śmieszno-smutne odbicie polskiej rzeczywistości, oferuje swoim bohaterkom trzy możliwe wyjścia – płynięcie z prądem, codzienne wyszarpywanie dla siebie okruchów kontroli lub rezygnację z udziału w walce. Nie daje jednak żadnych perspektyw na stworzenie partnerskiej relacji.

Małgorzata Mróz – absolwentka Kolegium MISH oraz Wydziału „Artes Liberales” Uniwersytetu Warszawskiego. Z zawodu lektorka, z zamiłowania aktywistka. W czasie wolnym lubi piec ciastka, oglądać nieustannie te same seriale i robić quizy językowe dla swoich osób uczniowskich.

Jan Siwoń, Kiepski homo sovieticus. Komunizm i postkomunizm w Świecie według Kiepskich

Pierwsza wersja tego eseju powstała jako praca zaliczeniowa. Nie jest on zatem do końca poważny, ale też nie jest do końca żartem. Zajęcia, które zaliczył, nosiły piękną nazwę Homo sovieticus – portret antropologiczny, a prowadził je historyk średniowiecza, imigrant polityczny z Białorusi.

Sam nie jestem zwolennikiem stosowania kategorii homo sovieticus w nauce. Określanie w ten sposób grup społecznych dotkniętych konkretnymi problemami, według mnie, odziera je z godności i podmiotowości. Ale nie jestem socjologiem ani antropologiem, nie mam też tytułu „magistra, jego mać”. Jednak koncepcja homo sovieticus przewija się przez polski dyskurs; zadomowiła się w świadomości Polaków, którzy posługują się nią dla zrozumienia otaczającej rzeczywistości i zjawisk, które dzieją się na ich oczach[90]. Choćby dlatego sądzę, że warto chwilę poświęcić na zastanowienie się, czy Kiepskim jest po drodze z tą kategorią.

Definicję homo sovieticusa przyjmuję za encyklopedią PWN:

homo sovieticus to człowiek podporządkowany kolektywowi (organizacji partyjnej), dla jego postawy charakterystyczna jest ucieczka od wolności i odpowiedzialności, koniunkturalizm, oportunizm, agresja wobec słabszych oraz uniżoność wobec silniejszych; zachowania roszczeniowe połączone z lenistwem, brakiem samodzielnego myślenia i działania, oczekiwaniem, „że ktoś coś załatwi”, ukierunkuje[91].

Opiera się ona na pracach Aleksandra Zinowiewa. Nie oszukujmy się: zaliczyć zajęcia to każden jeden by chciał, a czytać analiz antropologicznych nie ma komu, ale posiłkowanie się słownikiem wydaje się funkcjonalne przy analizowaniu tego, jak pojęcie funkcjonuje w kulturze. Wśród podanych cech wyszczególnijmy: ucieczkę od wolności i odpowiedzialności, oportunizm i koniunkturalizm, zachowania roszczeniowe i lenistwo oraz brak samodzielnego myślenia.

Drugi zestaw cech wyznaczyłem na podstawie książki Swietłany Aleksijewicz, Czasy secondhand[92]. Są to uczucia związane z transformacją ustrojową: rozczarowanie, kryzys wartości, poczucie niesprawiedliwości, gorycz i gniew. Dobrze uzupełniają one ogólną, bardziej podstawową definicję.

Kiepscy, jako sitcom, nie mają ciągłej fabuły, ani też w pełni konsekwentnej kreacji bohaterów. Długi czas emisji istotnie się do tego przyczynia. Postawa prezentowana przez danego bohatera w jednym odcinku może zupełnie różnić się od prezentowanej w innym. Wyłączając pewne stałe cechy, będę przede wszystkim odnosił się do konkretnych odcinków.

Prostym źródłem postaci spełniających cechy homo sovieticus wydawałaby się bogata galeria bohaterów epizodycznych pochodzących ze Związku Radzieckiego lub krajów powstałych po jego rozpadzie. Można jednak zauważyć, że ich sylwetki zupełnie nie pasują do wyszczególnionych cech. Są to zwykle postacie dziarskie i wesołe. Krewni z Kazachstanu, pojawiający się w odcinku Kazachstańskije wieciera (58), to przedsiębiorczy i zaradni ludzie, śpiewający sowieckie piosenki. Przybywają z egzotycznymi i niebezpiecznymi przedmiotami, za pomocą których chcą zarobić pieniądze w Polsce: jadowitym wężem i kasetą z uranem.

Wśród innych postaci można zauważyć tęsknotę za Związkiem Radzieckim, ale trudno ją zaliczyć do tej charakteryzującej człowieka postsowieckiego. W odcinku Wór świętego Mikołaja (91) tytułowy Mikołaj – kiedyś Dziadek Mróz – tęskni za szacunkiem, jakim darzono go za czasów panowania systemu komunistycznego. Jego nostalgia wynika jednak bardziej z zajmowanej wówczas pozycji partyjnego prominenta niż z kryzysu wartości lub światopoglądu. W swoich worach Mikołaj trzyma Komunę, która w trakcie akcji odcinka ucieka – w Polsce znów pojawiają się zomowcy i kolejki w sklepach. Pomimo wahania, Mikołaj decyduje się pomóc w pozbyciu się Komuny i razem z Kiepskimi nabijają ją w butelkę – przybiera ona postać czystego spirytusu.

Wyraźne zakłopotanie, smutek i wewnętrzną pustkę z powodu upadku ZSRR przejawia Katiusza Kałasznikow pojawiająca się w odcinku Towariszcz komandir (121). Wynika to jednak z tego, że Katiusza jest robotem, zaprojektowanym do kierowania ukrytą w kamienicy głowicą atomową. Nowy sens istnienia znajduje w miłości do swojego odkrywcy, „kamandira” Ferdynanda Kiepskiego. W jego autorytet wierzy bezgranicznie, ale dowiedziawszy się, że ma on żonę i dwójkę dzieci, postanawia wystrzelić się w głowicy i eksplodować, pozostawiając na niebie napis (pisownia dosłowna): „Ja tiebie ljublju kamandir”. Katiusza i jej zachowanie to przede wszystkim gag, ale zmierzający w stronę eksploracji uczuć mieszkańców byłego ZSRR.

Kierując się w poszukiwaniach homo sovieticusa wyglądem, należy wspomnieć przede wszystkim o profesorze Iwanie Niczypuruku Jebiewdence oraz towarzyszących mu „akademikach” z Wyższej Szkoły Picia Wódki w Irkucku, pojawiających się w odcinku Tyrtum-pyrtum! (184). Przyjechali czarną wołgą, w papachach, wysokich butach i waciakach. Jest to strój być może najbliżej związany z wyobrażeniem na temat wyglądu homo sovieticusa, podobny m.in. do obrazu watnika (ватник) z rosyjskich memów[93]. Z wcześniej wymienionymi postaciami łączy ich jednak tylko zamiłowanie do wódki.

Można także zauważyć jeszcze jedną cechę wspólną. Nawiązania do Związku Radzieckiego są utrzymane w niepokojącym tonie[94]: pojawiają się niebezpieczne przedmioty – uran, głowica atomowa, wór z Komuną, wołga. Także w innych odcinkach pojawiają się groźne wschodnie akcenty: ożywiający tytułową Okrutną pizzę (32) emulgator, strongwomen Walentina Twiordożopnaja w Siłaczce (151) lub para obwieszonych złotem, przypominających gangsterów Rosjan w Kopakabanie (440). Znamienne wydają się słowa listonosza Edzia z odcinka Kazachstańskije wieciera, dotyczące ZSRR: „nie ma go tylko teoretycznie, a kto wie, czy znowu go nie będzie? Широка страна моя родная...”[95].

Bardzo ciekawym przykładem jest odcinek Matrioszka (146). Tam eponimiczne bohaterki przybywają jako tania siła robocza zatrudniona przez Paździocha do szycia bielizny. Początkowo lubią wypić, są wesołe i rozśpiewane, a sąsiedzi postrzegają je jako pracownice seksualne – mnożąc kolejne stereotypy związane z imigrantami ze wschodu. Matrioszki okazują się rozmnażać w postępie geometrycznym, a do tego mutują (stają się większe i zmaskulinizowane). Paździoch przestaje być zdolny do wyżywienia ich ani utrzymania w ryzach, przez co dochodzi do buntu. Matrioszki jako warunek pokoju z sąsiadami stawiają aneksję korytarza. Odtąd, udając się do toalety, muszą oni przejść kontrolę paszportową.

W tym odcinku obawa przed imigrantami ze wschodu, wiązanymi często z przestępczością[96], łączy się z analogiami do sytuacji państw powstałych po rozpadzie ZSRR. Pozostała w nich liczna mniejszość rosyjska, używana przez Moskwę jako narzędzie wpływu i destabilizacji. Wystarczy wspomnieć przykład Naddniestrza, regionu Mołdawii, który po zbrojnej interwencji Rosji w 1992 r. pozostaje de facto pod kontrolą Moskwy aż do dzisiaj. Matrioszkę wyemitowano w 2003 r., jednak scenariusz naddniestrzański powtórzył się w Gruzji (2008 r.) i w Ukrainie (2014 r.). Ironią jest, że w 2023 r. antyimigrancka retoryka jest wymierzona przeciwko ofiarom tego ostatniego konfliktu.

Cech homo sovieticusa, należy szukać w postaciach głównych, a zwłaszcza w Ferdynandzie Kiepskim, o którym można śmiało powiedzieć, że jest w szerokim znaczeniu alegorią Polaka (w takim kontekście jest ukazany w odcinkach 142. Polaka portret własny, 144. Jeleń Ferdynand czy 189. Emigranci). Najmocniej przejawianą u bohatera cechą jest bez wątpienia lenistwo: niechęć do podjęcia pracy wręcz definiuje jego postać a kierowane doń przez żonę Halinę pytanie „a w pośredniaku byłeś?” weszło do języka potocznego. Trzeba tu dodać, że bezrobocie Ferdka bezpośrednio wynika (przynajmniej początkowo) z transformacji ustrojowej: w czasach PRL-u, jak wiemy, obsługiwał saturator. Ferdek jest z tamtych czasów dumny, co widać w odcinkach m.in. Waldemar (180), Puste butle (257) czy Wór świętego Mikołaja. Swoją pracę traktował jako misję, do czego jeszcze wrócę.

W parze z bezrobociem idzie roszczeniowość Ferdka. Kolejnym z utrwalonych w języku potocznym wyrażeń jest powtarzane przez niego „a robić nie ma komu!”, utrwalone nawet w tytule jednego z odcinków (jego tematem zresztą jest rozdźwięk między ofertami pracy za marne pieniądze a oczekiwaniami Polaków). Swój brak zatrudnienia tłumaczy tym, że „w tym kraju nie ma pracy dla ludzi z jego wykształceniem” (kolejne kultowe wręcz wyrażenie), jego marzeniem jest zaś, aby „zarobić i się nie narobić”. Te elementy kreacji postaci pojawiają się przez cały okres trwania serialu, zwłaszcza w pierwszych jego latach. Pojawiają się odcinki, które odchodzą od permanentnego bezrobocia Ferdka, ale ich komizm i tak opiera się na kontraście między ukształtowanym portretem bohatera a podejmowaną przez niego pracą.

Ferdek bywa jednak energiczny i pewny siebie. Wczesne odcinki zwykle opierały fabułę na jego próbach prowadzenia własnego biznesu. Prezentuje wysokie mniemanie o sobie, nawet w sytuacjach, gdy nie ma ku temu żadnych podstaw. Potrafi się zmobilizować do wysiłku i poświęcenia, gdy wymaga tego sytuacja (odc. 242., Wszystko dla ciebie czy 244., Jak ten czas leci). Bardzo często bywa nonkonformistą, pozostającym w opozycji do wszystkiego i wszystkich (230., Przyśpieszenie, 207., Okaz zdrowia). Postawę refleksyjną przyjmuje często w odcinkach późniejszych, co fabularnie można wytłumaczyć starszym wiekiem.

Wymienione cechy nie mają na celu scharakteryzowania Kiepskiego w pełni, ale ukazanie, jak budowano jego postać dla celów komicznych i fabularnych. Ferdek jako główny bohater serialu musi być postacią aktywną. Jego bezczynność musi być przełamana lub ukazana jako opór wobec czegoś. Istotne jest to, że jest postacią osnutą wokół lenistwa, wygórowanego mniemania o sobie i chęci do maksymalnego zmniejszenia wysiłku.

W kwestii ucieczki od odpowiedzialności najciekawszy jest odcinek pt. Remoncik. Kamienica, w której dzieje się praktycznie cała akcja serialu, zaczyna się sypać. Żona Ferdka, Halina, żąda od niego przeprowadzenia remontu – jemu nie chce się jednak za niego zabierać. Wraz z sąsiadami. Paździochem i Boczkiem próbują ustalić źródło problemu, którym mają być same fundamenty budynku. Gdy badania przynoszą tylko dalsze zniszczenia, Ferdek i Paździoch zrzucają całą winę na Boczka, a by nadać temu pozory legalności, stawiają go przed złożoną z samych siebie komisją. Wracającej z pracy Halinie Ferdek tłumaczy, że wobec katastrofalnego stanu kamienicy remont nie ma sensu – trzeba ją zburzyć, a na jej miejscu postawić nowy, solidny gmach. Co więcej, nie ma sensu angażować się i w rozbiórkę – wystarczy poczekać, aż sama się zawali.

Jeżeli chodzi o ucieczkę w stronę władzy, widać ją przede wszystkim w odcinku Radny. Wszyscy mieszkańcy osiedla (prócz Ferdka) popierają w wyborach na tytułowego Radnego Paździocha, który zapowiada rządy twardej ręki – „za jaja i na latarnię” lub „do wora i do jeziora”, brzmią jego hasła wyborcze. Pozujący na twardego konserwatystę sąsiad używa także sloganu „Polak z jajami” – i faktycznie, jego jądra wydają się niezwykle powiększone, iluzja pryska jednak wraz ze zdobyciem przez Paździocha władzy. Z podobną propozycją występuje Paździoch w odcinku Biały miś (182), w którym zakłada partię Prawo i Pięść postulującą zakończenie programu wsparcia socjalnego „dla darmozjadów” i wyrzucenie ich z kraju.

Przeciwieństwem tych postaw jest Ferdek. Aby sprzeciwić się partii Paździocha, zakłada własną, o nazwie Przytul mnie, która proponuje dalsze rozdawnictwo. W odcinku Kiepski prezydent (44), jako kandydat do tytułowego urzędu, obiecuje narodowi, że „każden będzie miał, co tylko będzie chciał, tylko mnie wybierz na prezydenta!”. Do bezprecedensowego rozdawnictwa środków z budżetu państwa doprowadza także w odcinku Pułapka na myszy (281).

W przerysowanej polityce, w jaką angażują się bohaterowie serialu, dominują ekstrema. Bohaterowie uciekają w jedną ze stron: socjalna utopia z jednej, z drugiej – prawicowy autorytaryzm; totalitarność państwa albo jego opiekuńczość. W tym drugim duchu utrzymany jest odcinek Ja to załatwię (457), w którym prezes Kozłowski – satyra na lokalnego urzędnika o szerokich wpływach i koneksjach – zdobywa dla mieszkańców kamienicy m. in dochodowe posady. Jest to bezpośrednie nawiązanie do filmu Uszczelka z 1974, wyśmiewające usilne zabiegi sąsiadów o zaskarbienie sobie łask prezesa i ich bezradność, gdy Kozłowski umiera. Poleganie na pomocy obcych jest także motywem odcinka Sponsor (139), gdzie posiadanie tytułowych sponsorów jest jedynym sposobem na zapewnienie rodzinie dobrobytu.

Wprawdzie poleganie na innych to coś, na czym opiera się życie Ferdynanda Kiepskiego, nie sądzę jednak, aby oznaczało ono, że unika wzięcia odpowiedzialności za swoje życie. Wspomniane przykłady pokazują, że jego lenistwo nie oznacza pasywności. Żyje on raczej w egocentrycznej iluzji i błogim przeświadczeniu o wysokiej własnej wartości. Bycie utrzymywanym przez żonę i (do pewnego momentu) rentę Babki jest dla niego wygodne, a fabuła licznych odcinków opiera się na kryzysie tego porządku (np. 234., Zaskórniak, Puste butle, Wszystko dla ciebie).

Niesamodzielność myślenia to temat przewodni odcinka Galareta społeczna (195). Tytułowym bohaterem jest Arnold Boczek, który nie ma własnego zdania na żaden temat i kieruje się opinią innych; nie może się nawet zdecydować, jaką temperaturę odczuwa. Paździoch i Ferdek są przeświadczeni, że sytuacja będzie miała katastrofalne skutki – według tego pierwszego, podobną postawę „braku jaj” prezentuje trzy czwarte polskiego społeczeństwa. „Dzisiaj grubas nie wie, czy ciepło, czy zimno, a jutro pójdzie do urn głosować – i nie dziw się pan, że pojutrze obudzisz się pan w Trzeciej Rzeszy!”.

Prowadzona przez Paździocha „terapia” kończy się sukcesem – Boczek zaczyna prezentować zdecydowane poglądy. Efekty przemiany prezentowane są w telewizji. Co interesujące, przy okazji pacjent zaczyna zdecydowanie przedkładać czasy PRL-u nad współczesną Polskę. Ferdek odkrywa jednak, że Paździoch nie zmienił charakteru Boczka, tylko zapłacił mu za występ. Sąsiad przyznaje wówczas, że pieniądze są jedynym, od czego zależą jego poglądy. Obraz Boczka jako człowieka, który za odpowiednią cenę skłamie w żywe oczy, pojawia się także w odcinku Grzałka (206).

Kolejna cecha homo sovieticusa, oportunizm, prezentowana jest w Kiepskich często. Ferdynand jest zdecydowanym oportunistą; wiele z jego wczesnych pomysłów na zarobek opiera się na wykorzystaniu problemów mieszkańców kamienicy (np. Hiperferdex (66), Łzy Wasyla (96), Słuchacz przysięgły (104). W odcinku Kicha kręcona (258) nie waha się zjeść tytułowego specjału, który Boczek tymczasowo przechowywał w jego lodówce. Będąc oskarżonym, idzie w zaparte i zaprzecza swej winie, aż do badania wykrywaczem kłamstw, gdy wobec groźby procesu musi zasięgnąć pomocy prawnej. Linia obrony adwokata doprowadza do skazania nie Ferdka, ale prowadzącego telewizyjnego programu kulinarnego, który pobudził jego apetyt.

Inni sąsiedzi nie odbiegają daleko od tych zachowań. Paździoch nie waha się wykorzystać głupoty syna Kiepskich, Waldemara (odcinek Waldemar), dla własnego zysku. W podobnym duchu oszukuje Boczka w odcinku Buty z Kalkuty (288). W odcinku Bogacz (193) na obiedzie, na jaki zaprosili go Kiepscy, pomimo bycia tytułowym bogaczem próbuje zabrać jak najwięcej jedzenia ze stołu do domu. W kontekście homo sovieticus ciekawy jest odcinek Lista Mariana (238), w którym sporządza on listę konfidentów SB. Znajdują się tam w zasadzie wszyscy – prócz samego Paździocha, który swoje liczne teczki spalił. Warto wspomnieć, że w odcinku Wór świętego Mikołaja, po powrocie komuny, Paździoch natychmiast został konfidentem SB. Określany przez Ferdka mendą sąsiad, służący niegdyś w ZOMO (50., W kamasze), a po transformacji zajmujący się handlem na bazarze, to kolejny modelowy przykład oportunisty.

Boczek z kolei, prócz wspomnianych przykładów, za odpowiednią cenę jest w stanie dokonać kradzieży (192., Plan dnia), zaś zamówioną u niego przez Ferdka elegancką kolację zjada i próbuje wcisnąć w zamian ziemniaki (Wszystko dla ciebie). W odcinku Właściciele (14), w którym Ferdek, Paździoch i Boczek stają się właścicielami odpowiednio korytarza, wspólnej toalety i klatki schodowej, każdy z nich pobiera za korzystanie ze swoich części wysokie opłaty. Podobnie w odcinku Podlaska (284) konkurują o względy (a co za tym idzie, dolary) nowej sąsiadki z Ameryki. W późniejszych odcinkach pojawia się postać Jolasi, żony Waldka, która otwarcie traktuje męża tylko jako źródło pieniędzy, zaś rodzinę Kiepskich – jako źródło pożywienia. Przykłady można mnożyć – mieszkańcy Ćwiartki 3/4 rzadko cofają się przed wykorzystywaniem swoich sąsiadów, a nawet rodziny, gdy nadarza się ku temu okazja.

Koniunkturalizm najczęściej pojawia się wraz z nonkonformizmem Ferdka: on, jako jedyny, nie ulega panującej modzie. Dzięki temu fabuła staje się ciekawsza; ukazuje konflikt z perspektywy głównego bohatera. To być może druga po „pomyśle na biznes” najczęstsza formuła odcinków, obejmująca epizody takie jak Emigranci, Korumpcja (185), Psychuszkin (392). Ten pierwszy ukazuje mieszkańców kamienicy w chwili, gdy podejmują decyzję o opuszczeniu Polski „za chlebem”. Ferdek próbuje się odwołać do uczuć narodowych rodziny i sąsiadów, ale na próżno – jego patriotyczny występ na kosmopolitycznej kolacji pożegnalnej wywołuje śmiech. Ostatniej nocy modli się o cud – i ten się ziszcza: na ziemię zstępuje Edward Gierek. Pod wpływem jego świetlistej postaci wyjeżdżający padają na kolana. „No to jak, towarzysze, zostaniecie?” – pyta pierwszy sekretarz, na co mieszkańcy chórem odpowiadają: „Zostaniemy!”

W Korumpcji Ferdek sprzeciwia się założonej przez Paździocha Unii Sąsiedzkiej. Ta organizacja na pozór pozwala sąsiadom mile spędzać czas we wspólnym gronie, na odnowionym korytarzu kamienicy. Nieufność wobec nielubianego sąsiada okazuje się uzasadniona, gdy ten zaprasza Kiepskiego do współpracy i ujawnia, że organizacja służy mu do kontrolowania i wykorzystywania mieszkańców. Ferdek nagrywa słowa Paździocha i odtwarza je na zebraniu Unii, jednak nikt nie śmie przeciwstawić się przywódcy i przyznać do naiwności. Kieski zostaje zatem wyrzucony poza społeczność i podczas jej spotkań (w jego mieszkaniu) ukrywa się w szafie.

Psychuszkin to nazwisko autora powieści Carskie sioło, którą Ferdek znajduje pewnego dnia w toalecie. Opowiada ona o życiu rosyjskich arystokratów w przeddzień rewolucji listopadowej. Ferdek wciąga się w lekturę i przechodzi kompletną przemianę: przestaje pić, zapuszcza brodę, zakłada okulary i zaczyna mówić z rosyjskim akcentem. Próbuje zainteresować rodzinę książką, jednak bez powodzenia – wywołuje jedynie znudzenie i zaniepokojenie oderwaniem ojca od rzeczywistości. Wszyscy bowiem pochłonięci są zbliżającym się Euro 2012. Gdy na idylliczny dwór ciągną bolszewicy, Ferdek natrafia na wyrwane (użyte uprzednio jako papier toaletowy) strony powieści. Załamany brakiem zakończenia musi z bólem dołączyć do tłumu rozwrzeszczanych, prymitywnych kibiców.

Można zadać pytanie, na ile powiązane z modelem homo sovieticus są zawiść i niechęć do zmian. Te dwie cechy są częstym obiektem satyry w Kiepskich; zwłaszcza ta pierwsza bywa ukazana w serialu jako stale obecna w narodowym charakterze Polaków. W odcinku Zatruta strzała (169) Ferdek, znów ukazany jako nonkonformista, dołącza do grupki malkontentów niezadowolonych ze sławy (wzorowanego na Małyszu) skoczka narciarskiego. Zazdrość Ferdka w stosunku do lepiej usytuowanego Paździocha pojawia się w licznych odcinkach: Bogacz, Menda (230), Biedny kraj bogatych ludzi (330), Żeby im gul skoczył (178). W tym ostatnim, małżeństwa Kiepskich i Paździochów starają się tak zaimponować swoim sąsiadom, aby skoczył im tytułowy gul (chodzi tu o bliżej nieznaną przypadłość gardła). Sądzę, że jako powiązana z lenistwem i napędzana nierównościami społecznymi, zawiść wpisuje się w portret homo sovieticusa.

Niechęć do zmian również najczęściej reprezentuje Ferdek. Trzeba jednak powiedzieć, że zmiany te są często ukazywane jako efekt bezmyślnej mody, w związku z czym bunt głównego bohatera trudno traktować jako coś jednoznacznie negatywnego. Wyjątkiem jest np. odcinek Ekolodzy (214), w którym trwająca na osiedlu budowa budzi sprzeciw Ferdka (bez względu na to, jaki budynek powstanie). Po sporach, odnajduje wraz z Paździochem i Boczkiem salomonowe rozwiązanie tej kwestii: robiąc przekręty na materiałach budowlanych może jednocześnie zarobić i hamować ukończenie budowy. Ferdek sprzeciwia się także zmianom nie dotykającym go bezpośrednio, ale zachodzącym w jego bezpośrednim otoczeniu, np. adopcji psa przez Paździocha (449., Brutal).

A co z kolektywizmem, który był jednym z głównych elementów definicji homo sovieticusa? Muszę przyznać, że nie widzę jego zbyt mocnej reprezentacji w Kiepskich. Wyśmiewa go odcinek Łonderpoland (333), gdzie idylliczny majątkowo-seksualny kolektyw okazuje się (kolejną) trampoliną Paździocha do władzy i bogactwa. Zahacza o ten temat odcinek Podziały plemienne (557), ale zjawisko, które parodiuje, nie jest powiązane z systemem socjalistycznym. Kolektywem są matrioszki, ale nie są one satyrą na postsowiecki kolektywizm, a na imigrację z państw byłego ZSRR i związane z nią obawy.

Dla dopełnienia portretu homo sovieticusa trzeba wreszcie wspomnieć o stosunku do przeszłości. Obraz socjalizmu w Polsce jest podzielony według dwóch klisz: dobrobyt epoki Gierka oraz stan wojenny Jaruzelskiego. Ten pierwszy, obok Emigrantów, pojawia się także w Testamencie (149), jako jeden z autorytetów Babki oraz w Pustych butlach (257), gdzie Ferdek z nostalgią i dumą wspomina, gdy za napojenie Gierka wodą z saturatora otrzymał od niego koniak.

Stan wojenny to z kolei puste półki w sklepach i bijące ZOMO. Zomowcy gonią Boczka w odcinku Wór świętego Mikołaja; ich wspomnienie napawało go takim strachem, że w odcinku Łzy Wasyla przebierają się za nich Ferdek i Walduś, aby przez stres wspomóc proces odchudzenia sąsiada. Milicja pojawia się także w odcinku Puste butle, kiedy Ferdek wspomina swoją działalność opozycyjną. Wzmianki o niedoborach w okresie socjalizmu pojawiają się często.

Paździoch wydaje się najsilniej związany ze starym porządkiem. Jest byłym milicjantem, konfidentem SB, w odcinku Towariszcz komandir (121) z łatwością przybiera pozę byłego komunisty, żałującego upadku systemu. Dwa razy odgrywa rolę Lenina: najpierw w odcinku Matrioszka, gdzie w charakterystycznej czapce zagania miotłą, niczym na sławnym plakacie, matrioszki do pracy, a następnie w odcinku Krawczyk (190), gdzie dla popularności i zysku wykorzystuje swoje fizyczne podobieństwo do wodza rewolucji. W kończącej ten epizod scenie, po płomiennej mowie, grupa wiwatujących seniorów ciągnie go na pralce, gdy ruszają „na Belweder”.

Warto też wspomnieć o odcinku Śmietnik historii (186), w którym Paździoch, zbierając obsesyjnie śmieci, zaczyna kolekcjonować domniemane pamiątki historyczne. Są tam m. in okulary Jaruzelskiego, czepek, w którym urodził się Edward Gierek, oraz noga z Okrągłego Stołu. Ferdek, chociaż za spore pieniądze sprzedawał zmyślone pamiątki nielubianemu sąsiadowi, docenia jego misję i obawia się, co się stanie z narodem, który wyrzuca własną historię na śmietnik. W końcu żona Paździocha, mająca dość zalegających w domu śmieci, wynajmuje dla ich usunięcia spychacz. Kiepski patrzy z przerażeniem, jak na usypanej ze śmieci barykadzie Paździoch stawia rozpaczliwy opór przed zniszczeniem swoich zbiorów.

Bardziej niż sentyment do socjalizmu widać w Kiepskich rozgoryczenie z powodu transformacji. Ferdynand często trawestuje cytat Lecha Wałęsy „nie o takie Polskie walczyłem!”. Otwarcie mówi o tym, że transformacja doprowadziła go do biedy, w odcinkach Zwierzę medialne (358) i Klituś-bajduś (463). Obiektami satyry stają się różne aspekty zmiany ustroju i, idących za nią, nowości w stylu życia: prywatyzacja (Właściciele), konsumpcjonizm (153., Inteligentni konsumenci), radykalne reformy gospodarcze (161., Balcyrewicz musi odejść), wyścig szczurów (Przyśpieszenie), zmiany w mentalności (199., Znieczulica społeczna, Galareta społeczna) wreszcie nierówności społeczne (Bogacz, Biedny kraj bogatych ludzi, Łonderpoland).

Najpełniej stosunek bohaterów do sytuacji w Polsce oddaje nocna rozmowa Ferdka z Boczkiem w odcinku Skok (251). Odczuwają bezsens uczciwej pracy i zazdrość w stosunku do „złodziei”, którzy mają po kilka mieszkań, spędzają wakacje w kurortach i jeżdżą drogimi samochodami. Dochodzą do wniosku, że w kraju panuje „niesprawiedliwość społeczna”, a Boczek marzy o dniu, kiedy w końcu „weźmie pałę do ręki” i zemści się na bogaczach, dokonując kradzieży. Inne podsumowanie można znaleźć w piosence, którą śpiewają bohaterowie na tytułowym Protest szoł (87), wartej zacytowania w całości:

[Ferdek] Cierpiałem nieraz, nie myślałem wcale

Bym w demokracji, miał wylewać żale

Okrągły stolik ciągle mam w pamięci

I kurde nie wiem, kto nim w końcu kręci

I nieraz sobie zadaję pytanie

Czy to są rządy, czy to świrowanie?

[Boczek] Żyjąc bez celu, zjadam wciąż pierogi

Że stracę pracę, me najgorsze trwogi

[Paździoch] I czasem czuję, chociaż mimo chęci,

Że ktoś na górze znowu kichę kręci

I wtedy sobie zadaję pytanie

Czy to są jajca, czy to świrowanie?

[Minister] Dla waszego zdrowia życia bym nie skąpił

O wasz dobrobyt do piekieł bym i wstąpił

Lecz dziwne rzeczy dzieją się na świecie

Nie mogę nijak zmieścić was w budżecie

Więc choć jest miłe to z wami spotkanie

Czas już się skończył, reszta to śpiewanie.

Piętno transformacji jest stale obecne w serialu, choćby przez bezrobocie Ferdka i początkowe próby powtórzenia sukcesu wczesnych lat 90. chałupniczym biznesem, a w dalszych odcinkach – wzrastającą frustrację i zgorzkniałość.

Reasumując wszystkie aspekty kwintesencji tematu, dochodzę do fundamentalnej konkluzji: homo sovieticus w Kiepskich stał się osobnym gatunkiem, homo kiepskus. Ukształtowała go raczej transformacja niż ustrój socjalistyczny. Bezrobocie definiuje Ferdka, zaś bieda zachęca sąsiadów do wykorzystywania siebie nawzajem. Podobnie, to zła sytuacja w kraju pcha ludzi na przeciwne krańce politycznego spektrum. Koniunkturalizm – to najczęściej przejaw chęci nadążenia za zmieniającym się światem, bycia „na czasie”, co wpisuje się w obecną od lat 90. retorykę „gonienia zachodu”. Źródeł jej ulegania można dopatrywać się w przeszłości, ale serial tego nie ukazuje.

Z drugiej strony, nie wszystkie zjawiska będące obiektami satyry można wytłumaczyć skutkami przemian ustrojowych. Niesamodzielność, ucieczka od odpowiedzialności – sądzę, że te cechy muszą mieć głębszą genezę. Oportunizm też nie narodził się po roku 1989. Pytanie, czy są one pokłosiem realnego socjalizmu, pozostawiam bez odpowiedzi.

PRL jest ukazany, mimo wszystko, dość życzliwie. To czas pięknych idei – przy czym nie były to tylko idee socjalistyczne, ale i opozycyjne. Ferdek jest dumny zarówno z pracy (w jego mniemaniu) społecznej, jak i z działalności w „Solidarności” (Puste butle, 203., Zły Boczek). Za podsumowanie mogą tu posłużyć słowa Boczka z odcinka Galareta społeczna (będące zresztą popularnym bon motem): „za komuny chociaż niczego nie było ale wszystko było, a teraz wszystko jest ale nic nie ma”. Jest to raczej wyraz rozczarowania obecnymi czasami niż prawdziwy sentyment.

Bohaterowie z dawnego ZSRR za jedyną przywarę wspólną z Polakami mają zamiłowanie do alkoholu. Widać tutaj, że obraz przybyszy ze Wschodu pozostaje niezmienny od dawna. Przychylam się raczej do zdania, że to nie brak podobieństw, a chęć skorzystania z gotowych gagów w postaci stereotypów spowodowała takie, a nie inne przedstawienie ludzi sowieckich.

Człowiekiem jestem i drugiego człowieka nie chcę wtłaczać w taksonomię jak „w zoo u jakichś Gaćwińskich”. Piętnowane w Kiepskich polskie przywary są dość mocno związane z przeszłością socjalizmu i transformacji, jednak mieszkańcy Ćwiartki 3/4 odchodzą od typu homo sovieticusa na tyle, że nadawanie im takiego tytułu mija się z celem. Polacy za bardzo się różnią od Sowoków – a może wymogi serialu wymogły modyfikację archetypu, aby widzowie nie byli znudzeni. Muszę pozostawić tą kwestię ekspertom, tych zaś, którzy dotarli do końca i przebrnęli przez moje pierdzieluchy, zapraszam na browarka.

Jan Siwoń – student historii, inteligencik w okularkach, admin facebookowej grupy „Pośredniawka”.

Wojciech Artur Pietrucha, Wrocław–Grobowice, czyli 6A70 oczyma Ferdynanda Kiepskiego. Analiza odcinka La la la

W trakcie ponad 20 lat emisji, Świat według Kiepskich zdążył oswoić Polaków z myślą, że w rzeczywistości wrocławskiej kamienicy przy Ćwiartki 3/4 zdarzyć się może dosłownie wszystko (wliczając w to nawet – wbrew pozorom – podjęcie pracy zarobkowej przez głównego bohatera: vide odcinki nr 270, 305 czy 389). Mężczyzna zachodzący w ciążę z kosmitą? Proszę uprzejmie. Szczęśliwie zakończony skok z samolotu przy użyciu nie spadochronu, a gargantuicznych rozmiarów biustonosza? Nie ma sprawy. Toaleta prywatno-publiczna występująca w charakterze bramy piekielnej? Be my guest! Wydawać by się mogło, że w tak skonstruowanym uniwersum absurdu, którego twórcy operują – ze zmiennym, co trzeba przyznać, szczęściem – specyficzną poetyką, lawirującą na krawędzi kultury tzw. wysokiej i niskiej, częściej jednak ocierającą się o wulgarność, nie ma wiele miejsca na odpowiednio delikatną refleksję nad poważnymi problemami. Z drugiej strony, w krzywym zwierciadle Kiepskich przeglądają się przecież – naprzemiennie lub naraz – problemy alkoholizmu, bezrobocia, pogłębiających się nierówności społecznych; czytaj: gorzkie realia Polski potransformacyjnej; a przez tę krzywość i absurd wybrzmiewają one tym mocniej. Zgodziwszy się nawet z taką tezą, nietrudno odnieść wrażenie, że te zagadnienia, jakkolwiek boleśnie palące, są w dużym stopniu ogólne, dotyczące społeczeństwa jako całości. Pozostaje więc wątpliwość, czy znajdziemy w Świecie według Kiepskich przestrzeń dla należycie poważnego poruszenia tak indywidualnego, tak bardzo wołającego o wrażliwość, a więc tak trudnego do przedstawienia w owej jarmarczno-przejaskrawionej konwencji problemu walki z zaburzeniami depresyjnymi[97]. Niniejszym oświadczam, że zamierzam rozwiać tę niepewność – opierając przemyślenia o 485. odcinek serialu pt. La la la.

Epizod otwiera znamienna dla serii, standardowa wręcz scena „sypialniano-łóżkowa”. Pewnego listopadowego poranka odnajdujemy głównych bohaterów, Halinę i Ferdynanda Kiepskich, drzemiących w małżeńskiej alkowie – w momencie, w którym rozlega się komórkowy budzik. Rutyna zarówno dnia codziennego, jak i konstrukcji odcinka Kiepskich, zaczyna ulegać przełamaniu, gdy okazuje się, że dobudzony przez żonę Ferdek widzi świat wyłącznie w odcieniach szarości, bez śladu koloru (co podkreślone jest zresztą banalnym środkiem formalnym: zastosowaniem czarno-białego obrazu za każdym razem, gdy narracja przyjmuje punkt widzenia bohatera). Głowa domu zadziwia się tym stanem rzeczy, niemniej, jego małżonka zbywa te wątpliwości szybko i dość obcesowo – słowami „jest listopad, 6:30, wtorek” i w związku z tym nie należy „oczekiwać tęczy”. Ferdek, wyprawiony z misją o charakterze rodzinno–towarzysko–garmażeryjnym do wujka Władka, do wsi Grobowice (z okazji świniobicia mającego tamże miejsce), wyrusza melancholijnie powolnym krokiem na przystanek prywatnego busika. Pojazd jednak najpierw skandalicznie się spóźnia – ku frustracji licznych oczekujących – a następnie nie przyjmuje na swój pokład Kiepskiego, jako że ów, nieporadny i apatyczny, zostaje dosłownie wypchnięty z kolejki. Dopiero powrót męża z pustymi rękami rozbudza w Halinie zaniepokojenie jego nasiloną posępnością, co kończy się umówieniem wizyty u psychiatry. Ten, trafnie – jak się zdaje – rozpoznawszy u Ferdynanda objawy epizodu depresyjnego, wyraźnie je jednak bagatelizuje (co wyraża się choćby przez liczne użycie zdrobnień, takich jak „depresyjka” czy „epizodzik”), a równocześnie zapisuje choremu istny koktajl leków antydepresyjnych. Mieszanka ta jednak nie dość, że ogranicza Ferdkowi i tak już nadwyrężone funkcje poznawcze, to jeszcze skazuje go na istne męki za sprawą zakazu spożycia alkoholu w trakcie farmakoterapii. Tak doświadczony bohater udaje się w końcu ponownie do Grobowic, tym razem już skutecznie docierając busikiem do Psiar, gdzie od konieczności pieszej wędrówki do celu, w mroźny wieczór, wybawia go miejscowy pleban. Ksiądz dobrodziej, wieziony w saniach ciągniętych za Maluchem, w trakcie przejażdżki raczy gościa rozmową, a w zasadzie monologiem infantylnego, zaściankowego stoika, wzruszającego się niczym Rej w Żywocie człowieka poczciwego jakościowymi wyrobami wędliniarskimi z gospodarstwa wujka Władka. Już na miejscu na Ferdynanda spada hiobowa wieść – Władek nie żyje, dokonawszy żywota w sposób „chłopski”, tj. sprawiwszy świnię, popiwszy wódki i padłszy. Owa tragiczna informacja, przywieziona z powrotem do Wrocławia, ku zdumieniu Kiepskiego nie robi na Halinie większego wrażenia (w przeciwieństwie do wspomnianych wyrobów oraz części tuszy wieprzowej, za których sprawą kobietę ogarnia uczucie przemożnego zachwytu). Przytłoczony cierpkimi doświadczeniami Ferdynand wyrusza więc po ukojenie do ostatniej instancji – złomiarza Kazimierza Badury, skądinąd również, jak się okazuje, cierpiącego na depresję. Tenże, prócz refleksji natury uogólniająco-geograficznej (że kolory to tylko „w słonecznej Kaliforni”, a w Polsce – wyłącznie szaroburo), proponuje Ferdynandowi drogę ucieczki od trosk, zawartą w słowach: muzyka, taniec, śpiew. Odcinek kończy zatem scena balu u Kiepskich, któremu przewodzi główny bohater. W obecności małżonki, swych dzieci i sąsiadów, Ferdek intonuje sławną, pochodzącą z filmu Wodzirej piosenkę – w której kluczowe znaczenie odgrywają słowa „la la la”. Z początku dość niemrawo reagujący goście dają się wnet porwać beztroskiemu uniesieniu wyrażonemu w pieśni i żwawym, tanecznym krokiem wychodzą na prywatno-publiczny korytarz – rzecz jasna, za przewodem rozchmurzonego wreszcie Ferdynanda Kiepskiego.

Już na wstępie zapewniam, że nie zamierzam bronić do upadłego tezy o ogromnym artystycznym wyrafinowaniu tej krótkiej, serialowej opowieści. Jest to obraz zrealizowany zauważalnie niskokosztowo, boleśnie niekiedy prostymi środkami (jak greenscreen stosowany z lubością niemal co drugą scenę). Mimo niewielkiej długości i złożoności historii, twórcom nie udało się ustrzec naprawdę niestarannych niekonsekwencji w scenariuszu – Grobowo w pewnym momencie przeistacza się w Grobowice, a ksiądz, również zmierzający do wujka Władka, ostatecznie do niego razem z Ferdkiem nie zachodzi (choć przydałby się w zastanej sytuacji zdecydowanie bardziej niż gość z Wrocławia). Co wrażliwszym widzom może także – mocniej lub słabiej – zazgrzytać niewybredny język bohaterów, czy wciskane im w usta zgrane polityczne bonmoty („jak żyć?”, „…i kamieni kupa!”); nadto gra aktorów zdaje się czasem pozostawiać trochę do życzenia. Nie da się jednak ukryć, że jest to konwencja widzom Kiepskich dobrze znana i zaaprobowana (co warto podkreślić, biorąc „na warsztat” jeden z późniejszych odcinków serii).

Tym, co w mojej – nieprofesjonalnej, opartej głównie o własne doświadczenie choroby – opinii stanowi o dużej wartości 485. odcinka Kiepskich jest przede wszystkim zdumiewająco trafne i wrażliwe przedstawienie perspektywy chorego na depresję oraz jego interakcji z otoczeniem. Mamy tutaj przecież podane przykłady zachowań wynikających z niezrozumienia lub spłycenia tego problemu – począwszy już od Haliny, w pierwszych minutach bagatelizującej objawy męża i przypisującej je posępności sezonu jesienno-zimowego. Dalej – Malinowska, pouczająca apatycznego Ferdka słowami „w życiu to trzeba się łokciami umieć przepychać, bo inaczej to zostanie jak ten palant”, czy wreszcie psychiatra infantylizującym tonem uspokajający chorego, zbywając go przy tym wypisaną naprędce mieszanką antydepresantów. Bezkonkurencyjny w swej niewrażliwości i kołtunerii pozostaje jednak ksiądz dobrodziej w saniach, mający w sobie dość czelności, by sformułować następujące stwierdzenie: „Teraz każdy jeden to depresja! A ja powiadam, że ta zaraza to z telewizji jest! Po co komu patrzeć w te szybki na te dupy!”. Ferdek, przytłoczony, bezsilny i nieporadny wobec zalewającego go smutku, odbija się więc od nich wszystkich niezrozumiany. Jego egzystencjalna gorycz, jakkolwiek zarysowana dość łopatologicznie, jest przy tym zderzona z płytką, rozszalałą i bezmyślną konsumpcją, udzielającą się wokół. Jej symbol stanowią sprowadzeni do roli swoistego sztafażu Helena i Marian Paździochowie, dyskutujący na korytarzu o bzdurnych promocjach, jak również, później, Halina, której różowiutkie giczki wieprzowe przesłoniły zupełnie powagę śmierci wujka Władka. W tym zaskakująco udanym portrecie cierpiącego na depresję – kreślonym dość grubą kreską, ale dzięki temu łatwo przemawiającym do wyobraźni widzów – upatruję ogromnego waloru. Ujmując rzecz mocno górnolotnie, odcinek La la la jest z mojego punktu widzenia przejawem świadomego myślenia twórców serialu w kategoriach odpowiedzialności społecznej – tutaj w kontekście upowszechniania wrażliwości na problem zaburzeń depresyjnych. Mało tego, jako odbiorcy otrzymujemy na deser czytelny komentarz do innego, tyleż ważkiego, co nadal nie dość głośno wybrzmiewającego w debacie publicznej problemu społecznego – wykluczenia komunikacyjnego mieszkańców małych miejscowości. Z doskonale przecież dostrzegalną zjadliwością przedstawiono w odcinku jeden z kluczowych symboli tego stanu rzeczy, mianowicie prywatny busik. Tenże, zupełnie jak w rzeczywistości, w zależności od humoru „prywaciarza” to spóźnia się, to w ogóle nie przyjeżdża („jak chce, to przyjedzie – jak nie zechce, to nie przyjedzie”), jest nierzetelny i niewygodny, dociera wyłącznie tam, dokąd się opłaca, a jednak na jego łaskę jest się nierzadko zdanym całkowicie, z braku alternatywy. Gdy pomyśli się wobec powyższego o tym, do jak szerokiej widowni (najpewniej niezupełnie przy tym pokrywającej się z tą, którą cieszą się „poważne” programy publicystyczne bądź informacyjne) dociera serial, teza o świadomym zaangażowaniu społecznym autorów odcinka zdaje się uwiarygadniać.

Nie chciałbym też całkowicie odmówić opisywanemu epizodowi artystycznych walorów, choć artyzm ten zdawać się może niekiedy dosyć toporny. Poprowadzona z pewną swadą scena podróży Ferdka busikiem, której towarzyszy regularna libacja alkoholowa przy wtórze rzewnej rosyjskiej ballady, jak również śmiało mogąca aspirować do miana głębszej rozmowa ze śmietnikowym mędrcem Badurą, wprowadzają w odcinek spójną nastrojowość, którą określiłbym mianem żulerskiego romantyzmu. Nie mogę oprzeć się skojarzeniu przejazdu Ferdynanda Kiepskiego na trasie Wrocław – Grobowice z wyprawą, którą na trasie Moskwa – Pietuszki odbył bohater utworu Wieniedikta Jerofiejewa o takim właśnie tytule (rzecz jasna, toutes proportions gardées). Owa gorzka kpina, wszechobecny absurd, ponura rzeczywistość, hektolitry alkoholu i płaczliwy akordeon, a nade wszystko kłębiący się pokątnie ból istnienia – to niezawodnie kieruje myśl w stronę „podziemnej” literatury radzieckiej.

Najbardziej porusza mnie jednak otwarte zakończenie tego dość dosłownego, co tu kryć, obrazu. Wyprawiony przez Ferdynanda bal można w pierwszej warstwie odczytać prostolinijnie – jako realizację porady Badury, tj. prostą ucieczkę od smutków w zabawę i śpiew. Warto jednak zwrócić uwagę, iż goście bawią się nie do Cała sala śpiewa, Lambady ani nawet nie do Przez twe oczy zielone. Kiepski intonuje przecież znaną z ikonicznego dla rodzimego kina moralnego niepokoju Wodzireja Feliksa Falka piosenkę La la la. Mając ten kontekst w pamięci, trudno mimo wszystko wyzbyć się poczucia pewnego napięcia – nie przymierzając, rodem z balu na Titanicu[98]. W tym nagłym przypływie wesołości, w tym utonięciu w beztroskim tańcu, intuicyjnie wyczuwam coś iluzorycznego, powierzchownego, ale i złowieszczego (być może z uwagi na prywatną, obsesyjną wręcz miłość do Wesela Wyspiańskiego). Czy to chochoł, góra lodowa o rzut beretem, Menady czy płonący Rzym widnieją na horyzoncie – trudno stwierdzić. Uważam jednak, iż warto wyraźnie podkreślić to zmyślne otwarcie zakończenia, i tym samym całego odcinka, na rozmaite interpretacje i poczytać je autorom za sporą zasługę. Z artystycznego punktu widzenia to ono stanowi zdecydowanie najmocniejszą stronę epizodu.

485. odcinek Świata wg Kiepskich zdaje się być tym samym przewrotnym dowodem na uniwersalność serii – zarówno w ogólnym wymiarze trosk trapiących społeczeństwo, jak i w zakresie jednostkowych doświadczeń. Jeżeli bowiem w zalewie mniej lub bardziej udanych gagów, koncentrujących się nierzadko wokół układów moczowo-płciowego lub wydalniczego, natrafić można na tak zgrabne podjęcie tematu depresji, opatrzone dodatkowo gorzkim komentarzem do wybranych aspektów dzisiejszej polskiej rzeczywistości, czyż nie świadczy to o wielokierunkowości narracyjnego potencjału Kiepskich? Z uporem godnym lepszej sprawy będę się trzymać tezy o zaangażowaniu społecznym sitcomu – które, w przypadku polskich seriali, najbardziej kojarzy się z operą mydlaną TVP Klan, cechującą się nieporównywalnie bardziej realną konwencją, ale już wcale niekoniecznie wyższym polotem[99]. W opowieść o rodzie Lubiczów wplatano wszak nieraz wątki o społeczno-dydaktycznym charakterze (funkcjonowanie z dzieckiem wymagającym regularnych dializ, osobą z zespołem Downa czy chorobą Alzheimera), co tłumaczono jako wyraz misji publicznego nadawcy. W przypadku polsatowskiego serialu ta misja jest może nieco mniej oczywista, bo przykryta kostiumem w nierównych proporcjach ordynarnej, erudycyjnej i absurdalnej konwencji[100]. Nie można jednak, moim zdaniem, tego zaangażowania pomijać ani umniejszać jego znaczenia – trzeba sobie bowiem zdać sprawę, iż Kiepscy, dysponujący okresowo naprawdę imponującą widownią, to liczące się medium masowe o specyficznej „sile rażenia”. Mając powyższe na uwadze, kłaniam się twórcom scenariusza La la la z dużą wdzięcznością. Jest we mnie przekonanie – mocno ugruntowane opisanym przykładem – że ich praca posłużyła również uwrażliwieniu różnych grup widzów, w tym takich, do których z podobnym przekazem trudno dotrzeć, na złożony i równocześnie coraz bardziej palący w ogólnospołecznym wymiarze problem depresji. Over.

Wojciech Artur Pietrucha  – z wykształcenia historyk sztuki w stanie spoczynku (licencjat w ramach MISH na UJ), z usposobienia diva, z zamiłowania Krakus. W poczet jego zainteresowań badawczych prócz nowoczesnej architektury i urbanistyki oraz wizualnych przejawów kultu jednostki wlicza się niemal wszystko to, czym absolutnie nie wypada zajmować się Poważnemu Historykowi Sztuki.

Kamil Walczak, Świat według Kiepskich wobec IV Rzeczpospolitej

Polityczność w szerokim znaczeniu tego słowa jest obecna w każdym dziele kultury. Nie ma zatem nic dziwnego w tym, że jej elementy pojawiają się także w Świecie według Kiepskich, najsłynniejszym chyba polskim sitcomie, który był emitowany w jednej z największych komercyjnych stacji telewizyjnych w Polsce – i to przez dwadzieścia trzy lata! To kolosalny horyzont czasowy, nie tylko w perspektywie telewizyjnego życia: w marcu 1999 roku, kiedy wyemitowano trzy pilotażowe odcinki serialu, Polska dołączała właśnie do NATO, za kilka miesięcy miała wejść w życie reforma edukacji, wprowadzająca do polskiego systemu gimnazja; ulice blokowali rolnicy ze związku zawodowego „Samoobrona” a na ekrany kin wszedł długo wyczekiwany projekt epopeiczny Andrzeja Wajdy, czyli adaptacja Pana Tadeusza. Wreszcie, był to rok ostatniej pielgrzymki nad Wisłę Jana Pawła II. Słowem: to były inne czasy.

Nie zamierzam jednak przekonywać, że Świat według Kiepskich w brawurowy sposób ukazał zmiany, które zaszły w polskim społeczeństwie od późnych najntisów po lata dwudzieste nowego wieku. Przede wszystkim dlatego, że nie byłaby to prawda, a w najlepszym przypadku półprawda nagięta pod quasi-socjologiczną tezę. O ile stan świadomości potransformacyjnej jest w Kiepskich niezmiennie silny, o tyle z czasem – zwłaszcza gdy od nadzoru artystycznego nad serialem odszedł Okił Khamidow – społeczne rezonowanie produkcji wytraciło siłę. Fenomenalna dyspozycja satyryczna serialu nie kryła się bowiem wcale w jego korespondencji z najnowszymi trendami czy ruchami społecznymi.. W przypadku Kiepskich idzie raczej o konceptualizację pewnego czasu niestabilności, rozedrgania, magmy politycznej, nieokiełznanej jeszcze struktury, która nie okrzepła w postaci spolaryzowanego sporu politycznego, ale na dobre zdążyła już opuścić hurraoptymistyczne czasy transformacji. To epoka postkomunistycznych podziałów w polityce, ściśle splecionych z kompletną degrengoladą polskiej klasy rządzącej.

Polityczność rozumiem tutaj jako arenę (s)tarć, do których nieuchronnie dochodzi w sferze publicznej[101]. Podmiotami tak rozumianej polityki będą wszyscy – nie tylko klasa polityczna, grupy interesu, instytucje państwowe i prywatne, ale każdy obywatel i obywatelka. Zajrzy więc ona prędzej czy później do kamienicy przy Ćwiartki 3/4.

Debaty salonowe

Właśnie w okresie absolutnego zniechęcenia ludzi, zwłaszcza „przegranych” transformacji, do relatywnie wciąż jeszcze nowego systemu demokratycznego, pojawiły się w przestrzeni publicznej postulaty przemian ustrojowych. Na początku lat zerowych (a w niektórych kręgach jeszcze w końcu lat dziewięćdziesiątych) rozgrywała się ważna, choć nieco zapomniana debata, w której głoszono potrzebę odpowiedzi na błędy i zaniedbania Rzeczpospolitej po 1989 roku. Jako pierwsze tak wyraźnie sformułowało tę ideę środowisko publicystyczno-akademickie „Kwartalnika Konserwatywnego”, związanego z Rafałem Matyją i Kazimierzem Michałem Ujazdowskim[102]. Ten pierwszy uznawany jest za ojca pojęcia „IV RP”.

Matyja postulował budowę państwa na nowych fundamentach, nieskompromitowanego jak III RP, która zbyt powściągliwie podeszła do reform ustrojowych i po prostu nie funkcjonowała jako sprawny aparat państwowy, który jest w stanie zapewnić obywatelom poczucie bezpieczeństwa, sprawiedliwe sądownictwo czy skuteczną egzekucję podatków. Legitymizacja państwa w oczach wspólnoty – tego, zdaniem zwolenników IV RP, brakowało Polsce po 89. roku.

Grzechem pierworodnym był ich zdaniem proces przejścia od Polski Ludowej do rynkowej, czyli rozmowy przy Okrągłym Stole i owiane legendą porozumienie przedstawicieli „Solidarności” z członkami PZPR-u. Narracja ta, rozwinięta później przez niektóre partie prawicowe, brzmi mniej więcej tak: „Solidarność” dogadała się z ówczesnym rządem, którego członkowie świadomi byli momentu dziejowego – upadku bloku radzieckiego i zbliżającej się dezintegracji komunizmu. Stąd zgoda oficjeli partyjnych na stopniowe przekazanie władzy opozycji demokratycznej – najpierw przez częściowo wolne wybory do parlamentu, potem przez przekazanie teki premiera, aż po zmianę nazwy państwa i wybór prezydenta. Sęk w tym, że o ile zmienił się ustrój i nazwa, to w tym ujęciu nie zmienił się wcale Układ[103]. Byli działacze PZPR zdołali uwłaszczyć się na majątku partyjnym, tworząc zręby struktur demokratycznej partii postkomunistycznej[104]. Nie przeprowadzono ogólnej lustracji, zwłaszcza w urzędach związanych ze służbami siłowymi i sądami. Okazało się więc, że w III Rzeczpospolitej rządzi „klika” na styku biznesu, służb specjalnych i polityki, która pilnuje, by zastygłe w dobie komunizmu procedery pozostały bez zmian. Korupcja, marazm, nepotyzm. Nieudolne próby reformowania państwa musiały spełznąć na niczym, bo Polską rządzi Układ. Na szarym końcu tego łańcucha politycznego znaleźli się obywatele najbardziej poszkodowani po 1989 roku ze względu na drakońskie reformy i neoliberalną terapię szokową – z tym, że dla tej konserwatywnej narracji to nie ich losy były głównym zmartwieniem.

Na przełomie milenium znaczna część Polaków pozostaje na tyle zniechęcona nie tylko do polityków, ale do generalnie polityki jako życia we wspólnocie państwowej, że przestają wierzyć w możliwość jakiejkolwiek odgórnej pomocy. W takim klimacie politycznym do obiegu zaczyna powoli wkraczać idea IV Rzeczpospolitej.

IV RP i kompromitacja

Hasło „IV RP”, kiedy tylko przebiło się do medialnego głównego nurtu i stało się przedmiotem dysput i dyskursów, zaczęło coraz bardziej odrywać się od spiritus movens nadanego mu przez jego protoplastów. Jego kariera rozpoczęła się za rządów SLD-UP. Co ciekawe, podchwycili ją również dziennikarze o profilu liberalno-konserwatywnym z redakcji „Polityki”, „Rzeczpospolitej”, „Gazety Wyborczej” czy „Wprost”. W wersji optymistycznej, III RP spełniła swoją rolę wehikułu wejścia Polski na arenę międzynarodową jako aspirującej demokracji liberalnej. Projekt ten dobiega końca, bo Polska wstąpiła do struktur kapitalistycznych, atlantyckich (akces do NATO) i europejskich (otwarcie drogi do Unii Europejskiej)[105]. Bardziej pesymistyczna wersja korespondowała z ideą oryginalną – Rzeczpospolita wytraciła możliwość samoreformowania się, co miała tylko potwierdzić ujawniona pod koniec 2002 roku afera Rywina. Skoro III RP okazała się państwem przeżartym do szpiku kości rozkładem, to po co dłużej utrzymywać status quo[106]?

Z repliką przychodzili liberałowie: radykalne zmiany to głupota, patologii trzeba szukać w czasach socjalizmu, a nie w młodej gospodarce wolnorynkowej; to szkodliwe, niemądre i naiwne. Doszło więc w końcu do przemieszczenia hasła IV RP z rynku (medialnych) idei na rynek polityczny sensu stricto. Słowem, hasło budowy nowej Rzeczpospolitej lub przebudowy „starej” stało się potężną bronią w kampanii wyborczej w 2005 roku i właściwie całej kadencji 2005–2007 zwycięskiego Prawa i Sprawiedliwości (najpierw z partnerującą mu Platformą Obywatelską, potem z „Samoobroną” i Ligą Polskich Rodzin).

W ciągu tych dwóch lat doszło do całkowitej kompromitacji idei. Złożyło się na to mnóstwo czynników, ale dość powiedzieć, że ideał sięgnął bruku, gdy sam PiS zrezygnował z tej retoryki. IV RP funkcjonowała w kolejnych latach jako antonim tego, do czego chciała doprowadzić, głównie przez mnożące się sprawy korupcyjne (zwłaszcza w „Samoobronie”), wzbudzające kontrowersje ruchy służb specjalnych (CBA) i absolutną niemoc Jarosława Kaczyńskiego jako lidera partii zwycięskiej, ale nie większościowej, który musiał nieustannie lawirować między konfliktowymi koalicjantami, co w końcu doprowadziło do skrócenia kadencji parlamentu. Wybory w 2007 roku wygrała już Platforma Obywatelska[107].

Zarysowawszy ten kontekst, zaznaczam, że nie chciałbym badać, jak Świat według Kiepskich polemizował z polityką tamtego okresu. Wydaje mi się, że w samym konstrukcie IV RP tkwi potencjał przechwycenia, zmiany jego trajektorii znaczeniowej. To pojęcie, które leży odłogiem, które stało się niechciane przez wszystkie strony sporu partyjnego. Nie było więc lepszego momentu politycznego, żeby je przejąć (ale nie zawłaszczyć). Niech IV Rzeczpospolita będzie tutaj pewnym stanem polityczno-społecznym, który ani nie projektuje „szkodliwej utopii”[108] z neokonserwatywnych snów o potędze, ani nie służy do konspiracyjnego opisu degrengolady klasy politycznej i trawiącego kraj Układu. IV RP to zatem czas prestrukturalny, wyłaniający się, amorficzny, chaotyczny, in statu nascendi, z którego (jeszcze) nie wiadomo, co wyrośnie. To stan, który jest dziś dla nas o tyle egzotyczny, że nie sposób opisać go za pomocą słów takich, jak „polaryzacja[109]”, „polityczna plemienność (trybalizm)[110]” i PO–PiS (który to dualizm, choć funkcjonował, nie wyznaczał horyzontu myślenia o Polsce).

Myślę, że właśnie w takiej magmie powstało i prężnie działało na nasze umysły uniwersum Świata według Kiepskich. I z tego samego powodu przestało działać w miarę „zastygania” sceny politycznej – kiedy każdy temat rzucony w eter polityki skazywał na podział, opowiedzenie się po jednej ze stron sporu, który tak samo gorączkował, jak nudził i wyłączał z jakichkolwiek aktywności.

Kiepscy w magmie. Aktorzy polityczni

Jak wspominałem na początku, pilotażowy program Świata według Kiepskich w postaci trzech pierwszych odcinków (Umarł odbiornik, niech żyje odbiornik!; Wiara czyni cuda; Kiepscy – zboczeńcy) ukazał się w marcu 1999 roku. Wymienione przeze mnie wydarzenia z tamtego roku miały pokazać, jak odmienny był to dyskurs publiczny. Gdzie indziej przebiegały linie sporu, inaczej przedstawiały się rozparcelowane partie polityczne (trwał już wtedy proces tzw. „AWS–izacji[111]”), inne w końcu były oczekiwania polskiego społeczeństwa (rozdartego między „gonieniem” Zachodu i zawodem Polską).

Mieszkańcy wrocławskiej kamienicy przy ulicy Ćwiartki 3/4 dobrze wpisują się w tę gmatwaninę porządków. Są przedstawicielami niższej warstwy społecznej, uziemionymi na piętrze z dwoma mieszkaniami i wspólną, publiczno-prywatną toaletą. Telewizor stanowi punkt centralny ich mieszkania i de facto okno na świat. Scenograficznie, Kiepscy są sitcomem par excellence, w którym wszelkie wyjścia poza stałe lokalizacje są unikane. Ale kiedy już widzimy świat na zewnątrz – czy choćby świat w telewizorze – to wyraźnie traci on na realności. Nieefektowny greenscreen wprowadza sztuczność, oderwanie od zasady realizmu. Momenty surrealistyczne w Kiepskich biorą się właśnie z wkroczenia do ich świata pierwiastka obcego, innego, spoza ich porządku. Inny przybiera najróżniejsze postacie: od polityków i dziennikarzy przez gwiazdy showbiznesu po kosmitów. A jednak każdy obcy tak samo oddziałuje na decorum – zaburza je, wkracza w buciorach i przerywa realistyczną transmisję. Stąd w Kiepskich tak łatwo doprowadzić do sytuacji surrealistycznych – błona utrzymująca kamienicę w ryzach jest cienka i stale przerywana przez interakcje zewnętrzne.

Uniwersum Świata według Kiepskich stanowi polityczny spektakl, w którym odgrywają swoje role bohaterowie. Reprezentują pewne typy społeczne w tym sensie, że ukazują grupy charakterologiczno-społeczne, które składają się na polskie społeczeństwo, ale zdecydowanie nie wyczerpują polskiej matrycy symbolicznej. Pozornie są postaciami z gatunku everymanów, ale zdecydowanie wychodzą poza zwykłe schematy przedstawieniowe. Postanowiłem więc wyróżnić te typy poprzez ukazanie sylwetek czterech głównych bohaterów:

1. Ferdynand Kiepski – protagonista, bezrobotny, który być może nie jest modelowym przykładem systemowego bezrobocia, ale jest w swojej bezrobotności bardzo konsekwentny; wyraża poważny problem społeczny, odprysk reform gospodarczych lat 90., prywatyzacji państwowych przedsiębiorstw i wzgardzenie przez wczesny kapitalizm osobami niewykwalifikowanymi. Jednym z najbardziej ikonicznych cytatów Ferdka jest dramatyczna konstatacja: „Ja jestem postacią tragiczną, ofiarą przemian w tym nienormalnym kraju”. Ten cytat zwraca uwagę, bo pozwala włączyć tropy „transformacyjne”, poszukiwać genezy sytuacji Kiepskich w reformach gospodarczych początku dekady. Ferdek przedstawia się jako ofiara, jeden z „przegranych”, o których pisałem już wcześniej.

Bohater ten miga się od pracy, stroni od wykonywania obowiązków domowych. Usprawiedliwia to równie słynnymi słowy: „W tym kraju nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem”. Ogólna recepcja postawy Ferdka jest raczej negatywna – jest być może bardziej przykładem „nieroba” niż osobą w realnym kryzysie bezrobotności; cwaniakiem, chętnym jedynie do założenia własnego interesu „tak, by zarobić, ale się nie narobić”. Tak więc, choć jest najbardziej znanym bezrobotnym w polskiej popkulturze, nie stanowi realistycznej reprezentacji, a raczej jej stereotypowy rewers, zbliżając się tym samym do figury roszczeniowca.

Z drugiej strony Kiepski ukazuje coś, co moglibyśmy nazwać, parafrazując Jacka Halberstama, queerową sztuką niepracowania[112]. Choć jego perypetie naznaczone są niepowodzeniami i porażkami zawodowo-osobistymi, Ferdek często czerpie prawdziwą radość z życia. Jako protagonista radykalnie odbiega od normatywnego, liberalnego modelu rozwoju postaci (tego, co w scenariopisarstwie określa się jako arc). Kiepski nie uczy się na błędach, nie dąży do optymalizacji swojego stanu posiadania, nie jest bohaterem refleksyjnym. I udowadnia tym samym, że jest pewna alternatywa dla produktywnego dążenia ku najlepszej wersji siebie – wygodne trwanie tu i teraz.

2. Halina Kiepska – żona Ferdka, pielęgniarka we wrocławskim szpitalu, w swoim stosunku do pracy stanowi przeciwieństwo małżonka: nieustannie udaje się na dyżury, wyrabia nadgodziny i czeka na zaległe wynagrodzenia[113]. Bohaterki bardzo często nie ma w domu. W wielu analizach zwraca się uwagę, że to ona przejmuje rolę głowy rodziny[114], gdyż utrzymuje wszystkich domowników, a przede wszystkim swojego męża, wywracając (choć pytanie, czy w sposób realnie wywrotowy) relacje genderowe[115]. W postać Haliny także wpisane są pewne sprzeczności motywacyjne: z jednej strony liczne kłótnie z Ferdkiem, głównie na tle pracy zarobkowej, jej braku i sposobów na wymiganie się od niej, które często prowadzą do ultimatum ze strony małżonki i grożenia rozwodem („…spotkamy się u adwokata!”). Ta sama postać jest jednak w stanie okazywać mężowi czułość i dbać o niego, często w sposób bezinteresowny – przy okazji bycia głową rodziny, jest także gospodynią i choć role te wchodzą ze sobą w konflikt, pozostaje on w Kiepskich chronicznie nierozładowany.

3. Marian Paździoch – przedstawiciel grupy „zaradni i sprytni”, który zdołał dostosować się do dynamicznie zmieniającej się sytuacji gospodarczej. Paździoch politycznie zachowuje się jak kameleon – jest w stanie odnaleźć się w każdym kontekście, znaleźć nowy sposób, żeby się dorobić, ale, w przeciwieństwie do Ferdka, jest też gotów się narobić. Pracuje na bazarze, co stereotypowo koresponduje zarówno z obrazem zaradnego mikroprzedsiębiorcy, jak i cwaniaka, skłonnego do chachmęcenia, oszukiwania i manipulowania. Jednym z głównych konfliktów serialu jest ten na linii Paździoch–Ferdek. Choć często przyjmuje on wymiary sytuacyjnych potyczek („Dlaczego panu zawsze się chce wtedy, kiedy mnie?”), ma on głęboko społeczny wydźwięk. Paździoch, razem z małżonką Heleną, aspirują do pewnej pozycji społecznej, którą moglibyśmy nazwać „klasą średnią”. Przejawia się to nie tylko w wytrwałym dążeniu do sukcesu finansowego, ale także w retoryce: Paździoch pozuje na intelektualistę, używa kwiecistego języka i niebagatelnej składni. Te starania zostają zresztą wyraźnie stematyzowane w odcinku Żeby im gul skoczył (178), gdzie Paździochowie toczą aspiracyjny bój z Kiepskimi: głośno uprawiają seks, chodzą do opery, kupują mercedesa – wszystko to dla udowodnienia swojego stylu życia. Także kwestia erotyki („erosomanii”) jest swego rodzaju wyznacznikiem klasowym, zwłaszcza w dwuznacznych kontekstach: Marian jest często nazywany impotentem, a Helena jest prawdopodobnie bezpłodna.

4. Arnold Boczek – należy do grupy „bezproblemowych i labilnych”. Egzystencja Boczka opiera się na stabilizacji i rutynie. Choć ewidentnie nie jest szanowany przez swoich sąsiadów, lgnie do towarzystwa (przy okazji konfliktów często zmieniając fronty: raz jest po stronie Ferdka, raz – Paździocha, co stanowi zresztą oś fabularną odcinka 195: Galareta społeczna). Źródłem szczęścia i satysfakcji jest dla niego praca oraz jedzenie. Jedyny poważny kryzys w jego życiu ma miejsce z powodu utraty pracy – w odcinku Wolność przez duże W (95), Boczek wraz z grupą kolegów zostaje zwolniony z posady starszego rzeźnika po dwudziestu latach pracy w Państwowym Zakładzie Mięsnym. To, co zostaje w serialu nazwane redukcją etatów, bywa też często usprawiedliwiane „restrukturyzacją”, „reorganizacją”, a często sprowadza się do niezrozumiałego dla pracowników pozbawienia ich środków do życia. Boczek staje się ofiarą takiego procederu. Uderza to w niego tym bardziej, że należy on do pokolenia sprzed ery neoliberalnej, kiedy zamiar pracy w jednym zawodzie przez całe życie był możliwy do spełnienia i pożądany. W nowej, chaotycznej rzeczywistości „restrukturyzacje” są czymś na porządku dziennym, a problemem labilnego Boczka jest jego niezdolność do adaptacji. W sztukę nicnierobienia wprowadzi go dopiero Ferdek.

Partycypacja polityczna Boczka ogranicza się do jego własnego losu. Można uznać to za przejaw egoizmu, sięganie horyzontem po czubek własnego nosa. W tym sensie pisałem o tym, jak bezproblemową, bezkonfliktową postacią jest Boczek. Jednak w jego postawie możemy dostrzec coś uniwersalnego społecznie: ogólny brak zainteresowania polityczną „górą”, wobec której Boczek nie ma żadnych oczekiwań. Pojawiają się zdawkowe pretensje, zwykle powtórzone za sąsiadami, ale generalnie bohater nie jest ich inicjatorem. Postawa politycznej indyferencji nie jest ani obca, ani niezrozumiała, zwłaszcza w czasie, w którym emitowani są Kiepscy. Nawet kiedy Boczek staje się „ofiarą systemu”, absolutnie nie posiada narzędzi do artykulacji gniewu – popada w kompletną apatię.

Świat według Kiepskich w IV RP

Wprowadziwszy już pewne założenia, sprawdźmy, jak działają one na żywym materiale serialowym. Ustaliłem już, kiedy zaczynają się Kiepscy – jest to koniec lat 90. i na to też wskazują szczeliny rzeczywistości, które pozwalają twórcom zachować kontinuum czasowe.

Pomocne w kontekstualizacji świata przedstawionego są z pewnością postacie ze świata polityki, które wyraźnie korespondują z projekcją czasową serialu, wyznaczając ogólne ramy epoki. Ponadto są to figury jednoznacznie kojarzone z okresem IV Rzeczpospolitej: Aleksander Kwaśniewski (prezydent RP, m.in. w odc. Andropauza, 159) Jarosław Kaczyński (premier RP w odc. Ferdynand K. 266), Zyta Gilewska (jako Gila Zytowska, minister wszystkich finansów w odc. Pułapka na myszy, 281), Donald Tusk (premier w odc. Dwa tysiące dwanaście, 328). Pojawiają się także hasła polityczne, takie jak Lepperowskie „Balcerowicz musi odejść” (zniekształcone, w odc. Balcyrewicz musi odejść…, 161), „wy stoicie tam, gdzie stało ZOMO” (odc. Niedziela wyborcza, 292), postulaty o świniach przy korycie czy bizantyjskim przepychu, ale też afirmujące slogany wyborcze: „by Polakom żyło się lepiej i godnie” (odc. Pejzaż powyborczy, 294). Ponadto, w odcinku Radny (252), kiedy Marian Paździoch startuje w wyborach na radnego i wygrywa porażającą większością, w swojej mowie ogłasza powstanie… V Rzeczpospolitej – co w jakimś sensie poświadcza i legitymizuje trwanie IV RP.

Bodaj najbardziej w opisywany przeze mnie kontekst wpisują się dwa przytoczone odcinki z 2008 roku, wyreżyserowane przez Patricka Yokę. W Niedzieli wyborczej i Pejzażu powyborczym serial dokonuje imitacji sporu politycznego PO-PiS, ale nie wchodzi w narrację o polaryzacji. W tym momencie warto więc zrobić zbliżenie i przyjrzeć się, o czym opowiadają te odcinki.

Niedziela wyborcza: symulacja polityczna

Akcja Niedzieli wyborczej ma miejsce w ciągu jednego dnia, kiedy od samego rana mieszkańcy kamienicy są podekscytowani pójściem na wybory. Obojętną na te sprawy osobą jest Ferdek, który gdy tylko zaczyna poranną toaletę zostaje agitowany przez Paździocha przy użyciu parówki jako rekwizytu. Ostrzega on sąsiada przed „wieprzami pchającymi się do koryta”, opowiada o „jedynej słusznej drodze”. Następnie zabiera swojej żonie dowód i zamyka ją w szalecie – wszystko przez to, że chce głosować na mecenasa Kłosowskiego, który „jest komuchem”. Konflikt szybko przybiera na sile: Paździoch zaczyna wykłócać się z Haliną, kiedy odkrywa, że ta ma zamiar głosować na Platformę Emerytów i Rencistów („to są sowieccy agenci!”), a nie, jak on, na Ligę Rodzin Podlaskich. Paździoch nie wytrzymuje i mówi: „Ja stoję w tym miejscu, gdzie prawo i sprawiedliwość, a wy stoicie tam, gdzie stało ZOMO”. Ferdkowi przez cały ten czas nie udaje się skorzystać z toalety, bo wciąż jest ona zajęta, wciąż ktoś go ubiega, zagaduje, przeszkadza. W końcu Halina zabiera męża do urny – mimo jego pilnej potrzeby. W lokalu wyborczym Ferdek podbiera papier i w końcu się załatwia. Jak się okazuje, były to karty do głosowania – z tego powodu opóźnia się ogłoszenie wyników. Ferdek nie przyznaje się, na kogo głosował.

Z opisu tej fabuły wynikają trzy kwestie. Po pierwsze, następuje konkretyzacja: Kiepscy chętnie odwołują się do rzeczywistości politycznej, ale rzadko robią to z taką czytelnością i szczegółowością. Dowody na to można znaleźć już w dacie, którą przywołuje Halina: „dziś niedziela, dwudziesty pierwszy”. Emisja odcinka miała miejsce 4 czerwca 2008 roku, osiem miesięcy po wyborach parlamentarnych z 21 października 2007 roku. O ile więc zwykle serial znajduje się w czasoprzestrzeni, która luźno odpowiada polskiej rzeczywistości, o tyle w Niedzieli wyborczej mamy do czynienia z niemal dosłowną, bezpośrednią referencją do pamiętnych wyborów z 2007 roku – pierwszych wyborów PO–PiS[116], w których jedna z tych partii miała rządzić, a druga przejść do opozycji.

Po drugie twórcy korzystają z przedstawienia parodystycznego. Kiepscy z chęcią przejmują retorykę wziętą z życia publicznego, tworząc, w tym przypadku dość sprawną, satyrę polityczną. Czynią to przez anarchiczne pomieszanie porządków i rejestrów. Są tu cudaczne kontaminacje nazw partii politycznych, które są jednak łatwe do rozszyfrowania: Platforma Emerytów i Rencistów jako prawdopodobnie połączenie Platformy Obywatelskiej i Krajowej Partii Emerytów i Rencistów[117], Liga Rodzin Podlaskich jako zniekształcona nazwa Ligi Polskich Rodzin (choć o wiele bardziej przypomina Prawo i Sprawiedliwość, a nie zmarginalizowaną już wówczas Ligę). Także narracja jest zaskakująco oczywista, o czym świadczą Paździochowe trawestacje Jarosława Kaczyńskiego, z jego emfazą, politycznym patosem i filipikami wobec drugiej strony konfliktu politycznego. A jednak Kiepskim, dzięki postaci Ferdka, udaje się uniknąć stronniczości i doraźnych klasyfikacji partyjnych[118].

Po trzecie alegoryczność. Centralnym punktem odcinka Niedziela wyborcza jest korytarzowa toaleta, miejsce zbiegu sfer publicznej i prywatnej w kamienicy. Motywacja Ferdka jest ściśle uregulowana fizjologicznie i w gruncie rzeczy jest jego priorytetem. Nie przywiązuje on żadnej wagi do spraw politycznych, absolutnie nie wierzy, że wybory mogą cokolwiek zmienić, toteż niedziela wyborcza staje się dla niego najzwyklejszym dniem wolnym. A jednak rutyna zostaje zaburzona, rytm codzienności przerwany przez publiczne, które wchodzi z butami w jego prywatne: tak nazwałbym sytuację, gdy kolejni aktorzy polityczni, także przy udziale przypadku, barykadują toaletę przed Ferdkiem. Bohater zostaje postawiony przed niemożliwością spełnienia podstawowej funkcji fizjologicznej ze względu na sprawy, którymi się nie interesuje, ale które widocznie interesują się nim.

Rozwiązanie akcji i puenta kończąca odcinek są wybitnie skatologiczne: Kiepski wykorzystał karty do głosowania jako substytut papieru toaletowego. Mówiąc obrazowo: podtarł się artefaktem procesu demokratycznego. Oczywiście uznanie tego za świadomy statement czy performance byłoby nadużyciem, ale działanie Ferdka okazuje się mieć realne, daleko idące reperkusje, bowiem w okręgu dolnośląskim zabrakło kart do głosowania, co wstrzymało proces w całej Polsce.

Wbrew pozorom i wyjątkowej abiektualności aktu bohatera, nie można mu odebrać znaczenia politycznego. Zwłaszcza, jeśli umieścimy go w odpowiednim kontekście wydarzeń z historii polskiej polityki, w których toaleta także stała się swego rodzaju miejscem politycznym. Chodzi o pamiętną sytuację z maja 1993 roku, kiedy to głosowane było wotum nieufności dla prawicowo-chadeckiego rządu Hanny Suchockiej, które uchwalono przez nieobecność jednego posła koalicyjnego, byłego ministra sprawiedliwości Zbigniewa Dykę[119]. Od tamtej pory „zatrzaśnięcie się w toalecie” stało się scenariuszem regularnie przywoływanym w różnych spekulacjach publicystycznych, dotyczących posłów, którzy „nie zdążą” dotrzeć na głosowanie[120] – choć najczęściej nie zjawiali się z powodów partykularnych interesów, a nie fizjologii. Ten kontekst nabiera jeszcze większego znaczenia, kiedy zdajemy sobie sprawę, że twórcy (Patrick Yoka, Aleksander i Katarzyna Sobiszewscy) potraktowali ten trop à rebours – Kiepski wcale nie zatrzaskuje się w toalecie, by nie głosować, ale wręcz przeciwnie: idzie głosować, bo nie może zatrzasnąć się w toalecie. Jednak zamiast oddać głos do urny, korzysta z urynału.

Gest Ferdka, który nic sobie nie robi z demokratycznego obowiązku i nie przedkłada go nad prywatne potrzeby, jest tylko pozornie apolityczny (w sensie obiegowym i potocznym jako „nieinteresujący się polityką[121]”). Wolałbym jednak abstrahować od takiego rozumienia polityki – jako permanentnej gry o władzę między poszczególnymi aktorami życia partyjnego, jako sieci partykularyzmów parlamentarno-gabinetowych i wyścigu o zdobycie władzy publicznej w wyborach bezpośrednich. Jawi się ono bowiem jako szkodliwe i destrukcyjne dla życia publicznego. O wiele bardziej wyzwalająca, choć niepozbawiona wad i ciężarów gatunkowych, jest eksplikacja polityki zaproponowana przez Jacques’a Rancière’a, który rozumiał ją jako:

proces podważania istniejących podziałów, zakłócania układu poprzez uzupełnianie go dodatkowym elementem: udziałem we wspólnocie przyznanym tym, którzy byli z niej wykluczeni. Polityka nie ma właściwych sobie przedmiotów czy zagadnień, zapisuje jedynie w formie sporu weryfikację równości wewnątrz porządku policyjnego.[122]

W tym ujęciu działanie Kiepskiego ma więc wydźwięk stricte polityczny, emancypuje bowiem tych, którzy jak bohater nie wierzą w sens wyborów, podważają ich reprezentacyjny charakter, ich iluzoryczność. Jeśli moment polityczny ma być przerwaniem konfiguracji policyjnych, a więc systemowych, powszechnie uznanych i usankcjonowanych znaczeń, to rozstrojenie procesu wyborczego jest właśnie takim aktem.

Rancière zwraca także uwagę na to, kiedy zaczyna się polityka, tj. kiedy władza zostaje oddzielona od bogatych i dobrze urodzonych, kiedy ich dominacja zostaje obnażona, a zmarginalizowani próbują dojść do głosu. Ferdek Kiepski konfrontuje się niejako z systemem IV RP, systemem bezapelacyjnej drętwoty, odciętym od obywateli postawionych przed iluzorycznymi alternatywami „Polski solidarnej” i „Polski liberalnej”, które od 2005 roku ustanawiały duopol narracyjny w kraju. Doskonale widać to w przetworzonej przez Świat według Kiepskich retoryce, która sprowadza się do pustych haseł, które po dziś dzień rymują się ze sporami między partiami i między wyborcami: „wieprze pchające się do koryta”, „jedyna słuszna droga”, „to jest komuch”, „to są sowieccy agenci”, „to jest nienormalny kraj”.

Policja nie pozostaje jednak bezsilna wobec prób przełamania porządku, a Kiepscy, choć często doprowadzają podstawy systemu do chwiejności, nie mogą sobie pozwolić na pełną rewoltę i wywrotowość. Egzemplifikuje to szczególnie odcinek Andropauza (159), kiedy to Ferdkowi, bardziej niż zwykle, zupełnie nic się nie chce. I nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby nie to, że przypadłość ta zaczyna obejmować coraz więcej osób: najbliższą rodzinę, sąsiadów, aktorów życia publicznego w telewizji, nawet samego prezydenta Aleksandra Kwaśniewskiego. W finale, Ferdek zostaje uprowadzony przez służby specjalne i wskazany jako „pacjent zero” epidemii nicnierobienia. Komandosi stawiają go przed murem i, grożąc rozstrzelaniem, mówią: „Jesteś zakałą narodu i cywilizacji, bo ten świat jest stworzony, żeby zapierdzielać, więc każdy musi zapierdzielać”. Bohater momentalnie odzyskuje siły witalne, zaczyna tańczyć i śpiewać przed kamerami, by poruszyć naród do działania. Kiepscy ukazują w ten sposób, jak moment polityczny może zostać spacyfikowany, a wywrotowy potencjał przeciwstawienia się zasadzie produktywności – przedzierzgnięty w kapitalistyczny spektakl.

Pejzaż powyborczy: koniec IV RP

Odcinek Pejzaż powyborczy na pozór stanowi kontynuację Niedzieli wyborczej, ale wejście w świat przedstawiony obu odcinków ukazuje więcej nieciągłości niż spójności. Akcja rozpoczyna się od euforii małżeństwa Paździochów, którzy mają ochotę świętować asygnację nowego rządu. Paździoch, choć w Niedzieli wyborczej wyraźnie popierający konserwatystów, staje obecnie po stronie liberalnej i cieszy się, że już „koniec z bizantyjskim przepychem”. Jednocześnie zdradza swoje sentymenty, cytując za Gierkiem: „żeby Polska rosła w siłę, a ludziom pracy żyło się dostatnie”. Entuzjazm Paździochów podzielają także media, które z uniesieniem ogłaszają, że „w końcu oddychają pełną piersią, już jest normalnie”. Z tą narracją kontrastuje postawa Arnolda Boczka[123], który ze smutkiem wieszczy upadek: „gołe cycki w telewizji, a zaraz lodówka zniknie, idą podwyżki, kościoły będą zamykane na hipermarkety, przyjadą murzyni za Polaków, rozgrabią nasz majątek”. Skoro „lepiej to już było, teraz to może być tylko gorzej”, sąsiad bezczynnie zapija smutki bimbrem Mocny Dzban.

Zestawione zostają tutaj dwie symptomatyczne postawy, które ukazują kształtowanie się polaryzacji na polskiej scenie politycznej między Prawem i Sprawiedliwością a Platformą Obywatelską. Z jednej strony Paździoch z retoryką modernizacji, stabilnej wolności, aspiracji, dobrobytu (ale nie: państwa dobrobytu), ale też wyraźnej klasowej dystynkcji – sąsiad Ferdka przejmuje z „Polski liberalnej” hasło „ciemnoty ludu umysłowej” i degradację ludzi takich jak Boczek jako hamulcowych postępu cywilizacyjnego. Z drugiej strony Boczek wyraża lęki, o których żywo mówili przedstawiciele prawicowej opozycji: obawę przed zlaicyzowanym Zachodem, poprawnością polityczną i wyrugowaniem tradycji.

W tym konflikcie Ferdek stoi w rozkroku. Niby poprzedni rząd łapał złodziei, stawiał kościół na piedestale i troszczył się o tradycje narodowe, ale i tak przegrał. Jednak nikt nie chce słuchać jego monologów – ani Halinka, której polityka nie obchodzi (choć w odcinku wyborczym stawiała sprawę na ostrzu noża), bo nie mamy na nią żadnego wpływu; ani sąsiedzi, którzy wolą oskarżać się wzajemnie o agenturalne powiązania i mnożyć kolejne epitety: „świnia”, „bolszewik”, „zdewociały faszysta”, itd. Niezdecydowanie Ferdka znajduje wyraz z alegorycznym finale, kiedy w stanie całkowitego upojenia alkoholowego bohaterowi śni się rozprawa między Paździochem a Boczkiem, ale w kostiumie IX-wiecznej Polski. Kiedy Ferdek, nazywany kumem, ma wybrać między Popielem a Kołodziejem, półprzytomny mamrocze: „Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj”.

Odcinek nie prowadzi więc do wyraźnego momentu politycznego, ale ukazuje, paradoksalnie, polityczny konsensus, w porządek którego zostali wcieleni mieszkańcy wrocławskiej kamienicy. Jak wskazuje tytuł, przedstawia on bardziej powyborczy krajobraz, stan polskiej polityki widzianej poprzez kulturę popularną. To diagnoza, która może przemawiać także do widzów, ewokując ich frustrację wobec polityki. Niezrozumiały, polaryzujący konflikt zaburza percepcję rzeczywistości społecznej, umacniając wrażenie, że polska polityka bardziej przypomina politykierstwo. Jednocześnie jest to upragniony scenariusz dla klasy politycznej, która może skończyć z retoryką IV RP. Właśnie te słowa wypowiada Paździochowa: „Skończyła się IV RP”. Skończyła się, bo trwała, a jej symptomatami były stagnacja, destabilizacja, chaos pojęciowo-znaczeniowy i ogólna, potransformacyjna niechęć do polityczności. A skoro się skończyła, to znaczy, że nastały inne czasy – czasy binarnych podziałów, sąsiedzko-plemiennych wojen i destrukcyjnych starć już nie między przeciwnikami, ale wrogami, którzy dążą do wzajemnego zniszczenia[124].

Wydarzenia w uniwersum Kiepskich charakteryzuje brak ciągłości, dyskontynuacja, nietrwałość. To, że w jednym odcinku Paździoch mówi głosem wielkomiejskich modernizatorów, nie anuluje jego stricte narodowo-konserwatywnych poglądów sprzed dwóch odcinków. Poszczególne epizody mają to do siebie, że zwykle zamykają się w 20–30 minutową całość. Nie ma w nich ciągu dalszego, spełnionego zakończenia ani, tak naprawdę, logicznego następstwa zdarzeń. Tak więc zakończenie IV RP w Pejzażu powyborczym ani trochę nie zmienia statusu świata przedstawionego – na dobrą sprawę w Świecie według Kiepskich większość elementów pozostaje niezmieniona, o czym tym dobitniej świadczy scenografia w kamienicy, podobieństwo programów telewizyjnych, które Kiepscy oglądają i fluktuacja bohaterów epizodycznych w różnych kontekstach.

***

W pismach Jacques’a Rancière’a nie tylko opisywane już tutaj pojęcia „polityka” i „policja” mają znaczenia odmienne od obiegowych. Na podobnej zasadzie przesunięcia semantycznego funkcjonuje także demokracja. Jest ona według filozofa momentem, kiedy porządek policyjny zostaje podważony przez tych, którzy nie mają żadnego prawa do rządzenia (demos, w przeciwieństwie do dobrze urodzonych i bogatych, którzy to prawo sobie przypisują). Demokracja to w tym ujęciu nie typ ustroju, porządku politycznego, ale jego naruszenie[125].

Dlatego właśnie Świat według Kiepskich jest tekstem demokratycznym – takim, który oddaje głos nieuprzywilejowanym, niedopuszczanym do głosu, nieobecnym w narracjach medialnych. Jednocześnie, bohaterowie Kiepskich, gdy tylko mają ku temu okazję, włączają się, partycypują, tworzą momenty polityczne, ukazując wyrwy w porządku policyjnym, który, owszem, dominuje, ale nie jest w stanie zagarnąć wszystkich podmiotów. Kiepscy nieustannie przestawiają rzeczywistość, ale w kolejnym odcinku powracają do status quo ante. Nie jest to zarzut o reakcyjność czy nie-wywrotowość, ale konstatacja faktu dotyczącego medium kultury popularnej. Jednak w dalszym ciągu Kiepscy mają w sobie ogromny potencjał emancypacyjny, potencjał polityczny, który dopiero krytyka jest w stanie zamienić w energię.

Kamil Walczak (ur. 2001) – redaktor portalu „Filmawka”, współtwórca „Krótkiego podcastu o kinie”, student tekstów kultury na Uniwersytecie Jagiellońskim. Ma za sobą publikację w czasopiśmie „EKRANy”. Interesuje się latami zerowymi, kulturą internetu i filmami, przede wszystkim kinem grozy.

Część trzecia. Kiepscy w kulturze, kultura w Kiepskich

Piasecki, Paśnik, Wójtowicz, Wolski, Przybyszewski,

Czubaszek, Drenda, Król, Szyiński, Głogowska

Grzegorz Piasecki, Słownik chińsko–polski według Mariana Paździocha (wyimek)

język chiński

(narzecze mandaryńskie)[126]

język polski

hong [xʲɔŋɡ]

rz. «wódka»

tong [tɔŋɡ]

rz., wulg. «dupa»

Bibliografia:

Świat według Kiepskich, odc. 322 (Sylwester narodów)

Grzegorz Piasecki – doktor nauk społecznych w dyscyplinie nauki prawne, adwokat, scenarzysta.

Jacek Paśnik, „W tym kraju nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem”. Świat według Kiepskich i opowieści o ofiarach transformacji

„– No dobra, ale dlaczego ty nie otworzysz jakiegoś interesu?

– Zwariowałeś. Z moją pensją? W teatrze, co?”

Dialog pochodzi z filmu Kapitał, czyli jak zrobić pieniądze w Polsce Feliksa Falka, który otwierają trzy warte odnotowania sceny. Pierwsza, jeszcze przed czołówką, z demontażem potężnego pomnika Karola Marksa, wynoszonego ponad Warszawę przy pomocy śmigłowca, symbolizująca pożegnanie z dawnym systemem. Kolejna (po wyśpiewywanych przez Andrzeja Zauchę słowach otwierającej piosenki: „Jak zrobić pieniądze/To ważne pytanie/Pomnożyć kapitał/To twoje zadanie”), przedstawiająca głównego bohatera – Piotra Nowosada, uczelnianego stypendystę, który po trzech latach w Stanach Zjednoczonych wraca do transformującej się Polski. Wreszcie trzecia, w której kolega z dawnych lat objaśnia Piotrowi funkcjonowanie w kapitalistycznych realiach. Mężczyzna opowiada mu o nowych perspektywach: świeżo upieczonych biznesmenach zarabiających na wszystkim, od komputerów po zamki błyskawiczne. Stary kumpel Piotra, ubrany w dżinsową kurtkę, dumnie dzierżący neseser, też marzy o fortunie, w zdobyciu której zdaje się przeszkadzać mu tylko marny kapitał początkowy – teatralna pensja. Gra go Andrzej Grabowski.

***

Kapitał (…) pojawił się w kinach 12 lutego 1990 roku. Głowę orła w godle państwowym ponownie przyozdobiono koroną trzy dni wcześniej, a historyczna nazwa państwa polskiego – Rzeczpospolita Polska obowiązywała na nowo od niespełna miesiąca. 31 grudnia 1989, w życie wszedł podpisany przez prezydenta Wojciecha Jaruzelskiego „Plan Balcerowicza” – pakiet dziesięciu ustaw mających na celu reformę gospodarczą, polegającą na przywróceniu równowagi budżetowej i wprowadzeniu mechanizmów rynkowych, kojarzony z głównym realizatorem zmian, Leszkiem Balcerowiczem, ówczesnym wicepremierem i ministrem finansów w rządzie Tadeusza Mazowieckiego.

Sam początek transformacji gospodarczej jawił się jako krótkotrwały czas entuzjazmu i nadziei – zanim chwila ta przeminęła, na ekranach kin dominowały postacie z łatwością odnajdujące się w nowych realiach (dzieci państwa Malinowskich w Mów mi Rockefeller Waldemara Szarka z 1990 roku, czy Maria, bohaterka Komedii małżeńskiej Romana Załuskiego z 1993 roku).

Leksykon 333 Popkultowe rzeczy: Lata 90. autorstwa Bartka Koziczyńskiego (Vesper, 2011) jednoznacznie wyłania najpopularniejszy w Polsce serial pierwszej połowy lat 90.:

22 lipca 1990. Pamiętna data, dokładnie wyznaczająca moment, gdy anteną polskiej telewizji zawładnął kapitalizm. Fenomenu serialu „Dynastia” nie da się porównać z niczym w późniejszej historii telewizji. 16 milionów widzów przed telewizorami!

Marzycielska opera mydlana pojawiała się także w opracowaniach akademickich. „Dynastia” pojawia się w tekście Alicji Helman, zatytułowanym „Bogowie Amerykańskiego Olimpu”[127]. Autorka, profesor i historyczka filmu, zwracała w nim uwagę na mityczność i abstrakcyjność pożądanego przez odbiorców świata serialu, w którym Europa środkowo-wschodnia, pojawia się pod postacią Michaela – następcy tronu Mołdawii:

(…) naszym wspaniałym Amerykanom przeciwstawia się zdegenerowanych i przewrotnych Europejczyków. (…) Mołdawia funkcjonuje tu na prawach operetkowej Karpatii czy Rurytanii. Leży w Europie środkowo-wschodniej, czyli nigdzie, w jakimś miejscu świata, o którym przeciętny Amerykanin ma prawo nic nie wiedzieć (…).

Przegrani

Nigdzie, czyli w Europie środkowo-wschodniej, Carringtonem zostać było niełatwo.

W latach 1990-2010 bezrobocie wzrastało dwiema falami: do 16,4% w 1993 roku oraz do rekordowych 20% w 2003 roku. Końcówkę XX wieku w Polsce naznaczył ogólnokrajowy wzrost gospodarczy oraz, choć odczuwany jednostkowo, to niemal masowy wzrost ubóstwa. Zwiększało się rozwarstwienie społeczne, a wraz z nim odsetek osób pokrzywdzonych przez przemiany gospodarcze.

W narracjach przełomu XX i XXI wieku praca lub jej brak nierzadko stanowiły motyw przewodni, jednak, w przeciwieństwie do dzieł wczesnej transformacji, zwykle były powodami trosk lub zarzewiami konfliktu. W najczęściej komentowanych polskich filmach lat 90. i 00. chęć zdobycia pieniędzy, ich brak lub nagła utrata, choć motywowały bohaterów, to często pchały ich ku przemocy, przestępstwom, czy dalszej zapaści. Zmagali się oni z: bezrobociem i bankructwem, jak w Poniedziałku Witolda Adamka z 1998 r., oszustwem i bezprawiem, którymi przesiąknięta była prawdziwa historia opowiedziana w Długu Krzysztofa Krauzego z 1999 r., czy z ubóstwem i nałogami wpisanymi w dorastanie przedstawione w dramacie psychologicznym Cześć, Tereska Roberta Glińskiego z 2001 r. Szczególnie w przypadku tego ostatniego, okołotransformacyjna bieda tytułowej postaci zdawała się być nieodwracalna, odciskająca piętno – jednocześnie, została podana z dydaktyczną wręcz przystępnością, tak, by widz filmu zrozumiał, że odpowiedzialność za swoją przegraną ponosi poniekąd sama Tereska.

Jarosław Pietrzak, w tekście Cześć Tereska Roberta Glińskiego, czyli defraudacja poetyki kina społecznego[128] pisał:

Cześć, Tereska Roberta Glińskiego podejmuje ogromny tekstualny wysiłek mający na celu wpisanie cech wyjaśniających irracjonalny autodestrukcjonizm bohaterki w pakiet jej osobniczych własności wyjaśnianych zespołem immanentnych, organicznych cech jej kategorii społecznej.

Problem bezrobocia, w ramach poprzedniego systemu gospodarczego teoretycznie niewystępujący, w III RP stał się jednym z najistotniejszych czynników wpływających na obniżenie stopy życiowej. Jednocześnie osoby nim dotknięte, nierzadko zepchnięte do roli „przegrywów” oceniano często jednoznacznie negatywnie, tak, jakby ich trudność w przystosowaniu się do kapitalistycznej rzeczywistości była cechą wrodzoną lub wręcz atawizmem.

Na sposób przedstawiania ofiar transformacji z dalszej perspektywy i z tendencją do inteligenckiego moralizatorstwa, w książce Zimna Trzydziestoletnia (Mando, 2019), zwracał uwagę Rafał Woś. Odnosząc się do amerykańskiego poverty tourism scharakteryzował polskie narracje wokół biedy:

z kamerą wśród zwierząt. (…) Wsiadamy do autobusu i jedziemy z przewodnikiem zajrzeć do najgorszych slumsów, cyknąć parę fotek „dzikusów” i starczy. Po czym wracamy do bezpiecznego świata, żeby opowiedzieć znajomym: „ty wiesz jak tam ludzie żyją?”.

Polskiej kulturze o biedzie zdarzało się jednak opowiadać „z wnętrza”, często w zupełnie niespodziewanej konwencji.

Wszystkie biznesy Ferdka Kiepskiego

W 1999 roku, pośród mnogość przedstawień ofiar transformacji, dekadę po powstaniu „Kapitału (…)” Feliksa Falka, do roli tego niezaradnego powraca Andrzej Grabowski. Odgrywany przez niego bohater znów wielokrotnie konfrontuje się z pytaniem o własny biznes (a właściwie rozliczne i krótkotrwałe, najczęściej jednoodcinkowe biznesy), jest bezrobotny i twierdzi, że „w tym kraju nie ma pracy dla ludzi z jego wykształceniem”. Z zastanej sytuacji nie robi sobie jednak zupełnie nic, a ewentualną walkę podejmuje na własnych zasadach, uzbrojony w puszkę browara i wiedzę wyciągniętą z telewizorka. Nie robi sobie jednak zupełnie nic z zastanej sytuacji, a ewentualną walkę podejmuje na własnych zasadach, uzbrojony w puszkę browara i wiedzę wyciągniętą z telewizorka. Nazywa się Ferdynand Kiepski. Wraz z rodziną zamieszkuje kamienicę przy fikcyjnej wrocławskiej ulicy Ćwiartki 3/4.

Ferdka wymyślił pod koniec lat 90. scenarzysta Janusz Sadza, na potrzeby projektu o roboczej nazwie „Kiepskich świat” – pomysłu na polski sitcom, który, choć nieprzypadkowo nawiązywał swoją nazwą do przepopularnej ówcześnie serii o rodzinie Bundych emitowanej na antenie Polsatu, to wymykał się ramom jej amerykańskiego uniwersum.

Koncepcję skupiającą się na losach fikcjonalnej zachodniej rodziny wywrócono na drugą stronę. Sadza wspomina spotkanie ze współtwórcami serialu: Aleksandrem Sobiszewskim, Igorem Nurczyńskim i Romanem Regą:

– Chłopaki, chciałbym napisać serial o polskiej rodzinie z mojej parafii, czyli z Trójkąta Bermudzkiego – mówię. – Głową rodziny jest ona, a on to pijaczek-cwaniaczek. Do tego mają dwójkę bachorów. Ale uważajcie, on nie jest do końca debilem. Na swoją ligę jest nawet mistrzem. To gość, który chce, tylko mu się po prostu nie udaje, tak jak większości z nas"[129].

Już na etapie wstępnej koncepcji perypetie rodziny Kiepskich zdecydowano się umiejscowić na terenie wrocławskiego Trójkąta – nazywanego tak potocznie obszaru części Przedmieścia Oławskiego, jednego z najbardziej zaniedbanych miejsc w mieście, o stereotypowej złej sławie (ponoć o Trójkącie właśnie śpiewał Lech Janerka w utworze Strzeż się tych miejsc!) [więcej o Trójkącie, z perspektywy mieszkańca, pisze Dominika Węcławek; zob. strony 43–53 – dop. red.]. Pierwsze odcinki serialu powstawały w kamienicy przy styku ulic Podwale i Dworcowej. Fikcyjne życie kilku pokoleń rodziny Kiepskich rozgrywało się z początku na dwustu metrach poniemieckiej czynszówki, w samym sercu omijanego rejonu miasta.

Sadza, wychowanek Trójkąta, świat Kiepskich stwarzał na podstawie własnych doświadczeń:

Od razu przed oczami stanął mi mój Trójkąt Bermudzki, miejsce we Wrocławiu, w którym mieszkam do dziś. (…) Pomyślałem sobie, przecież nie będę robił kolejnego odpicowanego, przesłodzonego „Klanu”. O życiu normalnym miało być. U mnie wystarczyło wyjść na klatkę schodową z dyktafonem, żeby nagrać dialogi: „Ja cię, kurwa, podam do sądu! Koniec! Albo idziesz do roboty, albo spotkamy się u adwokata!.

Hasła z klatki kamienicy na Trójkącie budzą niemal natychmiastowe skojarzenie z jednym z najczęściej padających w serialu tekstów – powtarzanym przez Halinę Kiepską pytaniem do męża, słynnym: „ – A w pośredniaku byłeś?”. Biedę i bezrobocie – problemy dotykające społeczeństwo czasów transformacji – twórcy serialu zdecydowali się rozładowywać humorem. Choć często osobliwym i prostym, to jednocześnie oryginalnym, a na tle polskich produkcji kinowych i telewizyjnych końcówki XX wieku wyjątkowo nieczęstym.

Co również paradoksalne, w tej groteskowej opowieści o bezrobociu praca oraz improwizowana zaradność przewijały się wielokrotnie.

Internet, świetnie „Świat według Kiepskich” dokumentujący, jest pełen prób scharakteryzowania wszystkich zajęć, jakich imał się Ferdynand Kiepski i, w ocenie społeczności fanów serialu, praktycznie każda z nich okazuje się niepełna. W dobie kryzysu i walki o jakiekolwiek zajęcie, praca zdarzała się Ferdkowi nader często, a jego możliwości ograniczała jedynie wyobraźnia scenarzystów.

Odgrywany przez Grabowskiego bohater między innymi: obsługiwał sex telefon (odc. 1. „Umarł odbiornik, niech żyje odbiornik”), założył rozgłośnię radiową (odc. 23., Spółdzielnia radiowęzeł), organizował pokazy mody (pod pseudonimem „Jean Paul Kiepski”, odc. 27., Kreatura mody); był reżyserem (odc. 153., Humor telewizyjny), portierem (odc. 210., Portier), krytykiem (odc. 217., Krytyk), fryzjerem (odc. 240., Fryzjer), biurokratą (odc. 270., Kocham biurokrację), trenerem (odc. 344., Mecz), sklepikarzem (odc. 397., EuroKoko), grabarzem (odc. 420., Pograbek), babcią klozetową (odc. 455., Bolero) oraz podejmował się przynajmniej kilkudziesięciu innych prac.

Tej abstrakcyjnej mozaiki, zupełnie nieprzystającej do neoliberalnej narracji o „zaradnych wygranych” oraz „niezaradnych przegranych”, z początku nie akceptowano. Serialowi zarzucano przede wszystkim niski poziom żartów. Pośród utyskiwania na „Kondycję polskiego poczucia humoru przez pryzmat seriali”[130] zdarzały się jednak głosy dostrzegające w nim coś więcej (choć zdaje się, że czasem o wiele więcej, niż chcieli sami jego twórcy).

Na ekran z ulicy

W artykule opublikowanym na łamach magazynu „Wprost” 35/2000 Wiesław Kot pytał, czy Świat według Kiepskich jest „narodową epopeją lat dziewięćdziesiątych”. W tekście głosy krytyczne zostały skontrowane z ogromnym zainteresowaniem widzów („Losy Kiepskich śledzi każdorazowo od 3,5 mln do 5,5 mln Polaków. To oznacza, że połowa rodaków, którzy w tym czasie mają włączone telewizory, interesuje się perypetiami bohaterów tego sitcomu. Przeszło 40 proc. oglądających serial legitymuje się dyplomem szkoły wyższej”), a jego autor podkreślał, że serial idealnie wpasował się w trudny moment przełomu lat 90. i 00.

Jednocześnie, Kot przyglądał się Kiepskim z perspektywy inteligenckiej narracji o „braniu spraw w swoje ręce”, czy „nieudacznikach”:

Na bezrobocie jako główną przyczynę ubóstwa wskazywało 54 proc. rodaków, ale prawie tyle samo uważało, że fatalny stan materialny rodziny spowodowało lenistwo, alkoholizm i niezaradność. Aż 77 proc. starało się o pracę, "wykorzystując znajomości i stosunki rodzinne". Zaledwie 8 proc. zdobyło ją dzięki pomocy "pośredniaka". Wiedzę o świecie ponad 75 proc. Polaków czerpało wyłącznie z telewizji, którą przeciętny rodak rzadko oglądał krócej niż cztery godziny dziennie. Połowa badanych przez rok nie przeczytała ani jednej książki. Komputer był na wyposażeniu zaledwie 8 proc. gospodarstw domowych. Utrudniony kontakt ze światem zewnętrznym rodacy starali się i nadal starają rekompensować życiem rodzinnym. Dla ponad 60 proc. badanych miejscem domowych spotkań pozostaje jednak pokój, w którym stoi telewizor. Do wspólnej kolacji zasiada tylko połowa z nas

Jednocześnie dodawał też: „Kiepscy, którzy weszli na ekran wprost z ulicy, stworzyli w życiu publicznym umowną miarę, do której przykłada się najrozmaitsze zjawiska”. – trudno się z tym zdaniem nie zgodzić, bo choć Świat według Kiepskich zdawał się nie aspirować nigdy do miana wielkiej sztuki, a jego twórcy często kpili z prób jego interpretacji, serial próbowano odczytywać na wiele sposobów.

Jedną z jego cech charakterystycznych była właśnie jego nieprzystawalność, trudność w zaszufladkowaniu i oryginalność na tle innych produkcji. W trudnej rzeczywistości Polski przełomu XX i XXI wieku, pośród jej niezliczonych przedstawień, Świat według Kiepskich biedzie nie przylepiał łatki traumy, niespecjalnie ją też romantyzował, a bohaterowie serialu wszechobecny niedostatek oswajali po swojemu – przy pomocy humoru i fantazji.

„Dynastię widz komentuje: «Popatrzcie: tacy bogaci, a mają takie same problemy jak my», a Kiepskich: «Na szczęście inni też są na dnie». – mówił w artykule „Świat według Kiepskich narodową epopeją lat dziewięćdziesiątych?” Dariusz Gnatowski, odtwórca roli serialowego Boczka.

Jacek Paśnik – publikował m.in. w „Popmodernie”, „Stonerze Polskim”, „Wizjach”. Prowadzi fanpage Dzieci Neo. W 2022 roku nakładem wydawnictwa W.A.B. ukazała się jego debiutancka książka Dzieci.

Aleksy Wójtowicz, Rambo w limbo, kiepski Batman i jak załatwić Koziołkiem Matołkiem infrastrukturę – czyli pocałuj mnie pan w dupę

Siłą rzeczy, spomiędzy tekstów, jakie napisano o fenomenie Świata według Kiepskich na przestrzeni ostatniego dwudziestolecia, wyziera obraz przemian, jakich byliśmy mimowolnymi świadkami i okazjonalnymi motorami. Choć sam Okił Khamidov – reżyser sitcomu w latach 1999–2007 – wielokrotnie deklarował, że Kiepscy w politykę nigdy nie wchodzą, polityczność i tak była im przypisana z samej racji urodzenia. Zadebiutowali 16 marca 1999 roku, zaznaczając swoją obecność w ramówce Polsatu piosenką tytułową, która na samym wstępnie obiecywała „W kiepskim świecie kiepskie sprawy – marne życie i zabawy”. Serial spełnił tę obietnicę, gdy w roli protagonistów obsadził swojskich Innych o niczym nieskrępowanej fantazji – tym samym oferując rozrywkę podszytą gorzką satyrą na dekadę prób ustabilizowania klasą średnią tożsamości polskiej. Kiepscy rozszarpywali nerwy purystów językowych, cierpliwość konserwatywnych inżynierów społecznych i starania speców od marketingu, załamujących ręce nad brakiem większego pożytku reklamowego z serialu o wielomilionowej publiczności[131]. Polityczność Kiepskich potraktujmy po Ranciere’owsku – czyli, w skrócie jako strategię rozszerzającą wyobrażenie wspólnoty o podmioty dotąd pozbawione głosu, czy – w tym szczególnym przypadku – widoczności i reprezentacji medialnej. W Polsce przełomu millenium uczynienie pełnoprawnymi bohaterami telewizyjnej komedii modelowych antybohaterów było gestem unikatowym. Samo uwięzienie Kiepskich w powtarzalnej formule sitcomu takim nie było, ale funkcjonowanie w rzeczywistości polskiego snu o skutecznej transformacji, który nigdy się nie spełnia – już tak. To rozpisana na blisko 600 odcinków opowieść o utknięciu w systemowym limbo, w którym Kiepscy nie wyciągają wniosków ze swoich niepowodzeń, nie zyskują wymiernej nagrody, ale też nie ponoszą kary. Świat Kiepskich to świat, w którym transformacja jest niemożliwa – zarówno na poziomie ewolucji jednostki, ani systemu, którego jest ona częścią. Są tymi, którzy „zatrzymali się w procesie ewolucji w kierunku kapitalistycznej normalności”[132], co w przypadku momentu narodzin formatu było co najmniej obrazoburcze. Świat Kiepskich jest światem według nich – a w szczególności według głównego bohatera, Ferdynanda, przejawiającego zrywy spontanicznej kreatywności. Rodzi się ona z nudy bezrobocia i monotonii niskopłatnych prac fizycznych. I choć ta jedyna możliwość bycia sprawczym prowadzi do klęski, nie prowadzi do zaprzestania wysiłków. Z tej perspektywy na Kiepskiego można patrzeć jak na bezinteresownego artystę – dla którego niepowodzenie (brak skuteczności) nigdy nie przesłania frajdy z procesu tworzenia, w którym jest bezgranicznie zanurzony. Każda z klęsk jest tylko procesem prowadzącym do kolejnego olśnienia, któremu podporządkowuje swoje życie.

Paradoksalnie, w tej strategii życiowej, czy też może stylu życia, uwidaczniają się cechy przypisywane klasom wyższym: i to nie w kontekście swojskiego sarmatyzmu, w którego kategoriach nierzadko opisywano sitcom, ale zupełnie zachodniego rentieryzmu. „Nigdy nie pracuj” (bo pracuje na ciebie ktoś inny) staje się nieświadomą, ale dobitną maksymą bohaterów serialu. Nie sądzę, aby twórcy „Świata według Kiepskich” wierni byli sytuacjonizmowi, pochwalali patologie rentieryzmu czy też sprzyjali postulatowi wprowadzenia dochodu podstawowego (aby wspomagać oddolną kreatywność), ale we współczesnej recepcji ten alterkapitalistyczny wątek może elektryzować. Tylko konsekwentna odmowa podjęcia pracy przez głowę rodziny umożliwia wcielenie w życie szalonych pomysłów, lokujących się poza logiką produktywności kapitalizmu. Najciekawsze jest jednak to, że sam Ferdynand jest postacią niejednoznaczną – obiektywnie, wobec świata zewnętrznego, jest bezrobotnym bez prawa do zasiłku, uzależnionym od piwa i utrzymującej go żony. Natomiast tym, co go wyróżnia, jest bezinteresowna, niemal arystokratyczna fantazja napędzająca perypetie w każdym odcinku. Jest to jedyna cecha, która w późnokapitalistycznej optyce go uczłowiecza – nie tylko w oczach innych postaci, ale i widzów – jednocześnie gwarantując jeżeli nie sympatię, to przynajmniej ciekawość. Rancierowska polityczność – pomimo apolitycznych deklaracji Khamidova – dotyczy w tym przypadku dania głosu, widoczności i sprawczości postaci zmarginalizowanej, zdeklasowanej, pasożytującej. Ferdynand balansuje na granicy bycia tym, kogo (lub co) Giorgio Agamben nazywa „nagim życiem”. Co istotne, jego wysiłki zostają podchwycone przez innych bohaterów, którzy współdzielą radość z tworzenia, zarzucając swoje obowiązki na czas karnawału kreatywności. To jego zdolność do inicjowania wydarzeń i projektów włącza go do wspólnoty, w której na chwilę staje się pełnoprawnym podmiotem, zdolnym do przekształcania rzeczywistości według jego zasad. W ten sposób Ferdynand pojawia się w telewizji, prasie, rządzie, przemyśle kreatywnym, nawet w przestrzeni kosmicznej. Jest widoczny i widzialny – jako inicjator, wynalazca, projektant, geniusz lub skandalista, każdorazowo przekraczając swoją przypisaną tożsamość biernego, bezrobotnego alkoholika. Czego zatem dotyczą klęski, których notorycznie doświadcza? Socjologowie i socjolożki odpowiedzieliby, że na niepowodzeniu zaważa jego habitus – brak umiejętności funkcjonowania w domyślnym świecie klasy średniej, jego ekscentryczne deklaracje o braku ambicji oraz niechęć do transformacji i dalszej akumulacji kapitałów innych niż piwo Mocny Full. Kiepski jest skazany na porażkę ze względu na system, w którym funkcjonuje, a którego on nie chce budować – to system deklarujący wsparcie dla kreatywności i pomysłowości, jednak wyłącznie na określonych warunkach i dla określonych podmiotów, zdecydowanie innych niż anarchizujący i antysystemowy Kiepski. Nieprzypadkowo rozpoznawano w nim homo sovieticusa[133] – wciąż żywego straszaka transformacyjnej narracji: podmiotu niedostosowanego, krnąbrnego i opornego wobec społecznej presji. Również nie bez powodu opisywano jego fantazję w ramach sarmackiego mitu – osoby, która swoimi pijackimi szarżami prowadzi kraj do zapaści. Wszystkie cechy, jakie posiada, uniemożliwiają mu stanie się domyślnym podmiotem nowej rzeczywistości – konsumentem. Wszystkie, poza jedną: nieskrępowaną i nierzadko błyskotliwą kreatywnością. Ona, wbrew rozpoznaniu niektórych badaczy i badaczek analizujących fenomen Kiepskich[134], prowadzi do konsumpcji, ale tej, która pochodzi z innego porządku: konsumowane nie są dobra doczesne (nie licząc Mocnego Fulla i posiłków), ale kultura.

Jak zwracano uwagę w badaniach widowni, Świat według Kiepskich cieszył się powodzeniem nie tylko wśród najuboższych, podobnie jak Ferdek zdeklasowanych, zdeproletaryzowanych widzów, ale również wśród inteligencji. To głównie kulturowa wszystkożerność Kiepskich przyciągała do telewizorów tego nieoczywistego odbiorcę – miał on bowiem do czynienia z jedną z pierwszych polskich produkcji masowych, w których uwidaczniała się frajda détournementu: przechwytywania tekstów i symboli kultury na rzecz umieszczenia ich w nowym, nierzadko obrazoburczym kontekście. Nie tylko język[135], ale przede wszystkim kultura według Kiepskich podlega zniekształceniom i przejęzyczeniom; dekonstruują ją własnymi środkami do własnych celów. Kiepscy nie tylko kultury używają nie bacząc na modernistyczny podział na niskie i wysokie, ale również wytwarzają na jej kanwie własny wariant uczestniczenia w niej. Pojawia się pytanie – skąd ci odcięci od „prawowitego” sposobu pozyskiwania kultury ludzie mają z nią kontakt? Jakimi metodami przedostaje się do nich świat zewnętrzny, tak bardzo obcy „kiepskim sprawom”? Odpowiedź twórców jest prosta – to telewizja; to samo medium, dzięki któremu do świata według Kiepskich zaproszeni zostają również widzowie. Nieprzypadkowo telewizor, który stoi w mieszkaniu Kiepskich, jest marki Okil (jako oczywiste nawiązanie do reżysera), a jego poprzednik staje w płomieniach, dając początek fabule odcinka Umarł odbiornik, niech żyje odbiornik! – pilotażowego epizodu, który stanowi wprowadzenie do kiepskiego świata. Dla Ferdynanda to właśnie zniszczenie „okna na świat”, zwanego telepudłem (tej głównej inspiracji do działania i, nie ukrywajmy, głównej życiowej radości) jest najbardziej bulwersujące. Stosunek do sprzętu uwidacznia się w osobistej reakcji na śmierć teleodbiornika, jak na standardy przeciętnego widza – irracjonalnej, zbyt emocjonalnej, wychodzącej zdecydowanie poza materialny wymiar tej straty. Z czego właściwie żartują Khamidov i jego współpracownicy, pozwalając telewizorowi umrzeć? W najprostszym odczytaniu, spalony telewizor służy im za rekwizyt potrzebny do zawiązania fabuły. Spełnia jednak także inne cele: używany jest jako rama dla relacji pomiędzy bohaterami i staje się czytelnym sygnałem o zakłóceniu przekazu infrastruktury medialnej w jakiej funkcjonuje sitcom. Natomiast to, że zniszczony telewizor nie działa zgodnie ze swoim przeznaczeniem (oglądania świata) uniemożliwia głównemu bohaterowi ustabilizowanie własnej tożsamości i kontrolę nad własnym wizerunkiem jako sprawczego podmiotu.

Minęło sporo czasu, odkąd Marshall McLuhan wprowadził do medioznawstwa podział na media gorące i zimne[136]. Sztywna klasyfikacja, według której telewizja była medium zimnym, uległa dezaktualizacji. Media bywają zmiennocieplne – w obliczu nowych sposobów obchodzenia się z nimi i przyspieszenia technologicznego zmienia się także ich temperatura. Telewizja od lat 60. uległa ociepleniu – z medium podatnego na interpretację stała się wysokorozdzielcza, bo nasycająca zmysły informacjami do przesytu, nie wymagając „uzupełniania” odbieranego przekazu. Stała się angażująca, immersyjna i przy tym nie pozostawia przed konsumentem pola do reinterpretacji, do nadpisania nieczytelnych i zniekształconych treści. Pierwszy odcinek sitcomu rozpoczyna się sceną, w której seniorka rodu Kiepskich drzemie przed telewizorem, który po chwili staje w płomieniach. To wydarzenie sprowadza do pokoju głównych bohaterów, przynosząc obraz rozpaczy i bezsilności, którą podkreśla gest Ferdynanda, bezcelowo zalewającego szczątki sprzętu wodą. To wydarzenie zarysowuje krótką charakterystykę relacji pomiędzy bohaterami: pogardy żony i córki dla Ferdynanda czy też jego własnej nienawiści do teściowej-winowajczyni. Niedługo po nim w mieszkaniu Kiepskich niespodziewanie zjawia się postać ze świata zewnętrznego – zamaskowany terrorysta, który bierze członków rodziny na zakładników. Mariolka, młodsza córka Kiepskich, zostaje przez niego wybrana na ofiarę, z którą ma zamiar pokazać się światu i w towarzystwie której próbuje wypowiedzieć swoje żądania wobec antyterrorystów. Jednak zamachowiec nie może ich wyartykułować ze względu na wadę wymowy. W tej sytuacji Mariolka przejmuje inicjatywę i interpretuje jego mamrotanie na modłę pożądanego kodu kulturowego – z ust nastolatki wydobywają się obelgi i groźby w stosunku do policji, wobec których Kiepscy wpadają w osłupienie. Pada pytanie „skąd ona się tego nauczyła?”, pojawia się też oczywista odpowiedź: „z telewizji”. Ta scena jest istotna nie tylko dlatego, że wraz z próbami wypowiedzenia żądań (a właściwie: obietnic tego, co zrobi zamachowiec z Kiepskimi) wybuchają salwy śmiechu antyterrorystów – czyli czytelny znak małej wartości życia ubogich mieszkańców czynszowej kamienicy w oczach świata zewnętrznego. Telewizja, przedstawiona jako źródło wiedzy o tym, jak działać, staje się medium ponownie zimnym: wymagającym akcji i reinterpretacji. Zupełnie jak niewyraźna mowa zamaskowanego terrorysty. Ten sam schemat pojawia się ponownie, gdy przed telewizyjnym reporterem[137] Kiepski próbuje wytłumaczyć w jaki sposób pokonał napastnika. Za niezdolnego do odpowiedzi Ferdynanda wypowiada się jego żona, a jedyną odpowiedzią, której udziela on własnym głosem jest przyznanie się, że skutecznego chwytu nauczył się w domu, z telewizji. Zależność od telewizyjnego medium to jedno. Na nie mniejszą uwagę zasługuje nieprzypadkowy dobór postaci intruza, który włamuje się do Kiepskiego świata.

„Wiedziałem, że to jest Ktoś” – mówi Walduś, syn Kiepskiego, gdy napastnik ściąga kominiarkę. Tym Kimś jest osoba rozpoznana przez domowników jako John Rambo. Choć w świecie Kiepskich pojawia się znikąd, w filmie Rambo: Pierwsza krew z 1982 roku bohater powraca do życia z Wietnamu. Skutkiem nieszczęśliwego zbiegu okoliczności wypowiada wojnę swoim prześladowcom, reprezentującym ustalony pod jego nieobecność porządek świata. W społecznej wyobraźni telewidzów, Rambo funkcjonuje jako sawant wymierzający sprawiedliwość systemowi, który doprowadził do rozpadu jego osobowości i uniemożliwił istnienie na własnych warunkach; to ofiara systemu, która jest zmuszona do sprawczości. Rambo jest symbolem amerykańskich white trash, pokiereszowanych przez PTSD i niemogących znaleźć sobie miejsca w społeczeństwie. W takim odczytaniu Kiepski unieszkodliwia kogoś podobnego do siebie – kłopotliwego antybohatera, który przy użyciu różnych środków toczy wojnę z pacyfikującą go rzeczywistością. Łączy ich status wyrzutków (czy też bycie metaforami błędów administracji, Cartera[138] lub „Balcyrowicza”), ale i walka o przetrwanie – choć rozumiana w odmienny sposób i realizowana innymi strategiami. Obie postaci łączy także niski status, choć wyraźnie różni ich wymiar symboliczny, związany z ich przeszłością i tożsamością: Rambo jest desperatem, ale jednocześnie patriotą walczącym o kraj, dzięki czemu rebelia weterana jest w oczach widzów usprawiedliwiona – jest Kimś. Kiepski jest postacią, której statusu buntownika nie da się usprawiedliwić sięgając do jego przeszłości – jest Nikim.

W wymiarze symbolicznym pokonanie Rambo to także cios zadany konkretnemu typowi super-antybohatera rodem z lat 80. i republikańskiego końca Zimnej Wojny – naczelnej postaci tzw. reaganomatografii[139]. O ile filmowego Rambo – zwłaszcza w sequelach – dało się wpisać w propagandę moralnego zwycięstwa Amerykanów wobec klęski w Wietnamie, tak Ferdynand Kiepski nie nadaje się na centralną postać populistycznej ludomanii, gorzkie rozliczenie z czasami transformacji ani pochwałę narodowokatolickiej reakcji wobec modernizacji z Zachodu. Nie da się z niego uczynić propagandowego plakatu ani billboardu reklamowego, ale doskonale służy jako ekran, na który można rzutować powszechny lęk przed homo sovieticusem: wrogiem we własnym polskim domu, groźnym zarówno dla konserwatystów, jak i liberałów, dlatego skazanym na wymarcie i wymazanie przez elity[140]. Różnią ich także metody działania: w odróżnieniu od Rambo, Kiepski w swojej życiowej rebelii wybiera metodę, która paradoksalnie należy do powszechnie akceptowanych przez społeczeństwo – pokojowo reformuje, tworzy alternatywy, w których klęski nie mają aż tak esencjonalnego znaczenia. Klęska w świecie filmowego Rambo może doprowadzić do jego unicestwienia jako podmiotu, klęska w świecie Kiepskich – przedłuża życie przegranych, prowadząc do kolejnego aktu twórczego. Ta logika prowadzi do pokonania bohatera skazanego na zwycięstwo przez postać, która lekceważy przyrodzone jej fatum bycia nieudacznikiem. To też powidok do komediowego podgatunku slabs vs. snobs, w którym maczystowscy bohaterowie zostają pokonani przez frajerów, fajtłapy, obwiesi w klapkach; przegrywów, którzy nie ustają w staraniach by odmienić swój los, choćby tylko na chwilę.

Jednak jedynym, co realnie martwi Ferdynanda w sytuacji bycia rozpoznanym jako bohater, jest niemożność obejrzenia samego siebie w tej roli – Kiepski mówi: „Wszyscy widzieli, tylko ja, kurde, główny bohater, nie widziałem”, nawiązując do zniszczonego teleodbiornika. Kostiumu nie wybiera sam, zostaje mu nałożony przez złośliwych sąsiadów – wraz z medialnym szumem wokół czynu Kiepskiego w jego mieszkaniu zjawiają się Paździochowie, nakładający mu pelerynę Batmana[141]. Ten istotny dla superbohaterskiego aktu przeistoczenia się z cywila w nadczłowieka rytuał przejścia nie może się ziścić, co gorsza, protagonista nie może nawet zobaczyć siebie samego – tryumfatora w kapciach i kalesonach – w medialnym przekazie dnia. Mówiąc inaczej, nie ma kontroli nad swoim wizerunkiem. Zatem już w połowie pierwszego odcinka, już na samym początku oswajania polskiego widza z kiepskim światem, Ferdynand doznaje porażki na poziomie własnej tożsamości. I jest to klęska dobrze znana wszystkim telewidzom imitującym styl życia i strategie istnienia wzięte z programów telewizyjnych, którzy nigdy siebie na ekranie nie zobaczą; albo, jeżeli zostaną zauważeni, nie będą mieli możliwości kontroli nad swoją obecnością. To, mówiąc eufemistycznie, dość osobliwy sposób przedstawienia postaci, która wkrótce potem stanie się realnym, intrygującym, choć problematycznym bohaterem polskiej sfery medialnej.

Jak jednak patrzeć na reżyserską decyzję o zniszczeniu telewizora, poza użyciem go w roli atrybutu, który zdradza motywacje i charakterystykę postaci? Dlaczego Kiepscy kilkakrotnie patrzą przez zgliszcza teleodbiornika lub są filmowani przez jego wnętrze? Czy w ten sposób obiecują zniszczyć dom pana jego własnymi narzędziami; zrewolucjonizować telewizję poprzez zanegowanie jej purytańskiego przekazu, czyniąc z ubogich, dysfunkcyjnych krewnych wzorzec dla społeczeństwa, a sam format czyniąc odpornym na zabiegi lokowania produktów i pożądanych stylów życia? Odpowiedź na te pytania nie jest jednoznaczna.

Hito Steyerl w jednym ze swoich najsłynniejszych dzieł, performansie dokamerowym Strike z 2010 roku, niszczy kineskop telewizora. Zniszczenie ekranu oznacza tu odmowę pracy i sprzeciw wobec infrastruktury, która umożliwia udział w cyrkulacji treści: obrazów, reklam i reprezentacji. Infrastruktura staje się widoczna w momencie, gdy zostanie zniszczona lub zaburzy się porządek jej działania[142] – tak jak dzieje się to w przypadku teleodbiornika Kiepskich, spalonego przez nadmierne oglądanie Przygód Koziołka Matołka przez babkę Rozalię. Oglądanie (lub też: widzenie) Kiepskich poprzez zniszczoną infrastrukturę sygnalizuje próbę wniknięcia do społecznej świadomości osób niepożądanych, odsuniętych na margines widzialności ze względu na nieprzystawanie do jakichkolwiek interesów politycznych i marketingowych; taką właśnie próbę podejmuje serial, wykorzystując do tego celu jednak całkiem sprawne telewizory swoich widzów. Kiepscy są kiepscy, bo nie są ani przeciętni, ani wybitni. Najprawdopodobniej, w logice późnokapitalistycznej, są zupełnie zbędni. Mateusz Halawa w 2007 roku pisze dla „Polityki”, że świat Kiepskich zaburzyć może tylko blok reklamowy[143], ale być może to właśnie Kiepscy zaburzają potok reklam nieoznaczonych jako materiał sponsorowany. To zresztą nie jedyne zaburzenie, jakiego dokonali – popularność sitcomu uderzyła również w życzeniowy obraz funkcjonowania polskiej rodziny: samowystarczalnej, nuklearnej, podzielającej konserwatywny i późnokapitalistyczny system wartości. Choć od momentu rozpoczęcia transformacji polityczno-gospodarczej do premiery Kiepskich minęła ponad dekada, to maksyma wzięta z Margaret Thatcher, o tym, że nie ma czegoś takiego jak społeczeństwo, zaważyła na pojmowaniu roli rodziny w funkcjonowaniu państwa. Kwestia „wartości rodzinnych”, podobnie jak w Stanach Zjednoczonych, sformatowała horyzont myślenia i postrzegania rzeczywistości społecznej tak, aby w miejsce odpowiedzialności społeczeństwa i systemu za rodzinę, pojawiła się jednostkowa odpowiedzialność rodziny za społeczeństwo i funkcjonowanie systemu[144]. Przekształcenia polityczne, które miały doprowadzić do zminimalizowania udziału państwa w połączeniu z nagonką na homo sovieticusów prowadziły do prostego spostrzeżenia: winę za nieprawidłowości w działaniu państwa ponoszą osoby niepodzielajace „wartości rodzinnych”. Choć Kiepscy są heteronormatywną, nuklearną rodziną, to wartości, którymi się kierują, nie odpowiadają wizerunkowi osób przydatnych w kreowaniu nowego, potransformacyjnego świata. Są nieelastyczni w stosunku do wymogów rynku pracy i niereformowalni w swoim stylu życia („Nikt nikomu nie tłumaczy, by spróbować żyć inaczej”, jak głosi piosenka w czołówce sitcomu). Nic zatem dziwnego, że popularność serialu przepełniała komentatorów zgrozą[145], także dlatego, że słusznie pojmowali oni telewizję jako medium, które silnie buduje tożsamość i wartości telewidzów, wpływając na horyzonty tego, co możliwe do zobaczenia i wyobrażenia [temat podejmuje Igor Szyiński na stronach 25–42, gdyby ktoś chciał zerknąć – dop. red]. Obecność Kiepskich w polskich mieszkaniach rozszczelniła ramy dostępnego świata, wpuszczając do niego ubogich krewnych z marginesu; tych niechcianych wujciów-wariatuńciów z dysfunkcyjną rodziną, która towarzyszy kolejnym bezcelowym eskapadom na podbój świata. Kiepscy zaburzyli także samo działanie sitcomu jako narzędzia propagandowego do budowy świata „wartości rodzinnych” i idealnych rodzin.

Jeżeli przez te dwie dekady czegoś jeszcze nie napisano o Świecie według Kiepskich to tego, że serial ten nadaje się do rozpatrzenia w kategoriach długiego trwania literatury sowizdrzalskiej[146]. Wszystkożernej, obrazoburczej, przechwytującej i konstruującej świat na opak, który porusza się wedle własnych reguł w karnawale kreatywności. Tym, który woła o zanegowanie prawideł rządzących światem codziennym i powszechnych przesądów, odmawiając podtrzymywania obowiązującego status quo. Nieprzypadkowo jeden z tropów etymologicznych sowizdrzalstwa wywodzi pochodzenie tego wyrazu od polecenia rodem z uniwersum Kiepskich – „pocałuj mnie w dupę”. Nie sowa, nie zwierciadło, nie postmodernizm – ale pocałuj mnie pan w dupę.

Aleksy Wójtowicz – gdy wyszedł pierwszy odcinek Świata według Kiepskich na chleb mówił „bep”. Na co dzień pisze o sztuce współczesnej, kulturze wizualnej i przemianach w polityce kulturalnej, w szczególności tropiąc atrakcje, które funduje nam tzw. dobra zmiana w polskim polu sztuki. Redaktor „Magazynu SZUM”, publikował m.in. w „Dwutygodniku”, „MiejMiejsce” i oko.press. W przerwach od inbienia na fejsie, bywania redaktorem i tzw. poważnym człowiekiem pisze dla własnej frajdy teksty, nierzadko zabawiając się w szambonurka internetu.

Michał Wolski, Rodzina, tradycja i wódka. O specyfice Kiepskich odcinków świątecznych

1. Obligatoryjny wstęp historyczny

Zacznijmy od garści faktów. Pierwsze programy dające się określić jako świąteczne są starsze niż telewizja – to nadawane w radiu BBC Royal Variety Performance (od 1925 r.), Festival of Nine Lessons and Carols z King's College w Cambridge (od 1928 r.) i Royal Institution Christmas Lectures (od 1936 r.); zresztą wszystkie wymienione programy emitowane są do dziś. Wszelkie „Christmas specials” kojarzą nam się jednak przede wszystkim z produkcją amerykańską. Niebezpodstawnie – właśnie na ekranach telewizorów w Stanach Zjednoczonych pojawia się najwięcej produkcji okolicznościowych, czy to jednorazowych, czy wpadających w kategorię specjalnych odcinków świątecznych. I o ile te pierwsze stanowią same w sobie ciekawy materiał do badań (konia z rzędem temu, kto wytłumaczy wszystkie kreatywne decyzje podjęte w Star Wars Holiday Special z 1978 r.), o tyle Świat według Kiepskich jest przecież serialem. A trzeba przyznać, że to w tym medium świąteczne treści mają się nad wyraz dobrze.

Powodów jest kilka. Najwyraźniejszy i najbardziej oczywisty wynika z cyklu emisji odcinków danego serialu, który, jeśli obejmuje okres świąteczny, w naturalny sposób próbuje się wpisać w towarzyszącą mu atmosferę. Wydawać by się mogło, że dotyczy to głównie produkcji o mniej lub bardziej wyrazistym sznycie obyczajowym, ale w praktyce zdarzało się także w serialach o każdym możliwym profilu. Dzisiaj niemożliwym jest ustalenie, czy świąteczna telewizja w większym stopniu wpisywała się w towarzyszącą Bożemu Narodzeniu atmosferę, czy też bardziej przyczyniała się do jej kreowania; nie zmienia to jednak faktu, że już od I Love Lucy w 1956 r. specjalne, niejednokrotnie rozbudowane odcinki świąteczne zaczęły na stałe wpisywać się w telewizyjny krajobraz. Zjawisko stało się tak powszechne, że doczekało się nawet własnej strony na Wikipedii[147], w pełni skupionej na wszelkiego rodzaju świątecznych wydarzeniach telewizyjnych.

Nawet pobieżne przejrzenie zawartej tam listy może prowadzić do intrygujących odkryć – choćby takich, że obok dość spodziewanych tytułów, jak Pełna chata, Autostrada do nieba, Siódme niebo, Ally McBeal czy Przyjaciele (którzy w trakcie 10 sezonów zdołali zaliczyć 11 odcinków świątecznych) znajdują się chociażby Mighty Morphin' Power Rangers (z epizodem pod wiele mówiącym tytułem I'm Dreaming of the White Ranger), JAG: Wojskowe biuro śledcze (aż 6 odcinków świątecznych), 13 spośród 33 seriali o Kamen Riderze czy Hercules z Kevinem Sorbo. Ostatni przykład jest o tyle ciekawy, że (dość swobodnie, ale jednak) adaptuje elementy historii biblijnej bez uciekania się do typowo świątecznego rekwizytorium, co czyni go pewnym ewenementem. Jak zauważa Derek Johnston w przedmowie do 6. tomu „Journal of Popular Television” poświęconego właśnie Christmas Television, większość specjalnych odcinków świątecznych wystawia swoich bohaterów na działanie mniej lub bardziej enigmatycznej, ale w dużym stopniu zlaicyzowanej wersji „magii świąt”.

Tym samym dochodzimy do kolejnej, istotnej cechy odcinków świątecznych. O ile kalendarz emisji nie zakłada zakończenia sezonu (lub całego serialu) właśnie w Boże Narodzenie, co spotkało np. produkcję The Weird Al Show (sam odcinek miał oczywiście tytuł The Obligatory Holiday Episode), to świąteczny czas telewizyjny często bywa tożsamy z zawieszeniem normalnych reguł rządzących światem przedstawionym na rzecz otarcia się o różnie rozumianą sferę magiczno-mistyczną. Zostaje ona zaprzęgnięta – co dość oczywiste – w narrację konserwującą tradycyjny model przeżywania świąt, jednakże – jak zauważa wielu badaczy tego zjawiska – podkreśla nie duchowy, ale konsumpcyjny wymiar Bożego Narodzenia. Bodaj najtrafniej ujął to Andy Marshall, pisząc: „Reklamy oraz mass media znacząco wpływają na wzrost konsumpcji, przekonując nas, że normą jest o tej porze roku wydawanie setek funtów na rodzinę i przyjaciół. Firmy takie jak Coca-Cola, uzyskały nawet moc kształtowania obrazu Ducha Świąt, by lepiej pasował do ich potrzeb reklamowych, a także samego logo firmy”[148].

Wynika z tego, że owa świąteczna atmosfera oraz wszelkie tradycje sprowadzone zostają do daleko idących uogólnień lub zamaskowania – zwłaszcza w amerykańskim modelu – chrześcijańskiej genezy samych świąt. Popularnym przykładem takich działań jest zmiana w różnych mediach słowa „Christmas” na abrewiaturę „Xmas”. Wprawdzie lingwiści tacy jak Patricia T. O'Conner i jej mąż, Stewart Kellerman, sugerują (poniekąd słusznie), że nie stoi za tym celowe działanie ze strony jakiegoś laickiego lobby, a sama abrewiatura wywodzi się jeszcze z wczesnego średniowiecza, jednak forma „Xmas” pojawia się w świątecznych odcinkach seriali (zwłaszcza animowanych) statystycznie częściej niż „Christmas”, a one same niemal nigdy nie roztrząsają kwestii związanych z tematyką biblijną.

Co zaś roztrząsają? Zdaje się, że każdy, kto kiedykolwiek włączył telewizor w Wigilię, intuicyjnie zna odpowiedź na to pytanie. Świąteczne odcinki specjalne, zwłaszcza w anglosaskich serialach lub formatach, będą stawiać na celebrowanie tradycji, ale też podkreślanie roli więzi rodzinnych, zimowych zabaw, wyobrażenia świętego Mikołaja w absolutnie każdym możliwym wariancie, podobnie jak nawiązań do Opowieści wigilijnej Charlesa Dickensa. Wszystko w pełnym przepychu sztafażu, odsyłającym do konsumenckiej strony świąt Bożego Narodzenia. Również fakt, że tego typu rozwiązania są w telewizji amerykańskiej (i nie tylko) nagminne, a od lat 80. XX w. wręcz obligatoryjne – zwłaszcza w programach skierowanych do młodszego odbiorcy – doprowadził w naturalny sposób do swego rodzaju spiętrzenia oczekiwań względem produkcji telewizyjnych, emitowanych w Boże Narodzenie. Na dobrą sprawę seriale z tego okresu nie mogły sobie pozwolić na nieprzygotowanie odcinka świątecznego.

2. Odcinki świąteczne w Polsce

Po 1989 r., wraz z ekspansją zachodnich treści w krajach byłego bloku socjalistycznego, moda na bożonarodzeniową ofertę telewizyjną zaczęła docierać także do Polski. O jej charakterze można by pisać długo, jednak generalnie daje się w niej poznać właściwe tamtym czasom zapatrzenie w Zachód. Widoczne zarówno w zachłyśnięciu się wyobrażonym dobrobytem – utożsamianym trochę zbyt automatycznie z konsumpcjonizmem – jak i w milczącym, ale powszechnym przekonaniu o wyższości zachodniego modelu rozrywki nad rodzimym. I niezależnie od tego, jak oceniamy to z dzisiejszej perspektywy, serialowe formaty telewizyjne zaczęły adaptować wzorzec zachodni z lepszym lub gorszym rezultatem Przykład połączenia Bożego Narodzenia z (groteskowo rozumianą) konsumpcją pojawia się już w pierwszym polskim sitcomie, 13 posterunku. Dwuczęściowy odcinek świąteczny[149] zaczyna się od sytuacji rodem z filmu Niemoralna propozycja: przebrany za świętego Mikołaja Artur Żmijewski pragnie za milion dolarów spędzić noc z postacią graną przez Cezarego Pazurę. Świąteczna konsumpcja w stanie czystym.

Jak na tym tle wygląda Świat według Kiepskich? Nie jest tajemnicą, że choć u swoich założeń miał stanowić luźną parafrazę formatu amerykańskiego sitcomu, jednak od początku próbował znaleźć swój własny głos. Dotyczy to zarówno stosunku do szeroko rozumianego kapitalizmu (bohaterowie – nieco uogólniając – nie należą do beneficjentów przemiany ustrojowej), jak i sięgania po elementy kultury zaczepione w polskim katolicyzmie. Ostatnia kwestia jest dość problematyczna, trudno tu bowiem o spójną wykładnię światopoglądową (np. Halinka w jednym odcinku może być przeciwna rozwodom z pobudek religijnych, a w innym straszyć Ferdka adwokatem), niemniej serial nie ucieka od katolickiego tradycjonalizmu.

Najpełniej wybrzmiewa to właśnie w odcinkach świątecznych, które – choć daleko im do spójności przekazu – w ten czy inny sposób adresują wyżej wspomniane kwestie. Co ważne, Kiepscy, w przeciwieństwie chociażby do wspomnianego już 13 posterunku, powstawali w warunkach, które umożliwiały skorelowanie tematyki odcinków z datą emisji. Odcinki świąteczne faktycznie pełniły więc rolę Christmas Specials i wstrzeliwały się w dość osobliwy sposób (o czym później) w specyfikę świątecznej ramówki telewizyjnej.

3. Święta u Kiepskich

Łącznie powstało osiem odcinków Kiepskich, podejmujących tematykę świąt Bożego Narodzenia, przy czym trzy z nich, Wór Świętego Mikołaja (91), Wesołych Świąt! (245) i Kolędniki (504), zostały wyemitowane poza okresem świątecznym. I o ile jeszcze pierwszy z nich miał premierę 12 stycznia 2002, po roku, w którym nie było odcinka typowo świątecznego (można więc go traktować jako „spóźniony” odcinek specjalny), o tyle Wesołych świąt z 21 marca 2007 tematykę świąteczną podejmuje jedynie pozornie: sceneria Bożego Narodzenia jest w nim jedynie pretekstem do zażegnania kryzysu małżeńskiego najpierw w rodzinie Paździochów, a potem samych Kiepskich. O co chodzi? Otóż Marian Paździoch odkrywa, że żona jest dla niego miła tylko w Wigilię, więc wraz z Boczkiem aranżują ją codziennie. Wprawdzie szybko wychodzi im to bokiem, ale podsuwają Ferdkowi pomysł na udobruchanie wściekłej Halinki. Nie mamy więc do czynienia z celebracją świąt jako takich, ale zarysowuje się w nich jeden z motywów istotnych dla niemal wszystkich odcinków świątecznych – trop Bożego Narodzenia jako okresu zawieszenia konfliktów w rodzinie.

Kolędników z 23 listopada 2016 można natomiast nazwać przyspieszonym odcinkiem świątecznym, co wynika przynajmniej po części z faktu, że od 2004 roku Świat według Kiepskich emitowany był rokrocznie w dwóch blokach (sezonach) – wiosennym i jesiennym. Do 2010 roku sezon jesienny kończył się w okolicach drugiej połowy grudnia, nie zawsze obejmując okres świąteczny. Od roku 2011 koniec jesiennych emisji zaczął przypadać na ostatni tydzień listopada; z okazjonalnymi odcinkami sylwestrowo-noworocznymi, również funkcjonującymi na zasadzie odcinków specjalnych. Tych – dla porządku należy dodać – było sześć (Wielki bal w 1999, czyli odcinek specjalny z prawdziwego zdarzenia, bo z udziałem bohaterów innych sitcomów Polsatu, a także Sylwester bez granic w 2007, Sylwester narodów w 2009, Sylwester marzeń w 2010, Happy New Year w 2011, Królowa balu w 2013).W latach 2000 i 2001 miały miejsce emisje nowych odcinków w Sylwestra i Nowy Rok, które jednak tematycznie były konwencjonalnymi historiami (o ile to możliwe w przypadku Kiepskich). Od 2012 r. zabrakło wynikających z kompozycji ramówki przesłanek za poruszaniem tematyki świątecznej. Podjęto ją po raz ostatni w 2016 r. w odcinku Kolędniki, prawdopodobnie ze scenopisarskiego kaprysu.

Fabuła odcinka jest prosta i w gruncie rzeczy mało świąteczna: prezes Kozłowski namawia Ferdka do organizacji kolędowania za unijne pieniądze, co jest punktem wyjścia dla trzech sytuacji: żartu z przejęzyczenia i nazwania turonia Kuroniem (trzeci raz w całym serialu), wspomnień Halinki o poznaniu się z Ferdkiem właśnie podczas kolędy (jawnie sprzecznych z innymi wersjami tej historii opowiadanymi w serialu) oraz dowcipu sytuacyjnego, jakoby nikt z kolędników nie chciał być diabłem, Żydem ani Cyganem, w efekcie czego kolęda składa się z pięciu Herodów i kominiarza Ferdka. Wątek świąteczny jest więc w zasadzie tylko pretekstem do ukazania kolejnej w historii Kiepskich fabuły o błyskotliwym planie na szybki zarobek, który rozbija się o wady charakteru bohaterów.

Właściwe odcinki świąteczne są w tym serialu bardzo zróżnicowane, co nie powinno dziwić nikogo, kto ma świadomość, w jakie rejony niejednokrotnie potrafiła zaprowadzić scenarzystów wyobraźnia. Zarazem jednak oscylują one tematycznie wokół dość specyficznego, a jednak bardzo charakterystycznego dla Świata według Kiepskich katalogu tropów – na tyle wyrazistych i powtarzalnych, że można się pokusić o ich zestawienie i charakterystykę. Sprawdźmy więc, co stanowi o specyfice odcinka świątecznego Świata według Kiepskich:

a) Rodzinność świąt

Wątek bardzo wyraźnie wybijający się na pierwszy plan praktycznie we wszystkich odcinkach świątecznych. Tradycyjność Bożego Narodzenia obchodzonego przez Kiepskich i ich sąsiadów bazuje przede wszystkim na sztywnym i zaskakująco konsekwentnym pilnowaniu świątecznych zwyczajów, a także na zawieszeniu dotychczasowych codziennych animozji. Czasem fakt, że w święta członkowie rodziny są dla siebie nawzajem mili, wydaje się nieco wymuszony, zarazem jednak jest to imperatyw, którego sami Kiepscy (nie tylko Halinka) starają się pilnować. Najbardziej dobitnie jest to ukazane w odcinku Cicha noc (19) z 18 grudnia 1999 oraz Opowieść wigilijna (321) z 16 grudnia 2009. W pierwszym z nich po nieco sztywnym (i w pierwszej chwili niechętnym) podzieleniu się opłatkiem życzenia, jakie członkowie rodziny wobec siebie składają, stają się coraz bardziej swobodne oraz sprawiają wrażenie szczerych. Halinka, która w pierwszym odruchu warczy na Ferdka, ilekroć on zbyt szybko rzuca się do butelki z wódką, zaraz potem zmienia ton i z uśmiechem, delikatnie go strofuje. Sam Ferdek jest wyjątkowo miły dla Babki, która również w tym wyjątkowym dniu zdaje się darzyć jego i Waldka większą sympatią (z tym ostatnim pogrywa nawet w karty). Również później, gdy na Wigilii pojawiają się nieoczekiwanie goście z Ameryki, Kiepscy mają do powiedzenia o sobie nawzajem raczej miłe rzeczy. Nie ma najmniejszych wątpliwości – święta spędzane w rodzinnym gronie są wartością, której nikt z Kiepskich nie kwestionuje (na dobrą sprawę ten aspekt świąt – tyle, że realizowany przez małżeństwo Paździochów – jest też widoczny w odcinku Wesołych świąt).

Opowieść wigilijna w zasadzie sprowadza się do identycznego morału. Przez cały odcinek w efekcie gapowatości Ferdka i (do pewnego stopnia) Mariolki wszystkie przygotowania do świąt idą źle – Kiepski doznaje kontuzji ręki, potykając się o odkurzacz, jego córka nie radzi sobie z mieleniem maku, który Ferdek niechcący zalewa piwem, a załatwiony od Boczka karp okazuje się rekinem i ucieka na wolność. Do tego bigos się spala, a choinka łamie. Ostatecznie sfrustrowana i załamana tym wszystkim Halinka przyłącza się do nucącego pod nosem kolędę męża, w efekcie czego odcinek wieńczy dość klasyczny obrazek najbardziej nieudanej Wigilii, jaką można sobie wyobrazić, której uczestnicy są jednak radośni i szczęśliwi, bo mogą ją spędzać w rodzinnym gronie. Przywołana zostaje tym samym dość typowa dla zjawiska „Christmas specials” opozycja wystawności i rodzinności świąt, gdzie ta ostatnia jest oczywiście waloryzowana pozytywnie.

Rodzinność przybiera okazjonalnie wymiar nieco szerszy i zostaje rozwinięta o dbałość o relacje w rozmaicie rozumianej lokalnej społeczności. W Lolku (133) z 26 grudnia 2002 Kiepscy postanawiają wyciągnąć rękę do zamieszkałych w ich kamienicy dzikich lokatorów i zapraszają ich na sąsiedzką Wigilię, co stanowi rozwinięcie tradycji pozostawienia wolnego miejsca przy stole i daje asumpt do dostrzeżenia w „dzikusach” swoich bliźnich. W analogiczny sposób Halinka widzi konieczność pojednania się Paździochów podczas Wigilii w odcinku Świąteczna ballada o problemach sąsiada (351) z 25 grudnia 2010. To stawianie na piedestale rodziny i czasu świątecznego jako okazji do odnowienia więzi partnerstwa i wzajemnej miłości (jakkolwiek krótkotrwałego) jest bodaj najbardziej spójnym aspektem wszystkich odcinków świątecznych Świata według Kiepskich.

b) Wódka

Drugim wspólnym mianownikiem jest alkohol. W przypadku Kiepskich nie jest to nic odkrywczego, wszak akcja serialu w znacznym stopniu napędzana jest przez alkoholizację bohaterów, co jest poniekąd jednym z jego najbardziej problematycznych elementów. Picie piwa i wódki stanowi zarówno cel, jak i środek służący popychaniu fabuły do przodu i odcinki świąteczne tej reguły nie łamią. Co więcej alkoholizacja w Boże Narodzenie jest w serialu powszechnie akceptowana, i to nie tylko przez Ferdka czy Waldka, ale też przez Babkę Kiepską czy nawet Halinę; ta ostatnia w Cichej nocy strofuje Ferdka za każdym razem, kiedy ten sięga po butelkę, ale nie dlatego, że po nią sięga (sama potem pije z resztą rodziny), ale dlatego, że robi to za wcześnie i wbrew obyczajowi. Suto zakrapiana jest Wigilia w Lolku, Ferdek regularnie pije wódkę z Paździochem w Opowieści wigilijnej (dbając jednakowoż, żeby skończyć przed postem wigilijnym) i Świątecznej balladzie..., w odcinku Szopka (69) z 20 grudnia 2000 bohaterowie przepijają pieniądze, jakie dostali od Babki na materiały na szopkę bożonarodzeniową i usiłują jej potem wmówić, że znakomicie wywiązali się ze swojego zadania, tylko seniorka ze względu na wadę wzroku nie jest w stanie tego zobaczyć. Alkohol jest też ważnym tropem w odcinku Wór Świętego Mikołaja (91). Tytułowy Mikołaj po zbyt szybkim wypiciu butelki wódki zasypia w mieszkaniu Kiepskich, a gdy Paździoch z Boczkiem kradną mu worek i przez przypadek uwalniają z niego komunizm (sam Święty Mikołaj jest bowiem przefarbowanym Dziadkiem Mrozem), remedium staje się włączenie saturatora do wody rodem z PRL, który destyluje poprzedni ustrój w formę czystego spirytusu. Mikołaj z Ferdkiem i Waldkiem decydują się go wypić, co stanowi – oczywiście – podstawę żartu z bohaterów obalających komunizm.

Nie trzeba chyba podkreślać, że alkoholizacja w Boże Narodzenie nie tylko nie jest pożądaną formą celebracji świąt, otwarcie piętnowaną przez Kościół katolicki, ale też praktycznie nie ma ekwiwalentu w zachodnim modelu bożonarodzeniowej narracji – a jeśli już, to w skrajnie piętnowanej, negatywnej formie. Kiepscy stanowią więc na tym tle ewenement, choć uczciwie należy przyznać, że traktowanie alkoholu jako nieodłącznej części życia bohaterów wykracza poza świąteczną formułę. Dowodzi to, że alkohol wpisuje się w ich rozumienie świąt, a zatem również stanowi formę ucieczki od codzienności. A że jest spożywany nagminnie, zaczyna tę codzienność zastępować.

c) Religijność

Na pierwszy rzut oka Świat według Kiepskich nie ma wiele wspólnego z religijnością jako taką, przeciwnie – piętnuje i wyśmiewa wszelkiego rodzaju dewocję, reprezentowaną początkowo przez Babkę Kiepską. Również kler jest wyśmiewany regularnie i bez litości. A jednak – jak zauważyli onegdaj prowadzący Podcastex Bartek Przybyszewski i Mateusz Witkowski – Kiepscy wyznają wartości w jakiś sposób zaczepione w katolicyzmie, zwłaszcza w formie sprzężonej z narodową tradycyjnością. Ujawnia się to w zdecydowany sposób zwłaszcza w odcinkach świątecznych.

Ów religijny wymiar Kiepskich przybiera dwie formy – obyczajową (jakby jej tu nie rozumieć) i eschatologiczną. Pierwsza z nich objawia się w zwyczajach i tradycjach mocno zakorzenionych w katolickim modelu obchodzenia świąt Bożego Narodzenia, na czele z tradycją kolędowania, przywoływaną w tej czy innej formie praktycznie w każdym odcinku poza Worem Świętego Mikołaja (za to obecną oczywiście w omawianym już epizodzie Kolędniki). Kolędowaniem w zasadzie nie zajmują się sami Kiepscy (Ferdek zresztą uważa to za uwłaczające jego godności), ale ich sąsiedzi i przypadkowi ludzie, np. dzicy lokatorzy, najczęściej w stanie wskazującym na spożycie alkoholu albo – jak w przypadku Paździocha w Opowieści wigilijnej – traktujący kolędę jako pretekst do picia wódki. I tu akurat istotna staje się obyczajowość katolicka, bowiem razem z Ferdkiem pilnują, żeby skończyć butelkę przed północą, kiedy to zaczyna się bożonarodzeniowy post. W formie pośredniej tradycja kolędowania przedstawiona jest w odcinku Szopka, gdzie zamiast budować tradycyjną szopkę bożonarodzeniową (którą Ferdek będzie usiłował zmontować również w Opowieści wigilijnej), Kiepscy sami się za szopkę przebierają, czym chcą umożliwić Babce wygranie telewizyjnego konkursu. Szybko jednak okazuje się, że motywacje seniorki dalekie były od cnotliwych, a zwycięstwo miało jedynie wywołać zazdrość u koleżanek z kółka różańcowego.

Wymiar eschatologiczny sprowadza się do wszelkiego rodzaju przejawów manifestacji „istoty świąt” w ich tradycyjno-katolickim rozumieniu. Praktycznie nigdy nie jest to objawienie samorzutne, ale będące efektem porywów serca bohaterów w duchu chrześcijańskiego braterstwa i miłości. W Świątecznej balladzie... pada np. z ust Haliny dość zaskakujące dla niej stwierdzenie, że rozwód jest grzechem (podobnie zresztą uważa Ferdek w odcinku Wesołych świąt), co można czytać jako jakąś tam obawę o zbawienie duszy swojej i innych. Najbardziej jednak znaczący pod tym względem jest odcinek Lolek, w którym Halinka, będąc pod wrażeniem jednego z bezdomnych grzejących się w ich toalecie, postanawia zaprosić go oraz innych, dzikich lokatorów, na Wigilię. Ten związany z tradycją dodatkowego nakrycia przy stole odruch kontynuuje Ferdek podczas samej uroczystości, zwłaszcza w odniesieniu do tytułowego Lolka, w braterskim odruchu oddając mu swoją marynarkę, żeby nie zmarzł na dworze. Lolek jest stereotypowym bliźnim w potrzebie, który jednak we śnie Ferdka pod koniec odcinka staje się oczywistą figurą Chrystusa, dosłownie mówiąc mu „Byłem bezdomny, a ugościłeś mnie, byłem głodny, a nakarmiłeś mnie, było mi zimno, a odziałeś mnie”, co stanowi parafrazę przypowieści o Sądzie Ostatecznym z Ewangelii wg św. Mateusza (Mt 25, 35–36). Sam fragment wprawdzie nie należy do liturgii towarzyszącej świętom Bożego Narodzenia, ale na tyle jednoznacznie odsyła do eschatologii katolickiej, że nie ma to znaczenia – podobnie jak na dobrą sprawę nieistotne jest, że Kiepscy i ich sąsiedzi otrzymali nagrodę za swą dobroć już w życiu doczesnym – w ich toalecie zakwitły pachnące kwiaty.

Pod względem konkretyzacji obyczajowości katolickiej Kiepscy stanowczo różnią się od typowej, zachodniej realizacji modelu odcinka świątecznego, która – jak wiemy – operuje symboliką jedynie pośrednio (o ile w ogóle) odwołującą się do biblijnych korzeni święta. Zarazem jednak – choć chyba trochę przypadkiem – są wobec tego modelu krytyczni. Z figurą Świętego Mikołaja rozprawiają się już w odcinku o jego worze. Wracają do niej później już tylko raz, w retrospekcji Ferdka w Opowieści wigilijnej, w której wspomina on swoje własne dzieciństwo i nieudane święta, kiedy za Mikołaja przebrał się jego pijany wujek Władek (co warte podkreślenia, był to typowy dla lat PRL kostium biskupa Miry, nie jego zachodnia, komercyjna wersja).

Na marginesie, trzeba mieć też świadomość, że generalnie w polskiej kulturze święta Bożego Narodzenia są tematycznie i tradycyjnie bliżej katolicyzmu niż na Zachodzie i motywy biblijne są ich nieodłącznym elementem (chociażby ze względu na frekwencję ich występowania w polskich kolędach). Zarazem jednak jeśli prześledzić chociażby inne sitcomy zaproponowane Polsatowi w ramach konkursu równolegle z Kiepskimi – czyli Graczyków, Rodzinę zastępczą i Miodowe lata – to aspekty religijne w odcinkach świątecznych znajdują się na zdecydowanie dalszym planie.

d) Pogarda dla konsumpcjonizmu

To kolejna rzecz, którą Świat według Kiepskich bardzo wyraźnie i dość spójnie podejmuje nie tylko w odcinkach specjalnych; można chyba uznać, że przesądza on o jego istocie i wyjątkowości. Jak wiemy, Kiepscy nie odnaleźli się w polskim kapitalizmie po transformacji ustrojowej, ale też zupełnie nie aspirowali do sukcesu na tym gruncie. Nawet te epizody, które podejmują wątek jakiegoś mniej lub bardziej błyskotliwego planu wzbogacenia się, ujawniają dramatycznie wręcz niskie aspiracje Ferdka i pozostałych, często sprowadzające się do uzyskania świętego spokoju i/lub możliwie dużej ilości Mocnego Fulla. Pod tym względem odcinki świąteczne Kiepskich są dla tego formatu telewizyjnego wręcz rewolucyjne – podczas gdy model zachodni, nawet w polskim wydaniu, deklaratywnie oczywiście sprowadza się do celebracji więzi rodzinnych, bliskości, radości i przebaczania, to (jak już wiemy) manifestacja tych emocji jest skorelowana ze stanem posiadania bohaterów. Nawet produkcje w założeniach krytykujące ten model – jak chociażby Świąteczna gorączka z Arnoldem Schwarzeneggerem – w istocie go konserwują. Krytyka ta w większym lub mniejszym stopniu ma miejsce w Kiepskich, ale przede wszystkim konsumpcjonizm jest tu otwarcie ignorowany.

Aspekt krytyczny jest bodaj najbardziej wyrazisty w Cichej nocy, otwarcie – jeśli nie brutalnie – wyśmiewającej amerykańskość świątecznej konsumpcji. Oto w Wigilię Kiepscy dostają pocztą podarunki od zaginionego brata Ferdka, Staszka, który – jak się okazuje – przysyła im typowo amerykańskie prezenty: pistolet na kapiszony dla Waldka (dający się odczytać jako parodia kulturowej męskości i maczyzmu w wydaniu zachodnim), blond perukę dla Haliny (emblemat sztuczności w pogoni za urodą), wieniec pogrzebowy dla Babki (oczywiście), sto dolarów dla Ferdka oraz domek dla lalek dla Mariolki. Trafionym prezentem okazują się tylko pieniądze, co obnaża jałowość całego przedsięwzięcia, ale to dopiero początek. Otóż przed snem Mariolka narzeka, że jest już za stara na zabawę lalkami i chciałaby, żeby były one dorosłe – i jej życzenie staje się faktem. W domu Kiepskich pojawia się Ken, Barbie i Superman, wszyscy z groteskowo białymi, sztucznymi zębami. Ponieważ są z Ameryki, zostają przywitani z najwyższymi honorami. Mimo pierwotnie sympatycznej atmosfery z ożywionych lalek pod wpływem alkoholu wychodzą tarcia i niesnaski. Barbie wypomina Kenowi romans z Cindy, a Superman uważa Batmana za „ciotę” (fakt, że pierwszy problem ukazuje konflikt na linii firm zabawkarskich Hasbro i Mattel, a drugi powtarza o prawie 50 lat starsze zarzuty Fredrica Werthama wobec komiksów o Batmanie, jest raczej dziełem przypadku). Najistotniejszy dla dekonstrukcji amerykańskiego mitu jest moment, w którym Ken i Superman ujawniają brak genitaliów, później do tego samego przyzna się też Barbie. Trudno o bardziej dosadną krytykę absurdalności amerykańskiego sposobu postrzegania świata; awatary zachodniego dobrobytu okazują się bezpłodne i bezproduktywne.

Krytyka konsumpcjonizmu niebezpodstawnie urasta w Świecie według Kiepskich do rangi krytyki (późnego) kapitalizmu jako z jednej strony kreującego aspiracje niemające wiele wspólnego z faktycznymi potrzebami (w Szopce Babka Kiepska jest w stanie poświęcić całą miesięczną rentę, byleby tylko pokazać się w telewizji), z drugiej bezlitośnie obchodzącego się z tymi, którzy wypadli z wyścigu. I nawet nie chodzi o samą rodzinę Kiepskich, z którymi kapitalizm się przecież lekko nie obszedł, ale którzy mimo wszystko uważają się za dostatnich i szczęśliwych, czemu Ferdek daje wyraz w Lolku. Tam też pojawiają się prawdziwi przegrani w tym wyścigu, czyli dzicy lokatorzy, pierwotnie przez scenarzystów ogrywani jako dosłowni „dzicy”, a więc nieokrzesani i niecywilizowani łachmaniarze, którym trzeba nieść kaganek (chrześcijańskiej) cywilizacji. Podczas kolacji wigilijnej szybko okazuje się (bez zaskoczeń), że to tacy sami ludzie jak mieszkańcy kamienicy, a nawet jeden jest dawnym znajomym Paździocha. Owo kodowanie bezdomnych jako odmiennej cywilizacji, by potem ustawiać ich w pozycji osób wymagających współczucia i wsparcia, ma dość jednoznaczny wymiar krytyki wobec przemian społecznych po upadku komuny.

W późniejszych odcinkach ostrze krytyki wobec konsumpcjonizmu ulega pewnemu przytępieniu i zaprzęgnięciu w dość typową dla świątecznych odcinków specjalnych opozycję między rodzinnością a wystawnością świąt, rozumianą oczywiście na modłę konwencji serialu. W Opowieści wigilijnej reprezentuje ją Halinka, której ambicją jest zadbanie o każdy szczegół Wigilii, co jak już wiemy – kończy się fiaskiem (świąteczne rozpasanie ukazane jest też jako źródło cierpień – Ferdek wspomina nieudane święta sprzed lat, kiedy to on i jego rodzeństwo dostali takie same, nikomu niepotrzebne, pluszowe małpy). Na dobrą sprawę w ten sam ton uderza Świąteczna ballada..., w której Paździoch może osiągnąć szczęście w swoim związku małżeńskim dopiero wtedy, gdy odda wszystkie swoje dobra doczesne Starusze, która go onegdaj przeklęła; morał ten jest jednak zawoalowany i ukryty pod dość złożoną historią owej klątwy.

Poruszanie się w poprzek konsumpcyjnych uwarunkowań świąt Bożego Narodzenia przychodzi Kiepskim naturalnie, bo wokół takich zachowań zorganizowana jest w znacznej mierze konwencja serialu. Dlatego też nie powinno zaskakiwać, że nawet świąteczne odcinki będą podszyte swego rodzaju abnegacją. Jeśli cokolwiek je wyróżnia, to że oczekiwania odbiorców – wychowanych na bardziej typowych realizacjach tego formatu – mogą rozmijać się w tym aspekcie z propozycją twórców Świata według Kiepskich.

e) Magiczna czasoprzestrzeń

Okres świąt – o czym wiemy chociażby od Eliadego – to czas wyjątkowy, polegający na zawieszeniu rygorów codzienności i uroczystym celebrowaniu cyklicznych, a więc ponadczasowych, wydarzeń. Stąd też w różnych świątecznych odcinkach specjalnych Boże Narodzenie przedstawiane jest jako czas magiczny, podczas którego zasady rządzące światem przedstawionym ulegają rozluźnieniu. W przypadku Kiepskich reguły te są luźne od początku, dlatego też odseparowanie od czasu historycznego nigdy nie jest całkowite. Co skądinąd wcale nie jest czymś rewolucyjnym, ale warto o tym wspomnieć, bo ma to swoje konsekwencje.

W świątecznych odcinkach Kiepskich dają znać o sobie dwie cezury czasowe: upadek komuny i wejście do Unii Europejskiej. To ostatnie widoczne jest tylko w Cichej nocy i w zasadzie jeśli czemukolwiek służy, to sparodiowaniu wszechobecnych przejawów aspirowania do bycia częścią europejskiej wspólnoty (odcinek miał premierę w 1999 r., a więc prawie pięć lat przed faktyczną akcesją) i sprowadza się do prezentów otrzymanych przez wszystkich członków rodziny, którymi są opatrzone logiem UE swetry i czapki (które Halinka dostała od swojego niemieckiego pacjenta w szpitalu). Co ciekawe, wszyscy w rodzinie są szczerze zadowoleni z takich podarków, co można rozumieć albo jako poczucie automatycznej przynależności do Unii (cokolwiek miałoby to znaczyć), albo jako ich absolutny brak oczekiwań związany z ignorowaniem konsumpcyjnej strony świąt. Tematycznie jednak istotniejsza jest kwestia upadku komuny.

Nawiązania do PRL-owskiej przeszłości są dość częste. Ferdek wspomina ucieczkę przed kanarami ze swoim bratem w Cichej nocy, a w Świątecznej balladzie... Paździoch sprzedaje w retrospekcji zapiekanki na dworcu autobusowym w Bydgoszczy i jest to handel charakterystyczny dla gospodarki niedoboru, w punkcie z zapiekankami nie ma bowiem ani cebuli, ani sera. W Opowieści wigilijnej Ferdek wspomina, że gdy utracił wiarę w świętego Mikołaja, otwarcie zaczął wierzyć w Gomułkę (czym denerwuje całą swoją rodzinę). Oczywiście najistotniejszy dla snucia refleksji o komunizmie jest odcinek Wór Świętego Mikołaja, w którym na chwilę faktycznie wraca do Polski komuna – i choć tuż przed jej wciągnięciem do saturatora zarówno Ferdek, jak i Dziadek Mróz mają moment nostalgicznego wspomnienia tego okresu, to gdy Waldek sugeruje zostawienie komunizmu w kraju, obaj dość stanowczo stwierdzają, że ten koszmar trzeba zakończyć. Kapitalizm – mimo wszystkich swoich wad – oferuje stabilizację, która w świecie Kiepskich jest pożądana.

Zwłaszcza, że realia rządzące tym światem są tyleż niespójne, co niejasne. I choć wynika to z nonszalancji scenarzystów, bardzo swobodnie traktujących szeroko rozumiany lore i zmieniających go pod pomysły na kolejne odcinki, to zarazem realizuje się w nich współczesna odmiana przekonania o niepojętości i surowości świata, towarzysząca nam już od romantyzmu. Chodzi o zakodowane w wierzeniach ludowych, ale literacko utrwalone chociażby w Balladach i Romansach Adama Mickiewicza przeświadczenie, że człowiek ma dostęp jedynie do części prawideł rządzących rzeczywistością i w każdej chwili narażony jest na przekroczenie jakichś granic determinowanych przez jej sferę ukrytą, magiczną, nieracjonalną. Trzymając się przykładów z Mickiewicza, bohaterowie wielu jego utworów narażeni są na ingerencję sił tajemnych czy wręcz demonicznych właściwie w każdej chwili, co więcej, nie dysponują żadną solidną wiedzą o tym, jak sobie z nimi radzić. W balladzie Świtezianka młodzieniec zostaje potępiony przez ducha jeziora za niewierność, do której ów duch sam go skłonił, z kolei w To lubię wypowiedziane o północy przypadkowe słowa ocaliły podróżnego przed zgubą. Taka konstrukcja świata przedstawionego wykracza daleko poza zwykły zabobon czy klechdę mającą wymiar moralizatorsko-pouczający. Mówi raczej o tym, że poza naszą małą strefą komfortu działają siły, których motywacje i funkcjonowanie wymykają się rozumowi. Lepiej więc – można dodać – za bardzo się nie wychylać.

To bardzo polskie. I tak się składa, że bardzo Kiepskie. Bohaterowie serialu uparcie trzymają się swojej przestrzeni i swoich wartości, nie dlatego, że boją się świata zewnętrznego, ale że zaszyte mają funkcjonowanie w oparciu o rozpoznany i przewidywalny schemat. W który nieracjonalna inność oczywiście regularnie wkracza, trudno jednak szukać w niej sensu ani prawideł nią rządzących – poza ewentualnie jakimś remedium na szkody, jakie wyrządza.

W zasadzie wszystkie odcinki świąteczne Świata według Kiepskich mają w sobie element nadprzyrodzony, może poza Szopką, gdzie jedynym irracjonalnym aspektem jest działanie magnetofonu, który przygrywa do tańca żywej szopce przygotowanej przez Kiepskich. Kiedy zaczyna on się psuć i przyspiesza, tancerze przyspieszają wbrew woli razem z nim, co z punktu widzenia logiki nie ma sensu, ale też próżno w tym szukać działania sił magicznych. Niewiele ich jest też w Opowieści wigilijnej i oscylują one wokół tropów chyba najbardziej dla Christmas specials typowych: Ferdek przez chwilę słyszy ducha swojej przeszłości, czyli przebranego za świętego Mikołaja wujka Władka (co jeszcze można wytłumaczyć pijacką maligną), a zwierzęta – w tym przypadku rekin wzięty przez Boczka za karpia – przemawia ludzkim głosem i składa telewidzom życzenia na tle panoramy wyrenderowanego w CGI miasta przypominającego Los Angeles (bo na pewno nie Wrocław).

Inne odcinki wykorzystują magię znacznie intensywniej. W Cichej nocy życzenie Mariolki nieoczekiwanie ożywia domek dla lalek, co ma swoje konsekwencje na przestrzeni odcinka (np. listonosz Edzio po nocy z Barbie sam budzi się jako lalka), ale potem zostaje szybko zapomniane. Wór Świętego Mikołaja jest pełen takich mistyczno-fantastycznych rozwiązań – od samej postaci Dziadka Mroza / Mikołaja po uwięzione w jego worku widmo komunizmu, które sobie tylko znanym sposobem daje się wydestylować w spirytus. I tu jednak potrzebne jest Ferdkowi przewodnictwo Mikołaja, żeby wiedział, jak to osiągnąć, bo sama procedura w oczywisty sposób zaprzecza prawom logiki. W Lolku interwencja sił nadprzyrodzonych – o czym już wiemy – ma najbardziej biblijny charakter. Wreszcie klątwa Staruchy w Świątecznej balladzie... bezpośrednio odsyła do romantycznych wzorców konstruowania mistyki świata przedstawionego: bohater (Paździoch) robi coś z jakiejś perspektywy nagannego (nie chce dać Starusze zapiekanki), za co spotyka go klątwa trudnego małżeństwa z Heleną. Jak widać, w przeciwieństwie do typowego przedstawienia zjawisk magicznych w narracjach o tematyce świątecznej – z reguły ukazujących elementy nadprzyrodzone jako mające w okresie świątecznym tendencję do sprzyjania ludziom – w Kiepskich panuje pod tym względem znacznie większa różnorodność.

Często można się spotkać ze stwierdzeniem, że Świat według Kiepskich to – między innymi – współczesna baśń. Jakkolwiek przesadzone by ono nie było, pod względem tego, jak w tym serialu funkcjonują czas, przestrzeń oraz zjawiska nadprzyrodzone – ze swą różnorodnością, niejasnością i niespójnością, a zarazem pewną naiwnością – produkcja ta może odsyłać do skojarzeń baśniowych, zwłaszcza w ich balladowej, romantycznej formie.

4. Podsumowanie

Od 2011 r. cykl emisji serialu omijał – było nie było – gorący dla telewizji okres świąteczny, co eliminowało i tak słabnącą w telewizji drugiej dekady XXI w. potrzebę pisania odcinków specjalnych z okazji Bożego Narodzenia. Nie wydaje się jednak, żeby komukolwiek przeszkadzało; zapewne gdyby scenarzyści mieli jakiś pomysł na przywołanie świąt w którymś odcinku, zrobiliby to tak czy inaczej – tak jak w przypadku odcinka Kolędniki, albo tego o Dniu Ojca – wyemitowanego 26 października 2016, zamiast w czerwcu. Od pewnego momentu Kiepscy mieli już pełną swobodę tematyczną, niezależną od kalendarza emisji[150]. Znajduje to potwierdzenie w sytuacji z jesiennego sezonu z 2019 r., który pierwotnie miał premierę w serwisie Ipla, na Polsacie zaś puszczono go wiosną 2020. Okolicznościowość odcinków serialu odeszła do przeszłości.

Słowem podsumowania rzec można, że świąteczne odcinki Świata według Kiepskich są trochę takie, jak cały serial – zaskakujące, przewrotne, rubaszne i suto zakrapiane. Odbija się w nich pomysłowość i przekora scenarzystów, zwłaszcza w kontekście krytyki konsumpcjonizmu oraz klerykalizmu przy jednoczesnym przywiązaniu do tradycyjnej duchowości. Całkiem nieźle ilustrują też ewolucję, jaką sam serial i jego bohaterowie przechodzili przez pierwszą dekadę emisji, a pośrednio też – jak wraz z nimi zmieniała się telewizja. I na tym poprzestańmy.

Michał Wolski – literaturoznawca i filmoznawca, adiunkt w Zakładzie Edytorstwa w Instytucie Filologii Polskiej Uniwersytetu Wrocławskiego. Aktywny badacz i pasjonat popkultury, czemu daje wyraz w tekstach naukowych i nie tylko, wystąpieniach publicznych oraz na kanale YT Pora Imperatora. Wieloletni prezes Stowarzyszenia Badaczy Popkultury i Edukacji Popkulturowej „Trickster”, z którym zorganizował ponad 20 konferencji naukowych i brał udział w pracach wydawniczych nad kilkunastoma książkami poświęconymi kulturze popularnej. Interesuje się po trochu wszystkim, od wampirów (o których napisał dwie książki i obronił pracę doktorską) poprzez komiksy superbohaterskie i nie tylko, kino, wielkie roboty z kosmosu, polską kulturą potransformacyjną aż po gry wideo (okazjonalnie publikuje na łamach „CD-Action”). W wolnych chwilach, których nie ma, realizuje się

jako typograf i projektant graficzny.

Bartek Przybyszewski, Motywy erosomańskie i seksualistyczne

W czwartym epizodzie 13. Posterunku posterunkowy Cezary tańczy rytualnie wokół stosu płonących czasopism pornograficznych, a chodzący po kolędzie biskup mdleje na widok gumowej lalki i sterty wibratorów.

Karol Krawczyk z Miodowych lat ukrywa pod lodówką erotyczny magazyn „Seks dżentelmena”, zawierający nagie zdjęcia niejakiej Super Anity – tak przynajmniej dowiadujemy się z odcinka 96.

Bercik ze Świętej wojny dostaje burę od żony, gdy w epizodzie pt. Majster Klepka okazuje się, że wydał majątek na erotyczne infolinie takie jak „Gorące uda”, „Zmysłowe usta” czy „Szwarne dziołchy z Goduli” – wszystkie rozpoczynające się od 0-700.

W Kasi i Tomku bywało bardziej liberalnie. Na przykład w odcinku 5. tytułowa para w ramach gry wstępnej wspólnie ogląda pornosa. Czy znaczy to, że w ich gospodarstwie domowym tego typu treści nie stanowią żadnego tabu? Niekoniecznie – we wcześniejszym epizodzie Kasia nakrywa partnera na potajemnym i regularnym przeglądaniu internetowej pornografii. Zakłopotany Tomek tłumaczy się atakiem hakerskim[151]..

Rodzima komedia telewizyjna lat dziewięćdziesiątych i zerowych – niezależnie od tego, czy oparta na zachodnich formatach, czy nie – chętnie odnosiła się do polskiej, potransformacyjnej rewolucji obyczajowej. Sex-shopy, sekstelefony, licencjonowane świerszczyki, kina pornograficzne czy legalnie dystrybuowane kasety wideo z filmami dla dorosłych – w Polsce ostatniej dekady XX wieku były to zjawiska nowe i nieoswojone. TE TEMATY same w sobie potrafiły skłonić Polaków do śmiechu lub nerwowego chichotu. Stanowiły więc niezwykle żyzną glebę dla twórców nowej polskiej komedii.

Górnictwo, hutnictwo, ladacznictwo

Scenarzyści Świata według Kiepskich skorzystali z tego atrakcyjnego punktu wyjścia już w odcinku pilotażowym, czyli Umarł odbiornik, niech żyje odbiornik!. Ferdek (który na etapie pierwszego sezonu był jeszcze zaskakująco chętny do podejmowania nowych wyzwań zawodowych) postanawia odpowiedzieć na zamieszczone w gazecie ogłoszenie i założyć sekstelefon, angażując w swój pomysł całą rodzinę. Halina, z początku nieprzekonana („zwariowałeś, seks w domu, przy dzieciach?”), zmienia zdanie, gdy dowiaduje się, jakie kwoty można z tego interesu wyjąć.

Biznes, rzecz jasna, nie wypala: pierwszy klient straszy Halinę, drugiemu nie udaje się porozumieć z Babką („że ja się nie znam na seksie? Ja od siedemdziesięciu lat nic innego nie robię” – krzyczy do słuchawki nestorka rodu), trzeci wywołuje oburzenie Ferdka („to jest sekstelefon, a nie burdel!” – wrzeszczy postać Grabowskiego).

Na ratunek przybywa Mariola, ubrana w gorset, kabaretki, szorty, szpilki i szal boa. „W moich czasach to się robi tak” – mówi, po czym zawstydza resztę rodziny mocno rozerotyzowanym flirtem

Właśnie tę scenę musiały odegrać przed komisją kandydatki do roli Mariolki podczas castingu do „Świata według Kiepskich” – tak, jakby sekstelefoniczna rozmowa była w jakiś sposób zasadnicza dla tej postaci. I faktycznie, jeśli przyjrzeć się pierwszym dwustu odcinkom serialu, można odnieść wrażenie, że jedną z najistotniejszych cech nastolatki z Ćwiartki 3/4 jest fascynacja seksem i erotyką. Tak silna i ostentacyjna, że nierzadko wprawiająca w zakłopotanie resztę rodziny.

To Mariola jest najbardziej zainteresowana oglądaniem „filmu dla dorosłych” w odcinku Kiepski mózg (9). Osią dramaturgiczną epizodu Bara bara (101) jest niemożność pogodzenia się Ferdka z faktem, że jego córka jest już zainteresowana „życiem seksualistycznym”. Gdy w odcinku Ożenek (145) odbywa się casting na męża Marioli, chyba tylko zdecydowana reakcja rodziców sprawia, że przesłuchania nie zwycięża Sante Kutaco – ekshibicjonista w lateksowej bieliźnie.

Podobną scenę obserwujemy we wspomnianym wcześniej pilocie. Ferdek nie pozwala córce dokończyć rozmowy z erosomanem dzwoniącym na sex-linię. Wyrywa Marioli słuchawkę, puszcza półminutową wiązankę, po czym oznajmia: „Zwijamy interesa!”. „Tatuś, ale to z czego my będziemy teraz żyli?” – pyta Waldek. „Pieniądze są ważne, może nawet najważniejsze, ale bardziej najważniejszy jest honor. Honor rodziny Kiepskich” – deklaruje ojciec z podniesionym czołem.

Honor każe głowie rodziny zareagować równie ostro, gdy Mariola postanawia pozować do czasopisma „Low Maszin” (odcinek 268., Redaktorka). „Ona się nierządnictwem i ladacznictwem trudni, kurde” – krzyczy – „A kryzys w kraju jest, i górnictwo, i hutnictwo, i pielęgniarstwo”.

Ferdek liberalizuje swoje podejście do sprawy, gdy dowiaduje się, że „Low Maszin” nie zawiera twardej pornografii, a raczej soft erotykę. Gdy przekonuje się, że nie jest w stanie zakazać córce obecności na rozkładówce, postanawia negocjować, co Mariolka może, a czego nie może pokazać. „Od pasa w górę można, ale tak” – stwierdza, zasłaniając klatkę piersiową. – „A od pasa w dół nie. Bo się nie pokazuje”. „Gdzie się nie pokazuje?” – pyta Mariola. „W Polsce” – ripostuje Kiepski.

Gdy w tym samym odcinku Ferdek nakrywa Paździocha i Boczka na przeglądaniu „Low Maszin”, zwraca im uwagę z wyższością i wzburzeniem: „Świnie! Jak wam, panowie, kurde, nie wstyd? Przecież to normalne erosomaństwo jest, takie gazetki oglądać. (...) Dziewczyny niewinne wykorzystuje się za pieniądze, proszę pana. (...) To jest wszystko mydlenie oczu i odwracanie uwagi publicznej od ważnych problemów społecznych, proszę pana! Górnictwo u nas, proszę pana, leży!”.

Podobną postawę Ferdek prezentuje w odcinku Piętnaście minut (426), w którym woli zostać wyeksmitowany i skończyć na wysypisku, niż pozwolić na to, by jego syn i synowa wystąpili w filmie pornograficznym Mariana Paździocha. „Co to takiego? Ludzie gorsze rzeczy robią dla pieniędzy” – kłóci się Mariola. „Ale my nie robimy i nie zrobiliśmy” – stwierdza jej ojciec.

Czy pornografia uwiera Ferdka jedynie wtedy, gdy w jej tworzenie zaangażowani są jego bliscy? Niekoniecznie – kiedy w odcinku Kamasuntra (224) wspólnie z Boczkiem wchodzą na stronę www.barabarafigofago.pl i przenoszą się do wirtualnej rzeczywistości, w pierwszym odruchu zakłopotany Kiepski chce wyjść, tłumacząc się jednej z napotkanych na stronie dziewczyn, że ma żonę i dzieci.

Kolorowe sny

Czy Ferdek to postać zainteresowana seksem? Zależy, o którym sezonie mówimy – otwartość seksualna Kiepskiego seniora to kwestia, która ewoluowała na przestrzeni lat. Czy to rozwój bohatera, czy dowód na to, że w polsatowskim hicie nigdy zanadto nie dbano o ciągłość fabularną[152]? Niewykluczone, że obie odpowiedzi są prawidłowe.

Scenarzyści umieszczali głównego bohatera w kontekstach erotycznych od początku serialu. Pierwsze ujęcie, w którym widzimy Ferdka – obecne we wspomnianym już pilocie – to moment, w którym bohater podgląda biorącą prysznic sąsiadkę. W swoim gabinecie masażu bioprądem z odcinka Kiepski czarnowidz (7), przyjmuje on nagie kobiety, a w finale epizodu Rolki, czyli total gigant (12) idzie do łóżka z żoną.

Gdy w odcinku Golaska (105) Waldek pokazuje ojcu program erotyczny, ten nie tylko chętnie go ogląda, ale też mówi do widocznej na ekranie modelki, że chciałby, żeby wyskoczyła z odbiornika, by mogli pofiglować. Bohaterka faktycznie chwilę później wyłania się z ekranu, a w finale męscy bohaterowie serialu składają pokłony przed niemal nagą dziewczyną siedzącą na pralce w złotej poświacie.

Fabuła odcinka Chłopaki okej (22) zbudowana została wokół nowej, potransformacyjnej erotyki, która przybyła na Ćwiartki 3/4 prosto ze Stanów. I to dosłownie – bo w postaci Staśka Kiepskiego, brata Ferdka, polonusa z Nowego Jorku, który chce założyć we Wrocławiu zespół profesjonalnych striptizerów. Do grupy przystępują między innymi Waldek z ojcem.

Wątpliwości związane z „honorem rodziny Kiepskich” szybko rozwiewa autorytet „krewnego z Ameryki” – Stasiek przywozi zza Oceanu nie tylko kowbojski kapelusz, krawat bolo i butelkę tequili, ale też nastawienie na sukces, know-how i dolary. O tych ostatnich opowiada bez końca i odmienia je przez wszystkie przypadki z charakterystycznym, amerykańskim „r”. To wystarczy, by do pomysłu rozbierania się przed żeńską widownią przekonać nie tylko Ferdka, ale i Halinę. „Skoro ty, Stanley, mówisz, że nasi chłopcy mogą zrobić kariery w Ameryce, to ja się zgadzam, i tak nie mają tu nic do roboty” – przyznaje Kiepska.

Gdy Stasiek informuje zespół, że na scenie warto jest mieć jakieś alter ego, panowie nie decydują się na kostiumy typowe dla amerykańskiego striptizu: żołnierza, motocyklisty czy kowboja. Tę konwencję przenoszą na grunt polskich lat dziewięćdziesiątych: Ferdek zrzuca z siebie galowy strój hutnika (a gdy jest już nagi, na głowie pozostawia jedynie czako), Edzio wykorzystuje służbowy mundur listonosza, a Waldek wygląda jak policjant, który chwilę wcześniej wyszedł z biało-granatowego Poloneza Caro. I – co warto zaznaczyć – rozbierają się do akompaniamentu „Kolorowych snów” Just 5. I choć interes nie wypala z uwagi na – zdaniem Staśka – niedostateczne warunki fizyczne tancerzy, ci nie tracą wiary i tańczą dalej.

Takie pogodne usposobienie i aktywna postawa cechowała Ferdka w pierwszych kilku latach nadawania serialu. Z czasem optymistyczną frazę „mam pomysła”, na której oparto znaczną część początkowych epizodów, coraz częściej zastępowała fatalistyczna konstatacja, że „w tym kraju nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem”. Wraz z trwaniem serialu, Kiepski coraz rzadziej podejmował się jakichkolwiek aktywności poza piciem coraz mocniejszych alkoholi i oglądaniem telewizji z zapierdzianego fotela („historycznie zapierdzianego”, jak to ujął Boczek w odcinku 528.). Inicjatywę zastępowała obojętność i nawet język, którym posługiwał się Ferdek, stawał się coraz bardziej byle jaki i bełkotliwy.

To zasiedzenie i “wypisanie z wyścigu” dotyczyło też seksu. W pewnym momencie serial zaczął korzystać ze znanego choćby ze Świata według Bundych tropu, zgodnie z którym w małżeństwie to żona naciska na pożycie, a mąż stara się go unikać jak tylko może. Przy czym Ferdynanda Kiepskiego od Ala Bundy’ego odróżniało to, że im bardziej bierny seksualnie stawał się bohater Grabowskiego, tym większym stawał się bigotem.

Muzeum Seksu Ziemi Dolnośląskiej

Gdy Marian Paździoch otwiera w kamienicy przy Ćwiartki 3/4 agencję towarzyską (odc. 297, Salon masażu towarzyskiego), Halina z oburzeniem rzuca do Ferdka:

– Wiesz co, to jest straszne. Jak ja sobie pomyślę, że tutaj obok, za ścianą, odbywa się akt seksualny, i to za pieniądze, to ja po prostu dostaję gęsiej skórki.

– No, to jest ostateczny upadek ludzkości – odpowiada małżonek. – Ja w ogóle, Halinka, w ogóle nie rozumie, jak kobieta i mężczyzna mogą w ogóle takie rzeczy robić.

– Za pieniądze – upewnia się gospodyni.

– No, za pieniądze i w ogóle takie rzeczy. Widocznie lubieją, świnie jedne. Zwierzaki, no. Dobrze, że chociaż w tej kamienicy ja jeden żem jest porządny. Moralny.

Choć na początku serialu da się dostrzec pewną namiętność pomiędzy Ferdkiem i Haliną, a w dialogach wracają niekiedy zmysłowe wspomnienia z początków małżeństwa („a bo ty taki narwany byłeś, taki narowisty” – słyszymy w odcinku 403. pt. Ten teges), to w późniejszych odcinkach małżeństwo Kiepskich seksualnie umiera. I postać Kipiel-Sztuki raz na jakiś czas mężowi ten fakt wytyka, np. w epizodach Kamasuntra, Pływak żółtobrzeżek (233). Salomon Baba (253) czy Opowieść o lekkim zabarwieniu erotycznym (413). W dwóch ostatnich frustracja seksualna Haliny i innych bohaterek serialu staje się zagrożeniem dla mężczyzn. „Uważam, że mamy do czynienia z żeńskim terrorem libido” – tłumaczy Paździoch w Opowieści o lekkim zabarwieniu erotycznym.

Na marginesie: to właśnie Paździoch wydaje się najbardziej przebudzonym seksualnie mężczyzną polsatowskiego serialu. Choć według odcinka Wezyr (275) Marian i Helena poszli do łóżka tylko raz, to jest on jedynym mężczyzną w okolicy, który o „tych sprawach” potrafi rozmawiać bez festiwalu nerwowych chrząknięć, zakłopotanych spojrzeń, chichotów, rumieńców i infantylnych określeń typu „tenteges”, „barabarzyć” czy „cimcirimci”, typowych dla Ferdka, Waldka czy Boczka.

Jeśli któryś z bohaterów serialu wodzi resztę mieszkańców kamienicy na pokuszenie, to z reguły jest to właśnie Paździoch (niekiedy dosłownie – jak w epizodzie 283. pt. Azazel Pazuzu, gdy jako Siła Nieczysta opętuje kolejnych sąsiadów). Demoniczna seksualność Paździocha nakazuje mu nie tylko założenie w mieszkaniu agencji towarzyskiej i wytwórni porno, ale też Muzeum Seksu Ziemi Dolnośląskiej (do którego prowadzą „wrota” z odzianych w pończochy, rozkraczonych nóg – w odcinku 413., Totto Pronto).

Samoświadomość erotyczna Mariana prowadzi go też w stronę kinku – w odcinku Wizerunek (212) widzimy, jak w BDSM-owym stroju wykrzykuje do lustra: „Twarz męska, brutalna! Brutalna, ale męska!”[153]. A następnie zwraca się do żony: „Niewolnico, klęknij na kolana! Oj, nie zaznasz ty dzisiaj litości od swojego pana-szatana – Paździocha Mariana”.

Rozpasanie każe mu w obliczu zbliżającej się apokalipsy zakomunikować: „Ja, przed śmiercią, chciałbym uprawiać seks pornograficzny z dziesięcioma, nie, z dwudziestoma kobietami naraz” (odc. 113., Armagiedon). „Erotyka otacza nas zewsząd. Nawet najmniejsza szczelina kojarzy się z vulga vagina” – stwierdza w odcinku Erotikon (394). A w następnej scenie dodaje: „Świat przeżywa kryzys energetyczny. Tylko właściwie ukierunkowana energia seksualna może nas uratować”.

Na przeciwległym końcu erosomańskiego spektrum umiejscowić można drugiego sąsiada Kiepskich, czyli Boczka – mimo, że paradoksalnie to on najczęściej uznawany jest przez otoczenie za „pornograficznego grubasa”. Choć w 21. odcinku serialu widzowie dowiadują się, że Boczek ma (lub miał) żonę, informacja ta nigdy później nie zostanie potwierdzona.

Z późniejszych sezonów wynika wręcz, że Arnold Boczek to wieczny singiel, który albo bywa posądzany o to, że jeszcze przed sobą ma inicjację seksualną („Jeszcześ pan warsztatu nie otworzył” – rzuca do niego Paździoch w odcinku Azazel Pazuzu), albo sam to przyznaje, jak w Pływaku żółtobrzeżku – epizodzie, który można by zinterpretować jako manifest osób aseksualnych.

Niszcząca otchłań

Plejadę mężczyzn seksem małżeńskim niezainteresowanych lub wystraszonych dopełniają prezes Kozłowski i Waldek. Ten pierwszy stwierdza w odcinku Tryptyk dolnośląski, część III, czyli moje wielkie wrocławskie wesele (355), że „seks to straszliwa, niszcząca otchłań, gorzej jak kosmiczna”. Wypowiada to zdanie w kontekście Waldka, który jeszcze w tym samym epizodzie wyjdzie za Jolasię Pupcię – chyba najbardziej drapieżną seksualnie postać w serialu, która zahukanego i zakompleksionego Waldka tłamsi dla sadystycznej zabawy.

Jolasia nie ma problemu z byciem podglądaną przez budowlańców (odc. 409., Gorzelak, Kobielak i majster Kurdzielak), jako jedyna chce zagrać w filmie porno Paździocha i jako pierwsza odwiedza kierowane przez niego Muzeum Seksu Ziemi Dolnośląskiej. I jest przy tym chodzącym dowodem na upadek obyczajów, o którym Ferdek zdaje się mówić tym częściej, im więcej ma na głowie siwych włosów.

Pod prąd zdaje się tu iść odcinek Ten teges (403), z którego dowiadujemy się, że Waldek i Jolasia przestali uprawiać seks. Ferdek i Halina postanawiają zainterweniować i sprowokować ich do działania (bo „kto będzie na nasze emerytury zapierdzielał, jak robić to ni ma komu”).

W ostatniej scenie widzimy zatem, jak przed zamknięciem drzwi do sypialni życzenia młodym składa „stara gwardia” – Paździochowie, Edzio, Boczek, Kozłowski i Kiepscy. A następnie, dla nastroju, zamawiają im górnika śpiewającego „Nessun Dormę” przy pełni Księżyca.

I jeśli ktoś mnie kiedyś zapyta o jedną scenę, która najlepiej podsumowuje erotykę w „Świecie według Kiepskich”, to opowiem właśnie o tym górniku.

Bartek Przybyszewski (ur. 1987) – dziennikarz, podcaster, miłośnik komiksów i filmów. Pisał dla serwisów Gazeta.pl, Noizz.pl, Onet, Wirtualna Polska, Popmoderna. Z wykształcenia andragog i filmoznawca. W 2022 roku otrzymał Stypendium Artystyczne m.st. Warszawy, dzięki któremu pracował nad biografią reżysera Marka Piestraka (premiera najpewniej w roku 2024). Prowadzi bloga „Liczne rany kłute”. Współautor wywiadu rzeki z Krzysztofem Gonciarzem pt. Rozum i godność człowieka (2019) i książki o substancjach psychoaktywnych pt. Haj, czyli jak nie szkodzić sobie i innym (2022). Wspólnie z Mateuszem Witkowskim prowadzi podcast o latach 90. i 00. „Podcastex”, który otrzymał nagrodę dla podcastu roku podczas gali Influencers LIVE Awards 2022 oraz wyróżnienie od Empik Go podczas zeszłorocznej edycji „Podcastu roku – konkursu im. Janusza Majki”.

Magdalena Czubaszek, Przez biedę do raju. Dlaczego potrzebujemy pana Du Bois i Ferdynanda Kiepskiego

(spoiler alert)

„Boją się bezużyteczności. Wszystko musi mieć jakiś zamysł. Nienawidzą bezczynności, rozkochani są w interesach. Boją się samotności. Nie potrafią być sami.”

Alejandro Zambra (tłum. Carlos Marrodán Casas)

Poznajemy go na podłodze. Z policzkiem przyklejonym do kafelków. Jego czaszkę przeszywa „zew piekielnego trębacza”. W Disco Elysium informuje o tym gracza układ limbiczny, jeden z wielu głosów w głowie głównego bohatera. Harrier Du Bois otwiera oczy. Widzi nad sobą wiatrak z przewieszonym krawatem. W łazience leje się woda, w pokoju wybuchła deliryczna bomba. W tych warunkach Harry tęskni do raju. Wymyśla, że zostanie gwiazdą disco. Droga od początku jest trudna – zdołał znaleźć jednego buta, obrazić barmana i nadać sobie nowe imię (prawdziwe zapomniał w alkoholowym ferworze). Policyjnemu partnerowi przedstawia się więc jako Raphaël Ambrosius Costeau.

Z Ferdkiem jest podobnie. Pierwszy raz Polacy widzą go w marcu 1999 roku. Stoi na sedesie, ma na sobie piżamkę i laczki. Przez okienko podgląda sąsiadkę. Do drzwi toalety łomocze jego syn. Ferdek wyskakuje ze sprutą, a nie tam czułym narratorem. Pyta synka, czy dziś są Walentynki, czy dzień Ojca. Walduś trzyma w dłoni bukiecik plastikowych kwiatów, które właśnie ocalił z palącego się pokoju. Ojciec i syn ruszają więc ugasić pożar, ale Ferdek niespodziewanie zatrzymuje akcję. „Papier! – mówi. – Nasza rolka jest w kiblu!”. W odbiorniku rechoczą głosy z puszki.

Entourage Ferdynanda Kiepskiego, choć sowizdrzalski, nie od razu zachęcił Polaków. Ponoć raził jego wulgarny humor i groteskowa fabuła serialu. Także detektyw Harry Du Bois z Disco Elysium był dla odbiorców problematyczny. W Australii urząd ratingowy początkowo zakazał sprzedaży gry. Moralności miała urągać obecność seksu, przemocy i narkotyków – pal licho, że za ich zażywanie bohater tracił punkty zdrowia i morale. W Polsce na Harry’ego skarżył się także jego tłumacz. Piotrek Goździk wyznał mi[154], że upadły policjant regularnie wyprowadzał go z równowagi: a to szukaniem człowieka, który umożliwi mu podróż w czasie, a to chęcią zrobienia sobie dobrze w miejscu publicznym. W końcu Piotrek, jako tłumacz, był w obowiązku przejść grę w każdy możliwy sposób, testując wszystkie, w tym i najgorsze warianty rozwoju głównego bohatera. Czasem niegodne ludzkiej rasy czy głupawe. Pomysły Ferdka Kiepskiego na to, by „zarobić, ale się nie narobić”, mogłyby spotkać się z uznaniem Harry’ego. Szczególnie bicie rekordu Guinnessa w chodzeniu po pokoju tyłem, grając na tamburynie.

Żebracy i alkoholicy

Pokrewieństwo Harry’ego Du Boisa i Ferdynanda Kiepskiego wynika z tego, że są biedakami. Obydwaj cierpią na chorobę alkoholową. Nie mają pieniędzy, ani zdrowia, ale przynajmniej marzą o lepszym świecie. Realizują najdziksze pomysły. Żyją w świecie fantazji. Pewnie częściej niż dentystka, projektant osiedli deweloperskich, czy felietonista w znanej gazecie. Bo gdy nie masz pieniędzy, jesteś nikim. Jeśli pijesz, podświadomie wiesz, że daleko ci do ideału. Rausz to niezdrowe podniecenie, podejrzany spokój – chodzenie na skróty. Trucizna pozwala jeszcze wytrzymać w systemie, który bez przerwy mówi ci, żebyś się starał. Wyszedł na ludzi. Zarabiał. Skakał jak małpa. Powoli zaczynasz od tego wariować. Wykonujesz tyle czynności, których nie rozumiesz. W konsekwencji pogrążasz się w żalu, albo w marzeniach o innym świecie. Czy nie o tym jest właśnie Disco Elysium i Świat według Kiepskich? O facetach, którzy powariowali od „końca historii”. Widzieli, jak wielkie idee, które miały ułatwić życie, rozkwasiły się o chodnik, albo zjadły własny ogon. Ferdek i Harry, jak pewnie wielu zwykłych ludzi, zgubili punkt odniesienia, muszą się poskładać od nowa i, jak każdy biedak, mają do zaoferowania tylko siebie. Własną, walącą po oczach, autentyczność.

Celem Ferdka nie jest praca w dynamicznie rozwijającej się firmie. On chce po prostu zdobyć nagie i bezwstydne pieniądze, a przy okazji miło spędzić czas. Harry, choć brakuje mu reáli (waluta obowiązująca w świecie „DE”), nie czyni ich życiowym celem. Wie, że o hajs można poprosić byle przechodnia, albo reprezentantkę liczącej kilka wieków korporacji. Nie zaszkodzi także zbieranie butelek do żółtej siaty i zwracanie ich za drobne w automacie. Pan Du Bois wszystko, co miał (łącznie z pamięcią i policyjną odznaką), stracił na kilkudniowej imprezie. Jednak w przeciwieństwie do Ferdka, jest zatrudniony. Pracuje jako policjant. Żulicjant. To mało poważany zawód, relikt komunistycznej epoki. Będąc policjantem można zagadywać dziewczynki sprzedające książki, dyskutować z karkami o ewolucji ras i tropić nieistniejące gatunki zwierząt. Dla Harry’ego to nie najgorsza robota. Może przetańczyć całe śledztwo w rytmie disco (łacińskie disco oznacza „zdobywać wiedzę”). Co innego miałby robić w świecie, który zanosi się od ruin i beznadziei? Disco Elysium i Świat według Kiepskich” to taniec za lepszym, nieco weselszym światem.

Zero

Harry nosi potworną traumę. Wpadł w cug. Obudził się jako Gall Anonim w dystopii, która, jak na złość, do złudzenia przypomina naszą rzeczywistość i historię. Upadek rojalistów, klęska rewolucji, zbrojne ramię wielkiej korporacji ma zdławić strajk robotników portowych. Widać dobrze znane motywy i przegrane dwudziestowieczne ideologie, jak komunizm, anarchizm, faszyzm. Jest również ten sam zwycięzca: liberalizm. W takich warunkach Harry przeżywa kaca stulecia i próbuje znaleźć klucz do zrozumienia świata. Prowadzony naszymi sympatiami i uprzedzeniami, na nowo kształtuje swoją tożsamość. Wykolejeniec ma tylko dwie drogi. Może pogrążyć się w chaosie – zapić, zabić, odlecieć, albo próbować z niego wyjść, czyli zacząć od zera.

Zero jest antybohaterem. Zero fascynuje i obrzydza jednocześnie. Żyje na marginesie, w śmietniku, niewiele znaczy. Zero to Głupiec, karta tarota rozpoczynająca wędrówkę człowieka po świecie. Przedstawia ona podejrzanie wesołego podróżnika, który stąpa po zboczu z pieskiem. Głupiec, jak Harry, ma w nosie etykietę, moralność, modę i jak Ferdek wypina się na obowiązujące religie, na przykład pracę. Kiepski z zarobkowania urządza kabaret. Realizuje najdziwniejsze pomysły: zakłada muzeum płazów i gadów, kandyduje na prezydenta, prywatyzuje korytarz kamienicy, w której sam mieszka, sprzedaje witaminę „G”, uruchamia sex telefon, pizzerię, a nawet szkołę kulturalnego spożywania alkoholu. Nie wierzy w specjalizację, ani w jeden praktyczny zawód; jak typowy idealista wybiera honor i dobre serce. Doszedł do tych prawd przez lata namysłu. Za czasów PRL sprzedawał wodę sodową, prowadził wypożyczalnię kajaków, odbywał służbę wojskową. Zdaniem Paździocha, był agentem SB o pseudonimie „Laczek”.

Po transformacji ustrojowej podjął aż czterdzieści cztery próby prowadzenia własnej działalności gospodarczej. Żaden z jego pomysłów nie wypalił.

Czy mając za sobą tak wiele nieudanych przedsięwzięć można wierzyć w coś więcej niż w Mocnego Fulla i żart?

Kiepsco Elysium

Żeby przetrwać biedę trzeba gotować i jeść wspólnie, bo taniej. Spać razem na rozklekotanej wersalce. Dzielić obowiązki. Polegać na rodzinie, sąsiedztwie, bliskich więziach. W „DE” o Harry’ego dba Kim Kitsuragi, jego opanowany i pełen zrozumienia partner policyjny. To Kim sprawnie obraca zdezorientowanego Harry’ego w odpowiednich kierunkach. W końcu śledztwo, które jest sednem gry, zostaje rozwiązane. Ferdka utrzymuje Halinka, jego żona. Kobieta bierze kilkunastogodzinne zmiany w szpitalu, pracuje jako pielęgniarka za najniższą krajową. Wyżywia całą rodzinę. Nie szczędzi Ferdkowi kąśliwych uwag, ale stawia na stole gar zupy, gdy ten jest na kacu. A kiedy przychodzi koniec roku, tańczy razem z mężem w odcinku sylwestrowym. Dzięki takim postaciom Ferdek i Harry nie muszą się zmieniać. Mogą pozostać sfiksowanymi facetami: chodzić na karaoke, uprawiać cyrk, pielęgnować egzotyczne teorie w gronie osiedlowych filozofów. To ich bliscy dają im wolność. Uwalniają od rygorów życia społecznego. Tworzą przytulny mikrokosmos. Pozwalają rozpylać się powietrzu, jak perfumy.

Mamy albo mieliśmy trochę takich kolorowych ptaków w Polsce. Na pozór wyglądają jak postacie fikcyjne, ale żyją niemal tak, jak zwykli ludzie. Tylko dotkliwiej cierpią. Z pewnością nie mają ubezpieczenia, mieszkają lub mieszkali na ulicy, dokarmiani przez pracowników Żabek, sąsiadów, starsze panie. Od czasu do czasu stają się bohaterami lokalnych gazet i hipsterskich opowieści. Palą papierosy, mówią innym językiem. Pamiętam takich ludzi z czasów gdy miałam pięć lat. Dzieci na gdańskim podwórku słuchały ich opowieści. Patrzyły z podziwem na naprutego albo szalonego pana Wiosnę, który z kwiatkiem przyczepionym do kapelusza jechał na składaku marki Wigry. Machał nam i uśmiechał się, prezentując braki w uzębieniu. Nie wiem, co się z nim stało. Nie wiem, czy jakiekolwiek dziecko rozmawiałoby dziś z takim Czarnym Romanem, Garym Hellem, Parasolnikiem, Peterem Konfederatem, Georgem Kanadą, Stasiem Śrubką i innymi ulicznymi czarodziejami, których imion nie mogę sobie przypomnieć, ani znaleźć w Internecie. Oni uczyli innego spojrzenia.

Chaos i poezja

Ten stan lotny powyższych bohaterów, w tym Harry’ego i Ferdka, to filozoficzna „nieokreśloność”, w której nie obowiązują tradycyjne miary i etykietki. Można się spodziewać wszystkiego i niczego. Sednem bycia Ferdka i Harry’ego jest poezja: niezrozumiała, nieuchwytna, dostępna tylko dla odważnych. O „nieokreśloności” pisze m.in. lewicowy myśliciel Franco Berardi. W książce pt.: „Breathing. Chaos and Poetry” uwydatnia moment znikania z życia społecznego „nieokreśloności”, którą rozumiem jako nieaspirowanie, brak starań o awans społeczny. Berardi wskazuje, że „ja”, które się określa, zostaje automatycznie oczyszczone z empatii, bo tylko tak może rywalizować z innymi. Minimalizuje ryzyko porażki zastępując poetycką „nieokreśloność” twardą determinacją. Kodyfikuje pragnienia, które uznaje za własne. A od ustanowienia kodu już blisko do powtarzalności, rutyny, mechanizacji. Tak wygląda produkcja nudnych ludzi, których niejawnym przeznaczeniem jest pomnażanie czyjegoś bogactwa. W tym sensie Harry i Ferdek mogą ich drażnić, ponieważ w wyraźny sposób kpią z ich wyborów. Jednak nawet pracoholicy, ceniący sobie determinizm, kiedyś będą wykończeni. Kiedyś też mogą być i biedni. Ferdek i Harry, żywi wykolejeńcy, podniosą ich na duchu. Jak powiedziała sama Helen Hindpere, główna scenarzystka Disco Elysium: należy obrazować nędzę. Gdy widz śledzi losy bohatera, który popełnia błędy i przeżywa druzgocące porażki, nie czuje się aż tak samotny.

Sąsiedzka przytulność, karnawał i nadnaturalna osłoda

Po dwudziestu trzech latach emisji Świat według Kiepskich zakończył się dostawą Mocnego Fulla do nieba. Ferdek pił ze zmarłymi rodzicami, ale nie przyjął propozycji, by w raju zagościć na stałe. Co to za niebo, w którym nie będzie Halinki? Kiepski jest przywiązany do swojej kamienicy, do sąsiadów, z których jednych lubi bardziej, drugich mniej. Oni przez lata tworzyli jego środowisko naturalne, bezpieczną strefę, w której najbardziej groteskowe pomysły miały prawo być. To jest Kiepsco Elizjum – pewna sąsiedzka utopia, a zarazem karnawał, w którym podtrzymuje się relacje z ludźmi, żyjącymi w bliskiej ze sobą przestrzeni. Z synciem pije się piwko, sąsiada i babkę wyzywa się od kanalii, ale jak trzeba to można na siebie liczyć. Nikt tu nie jest samotny ani anonimowy. Kiepscy nie niosą głębokiego przesłania, nie moralizują widzów, ani nie edukują (przynajmniej na początku). Pozwalają wyłącznie odwrócić i wyśmiać trudną rzeczywistość: bezrobocie, biurokrację, obietnice polityków, mądrości magistrów, reklamy, hipermarkety i telewizję. Może to plebejski dowcip, ale jedyny tak odważny i wyrazisty wśród polskich seriali. Dwie dekady emisji to wystarczający dowód na to, że działał.

Harry Du Bois to atrakcja innej klasy. Hindpere zdradziła, że Disco Elysium powstało jako żart z kultowej gry RPG: Planescape Torment. W niej również mamy rzut izometryczny, rozgrywkę opartą na dialogach, a przede wszystkim nieliniową fabułę. Powtórzenie tych wyborów w DE jest puszczeniem oka do graczy. Tylko w przeciwieńskie do Kiepskich, Elizjum Harry’ego nie wyznaczają bliskie więzi z ludźmi, a nadnaturalizm. Od początku detektyw może dołączyć do kryptozoologów, którzy szukają w Revacholu (miejsce akcji gry) nieodkrytego gatunku phasmida insulidiańskiego. Po polsku: straszyka. Grupa pasjonatów rzuca się na coś z pozoru niemożliwego, coś, co nie powinno istnieć, czego nikt nie przewidział. Ich dążenia łatwo uznać za zbiorowe szaleństwo. Jednak z tego właśnie powodu finalna scena gry ma wielką moc i jest katartyczna. Harry spotyka tego monstrualnego patyczaka, który przez cztery ustroje polityczne pozostawał przez ludzkość niezauważony. Tajemnicze stworzenie patrzy nawykolejeńca. Rozumie jego egzystencjalny ból, mówi: „Masz otwarte oczy, które połykają wciąż więcej obrazów”. Współczuje i kibicuje Harry’emu, po czym przyznaje, że nie, nie jest fatamorganą, a Harry nie zwariował. Czuć napięcie, zwierzę konstatuje: „lecz – wy – jesteście absolutnym, ekstremalnym obłędem. Niestabilnym małpim układem nerwowym. Złowrogo nowym na tej planecie”. Na Reddicie powstał nawet wątek zatytułowany „Why the f*** I'm I in tears?” (sic!). Jego twórca wyznał, że empatia straszyka doprowadziła go do łez. Musiał przerwać rozgrywkę Disco Elysium i pójść na spacer, by ukryć przed domownikami płacz. W ponurym świecie, który zanosi się od ruin, wyzysku i alkoholu, okazało się, że istnieje jedna nieskorumpowana istota, wydająca ultradźwiękowe kliknięcia. Nieznana nikomu poza Kimem i Harrym. Wszyscy byli w błędzie, rację miały szury i wykolejeńcy.

Magdalena Czubaszek – gdańszczanka zamieszkująca podwarszawskie Tworki, dziennikarka freelance bez wiary w media, aktualnie zakochana w poezji Lydii Lunch i esejach Rachel Kuschner, w przyszłości chciałaby, jak Ferdek, już nigdy nie pójść do pracy.

Olga Drenda, Nagroda Złotego Cyca. Kiepscy i humor polskich lat 90.

Jednym z pierwszym wielkich hitów programu Śmiechu warte – zwycięzcą nagrody miesiąca (50 mln starych złotych) oraz nagrody odcinka (kamera video, 10 milionów złotych i 50 litrów lodów), uporczywie powtarzanym, był filmik Kropidło. Oto fabuła tego hitu: ksiądz święci nowożeńców, na których lecą strugi wody, po czym przy kolejnej próbie połowa kropidła odpada i leci na koniec kościoła. Towarzyszy temu charakterystyczny efekt dźwiękowy: „plop”. Śmiechom nie ma końca, para ze Stargardu to niekwestionowani królowie Śmiechu warte i szczęśliwi milionerzy (w dzisiejszych warunkach, po denominacji, raczej tysiącerzy). Sam program, zapewne zrodzony na fali popularności niemieckiego Bitte lacheln, którego fragmenty emitowano w schyłkowym PRL w programie Bliżej świata (fragmenty hitów z satelity), opierał się na prostym pomyśle. Ponieważ coraz popularniejsze stawały się prywatne kamery video, zachęcano do nadsyłania krótkich filmików z zabawnymi scenami. Ich zabawność miała zwykle typowo slapstickową naturę i przypominała filmiki i zdjęcia tagowane później, już w czasach internetu, jako „epic fail”. Szczególnie lubiane były niegroźne wypadki, poślizgnięcia na skórce od banana – dziadek tańczy i uderza się o mebel, ktoś płynie i zderza się z wkurzoną kaczką. Zrywanie boków animował Tadeusz Drozda, satyryk znany z telewizji. Ze swoim emploi spryciarza-hedonisty pasował do klimatu transformacyjnej Polski. Przypominał drobnego polonijnego biznesmena, któremu się powiodło. Wyczuł, że to, co będzie się podobało w nowych czasach, to żart epoki magnetowidów i satelity. Nie tylko kontynuacja klimatów ze schyłku PRL, które sam praktykował, czyli niezbyt śmiesznego humorku dookoła tematyki pieniądze–alkohol–golizna, ale także śmiech w stanie czystym: amatorskie home videos, a w nich najprostszy slapstick jak z kina niemego. Owszem, na ogół wiązał się ze śmiechem „z cudzego wypadku”, ale niezbyt złowrogo czy jadowicie; w końcu filmy powstawały na ogół w gronie „samych swoich” i bywało, że to sami nadsyłający byli ich bohaterami, jak zapewne w Kropidle.

Na dzień dobry przywołuję Tadeusza Drozdę i Śmiechu warte, żeby zarysować krajobraz humoru III RP. Komicy, którzy pierwsze kroki na scenie stawiali jeszcze w PRL, a w nowej Polsce wymyślali dla siebie nowe formuły. Rezygnacja – czy to z konieczności, czy z ulgą – z ezopowego języka i mrugania okiem do publiczności, wymuszanego przez cenzurę. Nowe aspiracyjne modele i nowy typ odbiorcy – konsument niewstydzący się swoich czysto rozrywkowych upodobań. Do tego komedie z importu oraz prywatne telewizje, imprezy i rynek kasetowy, a tam swoboda wypowiedzi – pod warunkiem, że się opłaca.

Tadeusz Drozda został gwiazdorem telewizji publicznej, ale wielu kabareciarzy i satyryków (w tym również rysownicy, choć to nieco inna bajka), którzy zaczynali zwykle jeszcze w latach 70., odnaleźli się pod szerokim parasolem roztaczanym przez mecenasów prywatnych. Zauważono zapotrzebowanie na rozrywkę, również kabaretową, czy komentarze do bieżących spraw w komediowym tonie, skierowaną do specyficznej i niemałej publiczności- rolników, ludzi pamiętających PRL, emerytów. Taki kabaret – z braku lepszego słowa – ludowy w latach 90. opierał się na żartach z przerysowanych „typów ludzkich”, podobnych nieco do samej publiczności, a może raczej do umownego sąsiada przeciętnego widza. Wbrew pokusom, jakie mogą pojawić się przy przyjęciu socjologicznej, a dokładniej zorientowanej na tożsamości klasowej perspektywie badawczej, nie był to humor pejoratywnie naznaczający jakąś grupę społeczną, wychodzący od poczucia wyższości, tworzący negatywny stereotyp. Nie była to beka – ta rozwinęła się na dobre nieco później, wraz z presją na coraz bardziej agresywną komunikację w mediach i promocję poprzez prowokację i skandal. Raczej wykorzystywał istniejące już w popularnej tradycji stereotypy i chwyty, żeby kreować żarty „od swoich dla swoich”, w atmosferze familiarności. Śmieszyć miało to, co znane i opatrzone, ale też standardowe, znane od stuleci chwyty komiczne opisywane już przez J.S. Bystronia, czyli deformacja, przesada, wyolbrzymienie jakiejś cechy, maniery w mowie i zachowaniu, zwłaszcza z błędami. Do tego element „świata na opak”, karnawałowa mądrość głupców (chłop przebrany za babę!). Efektem był żart niezbyt wyszukany i zaskakujący, często również niespecjalnie śmieszny, ale napisany pod odbiorcę, który chce się śmiać z przejawów znanego sobie świata czy na znajomy sposób oswajać to, co nowe. Jak powiedziałaby Genowefa Pigwa, fikcyjna gospodyni z Kielecczyzny (prywatnie Bronisław Opałko) – „ło matko jedyno, co to się porobiło”, albo „łoj dana dana, marihuana”. Obok Pigwy podobne sceniczne persony stworzyli Stan Tutaj – przedstawiający się z początku jako „polski Benny Hill” parodysta z zakręconym wąsem, znany z dość topornych przeróbek znanych przebojów, czy Marek Górski, występujący jako Antoś Szprycha. Antoś śpiewał disco polo-kabaret o piwie, margarynie, kampaniach wyborczych czy wakacjach za granicą, a to wszystko w kostiumie stereotypowego rolnika w beretce i gumowcach, mieszkającego w archaicznej chacie.

Kabareciarze z telewizji i kaset, żeby dziwić się zjawiskom nowej Polski, używali prostych kostiumów jak z karnałowego korowodu i przerysowanego (przestarzałego, wykrzywionego) obrazu znajomego świata. Byli parodystyczni w najprostszy możliwy sposób – nosili w latach 90. stroje ludowe czy posługiwali się mową stylizowaną na niezidentyfikowany dialekt wiejski, aby trochę jak kosmita Zulu Gula (alter ego Tadeusza Rossa) przyglądać się z daleka i komentować bieżące wydarzenia. Pomysły te wywodziły się z bardzo starych klisz komicznych, przeniesionych w nowe warunki telewizji komercyjnej.

Ta formuła pozwalała dotrzeć do szerokiej publiczności, ale nie tak masowej jak Śmiechu warte, komedie filmowe, seriale czy kabarety z telewizji publicznej, co sprawiło, że humor oparty na deformacji, przerysowaniu, wyolbrzymieniu, archaizacji itp. przestał być uniwersalnie czytelny. „Swoi” śmiali się lub kiwali głową ze zrozumieniem, ale widz z zewnątrz, zwłaszcza krytyk, zaczął wręcz postrzegać taki kabaret jak kpinę ze wsi czy z seniorów (jako biednych i zacofanych). Nieporozumienia, często zresztą komiczne, płynące z tego rozdźwięku można obserwować do dzisiaj. Gdy przykładowo magazyn „Plus Minus” kilka lat temu opublikował artykuł-manifest, zgodnie z którym memowa figura Janusza Nosacza miała godzić w dobre imię polskiego obywatela, spotkał się on z gwałtownym protestem i śmiechem bardzo masowego odbiorcy. Przedstawiciele świata „zwykłych ludzi” (czyli nie pracownicy mediów, nie osoby publiczne i nie akademicy, w największym uproszczeniu) niemal pukali się w czoło, zgodnie uznając, że autor tekstu, Artur Bartkiewicz, po prostu nie zrozumiał konwencji żartu, usiłując udowodnić, że memy z nosaczami to przykład „stygmatyzacji grupy społecznej uznawanej za obcą na poziomie kulturowo-cywilizacyjnym”. Gdyby oglądał więcej starych programów Polsatu, wiedziałby, że Janusz Nosacz i jego cwaniactwo, skąpstwo i „kapuczyna” to sprawdzony i opatrzony humor w stylu „śmiejemy się trochę z siebie, ale najbardziej z sOMsiada”. Cierpliwe tłumaczenie tego autorowi przez ludzi, którzy mieli na co dzień coś wspólnego z uniwersum nosacza, a zapewne sami chodzili na zakupy do „oszołoma” i chwalili „dobre ciasto, takie nie za słodkie”, stało się samo w sobie sytuacją wybitnie komiczną. Bartkiewicz został kulturalnie, lecz mimo wszystko wyjaśniony. Trafnie, gdyż wystarczy rozejrzeć się po reklamach tworzonych dla małych firm przez ich własnych marketerów lub inne małe firmy, by przekonać się, jak często pojawiała się na nich popularna małpia facjata. „Halyna, dej 5 złoty, umyjemy passata, somsiad pomyśli, że mamy nowego”, zachęca do wizyty na stacji benzynowej. „O kurła Pjoter, patrz jak tanio” – to z kolei reklama dachówek, która wykonała pełne okrążenie i trafiła do popularnej memosfery jako przykład sprytnego marketingu. Nosaczowe cechy nie są chlubne i wytknięcie ich somsiadowi przynosi ulgę, ale niejedno z nas skrycie je w sobie pielęgnuje i nawet się z nich cieszy (kto nie bywa dumny z udanego „przycebulenia” na promocji w sklepie?).

Kiepscy pojawili się w telewizji w czasie, gdy ci kabareciarze cieszyli się wciąż sporą popularnością, i ekipa filmowa pozornie korzystała z tych samych chwytów. Pozwalając sobie na chwilę spekulacji – gdybyśmy powierzchownie patrzyli na „Świat według Kiepskich”, albo przeczytali tylko pobieżne streszczenie serialu, pewnie łatwo byłoby odłożyć go na półkę obok nagrań Antosia Szprychy. Ferdek Kiepski, Antoś Szprycha – brzmi niemal jak somsiedzi. Tym bardziej, że przecież sitcom również należał do oferty Polsatu, czyli nadawcy Disco Relaxu, a w obsadzie znalazł się Bohdan Smoleń, wówczas znany z przebojów typu „Ani me, ani be, ani kukuryku”. Przewrotny charakter Kiepskich, którzy używali kostiumu nieskomplikowanego ludowego humorku jako kamuflażu, musiał być też zaskoczeniem wziąwszy

pod uwagę wcześniejszy dorobek pomysłodawców – wrocławskich artystów z grupy Mader Faker Studio. Ich wcześniejsze skecze nie należały do wyrafinowanych – prawdę mówiąc na tym polu wygrywał z nimi nawet Stan Tutaj. Zaangażowanie obsady aktorskiej, scenarzystów, a nawet muzyków z innej bajki okazało się jednak uruchomić synergię, która przynajmniej przez pewien czas – zwłaszcza w epoce Okiła Khamidova i Piotra Ibrahima Kalwasa – dawała zaskakujące efekty.

Być może kluczem do powodzenia tego karkołomnego pomysłu stało się uruchomienie „drugiej nogi” polskiego humoru lat 90. Jeśli bowiem jedną jego stroną był slapstick w stylu „Kropidła”, śmianie się z własnego autostereotypu, proste przerysowania i zniekształcenia rzeczywistości, czyli domena telewizyjnego kabaretu, to rewers stanowiła, by posłużyć się określeniem stosowanym przez Rafała Księżyka na twórczego ducha epoki transformacji, „dzika rzecz”, czyli domena absurdu i nonsensu z korzeniami w kontrkulturze. Gdy kręcono „Świat według Kiepskich”, zespół Big Cyc, odpowiedzialny za piosenkę z czołówki, był już wielką gwiazdą nurtu znanego jako rock jajcarski. Choć prezentowali się wówczas jak ożywiona wersja gazetek „Dobry Humor” Szczepana Sadurskiego, ale ich korzenie sięgały czystego absurdu i ducha kontestacji Pomarańczowej Alternatywy. Skiba i znany z Totartu Końjo występowali wieczorami w telewizji publicznej, prowadząc purnonsensowy, rockandrollowy program „Lalamido”. Decyzje programowe szefostwa ówczesnej telewizji trudno uzasadnić z czysto komercyjnego punktu widzenia, ale ich dziedzictwo okazało się długotrwałe. Polskie poczucie humoru stało się bowiem jednocześnie czułe i na discopolowy kabaret z „chłopem przebranym za babę”, i na absurdalną jazdę bez trzymanki, a nawet skłonne do łączenia jednego żywiołu z drugim.

Tak właśnie lubię interpretować fenomen Kiepskich: w sztafażu ludowego teatrzyku kryje się coś nieposkromionego i nieprzewidywalnego, co bawi swoim odklejeniem od rzeczwistości, jednocześnie pozostając zrozumiałe i zabawne dla odbiorcy, który woli dowcip bliższy swoich realiów. Bohaterowie to figury wyjęte ze znajomego, oswojonego świata – piwosz, cwaniak, babcia – ale w poszczególnych odcinkach przygody wykraczają daleko poza zwyczajny humor sytuacyjny czy oparty na prostych zniekształceniach rzeczywistości, chwilami wkraczając niemal w czwartą gęstość. Podsumowaniem niech będzie fakt, że o ile Śmiechu warte wygrało rozpadające się z dźwiękiem „plop” kropidło, to już w odcinku Kiepskich pt. Kocham kino nagrodę Złotego Cyca za najlepszy pomysł otrzymuje Walduś za scenariusz o treści:

„dwaj faceci kradną motor, jadą jadą aż kończy im się benzyna i wpadają do morza”.

Olga Drenda – pisarka, dziennikarka, tłumaczka, etno- i antropolożka. Autorka m.in. książek Duchologia polska. Rzeczy i ludzie w latach transformacji oraz Wyroby. Pomysłowość wokół nas – nagrodzonej Nagrodą Literacką Gdynia 2019. Publikowała m.in. w „Polityce”, „The Guardian”, „Dwutygodniku”. Od września 2022 stała felietonistka „Tygodnika Powszechnego”.

Bartłomiej Król, Ferdynand K., czyli jak „Świat według Kiepskich” spotkał Franza Kafkę

Ktoś musiał złożyć doniesienie na Ferdynanda K., bo mimo że nie zrobił nic złego, pewnego ranka po prostu został aresztowany. Trudno powiedzieć, czy to sprawka Arnolda Boczka, Mariana Paździocha, a może innego mieszkańca kamienicy przy ul. Ćwiartki 3/4? Jedno jest pewne, prokurator i adwokat są w zmowie, zarzutów nikt nie rozumie, a nad wszystkim unoszą się opary absurdu.

Polska popkultura bardzo mocno odreagowała pierwsze rządy PiSu w latach 2005-2007. To wtedy pojawiło się chociażby określenie „moherowe berety”, rozpropagowane przez zespół Big Cyc. Autorzy intra do Kiepskich wydali album o dokładnie takim tytule, którego okładka przedstawiała uzbrojoną po zęby starszą panią – stereotypową wyborczynię partii braci Kaczyńskich, a na pudełko z płytą naklejano napis „Płyta zakazana w IV RP”. Pewien informatyk z Warszawy wymyślił przed wyborami viralową akcję „Zabierz babci dowód”, a zgromadzeni na takich stronach jak Joe Monster czy Maxior internauci prześcigali się w robieniu memów o kaczystanie i Ziobrze.

Do dziś wrażenie robi sprawa doktora G., czyli Mirosława Garlickiego, warszawskiego chirurga oskarżonego o korupcję. W lutym 2007 r. funkcjonariusze nowo powstałego CBA zatrzymali trzech lekarzy pracujących w klinice kardiochirurgii szpitala MSWiA w Warszawie. Dr G. został wyprowadzony w kajdankach przed kamerami, a Zbigniew Ziobro, ówczesny minister sprawiedliwości, zorganizował specjalną konferencję prasową, na której przedstawił materiały z zatrzymania i skwitował sytuację słowami „Już nikt nigdy przez tego pana życia pozbawiony nie będzie”. Smaczku całej sytuacji dodaje to, że kryptonim akcji brzmiał „Mengele 5”.

Garlickiemu postawiono kilkadziesiąt zarzutów, w tym dotyczące przyjmowania łapówek, mobbingu, przemocy domowej i nieumyślnego spowodowania śmierci. Sprawa zakończyła się skazaniem doktora za przyjęcie ok. 17 tysięcy złotych od swoich pacjentów oraz za błąd podczas operacji serca, który doprowadził do śmierci pacjenta, jednak jeszcze do lipca 2022 r. niektóre kwestie były rozstrzygane przez Sąd Najwyższy.

W oczach prawników i opinii publicznej, szokujące było to, że prokurator generalny i jednocześnie minister sprawiedliwości wydał wyrok na lekarza w mediach, ledwie dwa dni po publicznym zatrzymaniu. Sędzia Igor Tuleya, który sądził sprawę w pierwszej instancji, miał zresztą powiedzieć, że CBA zastosowała metody rodem z czasów stalinizmu. Tajemnicą poliszynela było przy tym, że wendetta Ziobry miała właściwie charakter półprywatny – jego ojciec Jerzy zmarł pół roku wcześniej na niewydolność serca po szeregu zabiegów kardiochirurgicznych. Od tamtego czasu Ziobro pragnął poruszyć niebo i ziemię, byle tylko doprowadzić do skazania lekarzy operujących ojca – albo jakichkolwiek innych medyków.

Najprawdopodobniej to właśnie ta sprawa była inspiracją do powstania 266. odcinka Świata według Kiepskich pt. Ferdynand K., stanowiącego luźną adaptację Procesu Franza Kafki, w którym w Józefa K. wciela się oczywiście poczciwy Ferdek. O oskarżeniu naszego bohatera informuje dwóch tajemniczych osobników, których spotyka on w nocy na korytarzu. Wyglądający jak agenci z Facetów w czerni albo Matrixa Prokurator (Dariusz Juzyszyn) i Adwokat (Piotr Zelt) oświadczają, że Ferdynand zostaje postawiony w stan oskarżenia, ale nie mówią już – dlaczego. „No nie wiem, ale się, kurde, dowiem”, reaguje główny bohater serialu. Pojawia się też postać Nadprokuratora (Piotr Machalica), który oskarża Ferdka na konferencji prasowej w telewizji „Przetrwam” (sic!), występując na tle rozpoznawalnego logotypu.

W kluczowej dla wymowy odcinka przedostatniej scenie, na korytarzu kamienicy dochodzi do rozprawy, podczas której Nadprokurator obiecuje Kiepskiemu amnestię w zamian za podanie nazwisk wszystkich swoich wspólników w zbrodni. Scenarzyści wchodzą w rejestr procesów nawet nie ziobrowskich, ale stalinowskich, w których sądowa przemoc obejmowała coraz to szersze grono osób fałszywie oskarżanych o fikcyjne przestępstwa, także zresztą denuncjowanych z inicjatywy samych śledczych. Ferdek jednak wpada na pomysł, dzięki któremu ogrywa swoich ciemiężców – burzy czwartą ścianę i zwraca się wprost do kamery, informując, że jego wspólnikiem jest cały naród. Tym samym, unika ponurego losu swojego odpowiednika z powieści praskiego autora. Na koniec odcinka, na kolejnej konferencji telewizyjnej, Nadprokurator informuje obywateli, że „mają prawo do milczenia, bo wszystko co powiedzą, może być użyte przeciwko nim”, na co zgromadzeni przed telewizorem mieszkańcy kamienicy przy Ćwiartki 3/4 zgodnie pokazują mu słynny gest Kozakiewicza – tzw. „wała”.

Premiera odcinka odbyła się 3 października 2007 r. – na mniej, niż trzy tygodnie przed przyspieszonymi wyborami, które partia Jarosława Kaczyńskiego sromotnie przegrała. Mimo, że doktor Mirosław Garlicki okazał się nie być kryształową postacią, jego położenie mogło z wielu względów przypominać typową sytuację kafkowską – jednego dnia żyje się w spokoju, a nazajutrz ląduje na głównych stronach gazet z podpisem „morderca”. Chirurg finalnie wygrał 150 tys. zł zadośćuczynienia od „Faktu”, który nazwał go „doktorem śmiercią” i „bestią, nie lekarzem” – ale, co się nacierpiał, to jego. Kiepscy trafnie przewidzieli, że faktycznie Ziobro i jego klika zobaczą w 2007 r. „wała” od wyborców, ale już nie to, że Nadprokurator po kilku latach wróci i jednak skutecznie wywróci sądownictwo do góry nogami.

Proces Ferdka, podobnie jak polityczne postępowania w reżimach totalitarnych, ma charakter inkwizycyjny – to znaczy, że oskarżenie, obrona i wydanie wyroku spoczywa na barkach tego samego podmiotu. Działania Prokuratora i Adwokata nie mają żadnego znaczenia (ten drugi zresztą dodatkowo dokłada Ferdkowi), bo i tak o wszystkim decyduje wedle własnego uznania wszechwładny sędzia śledczy w osobie Nadprokuratora. Mniej więcej taki model postępowania karnego był powszechny w średniowiecznej i nowożytnej Europie, czym oczywiście inspirował się doktor prawa Franz Kafka, pisząc swoje najbardziej znane dzieło.

Opowieść o dysfunkcyjnym systemie sądownictwa, czy też, szerzej, państwowej administracji, to jednak tylko najprostsza interpretacja opus magnum Kafki, a także omawianego odcinka Kiepskich. Serial znany jest z tego, iż łączył w sobie sacrum i profanum, proste żarty o pierdzeniu i śmiech z „puszki” oraz nawiązania do kultury wysokiej. Widz nieznający Procesu może odczytać ten akurat odcinek wyłącznie jako jazdę na Prawo i Sprawiedliwość, co spotkało się z dezaprobatą części widzów. „Mnie się ten odcinek nie podobał bo wpisywał się jak tania dziwka do wynajęcia w bieżąca walkę polityczną. Dobrze wszyscy wiedzą jakie sympatie polityczne mają włodarze Polsatu i z kim współpracuje ATM – dlatego ten odcinek wiadomo dlaczego i po co powstał”, napisał na forum kiepscy.org.pl użytkownik Kizior.

Dlaczego jednak nie pokusić się o inne odczytanie sensu tej adaptacji, chociażby w duchu egzystencjalizmu, za pioniera którego chętnie uznaje się Kafkę? Gdyby mieszkańcy kamienicy przy Ćwiartki 3/4 (jak również dowolni inni bohaterowie jakiegoś sitcomu) mogli uzmysłowić sobie swoje położenie, wpadliby w popłoch. Jakiś nieznany im, wyższy byt rozgrywa ich między sobą, wrzuca w niekończące się spory o sprawy przyziemne (kolejka do klozetu) czy wyższe (starcia światopoglądowe Kiepskiego i Paździocha), a ich droga najczęściej biegnie donikąd. Istotny w konwencji sitcomu jest reset bohaterów do stanu pierwotnego po zakończeniu każdego odcinka, dzięki czemu nawet jeśli jednego dnia Paździoch odlatuje na pokładzie UFO, to nazajutrz jak gdyby nigdy nic awanturuje się pod drzwiami sąsiada. Utrudniona jest także ewolucja osób dramatu w czasie – mogłaby ona negatywnie wpłynąć na te cechy ich osobowości, które są niezbędne do wywoływania efektu komicznego. Jednocześnie, co również typowe dla gatunku, bohaterowie rzadko – zwłaszcza w pierwszych sezonach – opuszczają mieszkanie Kiepskich i korytarz kamienicy. Sprawia to, że ich świat wydaje się absurdalnie wręcz zamknięty.

Aranżacja odcinków na wzór teatralny (Kiepscy czerpią zresztą pełnymi garściami z teatru absurdu) zbiega się zresztą z tym, w jaki sposób chętnie przedstawia się publiczności dzieła Franza Kafki. Encyklopedia Teatru Polskiego wspomina o aż czterdziestu dwóch adaptacjach samego Procesu powstałych nad Wisłą od 1957 r. Były one nierozłącznie związane z politycznymi zawirowaniami – zgody na pierwsze realizacje zapadły podczas odwilży po śmierci Bieruta (słuchowisko Polskiego Radia z 1957 i adaptacja Jana Kulczyńskiego z 1958 r.), a na kolejne po odsunięciu od władzy Gomułki (w reżyserii Adama Hanuszkiewicza na deskach Teatru Narodowego w Warszawie z roku 1972).

O ile teatr w czasach PRL potrafił być katalizatorem przemian społecznych („Dziady” Kazimierza Dejmka bezpośrednio wywołały wydarzenia marcowe w 1968 r.), o tyle jego siła rażenia z technicznych względów pozostawała ograniczona – liczba osób, które mogły obejrzeć konkretną adaptację, była zależna od teatralnego kalendarza. Telewidzowie natomiast musieli czekać aż do kolejnej odwilży po porozumieniach sierpniowych z 1980 r., kiedy to jesienią tego roku w Teatrze Telewizji można było obejrzeć adaptację Procesu Agnieszki Holland i Laco Adamika z Romanem Wilhelmim w roli głównej. Trudno nie dostrzegać w nim dziś oczywistej krytyki systemu, którego przedstawiciele nie bardzo wówczas mogli się zdecydować, czy stawiać na opresję, czy pozwolić twórcom swobodnie oddychać – dość, że w tym samym czasie wyprodukowano chociażby szydzącego z ustroju Misia.

Nie można nie wspomnieć o powstałych na Zachodzie pełnometrażowych adaptacjach Procesu, które jednak długo nie były dostępne dla polskiego widza. Orson Welles w filmie z 1962 r., który sam nazwał „swoim najlepszym”, w roli Józefa K. obsadził Anthony’ego Perkinsa – wówczas znanego jako gwiazda demonicznej „Psychozy”. Film nie odniósł większego sukcesu i okazał się komercyjną porażką, ale po latach doceniono szczególnie jego niezwykłą scenografię. Bez większego echa przeszła także produkcja BBC z 1993 r., i to mimo obsadzenia w głównej roli Kyle MacLachlana (tuż po Twin Peaks). Dodatkowo w epizodzie asystuje mu sam Anthony Hopkins, a także, po upadku czeskiego komunistycznego reżimu, rodzinne miasto Kafki – Praga. To nie mogło się nie udać, ale film zarobił na świecie marne grosze i mało kto dzisiaj o nim pamięta. Może po prostu nie da się jednocześnie oddać ducha Procesu i sprzedać go masowej publice?

Na tym tle 266. odcinek Kiepskich może okazać się jedną z najpopularniejszych adaptacji Procesu. Wirtualne Media podały, że obejrzało go w dniu premiery ok. 2 300 000 widzów, a liczba ta nie obejmuje przecież emitowanych latami powtórek. Chociaż to niewiele w porównaniu z najwyższą oglądalnością serialu (a ta przebijała w 2000 r. 9 mln), to ten rezultat i tak prawdopodobnie przebija wszystkie adaptacje teatralne. Trudno jedynie oszacować, ile osób mogło obejrzeć Proces Holland i Adamika z 1980 r., ale, biorąc pod uwagę, że wówczas ze względu na skąpość programów telewidzowie oglądali zwyczajnie wszystko, liczby te mogą być do siebie zbliżone.

Od strony formalnej, 266. odcinek bez problemu nadawałby się do natychmiastowego przeniesienia na deski teatru. Nie wszyscy fani serialu odebrali pozytywnie to nagłe zderzenie z kulturą wysoką, wymagające nawet jeśli nie odświeżenia szkolnego kanonu lektur, to choćby abstrakcyjnego myślenia. „Nie podobało mi się to, że cały czas nie było wiadomo o co chodzi, że adwokat i prokurator pojawili się znikąd jak Ferdek zaczął ich potrzebować. Naprawdę śmieszna była tylko scena z procesem jak wszyscy (nawet obrońca Ferdka) jeździli po nim”, pisał na forum strony kiepscy.org.pl niejaki paździoch91. „Rozczarowałem się, że się nie dowiedziałem, o co został oskarżony Ferdek”, narzekał konrado5.

Ani interpretacja „biurokratyczna”, ani też egzystencjalna Procesu nie są oczywiście wyryte w kamieniu, można sięgnąć po tuzin innych. Gilles Deleuze i Felix Guattari piszą, że osąd Józefa K. charakteryzuje się ciągłością bez początku ani końca, zaś jego zakończenie jest elementem sztucznym, pochodzącym z zewnątrz i niepasującym do reszty. Podobnie jest z sitcomem – natura takiej produkcji powoduje, że przygody postaci w świecie przedstawionym mogą trwać w nieskończoność a definitywne ich zakończenie zawsze będzie miało charakter „obcej” ingerencji.

Jorge Luis Borges w przedmowie do jednego z wydań innego dzieła Kafki, opowiadania Przemiana, pisze, że esencją dzieł praskiego pisarza jest to, że są niedokończone, że brakuje w nich zakończenia, puenty, bowiem kluczem do powieści takich jak Ameryka czy Zamek, a po części także Proces, jest nieskończona ilość przeszkód piętrząca się przed wiecznie takim samym bohaterem. Przypomina to antyczne paradoksy Zenona z Elei: by Achilles mógł dobiec do punktu A, najpierw musi znaleźć się w punkcie B, leżącym w połowie drogi do A, ale by dotrzeć do B, musi osiągnąć punkt C, leżący w połowie drogi do B, i tak dalej; w efekcie czego biegacz nigdy nie dotrze do żadnego punktu.

Tak samo jak Zenon nie wymienia wszystkich możliwych punktów leżących na drodze Achillesa, nie ma też sensu wskazywać wszystkich możliwych perypetii bohatera w rodzaju Józefa, albo też Ferdynanda, K. Jednym z popularnych zarzutów wobec Procesu Orsona Wellesa było to, że pozmieniał on kolejność scen w stosunku do powieści. Jednak, idąc tą interpretacją nie ma to żadnego znaczenia, tym bardziej, że znana powszechnie literacka wersja została raczej arbitralnie złożona przez przyjaciela i pośmiertnego wydawcę Kafki, Maxa Broda. Sami nie do końca wiemy, w jakiej kolejności Kafka chciałby przedstawić perypetie Józefa K. Taka jest też natura sitcomu, którego odcinki zasadniczo można oglądać w niemal dowolnej kolejności.

Według innej interpretacji symbolika aresztowania znajdująca się w „Procesie” stanowi bezpośrednie odbicie biografii pisarza. Niektórzy kafkolodzy twierdzą, że dzieło to stanowi refleksję po osobistej klęsce, jaką były zerwane zaręczyny z Felicją Bauer. Nie do końca znane są powody tego stanu rzeczy – przyjaciółka Bauer, Greta Bloch, twierdziła po latach, że chodziło o jej romans z pisarzem. Niemniej jednak wedle swoich własnych zapisków w dzienniku autor Procesu miał czuć się przed swoją byłą narzeczoną i jej znajomymi tak, jak gdyby stanowiły one „trybunał sądowy”, a on sam stojącego przed nim złoczyńcę. Tu także analogia do wiecznie przegranego Kiepskiego, który czuje się jak pokonany przez niezrozumiały system, maluje się sama. „Ja jestem postacią tragiczną, ofiarą przemian w tym nienormalnym kraju”, kwituje to Ferdek w jednym z odcinków, wiedząc, że wisi nad nim fatum, przez które nie może odmienić swojego absurdalnego losu.

Nie sposób tu nie odnieść się także przy tej okazji do przypowieści „Przed prawem”, opowiadania w opowiadaniu stanowiącego chyba najbardziej enigmatyczną część Procesu. Wprawdzie nie ma po niej śladu w 266. odcinku Kiepskich, jednak czy „człowiek ze wsi”, który spędza całe życie przed drzwiami „do prawa”, nie będąc w stanie ich przekroczyć, kogoś nam nie przypomina? Kto cały dzień siedzi na fotelu, żłopie piwo i narzeka, że nie ma pracy dla kogoś z jego wykształceniem? Jacques Derrida nazwał tę sytuację aporią – stanem braku możliwości przejścia, który pojawia się na granicy tego, co inne. Pozornie w tym stanie nic nie powinno blokować możliwości przejścia dalej, przez metaforyczne „drzwi do prawa”, a jednak nie jest ono możliwe. Kiepski w każdej chwili mógłby zakasać rękawy i zabrać się za coś – ale z jakiegoś powodu tego zrobić nie może, i podobnie jak „człowiek ze wsi” znajduje się on w stanie aporii, co skutkuje zupełnym marnotrawstwem swojego życia.

Być może w świetle tych różnorakich pomysłów na interpretację Procesu, krytykowany przez widzów finałowy odcinek „Świata według Kiepskich” ma więcej sensu, niż to by się zdawało. Zakończeniem jest jego brak – podobnie zresztą, jak niedokończone pozostają „Ameryka” oraz „Zamek”. Każde wydarzenie, które ucięłoby na zawsze losy postaci z kamienicy przy Ćwiartki 3/4, mogłoby jawić się jako równie nienaturalne. Ferdek mógł uciec przed dosłownym powtórzeniem końca Józefa K., ale w końcu jego losy tak czy inaczej się zakończyły. Czy tak musiało się stać? Legendarna amerykańska opera mydlana Moda na sukces produkowana jest nieprzerwanie od 1987 r., a wkrótce jest szansa na emisję odcinka numer 9000. To dowód na to, że jeśli narratorowi starczy sił, to proces faktycznie może trwać bez końca.

Bartłomiej Król – prawnik i publicysta. Publikował m. in. w Kwartalniku „Arterie”, „Nowym Napisie Co Tydzień” czy „Stonerze Polskim”. Stały współpracownik portalu TrueStory.pl.

Igor Szyiński, Pośpiech poniża. Analiza odcinka Przyspieszenie (143)

– A z drugiej strony, gdzie one się tak śpieszą?

– Do grobu!

(Dialog Ferdka z Babką, odc. 143, Przyspieszenie)

Mój współlokator ogląda filmiki na przyspieszeniu. Na pytanie, dlaczego to robi, odpowiada, że nie chce marnować swojego czasu, skoro dwudziestominutowe nagranie może być nawet dwa razy krótsze. Za każdym razem zastanawiam się, jak produktywnie spożytkuje zaoszczędzone dziesięć minut. Jaka korzyść płynie z oglądania szybko poruszających się postaci i słuchania niewyraźnych, zmodulowanych głosów? Jaki pożytek, jeśli takowy w ogóle istnieje, płynie z szybkiego trybu życia?

Najlepszą odpowiedzią, a także satyrą na ciągłą pogoń za „czymś” (czego nie potrafią nazwać nawet bohaterowie serialu), jest odcinek Przyspieszenie. Wszechobecna gorączkowość, załatwianie spraw „na wczoraj”, wyścig szczurów – wynikające z tego, że jeśli innym brakuje czasu, to mi też go nie wystarcza – są domeną współczesnego świata, co słusznie zauważa w rozmowie ze swoim zięciem Babka. Ferdek, oglądając w telewizji znacznie przyspieszone: galę boksu, obrady Sejmu, ujeżdżanie byka oraz mecz piłki nożnej, z przerażeniem stwierdza:

FERDEK: Kurde, no nie rozumie, kurde no!

BABKA: A co tu jest do rozumienia?

F: No, jak co? No, Babka… Babka widzi to, co ja? Przecie to kurde wszystko jakieś tak nienormalnie przyśpieszone, no!

B: To jest właśnie współczesność!

F: Ale Bab… Babka, no przecie ja nic, no, normalnie nic nie nadążam tego rozumieć!

Kiepski, będąc na takim etapie swojego życia (niezmiennie: bez wykształcenia, bez pracy i bez pieniędzy) może nigdy nie poradzić sobie w zderzeniu z brutalną, kapitalistyczną rzeczywistością, w której różne czynności powinny być wykonywane przede wszystkim – szybko. Z obrazu świata Ferdka zniknęła wizja toposu – miejsca, o którym pisał Zygmunt Bauman, dobrze urządzonego i wyposażonego w to wszystko, co niezbędne dla człowieczeństwa człowieka[155]. Główny bohater zostaje w tyle za tym, co dzieje się wokół niego – opisywana utopia prędko nie wróci na osiedle Kosmonautów.

W zderzeniu z tym, o czym pisze socjolog, Kiepski okazuje się być „dziadersem” niepotrafiącym iść z duchem czasu. Pozostali gonią swoje marzenia tu i teraz, poprzez obsesyjne usprawnianie zarządzania czasem, które okazuje się w rezultacie destrukcyjne. Kryzys moralny, dostrzegany przez Ferdka, wydaje się wszechobecny. Skoro zniknęły fundamenty (na które składały się rozmowy o niczym z Halinką czy wspólne oglądanie meczów z Waldusiem) to trudno oczekiwać, że puste miejsce zostanie wypełnione czymś lepszym, a co dopiero – wytrzymalszym. Kiepskiemu pozostaje „nauczyć się żyć w świecie, w którym wartości są płynne, kodeksy relatywne, a odpowiedzialność ciągła, nieusuwalna i przytłaczająca”[156]. Gdyby jednak główny bohater zmuszony był wyjść ze swojej strefy „komforta” i godzić się na rzeczywistość sprzeczną z jego ideami, nie byłby sobą.

BABKA: To normalne. Starzejesz się! Ja już tak od dawna mam, w ogóle się tym nie przejmuję.

FERDEK: To co ja mam robić, Babka?

B: To, co zawsze. Żyj we własnym rytmie, a resztę olewaj.

F: Ale zara, Babka, ale na przykład, jakie ja mam, co ja mam teraz w telewizji oglądać?

Jedynym człowiekiem, który rozumie opór bohatera przed współczesnością, który rozumie jego niechęć do jakichkolwiek zmian w codzienności, jest właśnie jego teściowa. To zresztą wyjątkowy przypadek, kiedy Kiepski jej słucha, a – co ciekawsze – zgadza się z nią. Babka pojawia się tutaj jako figura mędrczyni, która potrafi odnaleźć się zarówno w obecności spowolnionego i uwstecznionego Ferdynanda, jak i w trakcie przyjęcia urodzinowego Haliny, trwającego – z perspektywy jej męża oraz widzów – około dwie i pół minuty. W tym czasie goście odśpiewali „Sto lat”, wznieśli pierwszy toast, potem wypili „na drugą nóżkę”, spróbowali tortu, a nawet pobawili się w rytm muzyki. Przerażony bohater zdążył tylko, albo aż, sięgnąć po kieliszek. Nie rozumiał ich zachowania – tego, dlaczego z dnia na dzień tak diametralnie się zmieniło.

Świat pędzi ku modernizacji i efektywności. Wszystko to dzieje się gdzieś obok, poza świadomością Ferdka, który – wciąż zanurzony w tej samej gazecie codziennej – nie wie nawet, co to jest laptop. Gdy potrzeba rozmowy z drugim człowiekiem (w czasach, gdy nikt dla nikogo nie ma czasu) staje się silniejsza, główny bohater próbuje dotrzymywać lokatorom kroku. Zrezygnowany Kiepski jest w stanie rozpocząć poranny jogging z Boczkiem i Paździochami na korytarzu – wszystko, byle zrozumieć, dlaczego i za czym tak gonią. Jeśli on również spróbuje, to czy odnajdzie się w świecie zdominowanym przez pośpiech?

„Kto się zatrzymuje, ten stoi. A kto stoi, ten się cofa!” – stwierdza Marian, by za chwilę o mało nie zejść na zawał w trakcie przeskakiwania przez kozła. Jego żona nie może zadzwonić po karetkę, ponieważ się spieszy, więc zostawia go leżącego na ziemi. Sytuacja jest na tyle poważna, że sąsiad trafia do szpitala. Niedługo potem, w piżamie, z podpiętą kroplówką i nocnikiem w dłoni, z niego ucieka, bo, jak sam stwierdza w rozmowie z Kiepskimi:

MARIAN: Szkoda czasu! Kto by tam leżał, panie Ferdku? Nie mogłem wytrzymać! Jak mnie zatrzymali, to cały czas się bałem, że się cofam do tyłu. A poza tym mam bardzo dużo różnych spraw do załatwienia na wczoraj!

FERDEK: Panie Paździoch, pan igrasz ze śmiercią.

BABKA: Pan powinien odpocząć!

M: Odpoczywać będę w grobie, łaskawa pani. Teraz nie mam czasu!

Czym są te „różne sprawy do załatwienia na wczoraj”? Nie wie tego ani Ferdek, ani pędzący na złamanie karku Paździoch. Bezkompromisowy kapitalistyczny system chce zrobić z niego i reszty lokatorów dobrze naoliwione maszyny, które wspomagają globalne mechanizmy rynku. Dlatego prowokuje ich do chwytania dwóch srok za ogon, do podnoszenia sobie coraz wyżej poprzeczki i spełniania wymyślonych, niejasnych ambicji. Boczek ma zaplanowany „jeszcze basen i siłownię”, Halina po kilkusekundowym śnie wstaje, bo „nie ma czasu” i musi lecieć do roboty – najważniejsze to ciągle być w ruchu. Jeśli zwolnimy, ryzykujemy tym, że nie zdążymy na wspomniany basen czy zmianę w pracy. Wtedy ogarnia nas panika. Utracimy sportowe zacięcie? Zwolnią nas w trybie natychmiastowym? Tytułowe przyspieszenie napędza w bohaterach lęk przed niesubordynacją, która skutkuje wykluczeniem ze środowiska klasy średniej, zawsze pretendującego do bycia „kimś”, a zatem skupionego wyłącznie na samej pogoni, która buduje wspólną tożsamość – tym bardziej, że jej cel jest bardzo niejasny i często nieosiągalny.

Nierozumiany przez nikogo Ferdek, mimo że upija się prawie do nieprzytomności, nie daje za wygraną. Otwierając okno (za którym widać, jak w szybkim tempie poruszają się samochody), wygraża wszystkim mieszkańcom Wrocławia, sąsiadom czy własnej żonie, Halinie Kiepskiej, która pospiesznie robi wszystko, aby nie być kiepską:

Kurde, jak to wszystko zapierdala! Dłużej tego nie wytrzymam przecież, kurde! Tak się nie da żyć! Albo to wszystko się zwolni, albo ja się zwolnię. Albo nie – ja zwolnię ich wszystkich, kurde! Słyszycie?! Wolniej! Wolniej, gnoje jedne, kurde! Wolniej! …Zwalniam was! Jutro was wszystkich, kurde, zwalniam! Gnoje jedne… Jutro zwalniam.

Następnego dnia smaruje mocnym klejem podłogę na korytarzu i czeka, aż zagonieni mieszkańcy wybiegną „załatwiać różne sprawy na wczoraj”. Kolejno: Boczek, Paździochowie oraz żona i córka Ferdka, stawiając kilka kroków, wpadają w zastawione przez niego sidła. Pełen satysfakcji, przekonany, że żadne z nich nie może oderwać swoich przytwierdzonych do ziemi butów, wykorzystuje chwilę uwagi, aby przemówić im do rozsądku przysłowiem „Jak się człowiek spieszy, to się diabeł cieszy”:

FERDEK: No i co? Zdaje się, że wszyscy jesteście mocno opóźnieni! A czas ucieka… No i co tera bedzie?

HALINA: Ferdek, jełopie! Zrób coś, spieszę się!

F: Halinka… Ale gdzie, i po co?

H: Jak to, po co? No, spieszę się, bo wszyscy się spieszą!

F: Tak? A kto się śpieszy, Halinka?

H: Na przykład pan Boczek!

F: Panie Boczek, powiedz pan, dlaczego pan się śpieszysz.

BOCZEK: No booo… Paździoch się śpieszy, o.

F: Aha. A pan, panie Paździoch, dlaczego?

MARIAN: Ja? No, bo żona mnie pogania.

HELENA: Wcale Cię nie poganiam, to ty mnie poganiasz!

F: A Mariolka dlaczego?

MARIOLA: Ja? No normalnie, nie? Życie to ostra jazda, na maksa. Wszyscy się ścigają, a ja nie mam zamiaru zostać w tyle, nie?

F: A nie zastanawialiście się, kto to wszystko nakręca?!

B: Nikt tego nie nakręca. Samo się kręci.

F: Gówno prawda, panie Boczek. Musi być taki kutafon, który to wszystko urządził!

Rzeczonym „kutafonem” jest sam Diabeł, którego nadejście zostaje wzmocnione mocnym stąpaniem i wstrząsami całej kamienicy. Podczas gdy bohaterowie snują domysły, że – ze względu na ich unieruchomienie – idą po nich ludzie z banku, oddziałowa, „Kozłowski z kadr” czy nauczyciel matematyki, na korytarzu zjawia się ucieleśnienie wszystkich wymienionych osób – z szatańskimi rogami i całe w płomieniach. Przerażeni lokatorzy wyskakują ze swoich butów i, ku uciesze Lucyfera, biegną dalej usprawiedliwiać się tym, że nie mają na nic czasu.

Jedynym, który się nie załamuje, pozostaje Ferdynand, śmiało stojący w progu swojego mieszkania. Osadzony w komfortowej „małej stabilizacji” rezygnuje z dalszej walki o zwycięstwo w wyścigu szczurów. Skoro nie wiadomo, po co, to po co? Nareszcie uzmysławia sobie swoją niekompatybilność ze współczesnym światem, której nikt i nic nie zmieni. Niespiesznie dokonuje wyboru bycia konformistą siedzącym w zielonym fotelu – to jest jego nisza. Wie, że „pośpiech upokarza”[157], dlatego nie musi się niczym zamartwiać, pozostając z dala od wymyślanych trosk. W imię prawa do lenistwa oraz nadmiaru wolnego czasu urasta w nim bunt „wobec rygorów narzucanych przez restaurowany w Polsce kapitalizm”[158].Bunt ten – w rozmowie z Diabłem – wyraża w następujący sposób:

DIABEŁ: A ty? Co?

FERDEK: Jajco.

D: Do roboty! Ale już!

F: Ja jestem bezrobotny, a u nas w kraju nie ma roboty dla ludzi z moim wykształceniem.

D: To rób coś!

F: Ale co?

D: Cokolwiek! Kombinuj, kradnij, świruj, kręć! Tylko szybko, bo Cię inni prześcigną!

F: Aaa. A Pan to kto jesteś?

D: Ja? Ja… Ja jestem stwórcą tego systemu!

F: A ja jestem Ferduś Kiepski, i możesz mnie pan pocałować w dupę.

Ferdek, próbując zanalizować tytułowe przyspieszenie w rozwoju cywilizacji, dostrzega niemal od razu, jak wyniszczający wpływ ma ono na otaczającą go rzeczywistość. Wysmarowanie przez niego podłogi klejem po to, aby zatrzymać „owczy pęd” mieszkańców, przypomina mi koncepcję wysuniętą przez Paula Virilio[159]. Teoretyk kultury zakłada istnienie pewnych reguł rządzących wypadkami – według niego prawie każdy incydent spowalnia czyjeś działanie. Kiepski, „przyklejając” bohaterów do podłoża, osiągnął swój cel, zakłócając prawidłowe funkcjonowanie dobrze naoliwionej maszyny zwanej kapitalizmem. Nawet jeśli jego słowa nie znalazły posłuchu u zagonionych przez Szatana lokatorów, to sam przekonał się, że „nie taki diabeł straszny”. Ferdek jasno dał mu do zrozumienia, że nie pozwoli sobie na nadproduktywne działanie pod presją czasu i pod czyjeś dyktando.

Główny bohater nie chce całkowicie negować dobrodziejstw, jakie daje rzeczywistość, w której żyje (w końcu sam z nich na co dzień korzysta). W poszukiwaniu straconego czasu przeciwstawia się Lucyferowi, aby odzyskać dla rodziny i sąsiadów to, co należne – wszystkie minuty, godziny, dni wykradane przez przesadzone tempo pracy i niebezpieczną intensywność życia. Podobnie jak Carl Honoré, staje się pełnomocnikiem własnej idei, która ewidentnie mu służy. Publicysta, szukając sposobu na spowolnienie, powołuje się na lekarza Larry’ego Dosseya i jego pojęcie „choroby niedoczasu”. Stwierdza, że „[…] [d]ziś cały świat cierpi na niedoczas. Wszyscy wyznajemy kult prędkości”[160]. Pośpiech staje się naszym drugim wcieleniem, mimo że nie zawsze jest najlepszym rozwiązaniem.

Kapitalizm pędzi tak szybko, że szkodzi nawet sam sobie, jako że presja, by przegonić innych, powoduje, że pozostaje zbyt mało czasu na kontrolę jakości. […] Następnie mamy ludzkie koszty turbokapitalizmu. W dzisiejszych czasach to raczej my istniejemy dla gospodarki niż na odwrót[161].

Gdy przyspieszenie daje nam się poznać z „brzydszego” profilu, my ten fakt zakrzykujemy. A jednak – intensywność pracy, gonienie za czymś niesprecyzowanym, odbiera czas przeznaczony na wspólny obiad, oglądanie telewizji czy zwyczajną pogawędkę przed snem. Ferdek jest powściągliwy, bo wie, że bieg na oślep, podczas gdy można spacerować, ma swoją cenę.

Igor Szyiński – biogram na str. 42.

Joanna Głogowska, „Rzeczy, o których się fizjologom nie śniło” – Świat według Kiepskich jako urban fantasy

Już w pierwszych odcinkach, Świat według Kiepskich wyraźnie sygnalizuje swoją fascynację Zachodem, rozumianym jako konstrukt kulturowo-mityczny. To właśnie tam, w zachodniej popkulturze, znajduje się jedno z ważniejszych repozytoriów form, gatunków i motywów, biblioteka atrybutów i wzorców osobowych, po które będą sięgać twórcy. Już sam format serialu został przecież zapożyczony – Świat według Kiepskich wyraźnie nawiązuje do Married… witch Children[162], choć nie jest wcale oficjalną, licencjonowaną adaptacją na rynek polski[163]. Twórcy Kiepskich zmienili formułę serialu niemal całkowicie, przechowując przy tym istotny czynnik, jakim jest empatia wobec własnych bohaterów ze zmarginalizowanych nizin społecznych.

Przebierając Ferdka za Batmana w odcinku pilotażowym i wprowadzając doń parodystyczną wersję Sylvestra Stallone’a, serial zapowiada konkretny typ nawiązań intertekstualnych, który dominował będzie w dużej części odcinków – bezpośrednie wprowadzanie elementów zapożyczonych z innych tekstów. W tym przypadku są to ikony amerykańskiej popkultury, które w recepcji fanowskiej stały się nie tylko rozpoznawalne, ale przede wszystkim równie kultowe, co na swoim rodzimym gruncie. W oczywisty sposób wynika to z okresu powstawania serialu – o socjoekonomicznym kontekście końcówki lat dziewięćdziesiątych, trwającym wówczas pokłosiu transformacji ustrojowej i jego wpływie na kulturę, powstały [i są nawet w tej książce! – dop. red.] osobne artykuły. Zdaje się jednak, że szereg tych nawiązań do innych tekstów popularnych, szczególnie przy tak dużym nagromadzeniu, staje się czymś więcej niż wyborem stricte estetycznym. Nagromadzenie nawiązań stanowi bowiem interpretacyjny odsyłacz dla odbiorcy – za ich sprawą ujawnia się faktyczna twarz Świata według Kiepskich, a groteskowa, lecz na pierwszy rzut oka wierna zasadom filmowego mimesis komedia zaczyna wpisywać się w ramy zgoła innej odmiany gatunkowej.

Świat według Kiepskich bowiem odczytywać można jako przedstawiciela nurtu urban fantasy, wpisując go wówczas w zupełnie odmienny kontekst kulturowy i otwierając na wykorzystanie szerszej gamy narzędzi badawczych. Poniższy tekst będzie zatem próbą przyjrzenia się temu, jak Kiepscy przetwarzają motywy fantastyczne i realizują postulowane przez badaczy wyznaczniki gatunku.

Urban fantasy to, najprościej rzecz ujmując, gatunek łączący nadnaturalne postaci i elementy z miejską rzeczywistością (‘a genre of imaginative fiction featuring supernatural characters or elements in an urban setting‘ [tłum. JG])[164]. Jego korzenie sięgają jeszcze przełomu XVIII i XIX wieku i powstającej wówczas powieści gotyckiej, lecz jako gatunek sensu stricto i termin literacki, urban fantasy istnieje dopiero od końcówki lat dziewięćdziesiątych XX wieku[165]. Taka zbieżność czasowa pokrywałaby się z początkiem emisji ŚwK[166] – nie jest to czynnik, który pozwalałby na wysnucie tezy o inspiracji autorów serialu gatunkiem, ale może sugerować obecność w kulturze podobnych tendencji.

Choć proponowane przez badaczy definicje gatunku nie są w pełni ze sobą zgodne co do detali, to jednogłośnie do jego cech konstytutywnych zalicza się przynależność do kategorii gatunków zmąconych – hybrydycznych, łączących motywy horroru, romansu, grozy, sensacji czy kryminału[167], a także umiejscowienie akcji w świecie pierwotnym, tj. rzeczywiście istniejącym, nieallotopijnym[168], ewentualnie będącym wariacją na temat jakiegoś „tu i teraz”. Oczywiście, te dwie cechy pozostają niewystarczające, konieczne jest również połączenie w tekście przyziemnego z fantastyczny[169] poprzez, między innymi, zestawianie tropów średniowiecznych, baśniowych i folklorystycznych z urbanistycznym krajobrazem i ich wynikającą z tego zestawienia reinterpretację lub aktualizację.

Z fantastyczną topiką, siłą rzeczy, związana jest szeroka gama ludzkich lub paraludzkich bohaterów pojawiających się w urban fantasy (szczególnie należy wziąć tu pod uwagę wampiry i wilkołaki, ale także nieludzi i inne humanoidalne potwory). Pełnić oni mogą zróżnicowane role w tekście – być zarówno antagonistami, jak i protagonistami opowieści. I choć w tej sferze możliwości jest wiele, to pewne obostrzenia dotykają głównego bohatera, który według wyznaczników gatunkowych powinien przynależeć zarówno do sfery świata ludzkiego, jak i nadnaturalnego[170], by służyć za swoisty łącznik między czytelnikiem, a światem narracji.

Jednocześnie, co podkreśla John Clute, nie wystarcza samo połączenie nadnaturalności i przyziemnej rzeczywistości, by mówić o urban fantasy[171]. Konieczne jest wytworzenie między nimi specyficznego związku polegającej na takim splocie czynników, w którym obie te kategorie niejako przenikają i naznaczają się nawzajem. Ich relacja nie jest zatem ograniczona do konfliktu czy sytuacji, w której elementy nadprzyrodzone jednoznacznie stanowią dla bohaterów zagrożenie, jak np. w fantastyce intruzywnej[172], a najlepszym jej podsumowaniem byłby bon mot „Magiczne jest codzienne, codzienne jest magiczne”.

Aby zaklasyfikować Świat według Kiepskich do ww. gatunku potrzebna jest zatem swoista ewidencja i analiza motywów fantasy pojawiających się w serialu. Ewidencja ta, z racji ogromu materiału, będzie siłą rzeczy wybiórcza, ale wystarczająca na potrzeby argumentacji:

• Magowie: Ferdek moce magiczne prezentuje w co najmniej dwóch odcinkach – 7 i 363 – w tym drugim rywalizuje z innym magiem – Marianem Paździochem (Ryszard Kotys), wiedźma-starucha (odc. 351)

• Magiczne przedmioty: kryształowa kula (odc. 7), radziecka czapka niewidka (odc. 8), spełniające życzenia jajko (odc. 30), wór Świętego Mikołaja (odc. 90), przynoszące szczęście sandały ojca Gaudentego (odc. 223), przeklęte (?) dresy (odc. 481), butelka bez dna (odc. 271, 553), turban i latający dywan (odc. 502), nawiedzona lalka (odc.509), ręka wisielca (odc. 194), proca Amora (odc. 42)

• Wilkołaki i wampir[173]: wampirzy przodkowie Paździochów, Elena i Nicolae Draculesku (odc. 345), likantrop (odc. 315)

• Duchy, inne stworzenia o niejasnej ontologii (często o pochodzeniu mitycznym): znajomy duch (odc.49), zjawa z horroru (odc. 293), duch sklepikarki Malinowskiej (odc. 306, 555), Arnold Boczek (odc. 319), dżin (odc. 330), duchy rodu Kiepskich (odc. 364), duch fana Polsatu (odc. 402), złośliwe duchy rodu Kopciów (odc. 488), upiór z piwnicy (odc. 495, 553)

• Inne potwory (przeważnie ożywione przedmioty): mumia (odc. 26), pizza (odc. 32), przyjazny potwór Żłopuś (odc. 39), ożywiona kukła babki Rozalii (odc. 51), matrioszki (odc. 146)

• Inne światy, alternatywne wymiary: świat alternatywny (odc. 70, 547), piekło (odc. 157, 280), średniowieczny Wrocław (odc. 315), zaświaty (odc. 326, 588), rzeczywistość snu (odc. 571)

• Motywy biblijne: demon Azazel Pazuzu (odc. 283), diabeł (odc. 73, 157), śmierć[174] (odc. 74, 374), anioł/widzenie anielskie (odc. 65, 363, 401, 559)

• Inne motywy fantastyczne: klątwa (odc. 26, 194, 220, 296, 318, 351, 496)

Głównymi nośnikami powyższych elementów fantastycznych są przede wszystkim dwaj bohaterowie – Marian Paździoch i Arnold Boczek (Dariusz Gnatowski). Ten pierwszy występuje głównie w roli antagonisty i zagrożenia, konsekwentnie na wszystkich płaszczyznach przeciwstawiany jest Kiepskiemu, ten drugi – jako ofiara i nośnik mądrości ludowej. To Boczek niejednokrotnie okazuje się swoistą biblioteką wiedzy tajemnej – np. podając sąsiadom sposób na rozpoznanie wampira w odcinku Wampiry są wśród nas czy dzieląc się z nimi wiedzą na temat strzyg:

KIEPSKI:

Czy pan wie, co to jest strzyga i czy pan wierzy, że te strzygi to istnieją?

BOCZEK:

Strzyga? Hm. Panie Ferdku, strzyga to jest taka sowa. Panie Ferdku, normalnie, ona to mi wlatuje przez okno do mieszkania, jak jest pełnia tego księżyca albo jak ja się napiję za dużo wina leśnego. I wtedy ona wlatuje i robi tak „Prrr!” i się zamienia w babę i mi siada tu na klacie, a potem to ona robi tak „Uhu-uhu” i mi się wbija tak w szyję i potem mi wypija krew, ale tak niedużo, kulturalnie.

Opowiada również na przykład o klątwie fon Bibersztajnów, wokół której osnuty jest jeden z odcinków:

BOCZEK:

Mnie to co inne martwi – żeby tu się nie okazało, że pod nami jakiś cmentarz jest pogański, albo co.

KIEPSKI:

No co?

BOCZEK:

No co „co”? W Rzeszowie to osiedle na cmentarzu pobudowali, to spokoju normalnie nie było. W nocy jakieś wrzaski, wszystkich głowa bolała, ludzie to non stop biegunkę mieli, a jeden chłop to z okna se wyskoczył.

KIEPSKI:

Panie, pan tak pieprzysz jak stara, zacofana baba normalnie. Co pan?

Boczek, mimo pozornej naiwności, pełni tu funkcję mentora dla Ferdynanda, który z kolei pozostaje bohaterem przynależącym zarówno do strefy nadnaturalnej jak i przyziemnej, wprowadzającym widza w to, co fantastyczne i obce. Kiepski niejednokrotnie przechodzi proces wtajemniczania w arkana magiczne – czy to ucząc się czarnoksięstwa, czy wpadając na trop potworów zamieszkujących Ćwiartki 3/4. Jego zwykły początkowy sceptycyzm jest nieustannie konfrontowany z niepokojącymi wydarzeniami, które potwierdzają słowa Boczka. Ten, oczywiście, nie zawsze ma rację – czasem to, co pozornie fantastyczne, okazuje się na wskroś ludzkie – ale nie zmienia to obrazu świata, który wyłania się ze zderzenia narracji Boczka z perspektywą Kiepskiego. Nie jest to wyłącznie świat, w którym fantastyka wdziera się w codzienność, ale taki, w którym ten splot jest częścią rzeczywistości. W świecie Kiepskich ewidentnie istnieje tradycja magiczna, do której dostęp ma przynajmniej część bohaterów.

Na uwagę zasługuje fakt, iż wspomniane elementy fantastyczne wprowadzane są przez autorów do fikcji w sposób równoważny elementom realistycznym. Nikogo nie zaskakuje obecność maga; bohaterów dziwi raczej, że jest nim akurat Paździoch czy Ferdek. Mimo że cały serial utrzymany jest w tonacji żartobliwej, to fantastyka pojawia się w nim w często absolutnie serio. To nie ona jest obiektem drwiny. Wprost przeciwnie – fantastyka bywa narzędziem satyry. Wszelkie potwory, wampiry i wilkołaki stanowią tutaj zanegowanie niefantastycznej rzeczywistości i pozwalają widzieć ją w ostrzejszym świetle. W Świecie według kiepskich, jak we współczesnej fantastyce, regularnie pojawia się wątek podważania potworności tego, co nadnaturalne, poprzez zakwestionowanie istotnych cech przywoływanego stereotypu lub wzbogacenie go o cechy nowe[175]. Nawet jeśli obcy element stanowi zagrożenie, jest intruzem i wyraźnym zaburzeniem codzienności, to jednocześnie pozostaje w pewien sposób poczciwy – nawet porywający Rozalię Kiepską diabeł budzi sympatię swoją rezolutnością, a polowanie na strzygę prowadzi do olbrzymiego nieporozumienia. Przeobrażenie utrwalonych schematów fabularnych prowokuje pytania o ich zasadność w relacji z realistycznymi bohaterami serialu – jeśli fantastyczne jest zwyczajne, a potwory nie straszą, to kto tak naprawdę jest potworem? Jak w klasycznej fantastyce miejskiej, destabilizacji ulega granica między tym, co realne, a tym, co fantastyczne, a także między swojskim i Obcym[176]. Fantastyka pełni zatem funkcję lustra i szkła powiększającego – tak jak Ferdek może być błaznem i dzięki swojej głupocie demaskować rzeczywistość[177], tak rozdźwięk między oczekiwaniami wobec stereotypu, jego wykorzystaniem, a resztą świata przedstawionego, wydaje się ujawniać absurd tego ostatniego.

Dodatkowo, elementy fantastyczne w Świecie według Kiepskich nierzadko nawiązują otwarcie do szeregu innych tekstów kultury popularnej. Tego rodzaju nawiązania, sygnalizowane już we wstępie jako klucz interpretacyjny, pełnią jednak jeszcze jedną funkcję. Jako że są one wprowadzane do tekstu bezpośrednio i bez zasadniczych przetworzeń (tj. Świat według Kiepskich nierzadko używa rozpoznawalnych bohaterów oraz całych schematów fabularnych), to razem z nimi w serialu pojawiają się elementy konstytutywne innych tekstów kultury. Niejednokrotnie zatem odcinki Kiepskich sięgają po konwencję horroru – jak chociażby Masakra (odc. 293) nawiązująca do filmu The Ring lub wspomniany już Szkielet fon Bibersztajna (odc. 220) – czy inspirujące się klasycznym kryminałem (np. odcinek 205 – Afera kryminalna).

Znikają w ten sposób granice między gatunkami, a ich elementy przeplatają się w różnych proporcjach nawet w ramach jednego odcinka. Doskonałym przykładem będzie tu łączący elementy śledztwa i grozy odcinek Skowyt (316), do złudzenia przypominający popularną formułę serialową monster of the week[178], w której główną osią narracji są zmagania wewnętrznie zróżnicowanej grupy bohaterów, składającej się w ww. odcinku z Kiepskiego, Mariana Paździocha (upodobnionego do filmowego obrazu Abrahama Van Helsinga) i jego żony Heleny, z potworem – w tym przypadku wilkołakiem – poprzedzone koniecznością rozwikłania tajemnicy dotyczącej jego tożsamości i słabych stron[179]. Taka formuła zostaje przez twórców powielona praktycznie w każdym odcinku, w którym odnotować można obecność potworów czy demonów, zmagania z nimi jednak nie zawsze kończą się bezpośrednią konfrontacją i pokonaniem czy wypędzeniem przeciwnika. Niejednokrotnie Kiepscy udomawiają potwory, z którymi się stykają, oswajają fantastyczne, co zdaje się podkreślać wyjątkowo bliskie sąsiedztwo obu światów. W ten sposób Świat według Kiepskich przestaje być po prostu sitcomem z elementami fantastycznymi, a zaczyna – tworem hybrydycznym.

Nie można jednak z czystym sumieniem mówić o urban fantasy, pomijając kategorię wspomnianej już wyżej miejskości – to przecież jej podgatunek zawdzięcza swoją nazwę[180]. W wyniku dwudziestowiecznego zwrotu zmieniła się rola przestrzeni (w tym przypadku miejskiej) zarówno w praktykach teoretycznych, jak i tekstach artystycznych. Miejsca przeistoczyły się w istotny przedmiot doświadczenia, a czasem w bohaterów niemalże równoważnych wobec tych osobowych[181]. Przestrzeń istniejącego pozatekstowo, prawdziwego miasta, stała się zatem przestrzenią konstytutywną, stanowiącą jeden z głównych elementów, który pozwala sklasyfikować tekst jako przynależący do gatunku urban fantasy[182].

Wydawać się może zatem, że czynnik ten dyskwalifikuje Świat według Kiepskich z grupy tekstów realizujących założenia fantastyki miejskiej. Cała akcja serialu skupia się bowiem w jednym miejscu – kamienicy przy ulicy Ćwiartki 3/4 – a widzom nie jest dana możliwość obserwacji większej części miasta[183]. Jednak kamienica Kiepskich stanowi swoistą soczewkę skupiającą życie Wrocławia. To tu właśnie koncentrują się wszystkie problemy jakie dotykają miasto – zarówno te drobne i prawdopodobne (jak zalanie kolejnych pięter budynku czy kibicowskie utarczki), jak i te zupełnie przerysowane, absurdalne, które nie miałyby prawa się wydarzyć gdziekolwiek indziej niż w Kiepskich – chociażby przeniesienie mieszkania Paździochów na nowo wybudowany stadion piłkarski (odc. 276).

Takie nagromadzenie elementów fabularnych ma miejsce nie tylko w przypadku wydarzeń, ale również bohaterów. Przez kamienicę Ćwiartki 3/4 przewijają się wciąż nowe postaci – różnicuje je klasa społeczna, pochodzenie, płeć, wykształcenie, poglądy. Co więcej, większość z nich nie jest nawet mieszkańcami kamienicy, nikogo jednak nie dziwi tu wizyta prezydenta Wałęsy (odc. 7), królowej Anglii (odc. 43), Zbigniewa Wodeckiego (odc. 493), Grzegorza Lato (odc. 114) czy innych fikcyjnych lub prawdziwych celebrytów. Mieszkanie bohaterów jest więc swoistą osią, punktem centralnym, do którego „zawija się” cały Wrocław. Miasto ulega zniekształceniu – nie tyle pod względem przestrzennym, co logicznym. Odbiorca nie ma tu do czynienia z faktyczną labiryntowością miejsca, którego złośliwa, prawie ludzka natura powoduje przekształcenia przestrzeni miejskiej, a raczej z wyjątkowym, labiryntowym zagęszczeniem logiki i elementów fabularnych tekstu, w efekcie którego Ćwiartki 3/4 staje się swoistym mikrokosmosem.

Przekształceniom o bardziej namacalnym, przestrzennym charakterze, podlega sama kamienica – chociażby w odcinku Biedny kraj bogatych ludzi (330), w którym mieszkanie znanych z zamożności i chciwości przedstawicieli rozbuchanego kapitalizmu, Paździochów, okazuje się przepastnym legendarnym sezamem, choć wcześniej (135., Szara strefa) jest ono całkowicie puste. Wkrótce potem (bo zaledwie po trzydziestu odcinkach) zostaje tam otwarty teatr „Pustostan”. Wspólny korytarz w oczach bohaterów przerażonych seksualnością swoich żon raz staje się paryskim placem Pigalle (348), raz strefą wojny ze znienawidzonym sąsiadem. Z kolei w odcinku Lucyferdek (157) Rozalia Kiepska trafia do piekła prosto z własnego fotela, a gdy jej zięć rusza jej śladem, wykorzystuje do tego przejście w piwnicy.

Można by te zmiany spisać na karb wewnętrznej niespójności sticomu, ale wydaje się to znaczącym niedoszacowaniem, uproszczeniem. Przestrzeń kamienicy w Świecie według Kiepskich okazuje się niezwykle mocno związana z bohaterami i ewoluuje wraz z nimi, stanowi przedłużenie organizmu bądź psychiki (zwykle – największych lęków i pragnień) oznaczane m.in. za pomocą znaków wizualnych[184]. Taka zgodność z hallowską teorią proksemiczną nobilituje niejako przestrzeń Ćwiartki 3/4, ze statycznego tła przekształca ją w istotne narzędzie narracyjne, nawet jeśli ciężko jednoznacznie opisać status ontologiczny zachodzących w niej przemian, gdyż serial, rządząc się serialowymi prawami, zawsze pomiędzy odcinkami przywraca narracyjny status quo świata przedstawionego[185].

Świat według Kiepskich jest bez dwóch zdań przestrzenią żartu i nieustającej zgrywy. i nie da się ukryć, że elementy fantastyczne również są jej częścią. Trafnie obnaża on niedorzeczność rzeczywistości samej w sobie[186] – co, zdaje się, jest powszechną wśród krytyków interpretacją – ale też punktuje szereg popkulturowych stereotypów. Poprzez przeniesienie archetypów do tekstu kultury o domyślnie humorystycznym, groteskowym zabarwieniu, rozbijają skostniałe schematy fabularne[187], w wariacki sposób aktualizując motywy i grając z widzem w wyszukiwanie wątków, którymi inkrustowany jest niezmienny rdzeń serialu.

Jednocześnie, takie zestawienie ze sobą rejestrów i gatunków sprawia, że serial wydaje się pełen sprzeczności – ci sami bohaterowie na przestrzeni zaledwie kilku odcinków odgrywają skrajnie różne role. Mogą być jednocześnie wielkim czarnoksiężnikiem i wampirem, żeby zaraz potem okazać się pogromcą potworów (mniej więcej taką ewolucję przechodzi Marian Paździoch), a żadna z takich przemian nie zostaje w jakikolwiek sposób skomentowana czy nawet zauważona. W efekcie takiego działania, Świat według Kiepskich przypomina mniej serial o liniowej fabule, a bardziej antologię czy zbiór opowiadań[188]. Jak w muzycznej rapsodii, każdy odcinek jest tu wariacją na temat podstawowego motywu – zmienia się anturaż i kostiumy, ale nie zasadniczy charakter serialu. Taka konstrukcja zbliża Kiepskich do formuły „telewizji złożonej” wg Jasona Mittela, czyli takiej, która przedkłada elokwentną konceptualność nad klasycznie pojmowaną serialowość i seryjność[189]. Choć nie rezygnuje ona z zasady zamykania fabuły w jednym odcinku[190], to świadomie wykorzystuje się tu wspomnianą już, zakładaną przez medium, konieczność powracania do status quo fikcji by w pewien sposób antologizować opowieść i w kolejnych wariacjach naświetlać kolejne cechy zarówno pojedynczych bohaterów, jak i opracowywanego gatunku.

Świat według Kiepskich nie tylko zatem spełnia warunki bycia urban fantasy – przejawia cechy uznawane za gatunkowe, ale również ciężko pozbyć się wrażenia, że tworzy swoistą nową, nowatorską wręcz wartość, wprowadzając elementy urban fantasy do polskiego mainstreamu lata przed wybuchem jego popularności[191]. Ich zadziorność i niechęć do skostniałych fabuł, połączona z niezwykłą wręcz intertekstualnością aż proszą się o zestawienie z tekstami twórców polskiej fantastyki o podobnym charakterze – Sapkowskiego czy wczesnego Pilipiuka. Takie wpisanie w nowy kontekst kulturowy pozwala z kolei na zupełnie odmienne od dotychczasowego odczytane serialu jako zbioru opowiadań – formy charakterystycznej dla fantastyki. Słowem – być może gdyby nie Kiepscy i ich „rzeczy, o których się fizjologom nie śniło”, współcześni pisarze polskiej fantastyki nie mogliby śnić o swoim urban fantasy.

Joanna Głogowska (ur. 1999) – już absolwentka i jeszcze studentka Wydziału Polonistyki UW, związana z Kołem Baśni UW i aspirująca do nazywania się „badaczką popkultury”. Gdy nie pisze, wyjeżdża do lasu udawać wiedźminkę albo najemniczkę i trenuje wspinaczkę. Fascynują ją lata 90., których nigdy nie widziała oraz niemożliwe przestrzenie.

Część czwarta. Myśli przeróżne

Górniak, Tybur, Gliński, Janota

Mateusz Górniak, Przypisy i piosenki do Arnolda Boczka

1.

Wszędzie porozpierdzielane meble, nie da się wyjść. Nie mogę z mieszkania do rzeźni. Do roboty nie da się wyjść, a żeby żreć i spać, to trzeba robić. I nic nie pomaga, że w głowie mi dudni proletariacka jakaś piosnka, coś dla dzielnych i niewyspanych. Nie da się wyjść, jakoś tak to leciało. Nie da się wyjść, w mordę jeża! Wyrzucają kanapy, bo się trochę pobrudziły. Zastawiają mi nimi drzwi. Arnold „unieruchomiony” Boczek. Cham, głupiec i prostak, chłopisko od kręcenia kichy.

Co noc ktoś wypierdziela na moim piętrze jakiegoś grata z wyposażenia domowego. Tak leci czas, tak go liczę. Jeden śmieć, drugi, trzeci i tak do usranej śmierci. Lampy mi tu zwalają, bo się żarówka źle wkręca. Wieczne kombinowanie. Nie ma stąd wyjścia. Drzwi pozastawiane półkami, kredensikami takimi różnymi. Kilka razy do roku wyro Kiepskich, a Paździochy to głównie wyrzucają resztki po awanturach. Szkła, wydzielin, drewienek – ja nie wiem, co oni u siebie trzymają i czym w siebie rzucają.

Jak już się uda wyjść na korytarz, to powyrywane nogi z krzeseł wbijają się w uda. Potykam się i wpadam na te ich zasrane kredensiki.

Stoję sam, pośrodku wysypiska, na moim piętrze. Zamiast iść do roboty.

Poza tymi porozpierdzielanymi meblami to mam u siebie na górze w zasadzie spokój, ale to też niedobrze, bo jestem tu trochę jak jakiś czub w labiryncie zepsutych, niepotrzebnych rzeczy. W mieszkaniu gołe ściany, żadnych kredensików, a cudzych, wyrzuconych, ani myślę brać.

Myję się w kuchni, w wielkim garncu. Sam jestem jeden i bez kibla, a oni na dole jak cygańska familia w polskiej gościnie. Kiedy mnie potrzebują, muszę się zjawiać. Wyświetlać się im, żeby fabuła przebiegała.

Kiedy zjawiam się im tam na dole bez flaszki, to mnie obrażają.

Ale kiedy idę z flaszką, to idę w gości.

Kiedy patrzymy we flaszkę i widzimy piękne opowieści, to ja gram kurde jakiegoś giermka. Facio od mielenia kichy i drugoplanowa rola szeregu arcypolskich opowieści.

Muszę im się tam zjawiać, bo muszę chodzić do kibla i muszę im się tam zjawiać, bo tylko tam się coś dzieje i działa na mnie tego magnetyzm.

Więc w końcu wychodzę, przedzieram się. Ranne zwierzę. Arnold Boczek.

2.

Jak to się stało, że mogę mówić jako Arnold Boczek?

Jest to umiejętność nabyta i zaczyna się jak wiele pięknych opowieści – od leżenia przed telewizorem. Całą podstawówkę zaczynałem szkołę koło południa, więc poranki miałem dla siebie. Rodzice, którzy wzbraniali mi telewizji albo sami ją cały czas oglądali, wychodzili z domu do pracy. Mieliśmy wtedy tylko „te programy co wszyscy”, bo odwalało mi po kreskówkach. Po porannej telewizji były dwa krótkie odcinki animowanego Jasia Fasoli, a potem Świat według Kiepskich.

W tamtych czasach nie chciało mi się jeszcze czytać i lektury szkolne czytała mi mama (tata w tym czasie oglądał Świat według Kiepskich). Płakaliśmy nad Nemeczkiem. Wydaje mi się, że los tego chłopca został wpisany w szkolny kanon po to, żeby nauczyć małych czytelników absolutnego wzruszu i wyrobić mechanizm współczucia komuś fikcyjnemu. Po Nemeczku prześniłem te czułe, dziecięce dziewięć godzin snu i rano wstałem, żeby zobaczyć końcówkę telewizji śniadaniowej, animowanego Jasia Fasolę i Świat według Kiepskich. Jakoś tak wyszło, że całe dwa odcinki myślałem, co dzieje się w głowie tego śmiesznego grubasa, z którego Ferdek i Paździoch ciągle robią sobie jaja.

Do tego – to jego „w mordę jeża”. Rzucone w chłopca jak zaklęcie. Język Kiepskich jest magnetyczny i chce się go natychmiast naśladować, bo jakimś cudem, przez te słabe żarty i wartkie akcje, świetnie opisuje rzeczywistość. Kamienica z Kiepskich, choć wyrastała z realiów wrocławskiego marginesu, mieliła wątki znacznie większej części polskiego uniwersum. Jako dziecko z jednorodzinnych domków widziałem swój kraj pod słońcem Polsatu. No i dzięki Nemeczkowi trenowałem współczucie na Boczku (choć śmiałem się też z czynionych mu prostych i prymitywnych psikusów).

Jak się okazało, tkwienie w głowie Boczka wyostrzało też mój umysł. Kiedy oddawałem wypracowanie, pani chwytała się za głowę i pytała, skąd znam się tak na życiu. Jeśli powiedziałbym prawdę, dostałbym wtedy kolejną uwagę za „żarty nie na miejscu”.

3.

Arnold Boczek działa jak Charlie Chaplin.

Każda rola jaką zajmie w społeczeństwie, od razu to społeczeństwo rozbraja i choć takie działanie można przypisać większości postaci z uniwersum Kiepskich, to Boczek robi to w wyjątkowy sposób. W jego rolę wpisane jest najwięcej slapsticku. To postać, która się potyka i wzbudza śmiech. Ale w końcu potknie się tak, że zerwie kabel trzymający świat jako-tako w kupie.

4.

Dwaj cudowni bracia Boczka to listonosz Edek i performowany przez Jerzego Cnotę przybysz z uniwersum niezależnych filmowców Górnego Śląska.

Edek, to wiadomo, pełni w Kiepskich swój dyżur jako kultowy składacz rymów, puenta ex machina i wykrzywiona ręka państwowego systemu (jest na przykład odcinek, w którym Edek dostaje cięgi za absurdalnie częste przynoszenie rachunków). Edek, tak jak Boczek, pojawia się wtedy kiedy to konieczne i nie gra roli głównej. Dla mnie jest tricksterem tragicznie zamkniętym w systemie. Nie może się uwolnić i nawet nie może chcieć. Mówi wiersze, ale w jego kopertach wciąż są państwowo-bankowe treści. Jest widmem władzy, która próbuje nas przegadać rymowanym dowcipem. To sprawnie skonstruowane kłamstwo i najfajniejszy antybohater w historii polskiej telewizji.

Jerzy Cnota wciela się w Kiepskich w Tadeusza Kopcińskiego. Zjawia się, aby zagrać swoim niesamowitym głosem. Nie pamiętam, żeby barwa jakiegokolwiek głosu mogła mnie zabrać w tyle różnych miejsc. Kiedy Kopciński pojawia się na jakiejś popijawie albo po katolicku o coś wykłóca, nagle znajduję się w absurdalnie długiej kolejce na Poczcie Polskiej. W autobusie, który utknął w korku. W zbyt ciepły dzień w sklepie spożywczym. Patrząc z innymi na wypadek samochodowy albo oglądając mszę ze święceniem aut.

Obecność Cnoty w Kiepskich to piękne połączenie dwóch uniwersów. Aktor przybywa bowiem z niezależnej śląskiej wytwórni odpowiedzialnej za takie filmy jak Byzuch, Byzuch 2, Kantpol czy Bajzel po polsku. Są to produkcje emanujące nie tylko miłością do kina, ale próbujące prostym dowcipem ocalić od zapomnienia górnośląską kulturę podstarzałych faciów-mędrców, którzy piją na ławeczce piwo. Ich przygody, po najlepszej linii Świata według Kiepskich, bawią Hanysów jako coś znanego i krytycznie oddają proces społecznych przemian. Jerzy Cnota, niczym bohaterowie Miodowych lat w jednym z sylwestrowych odcinków przychodzi z innej bajki i zasila uniwersum szeregiem nowych wątków – jego głos to arcypolska muzyka, a obecność to rym do robienia sobie jaj na Górnym Śląsku.

5.

PLAN DNIA BOCZKA 1 (pn.-sob.)

1. Pobudka

2. Ukradkiem do kibla na dole

3. Żarcie

4. Robota

5. Sprawunki

6. Ukradkiem kibel na dole

7. Żarcie

8. Picie

9. Ukradkiem kibel na dole

10. Spanie

PLAN DNIA BOCZKA (niedziela)

1. Pobudka

2. Ukradkiem do kibla na dole

3. Żarcie

4. Wizyta na dole i bycie obrażanym przez sąsiadów

5. Żarcie

6. Picie

7. Ukradkiem kibel na dole

8. Spanie

PLAN DNIA BOCZKA (niedziela premium)

1. Pobudka

2. Ukradkiem do kibla na dole

3. Żarcie

4. Wizyta na dole i patrzenie we flaszkę z sąsiadami

5. Żarcie

6. Picie

7. Ukradkiem kibel na dole

8. Spanie

6.

Najlepszy dzień mojego życia to był wtedy jak my z panią Rozalią nie mieli żadnych akcji do robienia na planie i udało nam się spierdzielić na spacer – o tam, za podwóreczko i jeszcze dalej, za te kartony.

Ona jest sprytny człowiek, bo to zaplanowała wszystko dokładnie i mnie tylko zaangażowała jako pomocnika. Ale jest też dobry człowiek, bo narobiła nam kanapeczek na podróż. I pojechalimy.

Ona koniecznie chciała się spotkać z jedną szeptuchą. Ta przerażająca kobita chciała nas zabrać na słońce. Zębów nie miała i mówiła coś o rydwanie. Ja się trochę bałem, ale my z babką polecieli.

7.

A gdyby Arnolda Boczka zagrał Bob Marley?

Arnold „Bob Marley” Boczek?

Arnold Bob Boczek Marley?

Po prostu Bob, nasz człowiek, cham ze wsi pod Elblągiem. W ostatnim odcinku zostaje prezydentem. Do zgnębionej Polski 2023 wjeżdżają białe furgonetki z szaszłykami z rożna i dla wszystkich. Polscy naukowcy projektują drewniane samochody. Mamy nowe święta. Tort krojony jest sprawiedliwie, a okruszki zbierane i równo rozdawane. Bob rzadko zmienia garnitur. Bob nie prowadzi wojen. Bob traktuje tak samo swojego kuzyna jak cierpiącą staruszkę. Bob wycofuje z polski McDonalda. Bob robi porządek z rynkiem nieruchomości. Bob dojeżdża złodziei. Bob wizytuje dożynki. Bob nie jest mściwy. Bob nie szuka swego. Na Boba spadają pocałunki rolników. Już na pierwszym międzynarodowym spotkaniu głowy innych państw są podjarane, a Bob knuje jak zanegować piniądz jako taki i dobrze zrobić na świecie.

Mateusz Górniak – pisarz, dramaturg, redaktor „Stonera Polskiego”. Autor Trash Story (Ha!art, 2022) i Dwóch powieści ruchu (Filtry, czerwiec 2023). Publikował m.in w „Dwutygodniku”, „Iglicy”, „Nowym Napisie”, „Kinie” i „Final Girls”.

Agnieszka Tybur, Kiepska kuchnia

Czy tego chcemy czy nie, Świat według Kiepskich to serial, w którym nierzadko zobaczymy odbicie własnego domu. Podobieństwa te mogą być szczególnie wyraźne, gdy mieszka się w starej kamienicy. Patrząc na mieszkanie Kiepskich widzimy przecież własne. Może niekonieczne współczesne, ale na pewno takie ze wspomnień. Jak dawno to było? Dla niektórych będzie to rodzinny dom z dzieciństwa, dla innych już ten bliższy dorosłości.

Obrazy dawnych czasów powracają wraz z odkrywaniem kolejnych pomieszczeń budynku. Najpierw wchodzimy do wiecznie zimnej klatki schodowej, ze złuszczoną lamperią i schodami stanowiącymi wyzwanie dla każdego rodzaju wózka. Mijamy przeszklone drzwi prowadzące na wspólny korytarz, oklejone foliowym witrażem – bo tak przecież dodaje się splendoru kamienicom w latach 90. Za kolejnymi czeka już wielkometrażowe mieszkanie z wysokim sufitem, wręcz niemożliwe do sensownego ogrzania. To przestrzeń o częściowo amfiladowym układzie, w którym trudno o zachowanie prywatności, a jednak każdy z członków rodziny znajduje dla siebie jakiś kąt. Przechodzimy obok starej szafy i walizek, a następnie mijamy znacznie późniejszą meblościankę – bo szafa z przedpokoju nie wystarcza do pomieszczenia wszystkich rzeczy. Potem już tylko lawirujemy pomiędzy kanapą i dwoma fotelami, czyli domowym centrum dowodzenia. Wszechświatem? Albo tylko pilotem od telewizora, skoro już tam stoi pod ścianą. I wreszcie, kuchnia. Tak zwane „serce domu”. Dotarcie do tego pomieszczenia u Kiepskich zajmuje nieco czasu. Wszak należy przejść przez przedpokój, pokój gościnny i minąć samego Ferdka rozłożonego na fotelu, który w każdej chwili może krzyknąć w naszą stronę: „Czego?!”. Docierając do kuchni nie mamy jednak wątpliwości – to, zgodnie z prawidłami serialu, kolejna przerysowana przestrzeń, lecz blisko spowinowacona tym co znamy z realnego życia.

Na półce lodówki

Serial często korzysta z powtarzalnych scenografii. Krążymy po tych samych pomieszczeniach, okazjonalnie tylko wstępując do piwnicy czy na podwórko. Choć plan mieszkania Kiepskich nie jest jednoznacznie określony, to intuicyjnie wyczuwamy jego układ, a każdy z pokoi wydaje nam się znajomy. Ba! Po tylu odcinkach czujemy się wręcz jak u siebie w domu, a jedynie świat poza kamienicą wydaje się być nadal spowity aurą tajemniczości.

Wśród tych przestrzeni dominuje salon, w którym rządzi Ferdek – stale na lewym od strony widza fotelu. Ten pokój gościnny, pomieszczenie przecież tak reprezentacyjne, zatraciło swój pierwotny charakter. Bo meble nie takie jak kiedyś, z dywanów odchodzą nitki, a telewizor nieprzerwanie odwraca uwagę od gości. Mimo to nadal jest odbierany przez widzów jako najistotniejsze dla fabuły pomieszczenie. Nie możemy jednak pomijać pozostałych, równie często pojawiających się lokalizacji. Korytarz staje się doskonałym polem do przeprowadzenia głębokich rozmów z sąsiadami. Sypialnia z łóżkiem znajdującym się na wprost drzwi wprowadza do sfery małżonków, choć nie tak intymnej, jak można by podejrzewać. W kuchni, podobnie jak w rzeczywistości wielu widzów serialu, toczy się życie całej rodziny. Rzadziej, niczym egzotyczna wyspa na planie kamienicy, pojawia się salon Paździochów. I na tym w zasadzie repertuar filmowych scenerii się kończy.

Podobną powtarzalność zobaczymy w konstrukcji poszczególnych kadrów. Przywykliśmy do widoku to na jeden, a to na drugi fotel, które dodają odrobiny dynamiki statycznemu ustawieniu kamery za telewizorem. W kiepskiej rzeczywistości wyróżnia się szczególnie jedno ujęcie, dodające smaczku scenom kręconym w kuchni, czyli… widok z wnętrza lodówki.

Ten specyficzny zabieg umiejscawia widza na półce razem z produktami spożywczymi. Oczywiście u Kiepskich jest dosłownie (i celowo) „po kiepsku” – chłodziarka faktycznie pozbawiona jest pleców, czego twórcy serialu nie starają się ukrywać. Odbiorca w tej sytuacji staje się podglądaczem, który faktycznie ma na co popatrzeć. Zazwyczaj celem takiego chwytu narracyjnego jest przedstawienie stanu, w jakim znajduje się bohater. Widok ten pretenduje do bycia ilustracją słów: pokaż mi swoją lodówkę, a powiem ci kim jesteś. Trudno brać powyższe stwierdzenie za pewnik, lecz faktycznie zawartość domowej lodówki może przekazać wiele informacji o jej właścicielach. Na półce wieje pustką? Czy ledwo się tam mieścimy? A te stare resztki dania na wynos to już na pewno świadczą o upadku bohatera, prawda?

A co pomyślimy o rodzinie Kiepskich po analizie ich lodówki? Gdy po jej otwarciu oczom Ferdynanda (i naszym) ukaże się nicość, to jego refleksja nie obejmie własnej osoby. To odróżnia go od bohaterów z innych produkcji, u których pusta lodówka jest równoznaczna z ich toczeniem się na dno. Ferdek przecież nie myśli sam o sobie w kategorii upadku. Nie chce zdać sobie sprawy z zaistniałego problemu. Woli skupić się na wyrażaniu oburzenia, na czym to świat stoi i gdzie w tym czasie stała Halinka. Dobrze wiemy, w jakim miejscu życiowym znajduje się bohater serialu, jednak jego twarz w tym momencie nie emanuje rezygnacją czy upadkiem. Na marne resztki jedzenia reaguje rozdrażnieniem i nie czuje się współodpowiedzialnym za brak sensownego pożywienia w domu.

Choć powyższy wstęp sugeruje co innego, to lodówka Kiepskich zwykle nie wieje zupełną pustką. Znajdziemy w niej zapasy jedzenia niewiele różniące się od naszych. Zaraz obok kiełbas sąsiada,”Mocnego Fulla” i butelki octu zobaczymy napoczętą maślankę oraz zapomniany słoik z ogórkami. Czasem jej zawartość wygląda dość biednie, jednak głównie wynika to z kontrastu. Bo jak tu konkurować z przepychem wędlin Arnolda Boczka? Co prawda zdarza się, że w chlebaku na lodówce leży tylko sucha piętka, ale domownicy przecież nie głodują. Fakt, Ferdek często coś by jeszcze zjadł. Zawsze jednak obiad jest na stole, nierzadko nawet dwudaniowy. Na śniadanie i kolacje też nie można narzekać. Czy to magiczne, samonapełniające się garnki? Nie, to tylko Halina. Albo aż.

Widok kobiety w kuchni wpasowuje się w konserwatywny model rodziny. W tym układzie to mężczyzna zapewnia byt: zarabia, a dzięki temu umożliwia polowanie na mięso w sklepie. Jego małżonka ma zdobycze te przygotować do spożycia. Rodzina Kiepskich, choć pozornie wpisuje się w ten schemat, to odwraca dawne znaczenia. Tutaj to Halinka pełni rolę głowy domu, gromadząc rodzinę przy wspólnym stole i dbając do dobytek. Jest niczym spełnienie wyobrażenia o idealnej matce i pani domu. Zapełnia lodówkę, gotuje i sprząta, ale jednocześnie też ciężko pracuje na dwie zmiany, by utrzymać męża i dzieci. Jest jedyną żywicielką. To ona zarówno poluje, jak i oprawia zdobycze dla całej rodziny. W tym wszystkim ma jeszcze czas na wieczorne nawinięcie papilotów. Zaradność godna podziwu.

Serialowa Halinka staje się analogią do rzeczywistości jej odpowiedniczek w prawdziwym świecie – kobiet, żon, matek z lat 90. i kolejnych. Pracująca małżonka i bezrobotny, spędzający całe dnie na kanapie mąż to sytuacja skrajna, choć ukazująca pewne zmiany zachodzące w społeczeństwie polskim tego okresu. Kobiety zaczynają stawiać na rozwój kariery i dążą do samorealizacji. Czerpią wskazówki choćby i z „powiewu Zachodu” pod postacią szeroko dostępnej kolorowej prasy albo inspirowanych zagranicą programów telewizyjnych – tak jak Halinka w rzadkich wolnych chwilach. Jednocześnie mimo stopniowego odchodzenia od konserwatywnego podziału ról w rodzinie, liczba domowych obowiązków kobiet wcale nie maleje.

Ferdek natomiast, przebywający przez większość czasu w domu, mimochodem przejmuje jedną z „typowo kobiecych” ról, jaką jest wychowanie dzieci. Trudno bowiem nie zauważyć kształtowania młodego umysłu i gustu Waldka przez ojca, także w kwestii planowania menu do oglądanych meczów. Ferdek ćwiczy zdolności matematyczne syna i uczy nieszablonowego podejścia do doboru napojów wyskokowych i ich ilości. Nie wychodzi jednak poza tradycyjny model, bo już córce poświęca zdecydowanie mniej uwagi. Do pośredniaka Ferdynand nie trafia, a jego próby zdobycia pożywienia trudno nazwać udanymi. Egzemplifikacją tych trudów jest abstrakcyjna scena łowienia ryb w prywatnej publicznej toalecie, która kończy się wydobyciem kalosza. Sadzenie kapusty w salonie także przysparza więcej problemów, niż zysków. Samych pomysłów na odniesienie zarobkowego sukcesu Ferdkowi nie brakuje, docenić należy więc jego kreatywność. I pewną wytrwałość w próbach realizacji coraz to nowszych wizji.

Czy Halince taki podział rodzinnych obowiązków odpowiada? Nie do końca, bo często wyraża swój sprzeciw. Dobitnie zwraca uwagę na fakt, że wszystko w domu jest na jej głowie, podkreślając, że czasu jej brakuje, bo „ktoś w tym domu musi pracować. A poza tym musicie coś żreć”. Bohaterka na przestrzeni całego serialu wielokrotnie wypowiada podobnie brzmiące zdania określające jej miejsce w rodzinie. Czy jednak uznaje tę sytuację za naturalną? Sprzeciw Halinki objawia się w różnorodny sposób, jednak jej ton głosu zawsze sugeruje świadomość niesprawiedliwości tego podziału. Raz nawet buntuje się, odmawiając dalszego sprzątania i gotowania, a na jej miejscu pojawia się nowy wynalazek, czyli robochłop. Jak widać, zakup robota był dla reszty rodziny prostszym rozwiązaniem niż przejęcie części obowiązków matki. Halina jest też zdolna do pełnego premedytacji aktu buntu, podając na obiad przyniesione przez Waldka kiwi, które ten pomylił ze swojskimi ziemniakami. Choć zielone purée z pewnością nie jest najsmaczniejszą potrawą pod słońcem, to i tak domownicy muszą je zjeść. Jednak później i tak wszystko wraca „na swoje miejsce” – i nie można ukryć, że rodzina nawet wtedy nie zasiadła przed pustymi talerzami. A nawet listonosz się załapał.

Trudno stwierdzić, czy Ferdek docenia jej wysiłki. Zdarza mu się wyrazić negatywne opinie na temat zawartości lodówki. Potrafi wytknąć braki w zapasach, gdy akurat miał ochotę na ostatnie kawałki boczku, zjedzone w środku nocy przez żonę. Zwykle jednak nie wtrąca się szczególnie w sprawy przygotowywania posiłków i ochoczo spożywa wszystko, co Halina ugotuje, a prawione przez niego komplementy na temat spożywanego na kacu rosołu są nie dość, że szczere, to także pełne zachwytu.

Pełny blat i cerata

Zróbmy krok do przodu i przejdźmy z wnętrza lodówki do całej kuchni. Co zauważymy? Również to pomieszczenie może wydawać się znajome. Podstawę stanowią meble ze sklejki z obowiązkowo krzywo zamykającymi się drzwiczkami – bo w środku zawsze trzeba grać w Tetrisa z ponadwymiarowymi garnkami. Stół nakryty jest plastikową ceratą, a na jego środku częstym gościem są paluszki i cukierniczka (herbatę w szklance zawsze się tu słodzi). Na przestrzeni lat emisji zauważymy drobne zmiany. Na blatach, i tak już wcześniej zawalonych, pojawia się coraz większa kompozycja mąk, chochli i licznych desek do krojenia. Czy to wynik braku miejsca w szafkach, a może swoista ozdoba? Obszar roboczy nieco się tu zmniejsza, ale nie sposób odmówić temu zagraceniu uroku, co potwierdzą maksymaliści wnętrzarscy (ku przerażeniu minimalistów). Praktyczność takiego rozwiązania należy postawić pod znakiem zapytania, jednak nie wszystko to, co umieszczamy w naszych mieszkaniach musi wynikać jedynie z funkcjonalności.

Nadmiar znajdziemy nie tylko na blatach Kiepskich, ale też nieco ponad nimi. Nie zapominajmy o wszechobecnych reprodukcjach obrazów, czyli obowiązkowej dekoracji całego mieszkania, nie tylko kuchni. Odnoszę wrażenie, że są tam od zawsze. Znajdziemy je w każdym pomieszczeniu, w dużej ilości. Ktoś mógłby stwierdzić, że to kicz. Brak dobrego smaku. Jednak takie otaczanie się obrazkami to przecież „uprzytulnianie” przestrzeni wedle własnej estetyki. To tworzenie prywatnej galerii wizualnych przedstawień, które z jakiegoś powodu są atrakcyjne dla mieszkańców. A przyczyna ta niekoniecznie musi być zrozumiała dla osób spoza domowego kręgu. Czyżby więc w tym serialu znajdował się dobry przykład dla „muzeum wyobraźni” André Malrauxa? Koncepcja ta zakłada tworzenie dzięki szeroko dostępnym reprodukcjom dzieł sztuki własnych zestawów obrazów, wyjętych z przypisanego im kontekstu. Mogą one funkcjonować w oderwaniu od chronologii i podziałów historii sztuki, łączyć się w różnorodne kombinacje, tworząc zupełnie nowe wartości od tych pierwotnie przyporządkowanych. Tym sposobem na jednej ścianie bez żadnych przeciwskazań może znaleźć się obraz o obiektywnie niewielkiej wartości artystycznej z dziełem powszechnie uznawanego mistrza. Profanacja? Raczej sposób na odkrywanie zaskakujących powiązań oraz docieranie do nowych znaczeń. I na przeżywanie sztuki według własnej wrażliwości.

A wersja Kiepskich? W czasach obecności Babki ściany mieszkania pokrywała spora liczba świętych obrazków. Był to wyraz jej pobożności, w tak charakterystyczny sposób sprzężony z kultem wizerunków. Nieco jarmarczny charakter tego zamiłowania spuentowany został okazaniem się na ścianie Matki Boskiej Kiepskiej, będącej faktycznie śladem po wylanym piętro wyżej winie. To sacrum i profanum w cudownym zespoleniu, niemal tak jak wizerunek świętego i portret konia koegzystujący razem na ścianie. U Kiepskich zobaczymy bowiem pamiątki po przodkach połączone ze współczesnymi wydrukami, reprodukcje dzieł sztuki wysokiej zaraz obok zdjęć z wakacji. Ten mariaż starego z nowym jest zresztą charakterystyczny dla całego wystroju ich mieszkania.

Czasem pojawiają się opinie, że sztuka nie spotyka się z codziennością, jest tworem wysokim i niedostępnym, a tym bardziej dla rodzin takich jak Kiepscy. Lecz ta pojawia się w ich życiu nie tylko pod postacią ściennych reprodukcji – Ferdek przecież raz sam stał się malarzem. Pod wpływem zobaczonego w telewizji programu dotyczącego słynnego prymitywisty postanawia spróbować swoich sił w tej dziedzinie. Choć pojawia się tutaj niezrozumienie sztuki spuentowane podejściem spod znaku „sam bym to mógł lepiej namalować”, to Ferdek nie poprzestaje na samej krytyce. Bohatersko przechodzi od słów do czynów i bierze pędzel w dłoń. Jego motywacją jest co prawda chęć zarobku, jednak nie sposób odmówić mu pewnego wyczucia smaku w tworzonej pracy. Dzieło zostaje jednak docenione dopiero po przypadkowym zabrudzeniu płuckami przez Boczka. To dodało wartości i pozwoliło na wyniesienie do rangi sztuki przez umieszczenie w galerii. Wyczuwający nadchodzące powodzenie mistrz podrobów, niczym wrocławski Chaim Soutine, na warsztat bierze mięso. Za jego sukcesem stoi jednak nie tylko szczęśliwy zbieg okoliczności, lecz także natchnienie z lodówki pod postacią – a jakże – zimnego piwa. Choć koniec końców obrazy Ferdynanda-prymitywisty ulegają destrukcji, to całkiem możliwe, że w innym przypadku mogłyby także zawisnąć na jednej ze ścian mieszkania. Wszak bohater był z nich wyjątkowo dumny, więc może i chciałby dołożyć cegiełkę do dekoracji wnętrza. Niejasno pojawia się przeczucie, że za umieszczaniem obrazków na ścianach stoi Halinka. Z drugiej strony, w pokojach dzieci zobaczymy całe połacie plakatów, czyli typowe urządzenie pokoju nastolatka z lat 90. Zdaje się więc, że każdy z domowników ma pewien wpływ na wygląd mieszkania.

Kiepscy potrafią nieźle doprawić swoje życie – zarówno zwracając się do siebie zdaniami na granicy wulgarności, jak i mieszając współczesną tandetę z rodzinnymi pamiątkami. Zawieszone przez nich reprodukcje nie oddają wartości obcowania z malarstwem na żywo, lecz nie takie jest ich zadanie. Potrzeba otaczania się estetycznymi obrazami stoi ponad faktem posiadania pogłębionej wiedzy na ich temat.

Gromadzenie różnorodnej sztuki wedle własnego prywatnego klucza może i nie wpływa znacząco na fabułę. Sprawia jednak, że te wnętrza wydają się o wiele bardziej prawdziwe. Faktycznie bardziej zamieszkałe. Choć cała ta estetyczna kompozycja wygląda na złożoną z zupełnie przypadkowych elementów, to jednak jest… przytulna. Dlaczego? Jak dla mnie odpowiedzi są dwie. Po pierwsze: rządzi nami przywiązanie do wspomnień z dzieciństwa. Te meble czy naczynia, a nawet wyjątkowa kolekcja ściennych reprodukcji – to znajomy widok. Dwadzieścia trzy lata to także okres, w którym jedno pokolenie zdążyło wkroczyć w dorosłość. Spogląda na kuchnię Kiepskich i przypomina sobie swoją przeszłość. A czy potrafi podejść do niej obiektywnie? W końcu „kiedyś to były czasy”, których wad nie chce się dostrzegać. Dla reprezentanta tej generacji widok kuchennej szafki z okleiną może być źródłem melancholii, lecz w dorosłym życiu doceni raczej łatwość sprzątania mebli szwedzkiego producenta. Puste blaty to większa wygoda, więc wszelkie dekoracje nie zawsze idą z nimi w parze. Dlatego dla uhonorowania pięknych wspomnień znajdzie na pchlim targu ten jeden dziwny plastikowy dzbanek, z którym łączy go emocjonalna więź. I wystawi w reprezentacyjnym miejscu.

Jako osoby dorastające w czasie emisji serialu z nostalgią podchodzimy do tych wszystkich drobnych akcesoriów. Spora część wyposażenia kuchni Kiepskich nie pochodzi już z peerelu (choć i te elementy są tam częstym widokiem), lecz z lat 90. A podejście do stylistyki tej dekady zaczyna budzić podobne emocje, jak design wcześniejszego okresu. Rzeczy te stają się modą, wynikającą z naszych sentymentów. Kiepskie wykonanie różnych przedmiotów umyka w starciu z ciepłymi wspomnieniami. Ich funkcjonalność staje się mniej istotna, jednak nie wprowadzimy ich w całości do swojego życia. Lichość wykonania w praktyce potrafi bardzo szybko przywrócić pamięć. W potransformacyjnym szale istotniejsza była ich szeroka dostępność i bogactwo kolorów, z którymi trudno konkurować. Zachłyśnięcie się bogactwem bazarów końca wieku po niedostatkach wcześniejszych dekad jest zrozumiałe. Zły smak? Kicz? Cóż z tego, skoro można było w końcu tak łatwo określić siebie przez nowe dodatki. Możemy wypierać się tego dziedzictwa i chować się za zagrodowym kurczakiem, nic to nie da. Tak jak każdy widział choć odcinek „Świata według Kiepskich”, tak samo każdy miał w swoim domu przynajmniej jeden element z serialowej scenografii.

Drugą przyczyną dla naszych emocji związanych z dekoracją mieszkania Kiepskich może być beztroska. Beztroska, unosząca się w całej kuchni niczym opary z garów. Roztrząsane w tym pomieszczeniu problemy są w gruncie rzeczy dość błahe. Choć bohaterowie podchodzą do nich śmiertelnie poważnie, to chcielibyśmy czasem mieć jedynie ich rozterki. Zmartwienia dotyczące finansów, pracy, czy innych doczesnych spraw pozostają gdzieś w tyle, jakby mniej istotne od obgadywania sąsiada. Zagonieni, nierzadko wspominamy okres dzieciństwa, kiedy to wybiegając z mieszkania podobnego do tego Kiepskich na może i betonowe, ale swojskie podwórko, nie przejmowaliśmy się prawie niczym. Wracając do serialowej kuchni można poddać się wspomnieniom. Dzięki tak długiej emisji mieliśmy także poczucie pewnej stałości. W podstawówce przy rozwiązywaniu zadań domowych w tle leciał ten serial – w końcu kiedyś włączony telewizor towarzyszył licznym aktywnościom. Wiele lat później leżąc na kanapie zmęczeni po pracy, niczym Ferdek zmęczony po jej braku, przeskakujemy po kanałach i trafiamy na tę samą produkcję. Kuchnia Kiepskich, jak i całe mieszkanie, niewiele się zmieniła od czasu premiery. Świadomość, że gdzieś tam Halina zawsze gotowała obiad, działała na swój sposób uspokajająco. A puszki z piwem wiszące w siatce na ścianie zawsze czekały „na czarną godzinę”.

Nocne życie kuchni

Wydawać by się mogło, że w kuchni szaleje jedynie Halinka. Dba o posiłki dla rodziny, szoruje garnki i układa solone paluszki w szklance. A Ferdek wchodzi tam tylko po to, żeby pochłaniać jedzenie. Oczywiście to ona pilnuje, by rodzina była syta, jednak i jej mąż ma w kuchni coś do powiedzenia. Pomieszczenie to wraz z zapadnięciem zmroku przemienia się – niczym królewna z bajki – w przestrzeń filozoficznych przemyśleń bohatera.

Przy kuchennym stole odbywają się nocą poważne dyskusje. Te nieraz mają swój zaczątek już za dnia, gdy Ferdek dzieli się swymi refleksjami z żoną. Fotel przed telewizorem powinien być strefą relaksu, a nie niepotrzebnych sporów. Trudno jednak tego uniknąć, gdy telewizyjne programy tak pobudzają do podniesienia głosu. Przyjmijmy jednak zasadę, że celebrytów obgadujemy przed telewizorem, a sąsiadów w kuchni… Chociaż nie, sąsiada to wszędzie można obgadać.

Dzienne, jeszcze dość nieśmiałe uwagi, dopiero nocą przeistaczają się w prawdziwą dysputę. Argumenty stają się tym masywniejsze, im cięższy asortyment spożywczy wkracza. Wtedy to przy stole w kuchni zasiada obgadany wcześniej sąsiad z wódką, a zaraz za nim wchodzi kolejny z kiełbasą. Bo wiadomo, zawsze jest jakiś mieszkaniec kamienicy, co robi mięso i taki, co opycha podejrzane butelki na lewo.

Fakt, że Ferdek i jego podchmieleni goście spędzają czas akurat w kuchni nie jest dziełem przypadku. Przecież jest to miejsce, w którym niemal zawsze toczą się najlepsze imprezy – a nie w komfortowym salonie. Nie jest to tylko specyfika serialowego świata. Zdecydowana większość imprezowego społeczeństwa docenia ustronność tej przestrzeni. W otoczeniu kuchennych kafelek zawiązuje się nić porozumienia między biesiadnikami, którzy zdecydowali się na ucieczkę z głównego miejsca spotkania w salonie. To nic, że tamtejsza kanapa jest wygodniejsza, a muzykę lepiej słychać. O dziwo, nawet bogato zastawiony stół nie będzie w tej sytuacji bardziej atrakcyjny od kameralnego spotkania wybrańców w kuchni. Możliwość rozmowy w mniejszym, jakby wtajemniczonym w misterium imprezy gronie jest o wiele bardziej kusząca. Mniejsza wspólnota wobec mainstreamu. A kto by się przejmował tym leżącym od kilku godzin jedzeniem na stole, skoro lodówka pod nosem? Choć należy wspomnieć – zdarza się, że funkcję kuchni na imprezach przejmują inne lokalizacje, na przykład balkon. Ale jednak, tam lodówki nie upchasz (chyba że brytfankę w zimie, to wszystko zmienia). Podjadane zawsze lepiej smakuje – tak samo jak rozmowy niedostępne dla wszystkich uszu.

W imprezowej kuchni nie ma szczególnych wygód, co nie oznacza, że warunki do ożywionej dyskusji są tam gorsze. To właśnie ten lekki poziom dyskomfortu (czyli twarde krzesło w miejsce wygodnego fotela) jest siłą napędową intelektualnych rozmów. Wszak to ograniczenia i trudności bywały powodem rozwoju cywilizacji, nieprawdaż? A Ferdynand Kiepski zdecydowanie myśli o samorealizacji. Rysuje dalekosiężne plany dotyczące kariery, która zaowocuje dorobieniem się pokaźnej sumki, oczywiście niskim kosztem. W kuchni pod osłoną nocy wymiana poglądów jest bardziej satysfakcjonująca. Za dnia natomiast nocny czar znika, zderzając się z brutalną rzeczywistością. W tej strefie powstają liczne napięcia wynikające z roztrząsania pomysłów. To przestrzeń konfrontacji nocnych marzeń, jakże pięknych, choć rzadko kiedy realnych. Wdrażanie w życie pomysłu zwykle kończy się na wczesnym etapie. Wynika to z wyraźnego (a zarazem głośnego) sprzeciwu Halinki. Jej dezaprobata ma pełnić funkcję otrzeźwienia, lecz przez Ferdka będzie odbierana jako rzucanie kłody pod nogi. Kłody, którą i tak zręcznie przekroczy, jeżeli tylko będzie mieć ku temu chęci. Bohaterka ma moc sprawczą, bo wiele z tych szalonych wizji potrafi szybko wybić mężowi z głowy. Jedno veto i teoretycznie sprawa załatwiona. Deptanie tych marzeń przez Halinkę nie zawsze jest zwykłym bojkotem planów Ferdka, lecz wyrazem troski i interwencją przed wpadnięciem w szambo. Czasem też może odrzuca je automatycznie (bo jak to tak, nie docenić idei kasku z wrzątkiem do zalewania herbaty?). Zmęczona brakiem chęci męża do podjęcia „zwykłej” pracy, nie będzie rozważać jego wymyślnych opcji. Bo on przecież chce się realizować w karierach wyjątkowych, spektakularnych. Halince zaś pozostaje jedynie praca bazowa, męcząca i niezupełnie dobrze płatna, lecz konieczna dla utrzymania.

Kto jednak w tej kuchni ma ostatnie słowo? Wydaje się, że miejscem sprawowania przez Ferdka władzy jest pokój gościnny. Krytykując bądź wyrażając aprobatę dla tego, co zobaczy na ekranie telewizora, buduje swoją pozycję. Ocenia, wyraża opinie, z którą wszyscy powinni się zgadzać. Gdy jednak w pomieszczeniu pojawia się ktoś inny niż zapatrzony w niego Walduś, to nie zawsze może liczyć na zgodność poglądów. Mimo krytyki Halinki nie raz kontynuuje swoje wizje, jednak decyzyjność Ferdka w gruncie rzeczy ogranicza się do zmieniania telewizyjnych kanałów, nad którymi przejmuje pełną kontrolę dopiero po odejściu Babki.

Kiepska, czyli jaka?

Dania podawane przez Halinkę nie ociekają przepychem, jednak nie można nazwać ich kiepskimi. Reprezentuje ona kuchnię polską autentyczną. Hasło „typowy polski obiad” w tym kontekście wcale nie przywodzi na myśl staropolskiego pieczystego. Przed oczami pojawi się raczej bohaterka z garnkiem, która krzyczy, że obiad będzie jak się ziemniaki ugotują. Serwowane przez nią dania są porządne i pożywne, lecz nieszczególnie wykwintne. Wydaje się, że u Kiepskich w lodówce jest kiepsko – bo i nie ma w niej żadnych nowinek kulinarnych. W repertuarze szefowej kuchni znajdzie się na przykład rosół, ziemniaki z mięsem i fasola. To potrawy, które doskonale znamy i zapewne nie raz mieliśmy na własnych talerzach. Kuchnia Kiepskich, choć prosta, to wywołuje głównie pozytywne skojarzenia. Przepisy małżonki Ferdka to istny polski comfort food, który posiada właściwości magiczne (czytaj: są lekarstwem na kaca). Nie wątpimy też w to, że Halinka naprawdę dobrze gotuje. Dużo zapewne robią lata doświadczenia w przyrządzaniu posiłków – przecież codzienne gotowanie, powiedzmy że od daty ślubu Kiepskich, daje w przybliżeniu ponad 13 tysięcy obiadów. Ponadto wykazuje się przy tym pomysłowością. Gwiazdka Michelina należy się osobie, która nie zmarnowała ani grama z czterech kilogramów kiwi, tworząc zielony obiad dla całej rodziny. To także dowód na jej zaradność w zarządzaniu spożywczymi zasobami.

Kiepscy nie zaliczają się do osób bogatych, choć nigdy nie głodują. Niegdyś wyznacznikiem statusu społecznego była możliwość pozwolenia sobie na mięso. Wśród częstotliwości jego spożywania prowadzi oczywiście Boczek. Przy jego zapasach kuchnia rodziny może faktycznie wyglądać dość licho. Mięso w serialu, jak w rzeczywistości, nadal świadczyło o zamożności postaci. Bo mimo że bardziej dostępne, to niekoniecznie było tańsze. W późniejszym okresie w ten sposób postrzegane będą już nie same mięsne wyroby i ich ilość, a jakość i pochodzenie produktów ze sprawdzonych, ekologicznych źródeł. U Kiepskich natomiast, to nie mięso a kolekcja butelek po alkoholu, starannie ustawiona na meblościance, pełniła rolę podkreślania ich pozycji. Co prawda zdążyła na przestrzeni czasu zmienić funkcję z reprezentacji zamożności lokatorów do zwykłych, zakurzonych bibelotów, to jednak w pamięci pozostał jej dawny blask.

Upodobania kulinarne Boczka są jednak w serialu odbierane negatywnie, co dodatkowo podkreśla stereotypowe i krzywdzące ukazanie osoby z nadwagą. A czy przez Kiepskich przemawia zazdrość? Przecież Ferdkowi oczy się świecą na widok kiełbas sąsiada odnalezionych we własnej lodówce! Owszem, i oni spożywają mięso w różnej postaci, jednak nie posiadają tak dużej jego ilości na raz. Dlatego też bohater rozważa podwędzenie kilku z kiełbas, bo komu to zaszkodzi, przecież Arnold i tak ma ich dużo.

Lodówka Kiepskich nie jest pokaźnej wielkości, a przynajmniej nie jak dla czteroosobowej (a wcześniej pięcio-) rodziny. Co nieco jednak pomieści. Ilość kuchennych akcesoriów należy natomiast zdecydowanie uznać za okazałą. Kolekcja zbierana przez długie lata znacząco pomaga w przygotowywaniu licznych posiłków. W różnorodnych zastawach z pewnością znaleźlibyśmy perełki poszukiwane obecnie przez wielbicieli polskiego retro designu. Takie rarytasy to tylko w kuchni Kiepskich. I być może sami już żałujemy, że podobne przedmioty kiedyś, zachłyśnięci nowoczesnością, wyrzuciliśmy z własnych mieszkań.

Czasem pod wpływem serialu najdzie nas chęć powrotu do dawnych czasów. Bo kuchnia bohaterów, choć czasem dosłownie kiepska, to oglądana na ekranie magicznie przeniesie nas w przeszłość. Jeżeli jednak okaże się, że to za mało, możemy wtedy ukoić swe stęsknione serca odtwarzając komfortowe przepisy Halinki – choćby najprostszy rosół. Wrzućmy więc kurczaka do gara z wodą i dodajmy obrane warzywa. Celebrujmy chwilę nad gotującym się wywarem, w międzyczasie odbierając pocztę od listonosza. Na sam koniec zadbajmy o oprawę dania – ale dajmy sobie spokój z elegancką wazą na zupę. Połóżmy garnek bezpośrednio na stół i zaserwujmy potrawę bliskiej osobie, wieńcząc ten rytuał pieszczotliwymi słowami: “Masz, żryj”.

Agnieszka Tybur – historyczka sztuki, pracująca w muzeum. Miłośniczka kina i gotowania, z pasji szukająca motywów jedzenia w kulturze i kultury w jedzeniu. Autorka bloga „Margarita po północy”, na którym regularnie publikuje teksty poświęcone kulinarnym wątkom pojawiającym się w kinematografii, literaturze i sztukach wizualnych

.

Michał Gliński, Prawdy i realizmy Świata według Kiepskich

Nikt raczej nie powie: „Jestem wam winien prawdę w telewizji”. Paul Cézanne stwierdził kiedyś, że jest nam winien prawdę w malarstwie, a Jacques Derrida napisał o tym książkę[192], ale zastosowane wobec telewizji słowa „ojca wszystkich awangard”[193] wybrzmiewają podejrzanie górnolotnie, może nawet patetycznie.

Mimo wszystko lubię ten sposób myślenia o prawdzie, jako czymś, co jest się winnym – mówimy często „oddać prawdę”, nie pytając: „komu?”. Logika długu jest inna niż darowizny czy zapłaty. No i „jaką?”. Całą prawdę, gówno prawdę, post-prawdę? Telewizja przyzwyczaja widza głównie do tych dwóch ostatnich, serwując programy w rodzaju Trudnych spraw, które nawet nie udają, że udają, chociaż na naśladowaniu rzeczywistości opierać ma się ich konwencja – odwrócenie zasad mimesis poprzez stylistykę paradokumentu może być czymś ciekawym, ale w tym przypadku wywołuje głównie zażenowanie, czasem śmiech. Oglądaniu telenoweli nie towarzyszy aż tak mocny dysonans, bo korzysta ona z narzędzi typowych dla fikcji, ale rdzeń tego doświadczenia jest podobny: ktoś niby udaje, że naśladuje „prawdziwe życie”, jednocześnie prawie nie próbując się do niego na serio upodobnić.

Tymczasem, w narracji na temat Kiepskich powraca często kwestia ich domniemanej „prawdziwości”. Mógłbym mnożyć przykłady od komentarzy na Filmwebie po mądre artykuły, ale wszyscy wiemy o jakie postulaty chodzi: „Kiepscy podobają się/nie podobają się jakiejś grupie, bo są prawdziwi”, „Kiepscy pokazują prawdę o Polsce i Polakach”, „Kiepscy to krzywe zwierciadło”. Te tezy są w znacznej mierze słuszne i z powodzeniem bronią ich autorzy niektórych tekstów zamieszczonych chociażby w tej książce. Kiepscy są jednak także, od stacji pierwszej do końcowej, rozpędzonym pociągiem absurdu, groteski, kretyńskich żartów i kompletnie nieprawdopodobnych fabuł, które się ani kupy, ani dupy nie trzymają. Dlaczego zatem serial ten wydaje się z różnych punktów widzenia oddawać prawdę, podczas gdy pozornie mimetyczne utwory wywołują w nas poczucie fałszu? Nie będę udawał, że tak na sto procent wiem. Ale spróbujmy o tym porozmawiać.

Rozważny i romantyczny

Pogadajmy o tym, co to jest realizm – bardzo skrótowo, ogólnikowo, bo temat jest niewyczerpany. Jest taki nurt w literaturze: w XIX wieku wymyślono pisaniu misję szczegółowego, zgodnego z prawdą opisu świata. Miało być ściśle związane z myśleniem naukowym, służyć dokumentowaniu wiedzy o ludziach, o społeczeństwie; taki Balzac zaplanował gigantyczny cykl powieściowy Komedia ludzka, w ramach którego pragnął wyczerpująco i wiernie przedstawić ówczesne społeczeństwo francuskie.

Jako żywotny nurt w sztuce realizm wyczerpał się szybko, trwał jednak i trwa jako postawa twórcza: przedstawiania świata obiektywnie, „jakim jest”. Jeżeli tkwi w tym cokolwiek ciekawego, to dość oczywisty, choć owinięty w naukowo-poznawczy papierek typowy dla prezentów jakie sprawiło nam Oświecenie, postulat etyczny: realistom chodziło o oddanie w literaturze życia grup do tej pory prawie w niej nieobecnych, czy też zjawisk dotychczas marginalizowanych. Jest to bardzo ważny impuls w kontekście demokratyzowania się życia społecznego i zbliża nas do jednej z odpowiedzi na pytanie „komu oddajemy prawdę?”.

Jest to również, nawet jeżeli pojedynczy autorzy szczerze sami w nią wierzą, oczywista mistyfikacja: literatura ta jest pisana w miażdżącej większości przez zamożnych i dla zamożnych, przez wykształconych dla wykształconych, językiem elit i grającym wraz z elitami do tej samej bramki – choć niektórzy pisarze próbują go przekształcać, język w kontekście społecznym jest tworzywem opornym na zmianę i dość konserwatywnym. Pierwiastek realnego upodmiotowienia niższych warstw, oddania im głosu, rzadko będzie obecny i do dziś pozostaje dla literatury problematyczny. Telewizyjny sitcom rządzi się jednak pozornie innymi prawami.

Na płaszczyźnie tematu i jego przedstawienia, Kiepscy wpisują się poniekąd w postulaty realizmu. Jest to dzieło o dość niestereotypowej, ale zwykłej rodzinie i, szerzej, zwykłej społeczności, pozbawione ubarwień i efekciarstwa. Nie ucieka od problematyki biedy, alkoholizmu, oddaje głos wykluczonym ale i tym, którzy wykluczają – mieszkańcy kamienicy przy Ćwiartki 3/4 bywają ksenofobiczni, agresywni, zawistni, chciwi. To już spory krok od naiwnego pozytywizmu do jakiejś-tam prawdy o świecie: ludzie mają jednocześnie problemy i wady, są skomplikowani, tworzą trudne i nieraz pełne sprzeczności relacje.

No i dobra, ale co z tymi kosmitami? Co z odwiedzinami Królowej Elżbiety, co z komuną, która uciekła z wora, co ze śpiewającą kapustą i gadającym ślimakiem? Twórcy serialu, śmiem twierdzić, dobrze pojęli lekcję, którą wypracowała literatura. Opisując to, co jest, wytwarzam subiektywny opis, wybrakowaną i płaską narrację, „prawdziwą” mniej więcej tak, jak prawdziwa może być losowa fotografia: prawdziwa kiedy? Gdzie? Dla kogo? Na jakim poziomie detalu? Aby wydestylować odrobinę prawdy, twórca musi zamknąć się na długie godziny w laboratorium fikcji i pieczołowicie kombinować, mieszać, zderzać cząsteczki i eksperymentować. Dokładnie to, na przestrzeni kilkuset odcinków, robią twórcy Kiepskich.

„Laboratorium, w którym wypracowuje się realizm” – nie będę udawał, że wymyśliłem tę metaforę. Cytat pochodzi z książki Ewy Wojciechowskiej Ciało upiora. O polskiej noweli fantastycznej (1822–1863) i ma pozornie bardzo mało wspólnego z Kiepskimi. Chciałbym jednak zatrzymać się przy tym nieintuicyjnym skojarzeniu – Kiepscy i romantyzm, Kiepscy i fantastyczność. Fantastyczność, nie zaś fantastyka; to niezwykle ważne dla książki Wojciechowskiej rozróżnienie, wywiedzione przede wszystkim z książki The Fantastic Tzvetana Todorova[194], zgodnie z którym fantastyczność polega na wprowadzaniu do „znanego” świata pierwiastka niesamowitości, obcości, rozbijającego wewnętrzną logikę świata przedstawionego oraz czytelnicze przyzwyczajenia. Wydaje się, że tak właśnie operują odcinki Kiepskich: każdy z nich można traktować jak osobną „nowelę”, w ramach której do życia w miarę normalnej, realistycznej rodziny wprowadzona zostaje jakaś nienaturalna (nie zawsze, choć często, nadprzyrodzona) komplikacja: zapłodnienie przez kosmitę, wizyta brytyjskiej królowej, albo kolejne absurdalne przedsięwzięcie biznesowe Ferdka. Być może zatem nie jest całkowicie chybionym pomysłem próba wpisania Kiepskich w zakorzenioną w romantyzmie tradycję buntu, wyparcia, skierowaną przeciwko uniwersalizującym narracjom Oświecenia i jego kontynuatorów, programowo sięgająca w pierwszym odruchu po te narzędzia, z których korzystają przecież nieustannie twórcy serialu: komizm, ironię, fantastyczność, absurd.

Omawiane już w tej książce reakcje na serial elitystycznego bloku występującego pod wspólną etykietą „polska inteligencja” wskazują jasno, że Kiepscy uderzyli w czuły punkt, a pogardliwe komentarze krytyków dają się z powodzeniem porównać do reakcji establishmentu na rodzący się u początków XIX wieku mickiewiczowski romantyzm; mógłbym cytować, ale chyba tylko mnie by to zadowoliło. Zarzuty o przaśność, głupotę, prymitywność, kalanie pięknego polskiego języka – wszystko to brzmi chyba znajomo.

Czy Ferdek Kiepski jest Konradem (Wallenrodem, albo innym)? Nie jest. Ale kij, który wbija w szprychy „kultury wysokiej”, pomogli mu strugać romantycy.

To czary i magia

Realizm magiczny jest językiem kolonizowanych. Służy, między innymi, wprowadzaniu do racjonalnego, związanego sztywnym gorsetem empirii świata ludzi Zachodu tego, co wyparte, co zakorzenione w świecie „przed odczarowaniem”: mogą to być duchy i zjawy, czary i tajemnicze stworzenia, mogą to również być motywy, historie, postaci, które wymykają się porządkowi czasu i przestrzeni, związkom przyczynowo-skutkowym, wszystkiemu temu, na czym ukonstytuowany jest filozoficzny porządek świata po Oświeceniu. Nie bez powodu ojczyzną tego nurtu jest Ameryka Południowa, w której kulturowo obcy, europocentryczny sposób myślenia stoczył z lokalnymi wizjami świata szybką, brutalną wojnę, i obwieścił nieco przedwczesne zwycięstwo. W jaki jednak sposób literackie fikcje ze słynnego, marquezowskiego Macondo odnoszą się do życia na ulicy Ćwiartki 3/4 we Wrocławiu?

Określenie „realizm magiczny” pojawia się po raz pierwszy w Niemczech, w latach 20., jako wstępne rozpoznanie nowego nurtu w malarstwie, przeciwstawiającego się dominującej estetyce ekspresjonistycznej. Użył go Franz Roh, historyk i krytyk sztuki, zaś rozwój koncepcji referuje i komentuje Katarzyna Mroczkowska-Brand (jedyne znane mi źródło i autorytet w tej dziedzinie, jeśli mamy być ze sobą szczerzy) w książce Przeczucia innego porządku. Mapa realizmu magicznego w literaturze światowej XX i XXI wieku

„Istotą wszelkiego realizmu magicznego z prawdziwego zdarzenia”, zdaniem autorki, jest „poszuk[iwanie] nowych, wartościowych sposobów na mimesis w ogóle i na filozoficzne zgłębianie tego, czym jest rzeczywistość w swoich różnych sposobach istnienia”[195]. Jeśli przyjmiemy tę opinię za definicję i zestawimy z fantastycznością według Todorova, odnotujemy być może wartościową różnicę: przesunięcie punktu ciężkości, przesunięcie celu eksperymentu magiczno-fantastycznego z rozbijania struktur porządku mimetycznego na szukanie produktywnej mimesis, na rozważanie „różnych sposobów istnienia” rzeczywistości. Można tu mówić o kontynuacji, bowiem w czasach noweli fantastycznej obowiązywała jednolita, racjonalna rzeczywistość – dopiero dzięki mozolnie opukującym bryłę Realnego romantykom, ukazała się subiektywność, mnogość „prawd”, które można na różne sposoby eksplorować.

Zanim wrócę do Kiepskich, oddam jeszcze głos Borgesowi, który realizmu magicznego nie pisał, ale pewnie mógłby, poza tym bez wątpienia twórców tego nurtu inspirował:

Jedna z odmian gatunku – obszerna powieść psychologiczna – dokonuje, lub udaje, że dokonuje powiązania motywów, które mają upodobnić się do elementów świata realnego. A przecież nie jest to typowy przypadek. W powieści ukazującej zmienne koleje losu, motywacja taka jest niedopuszczalna, podobnie jak w opowiadaniu liczącym kilka stronnic czy w niekończących się widowiskowych opowieściach rodem z Hollywood, z bożyszczem Joan Crawford, w których rozczytują się całe miasta. Rządzi nimi zupełnie inna reguła – olśniewająca i atawistyczna. Pierwotna przejrzystość magii.

Wyróżniłem dwa procesy przyczynowe: naturalny, który jest trwałym wynikiem niekontrolowanych i niekończących się działań; magiczny – olśniewający, ograniczony – gdzie szczegóły mają moc przepowiadania. Tylko ten ostatni – jak sądzę – może powieści zapewnić prawdziwość. Pierwszy zawsze będzie psychologicznym zmyśleniem[196].

To istotny głos, bo wciąż myślimy często kategoriami wartościującymi „psychologiczne zmyślenia”, próby odtworzenia pracy jednego (fikcyjnego najczęściej) umysłu przez drugi (autorski) na użytek trzeciego (odbiorcy). Literatura ma w tej dziedzinie przewagę – jej tworzywo, język, pozwala łatwiej (nie rozpoczynajmy tu dyskusji, czy „lepiej”) oddać procesy myślowe i stany świadomości, niż obraz. Telewizja wykonała również swoje próby w postaci seriali eksplorujących psychikę jednostki, traumy, relacje – próbę czasu przetrwały najczęściej te, które potrafiły to łączyć ze zrozumieniem pewnego niekontrolowalnego, nierealistycznego pierwiastka w świecie. Wymieniam jako przykład Rodzinę Soprano i kończę dygresję.

Wychodząc od słów Borgesa możemy też zaobserwować (bardzo pobieżnie i w dużym uogólnieniu) pewną sinusoidę, jeśli nie pętlę: romantyczne pisanie emocjonalne, afektywne, cielesne, zawierające próby psychologizacji doświadczenia (ubranej w kostium upiora, widziadła, snu) przetarło szlaki dla realistycznego pisania o ludzkim umyśle, wzbogaconego chwilę później o psychoanalizę; ale formuła powieści psychologicznej również się wyczerpała. Wyczerpała, w sensie: nie osiągnęła celu, jakim miał być realizm – skoro świata i życia takiego, jak opisuje je Dostojewski, czy Hamsun, czy Woolf, nikt tak naprawdę nie widzi, nie czuje i nie doświadcza (ani samodzielnie, ani wtórnie – za pośrednictwem choćby kultury popularnej) to czy na pewno można powiedzieć, że takie pisanie dociera do jakiejś prawdy? W efekcie tych wątpliwości, artyści powracają do laboratorium fikcji.

Język prawdziwości

Trochę zaszalałem wrzucając do powyższego zestawienia Virginię Woolf. Autorka psychologizuje, owszem, ale wypracowana przez nią technika strumienia świadomości to coś zgoła innego niż proza choćby Dostojewskiego. Zbliża się ona do, będę trzymał się tego określenia, „jakiejś-tam prawdy o świecie” od zupełnie innej strony, akceptując i przejmując doświadczenie fragmentaryczności, bełkotliwości, losowości, charakterystyczne dla naszej percepcji. I tak, literacki realizm magiczny powstaje w kontrze do modernizmu Woolf czy Joyce’a (tak jak w malarstwie wychodził on naprzeciw ekspresjonizmowi), ale nurty te w przyszłości będą się przecinać i łączyć. Dzieje się tak do dziś z bardzo ciekawymi rezultatami. Do głowy przychodzi choćby proza Weroniki Murek[197].

Chodzi mi po prostu o takie pisanie, w którym „realistyczna magiczność” świata przedstawianego idzie w parze z formą, narracją, językiem. Murek jest na przykład świetna w naśladowaniu bełkotliwości „prawdziwej”, codziennej mowy. Napisanie realistycznego dialogu jest szalenie trudne i literatura radzi sobie z tym zadaniem średnio, ponieważ pisanie zbyt często służy temu, aby coś zakomunikować czy wyrazić, podczas gdy mówiąc robimy to zaskakująco rzadko. A nawet kiedy próbujemy, szybko okazuje się, że mowa jest nienajlepszym do tego celu medium. Wierna transkrypcja mówionej rozmowy dwójki (czy, nie daj Boże, większej liczby) w miarę bliskich sobie osób – codziennej pogawędki, pozbawionej ekspozycji czy jednoznacznego „celu” – z dużym prawdopodobieństwem będzie stanowić dla obcego czytelnika trudny do rozszyfrowania bełkot.

Kiepscy są w tym świetni. Język bohaterów serialu chwalony jest często za „prawdziwość” chociaż – spójrzmy prawdzie w oczy – nikt tak jak oni nie mówi. Genialnie wykreowany język mieszkańców kamienicy raczej wpływa na rzeczywistość poza telewizorem, zarażając ją chwytliwymi frazami, niż czerpie z niej gotowe rozwiązania. Słynne „nadejszła wielkopomna chwiła” jest arcydziełem powstałym – jak mniemam – na styku aktorskiej intuicji Andrzeja Grabowskiego i przyjętej na planie zdjęciowym konwencji językowej zabawy. Gdyby zamknąć w klatce tysiąc Szekspirów i kazać im stukać w nieskończoność na tysiącu maszyn do pisania, to nie wytworzyliby nigdy podobnej frazy. Telewizja przegania tutaj wiele gatunków literatury, eksperymentuje bowiem bezpośrednio na „mowie żywej” – generując w efekcie Prawdę w całej jej bełkotliwości.

***

Przez ponad dwadzieścia lat emisji, Kiepscy grali z widzami w fikcję, ale stawką tej gry od początku była Prawda. Wiemy już jaka: absurdalna, śmieszna, krzykliwa i bełkotliwa; o tyle cenniejsza od niektórych grzecznych, eleganckich prawd. Wypadałoby zapytać jeszcze „czyja?”, abyśmy mogli w końcu ją oddać. Proponuję, przynajmniej tymczasowo, takie rozwiązanie: niech będzie nasza, wspólna. Powinno jej wystarczyć. W końcu Kiepscy pokazują między innymi, że nie wszystko da się odzyskać – i nie każdą grę trzeba wygrać.

Michał Gliński biogram na str. 66.

Maurycy Janota, Kiepski bromance

Wstajesz skoro świt, targasz mandżur do domagającego się przeglądu wartburga, a potem do szaroburej szczęki na bazarze, gdzie przez najbliższe kilka albo kilkanaście godzin będziesz wykłócał się z emerytkami o cenę stanika „Barbarella” i tłumaczył im po raz enty, że nie sprzedajesz tanich chińskich podróbek, a porządną, wysokiej jakości bieliznę.

Po wszystkim wracasz do żony, która, jako że trzyma rękę na pieniądzach, przykręca ci śrubę, każe zasuwać jeszcze ciężej, a w zasadzie to najlepiej dla niej jakbyś przy tym umarł. Oczywiście nie chce słyszeć o twoim hobby, modelarstwo to dla niej zajęcie dla debili. Sklejany przez ciebie samolot rozbija się o zasyfioną posadzkę korytarza. Na szczęście obywa się bez postronnych ofiar katastrofy lotniczej. Śmierć ponosi jedynie plastikowy ludzik, którego nie zdążyłeś przykleić do wnętrza kabiny pilota. Jego szczątki lądują pod drzwiami prywatnej publicznej toalety, w której może i byś ich nawet poszukał, ale jak zwykle, akurat kiedy potrzebujesz tam wejść, jest zajęta. Najpewniej przez gburowatego sąsiada, który cały dzień mógł pierdzieć sobie w fotel, bo kochająca, wyrozumiała małżonka i tak podstawiła mu obiad pod nos.

Zatopiłeś się na dobre w kulcie zapierdolu. Dociera do ciebie, że mimo tej ciągłej harówki i doglądania każdego grosza, gówno z tego masz. Wciąż stać cię wyłącznie na dalsze dzielenie tego samego kibla z wąsatym nierobem i tą galaretą społeczną z piętra wyżej.

Albo inaczej...

Budzisz się, ale jest grubo po dziesiątej. Coś ci świta, że żona prosiła, żebyś jak wstaniesz złapał za wiaderko i przyniósł ziemniaki z piwnicy na obiad. A może miałeś wstawić nową szybę w oknie? Nieważne, przecież nigdzie się nie pali, najpierw strzelisz se tego browarka, co to go skitrałeś za książkami na regale. Co prawda nasłuchasz się potem, że jesteś jełopem i pasożytem – pewnie zresztą znowu postraszy cię rozwodem, jeśli nie pójdziesz do pośredniaka, ale i ty wiesz, i ona wie, że po pierwsze: ciągle cię kocha, a po drugie: w tym kraju nie ma pracy dla ludzi z twoim wykształceniem.

Powraca refleksja, że przegapiłeś swój moment, uciekł ci świat i naiwnym byłoby sądzić, że możesz go jeszcze dogonić. Zaczynasz czuć gulę w gardle, którą musisz popić gorzką zawartością puszki. Zdajesz sobie sprawę, że za komuny wcale nie było lepiej, ale tobie brakuje tej centralnie planowanej gospodarki. Tylko ona uwzględniała w jakimkolwiek planie ciebie.

Dobrze przynajmniej, że masz dzieci. Szkoda, że do niczego cię nie potrzebują. Dorosła córka może i nadal cię kocha, ale dawno przestała widzieć w tobie tego samego człowieka, który tryskał pomysłami, a wcześniej pilnował, by nie spadła z kucyka Klemensa. Jesteś dla niej nie tyle zgredem, co zgredzikiem – nawet tutaj czujesz w jej głosie pobłażanie. Ciekawsi w jej oczach są nie tylko rówieśnicy pokroju Łysego i Gonzo, ale nawet ten cham ze wsi spod Elbląga, który kazał nazywać się Bobem. A syn… Były czasy, że spędzaliście każdą chwilę razem, a dziś tak rzadko odzywa się ze Stanów, że powoli o nim zapominasz. Tak jak i o teściowej. Była jaka była, ale to ona dotrzymywała ci towarzystwa w pustym mieszkaniu, gdy reszta wychodziła do pracy lub szkoły. I nigdy nie zrobiła większej afery o podbieranie renty, choć mogła. Chyba za nią trochę tęsknisz.

Dopijasz piwo, którego moczopędne właściwości zmuszają cię do udania się do toalety. Sąsiada-mendy nie widać na horyzoncie. Czujesz lekkie rozczarowanie, bo miałbyś okazję do kogoś się odezwać i na kimś odreagować. Słyszysz go dopiero po zamknięciu drzwi. Kłóci się ze swoją. Nie ma potrzeby przystawiać ucha do ściany, wszyściusieńko dociera do tej ciemnej klitki (ktoś znowu wykręcił żarówkę...), w której siedzisz incognito. Od huku czegoś rozbijanego o posadzkę aż podskakujesz. W twojego laczka uderza kawałek plastiku. Poznajesz, że to ręcznie malowana figurka. Patrząc po wykonaniu, część modelu samolotu – wcale nietaniego. Sam kiedyś byś taki posklejał, ale skąd brać na to kasiorkę. Telewizor wystarczy ci za jedyne źródło rozrywki.

Powyższe naturalnie nie jest streszczeniem konkretnej sceny ze Świata według Kiepskich, a jedynie kompilacją fragmentów wybranych epizodów z różnych lat (ile z nich kojarzycie?), mającą przybliżyć charaktery dwóch najważniejszych bohaterów serialu – Ferdynanda Kiepskiego i Mariana Paździocha. Gdyby nie postępująco coraz gorsza kondycja zdrowotna odgrywającego drugą z tych postaci, Ryszarda Kotysa oraz jego śmierć w 2021 roku w wieku 89 lat, można by napisać, że to ten duet nadawał produkcji tempa od pierwszego do ostatniego odcinka i niejako wyznaczał jej kierunek. Stosunki sąsiadów, odkąd tylko Andrzej Grabowski i Kotys wcielali się w ich role, zmieniały się jak w kalejdoskopie – raz potrafili okazywać sobie serdeczność i żyć w zgodzie, innym razem bywali do siebie nastawieni skrajnie antagonistycznie – ale z czasem dało się zaobserwować, które podejście scenarzystów stawało się wiodące.

Początkowo, gdy Świat według Kiepskich na szarość potransformacyjnej rzeczywistości odpowiadał głównie surrealizmem i groteską, sięgając przy tym po parodie grozy, science-fiction czy fantasy, postać Paździocha miała budzić raczej negatywne emocje. Nawet, gdy wchodził z Ferdkiem w spółkę (co w pierwszych sezonach działo się zaskakująco regularnie), na kilometr czuć było od niego cynizm, przekonanie o własnej wyższości i interesowność. Za tymczasowym sojuszem nie stała żadna sympatia, a czysta chęć zysku i ogolenia bezrobotnego frajera. Ewentualnie wykorzystania go do przerzucenia na niego swoich problemów (patrz: schowanie u Kiepskich przemyconych genitaliów egipskiego faraona w 26. odcinku pt. Klątwa Tutenchama).

Wbrew pozorom Marian rzadko pełnił w tej najbardziej specyficznej erze Świata według Kiepskich fabularną funkcję typowego czarnego charakteru. Antagonistą z prawdziwego zdarzenia wyłącznie bywał – za przykład niech posłuży Kiepski prezydent (odc. 44), gdzie rywalizacja między jednym a drugim sąsiadem przeniosła się na forum publiczne, a konkretnie wybory prezydenckie, w których postanowili kontrkandydować. Im dalej w las, tym częściej twórcy postanowili uwypuklać konfliktowy potencjał dwójki bohaterów. W Dejwidzie Koperfilcu (55) Paździoch podkradł Kiepskim pomysł na występ iluzjonistyczny, zaś w Ferdosiku (56) – którego akcja, co warto jednak zaznaczyć, rozgrywała się w znacznej mierze we śnie – doprowadził do powieszenia zbójeckiego Ferdka za żebro. Z najgorszej strony Marian dał się poznać nieco później, bo w epizodzie 74-tym pt. Śmierć i Ferdynand, w którym, zdradzając miejsce pobytu przyszywanego syna sąsiada, zachował się jak… prawdziwa menda.

Przyczyn wciąż względnie nieczęstego kreowania Paździocha na złoczyńcę kiepskiego świata upatrywać można także w tym, że podobne założenia stały w tym czasie za babką, z którą Ferdek miał okazję spierać się na równie dużej liczbie płaszczyzn. Czy rosnącą antagonizację łysego sąsiada należy wiązać z malejącą częstotliwością pojawień się Krystyny Feldman na planie? Czemu nie, pewne przesłanki pozwalają skłaniać się ku temu uzasadnieniu.

Ciekawym wydaje się to, że regularniejsze występy Kotysa w roli przeciwnika Kiepskiego zbiegły się również z... pogłębieniem granego przez niego bohatera. Nieco po półmetku pracy Okiła Khamidova nad serialem (naturalnie już po Paździerzycy – odc. 123 – w której dosadnie skorelowano go z zaraźliwą chorobą), scenarzyści zaczęli do osobowości Paździocha dokładać kolejne cechy – tym razem pozytywne bądź przynajmniej takie, które umożliwiały sympatyzowanie z jego postacią. Z kapitalnego dialogu (a w zasadzie monologu wygłaszanym do Ferdka) ze 137-ego epizodu pt. Pocieszacz, przebijała smutna refleksja, że Marianowi doskwiera samotność i brakuje mu kogoś, z kim mógłby beztrosko porozmawiać. W Zamiance (158) wyszło na jaw jego znudzenie zdominowanym przez rutynę życiem, z kolei w Zbrodni i karze (160) bohaterowie i widz zostali skonfrontowani z wizją śmierci Paździocha. Gorzkawy wydźwięk miały jeszcze chociażby odcinki Benefis (164), Żeby im gul skoczył (178), Bogacz (193), a Harakiri (198) już w szczególności. Z drugiej strony przydarzyły się wtedy też Biały miś (182), Korumpcja (185) czy Lunatyk (187) – historie prezentujące Mariana jako chciwego i zawistnego cwaniaka. To na tym etapie produkcji Paździoch przepoczwarzył się ostatecznie z postaci drugiego planu do jej najważniejszej po Ferdku figury. Nie dość, że najsłynniejszego polskiego bezrobotnego opuścili odwieczny nemezis (babka) i najlepszy kompan (syn Waldek), to kamienica skurczyła się dodatkowo o jednego upierdliwego współlokatora (Boryska), a i zaznajamiająca ojca ze współczesnymi trendami Mariolka powoli wyfruwała z gniazda. Wszystkie te role spaść miały na barki pewnej bazarowej mendy.

Z całego grona mieszkańców wymagającej remontu kamienicy przy ul. Ćwiartki 3/4 to właśnie Paździoch był tym, który najlepiej odnalazł się w czasach dzikiego kapitalizmu. Utrzymanie się na napędzanej “taką kasą” (wycedźcie to przez usta, zmrużcie oczy i wykrzywcie twarz w perfidnym, dziadowskim uśmieszku) karuzeli wymagało od niego nie tylko kreatywności, cynizmu i obrotności, ale przede wszystkim wytrwałości i umiejętności wypatrywania okazji. O ile Ferdka ciężko nazwać wytrwałym, o tyle okazje zdarzało mu się czasem zwietrzyć – przynajmniej w jego mniemaniu. Można więc uznać tę cechę za występującą u obu sąsiadów. To ona prowadziła do ich pierwszych sojuszy i prób wspólnych biznesów. Większe kulturalne obycie Paździocha – bardziej wysublimowany gust (choćby filmowy), posługiwanie się przez niego wyszukanym słownictwem, jak i jego obywatelska świadomość oraz rozumienie biznesowych i politycznych realiów wielokrotnie sprawiały, że na tle pozostałych mieszkańców wypadał wręcz kontrastowo. Był zresztą świadom swojej wyższości i zwykł się nią szczycić. Jak ten jeden znajomy, który przechwala się w towarzystwie, że nie ogląda telewizji i na każdym kroku podkreśla, że w radiu leci same gówno. Da się zauważyć, że było to coś, co jednocześnie irytowało Kiepskiego i mu imponowało. To też prowadzi do głównego wniosku tego tekstu. Paździoch stymulował Ferdka intelektualnie, będąc kimś na kształt jego platonicznego crusha i obiektu nienazwanej wprost fascynacji.

Nie ma sensu doszukiwać się w Kiepskich konsekwencji i ciągu przyczynowo-skutkowego, bo scenarzyści wielokrotnie dawali do zrozumienia, że prawie każdy epizod jest tutaj osobną historią, ale gdyby posunąć się w tej interpretacji o krok dalej, można by dopatrzeć się w serialu rozwijającego się między wierszami wątku pobocznego: osamotniony Ferdynand stopniowo traci zapał do rozkręcania kolejnych interesów i zaczyna cicho podziwiać pracowitość i zmysł przetrwania Paździocha.

O tym, że Helena, żona Mariana, nie darzy go jakimkolwiek pozytywnym uczuciem, wiadomo było od początków serialu – zdradziła go wszak już w dwudziestym piątym odcinku, z Robochłopem o aparycji Mariusza Czajki. Inni bliscy Paździocha owiani są mniejszą lub większą tajemnicą. Poznajemy co prawda jego matkę, padają żarty o niemieckim pochodzeniu i bogatych przodkach, ale to tyle. Później do obsady dołącza nieślubny syn Mariana, Janusz, ale to już schyłkowa faza Świata według Kiepskich, w którą zbytnio się tu nie zagłębiam. Więcej wiadomo nawet o Arnoldzie Boczku, bo w serialu napomykano o jego dużej rodzinie. Pozwolę więc sobie nazwać graną przez Kotysa postać kimś na kształt samotnika, który pozornie odtrąca od siebie ludzi, ale tak naprawdę próbuje ich przyciągnąć, tworząc przy tym często wypaczony, fałszywy obraz własnej osoby. Bohaterem najbardziej narażonym na tę manipulację jest pobłażliwie traktowany przez resztę, pogardzany Ferdek. Dzięki przychodzącemu do niego o trzeciej w nocy Marianowi może poczuć się wyróżniony. Kto inny upatruje w nim jedynego wartościowego rozmówcy? Kogo jeszcze obchodzi jego zdanie na temat polityki, sztuki czy społeczeństwa?

Pamiętam kiedy po raz pierwszy w takim świetle zacząłem postrzegać tę relację. Myśl o tym, że Kiepski aż za bardzo liczy się ze zdaniem Paździocha – stara mu się wręcz przypodobać – uderzyła mnie podczas dość przypadkowego seansu sto sześćdziesiątego dziewiątego odcinka pt. Zatruta strzała, prezentującego w prześmiewczy sposób polską mentalność. Na ekranie telewizora marki Okił pojawiał się w nim znakomity polski skoczek narciarski, Adaś Miłosz. Epizod wyemitowany został kilka lat po wybuchu małyszomanii, w 2004 roku, a zatem w momencie, w którym gustujący w bułce z bananem posłaniec wielkich wiadomości przeżywał kryzys formy, a oczekiwania widzów względem niego ciągle pozostawały nienasycone. Kiepscy wraz z Boczkiem stanowią w Zatrutej strzale odbicie emocjonalnie zaangażowanych, poddających się bezkrytycznej euforii kibiców. Paździoch jest zaś tym, który sączy truciznę i jako jedyny nie cieszy się z sukcesów Adasia oraz jego trenera, Zenobiusza Brojlera (Bojlera?). Krótka rozmowa na korytarzu wystarcza do tego, by zasiać w Ferdku wątpliwość. Jeszcze tego samego dnia Kiepski machinalnie przyjmuje narrację sąsiada i zaczyna powielać jego teorie, gasząc m.in. entuzjazm Halinki. Niechęć do przeżywania kibicowskich emocji w towarzystwie nieświadomej, ignorującej oczywiste fakty rodziny sprawia, że ląduje z Marianem i grupką znajomych mu sceptyków w piwnicy, gdzie tamci, niczym absurdalny ruch oporu, słuchając radiowej relacji z zawodów, świętują spektakularną klęskę Miłosza (to też z tego odcinka pochodzi bardzo aktualny dialog piwnicznych mędrców o Jurku Owsiaku). Zakończenie pokazuje, że Ferdek mimo wszystko nie potrafi do końca utożsamić się z poglądami Paździocha i cieszyć z porażki, ale szybkość z jaką tenże owija go sobie w Zatrutej strzale wokół palca zdecydowanie daje do myślenia.

Wpływ łysej mendy na bezrobotnego alkoholika widać także chociażby w Galarecie społecznej (195) i Złym Boczku (203) – pierwszy momentalnie wciąga w nich drugiego w intrygę wymierzoną przeciwko Bogu ducha winnemu Arnoldowi. Kurakao – drink (209) to z kolei epizod o tym, jak Paździoch doprowadza Kiepskiego do wściekłości, kilkukrotnie wystawiając go do wiatru i migając się od spotkania. Jasne, poważnym argumentem za spędzeniem towarzystwa z Marianem jest perspektywa spróbowania alkoholu o egzotycznie brzmiącej nazwie, ale ponownie – Paździoch rozsiewa przed Ferdkiem wizję społecznego awansu, oderwania od szarej rzeczywistości. Jeśli trzymać się teorii o platonicznej miłości, nawet Boba (249) postrzegać można jako studium zazdrości Ferdka o Mariana. To wszak rzadki przypadek odcinka, w którym postać grana przez Kotysa większym respektem darzy Bocz... przepraszam, Marleja.

Jednym z najciekawszych i najbardziej sprzyjających tej interpretacji epizodów jest Szczupak (269). Odcinek rozpoczyna się od sceny, w której Boczek próbuje sprzedać mieszkańcom kamienicy znalezione przez niego w lesie grzyby. Kiepski odrzuca propozycję, doszukując się podstępu, ale przystaje na nią Halina. Zniecierpliwiona nieróbstwem męża nakazuje mu również wybrać się z samego rana na grzybobranie. Stawką dalsza przyszłość ich małżeństwa. Następnego dnia wyposażony w kobiałkę Ferdek spotyka szykującego się na wędkowanie Paździocha – ten nabija się z niego, mówiąc, że zbieractwo to zajęcie dla kobiet i homoseksualistów. Po nieudanych poszukiwaniach Ferdynand wraca do domu i oświadcza żonie, że od teraz będzie łowił z nim ryby, bo to prawdziwie męska rzecz. Podczas rozmowy sąsiadów scenarzyści wprowadzają kluczową dla przebiegu odcinka “strzelbę Czechowa”. Paździoch od początku ostrzega bowiem Ferdka przed spotkanym przez niego niegdyś potworem – szczupakiem „Wyrwipałką”, który skosztowawszy ludzkiego mięsa zawsze będzie łaknął go więcej. Dlatego, żeby nie podzielić losu lekkomyślnego kompana sprzed lat, który oddając mocz do jeziora stracił przyrodzenie, Marian nosi ochraniacz na genitalia. Gdy niedługo później poznajemy Tadeusza, ten wyznaje Ferdkowi, że w 1985 roku to Paździoch, a nie on, został zaatakowany przez krwiożerczą rybę.

Odcinek prosi się o dokładniejsze, bardziej analityczne przyjrzenie się mu przede wszystkim ze względu na to, jak umiejętnie myli tropy. Wersja wydarzeń przedstawiona przez pojawiającego się nagle na planszy Tadeusza do momentu finału nie jest przez nikogo poddawana w wątpliwość – zarówno Ferdek, jak i widzowie znają wystarczająco dobrze Paździocha, by wiedzieć, że ten ma w zwyczaju kłamać i udawać kogoś, kim nie jest (patrz: odcinek 215 pt. Matka jest tylko jedna, w którym okłamuje swoją rodzicielkę, mówiąc jej, że przyjął święcenia kapłańskie). Zwykle dopiero gardząca nim żona – Helena, odsłania ludziom jego prawdziwe oblicze. Jeśli coś może przynieść Paździochowi korzyść – pieniądze, szacunek, autorytet, odbiorca wie, że ten jest w stanie posunąć się do każdego kłamstwa, nawet choćby w przypadku odkrycia prawdy miałby narazić się na śmieszność. Ba, przed Szczupakiem już odcinek Drapieżnik (232) poruszał wątek kastracji Mariana, który przedstawiał się w nim jako jurny, pewny siebie predator – widz jest więc oswojony z tym konceptem. Kolejny przykład – odcinek Radny (252), gdzie Paździoch kandydował do rady osiedla z hasłem „Polak z jajami”. W finale okazało się wówczas, że jego – nazwijmy to wprost – wielkie jaja, którymi chciał zyskać respekt, były (no pun intended) wydmuszką. Fallus i genitalia ponownie wykorzystano więc jako atrybut tradycyjnie rozumianej męskości. W Szczupaku, już po usłyszeniu historii z ust Tadeusza, widz momentalnie doszukuje się analogii z tamtymi odcinkami – ochraniacz na jądra, prezentowanie wędkowania jako ultymatywnej męskiej rozrywki, pokpiwanie z kobiet i homoseksualistów łatwo wtedy odczytać jako zasłonę dymną, za którą Marian kryje smutny, niezadowalający go obraz własnej osoby. Złowiony wspólnie z Ferdkiem szczupak zgodnie zostaje uznany zaś za „Wyrwipałkę”, przez co widz również natychmiastowo zyskuje to przekonanie. Mimo że tak naprawdę byłoby to nieprawdopodobnym zbiegiem okoliczności.

Jednakże w finale odbiór epizodu zmienia się o 180 stopni. Ferdek i Marian ponownie wybierają się na wędkowanie. Kiepski prowokuje sąsiada, by udowodnił, że nie stracił przyrodzenia. Ten oburzony postanawia oddać przy nim mocz do jeziora. Wtedy to zostaje zaatakowany przez szczupaka, a odcinek kończy się. Atak ryby dowodzi, że Marian nie był mitomanem i od początku mówił prawdę. Wyjątkowo okazał się szczery nie tylko z innymi, ale też z samym sobą. Nie musiał sztucznie kreować się na samca alfa, bo swoimi zachowaniami wystarczająco wpisywał się w obraz podręcznikowego mężczyzny – zapewniał rodzinie byt, niczym pradawny myśliwy przynosił do domu upolowany posiłek, był odpowiedzialny i zachowywał chłodną głowę. Dopiero podważanie jego męskości i nadmierna pewność siebie po złowieniu ogromnego szczupaka obudziły w nim najgorsze instynkty. Sprowokowany pozwolił, by brawura wzięła górę nad zdrowym rozsądkiem i wdał się w samczy pojedynek na ego, tzw. „mierzenie penisów”. Zdrowa męskość ustąpiła u niego miejsca toksycznej, za co został momentalnie ukarany. Marian – postać tragiczna. To nie on był w tym odcinku mendą. Chciał jedynie pomóc sąsiadowi, na którym ciążyła presja żony, wprowadzić go w tajniki wędkarstwa i czysto po ludzku mieć kogoś, z kim mógłby dzielić się hobby, czym zdradził, że i jemu Ferdek nie jest obojętny. Niestety, niczym jak w starożytnym dramacie, wisiało nad nim fatum. Czy to przez nie na co dzień wolał się nie odsłaniać?

To nie jedyne pytanie, z którym pozostawia odbiorcę odcinek. Kim był Tadeusz i dlaczego skłamał? Strach przed staniem się pośmiewiskiem w oczach Ferdka? Syndrom „przeniesienia”? Czy może zawiść, że przyjaciel z dawnych lat jest takim mężczyzną, jakim on nigdy nie będzie?

Kończąc inną zagadką, jak myślicie, kiedy Paździoch zechciał rzucić wszystko, kupił łódkę, zgromadził spore zapasy i planował niekończący się rejs po morzach i oceanach: kogo wtajemniczył i jako jedynego zaprosił na pokład? Z kim mógł spędzić resztę życia na wyłączność? Podpowiedzią niech będzie cytat z 468. odcinka pt. Ping Pong, w którym Marian wypowiedział do Ferdka następujące słowa:

Pan i ja. Ja i pan. I tyle.

Maurycy Janota – urodzony w 1994 roku w Piotrkowie Trybunalskim, obecnie mieszkający w Łodzi. Z wykształcenia dziennikarz, absolwent Wydziału Filologicznego na Uniwersytecie Łódzkim. Zawodowo zajmuje się copywritingiem. W ramach hobby od lat aktywnie udziela się w społeczności komiksowej, pisząc teksty publicystyczne na swojej stronie internetowej Runy Boskie oraz dla portali o tematyce popkulturalnej (Filmawka, Panteon, DCManiak), a także uczestnicząc w konwentach w roli prelegenta

Bibliografia

(wybór źródeł dot. Świata według Kiepskich i spraw pokrewnych)

• Bielik-Robson A., Tożsamość według Kiepskich,

https://krytykapolityczna.pl/felietony/agata-bielik-robson/tozsamosc-wedlug-kiepskich/

• Drenda O., „Niech pan nie sra żarem". Potoczny stoicyzm „Świata według Kiepskich", „oko.press”,

https://oko.press/swiat-wedlug-kiepskich-koniec

• Godzic W., Rozumieć telewizję, Kraków 2001

• Godzic W., Telewizja i jej gatunki. Po Wielkim Bracie, Kraków 2004

• Halawa M., Kiepscy nie tacy kiepscy?, „Polityka”

[https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/film/205817,1,kiepscy-nie-tacy-kiepscy.read]

• Jabłonka J., Łęczuk P., Świat według Kiepskich. Zwariowana historia kultowego serialu, Wydawnictwo SQN, Kraków 2022

• Jaskólski A., Pamięć o PRL i komunizmie w serialu „Świat według Kiepskich”, [w:] Pamiętając komunizm w postkomunistycznej Europie. Pamięć historii i historia pamięci, red. R. Halili, Ł. Gemziak, Toruń 2021

• Jaskólski A., Głuszkowski M., Stereotyp (od)tworzony. Język rosyjski, Rosjanie i Rosja w „Świecie według Kiepskich”, [w:] Współczesne badania nad językiem rosyjskim i jego odmianami, red. K. Dembska, D. Paśko-Koneczniak, Toruń 2017

• Kreatywność językowa w przestrzeni medialnej, red. K. Burska, B. Cieśla, Łódź 2014

• Legutko P., Komedia homogenizowana, „Przekrój” 2000, nr 52/53

• Łepkowski P., Osiemnaście lat dobrego humoru, „Rzeczpospolita” 2017, nr 64, https://www.rp.pl/historia/art2848581-swiat-wedlug-kiepskich-osiemnascie-lat-dobrego-humoru

• Majmurek J., My, Kiepscy, „Dwutygodnik” 2010, nr 24,

https://www.dwutygodnik.com/artykul/872-seria-my-kiepscy.html

• Pietrasik Z., Z kogo się śmiejecie, „Polityka” 2001, nr 13,

https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1835840,1,z-kogo-sie-smiejecie.read

• Polskie seriale telewizyjne, red. P. Zwierzchowski, Bydgoszcz 2014

• Seriale w kontekście kulturowym. Dyskurs, konwencja, reprezentacja, red. D. Brzuszewska-Przytuła, M. Cichmińska, A. Krawczyk-Łaskarzewska, A. Naruszewicz-Duchlińska, Olsztyn 2017

• Seriale w kontekście kulturowym. Format, intertekst, adaptacja, red. D. Brzuszewska-Przytuła, A. Krawczyk-Łaskarzewska, P. Przytuła, Olsztyn 2017

• Seriale w kontekście kulturowym. Gatunki – motywy – mutacje, red. D. Brzuszewska-Przytuła, A. Naruszewicz-Duchlińska, Olsztyn 2014

• Seriale w kontekście kulturowym. Historia i polityka, red. M. Cichmińska, A. Naruszewicz-Duchlińska, Olsztyn 2014

• Seriale w kontekście kulturowym. Język, odbiór, interpretacja, red. M. Cichmińska, A. Naruszewicz-Duchlińska, P. Przytuła, Olsztyn 2017

• Seriale w kontekście kulturowym. Serialowe sedno, M. Cichmińska, A. Krawczyk-Łaskarzewska, P. Przytuła, Olsztyn 2016

• Seriale w kontekście kulturowym. Sfery życia – z życia sfer, red. D. Brzuszewska-Przytuła, M. Cichmińska,

P. Przytuła, Olsztyn 2016

• Seriale w kontekście kulturowym. Społeczeństwo i obyczaje, red. D. Brzuszewska-Przytuła, M. Cichmińska, A. Krawczyk-Łaskarzewska, Olsztyn 2016

• Seriale w kontekście kulturowym. Widzowie – fani – twórcy, red. A. Krawczyk-Łaskarzewska, A. Naruszewicz-Duchlińska, Olsztyn 2016

• Smoczyński A., Andrzej Grabowski. Symbol Polski B, „Film” 2003 nr 10

• Sowiński R., Rodzina Kiepskich kontra kapitalizm, „Popmoderna”

https://popmoderna.pl/rodzina-kiepskich-kontra-kapitalizm-popteksty/

Notes

[←1]

W swojej książce Telewizja i jej gatunki. Po Wielkim Bracie (Universitas, Kraków 2004) Wiesław Godzic pisze, że wypowiedź padła w jednym z wywiadów udzielonych przez Młynarskiego, nie podaje jednak źródła.

[←2]

J. Jabłonka, P. Łęczuk, Świat według Kiepskich. Zwariowana historia kultowego serialu, Wydawnictwo SQN, Kraków 2022

[←3]

Część głosów Wiesław Godzic zebrał w wymienionej wyżej książce.

[←4]

O Kiepskich w kontekście kapitalistycznych praktyk pisał m.in. Rafał Sowiński w: Rodzina Kiepskich kontra kapitalizm z 24.06.2019: https://popmoderna.pl/rodzina-kiepskich-kontra-kapitalizm-popteksty/

[←5]

K. Przygoda, Polsat komercyjnym liderem 2005 roku,

https://media2.pl/media/5279-Polsat-komercyjnym-liderem-2005-roku.html [dostęp: 05.01.2006].

[←6]

P. Łęczuk, J. Jabłonka, A. Grabowski, Andrzej Grabowski. Jestem jak

motyl, Warszwa 2020, s. 275.

[←7]

M. Podgórski, Przestrzeń miejska – dzielenie postrzegalnego. Próba analizy procesów zawłaszczania przestrzeni miejskiej z perspektywy filozofii Jacquesa Rancierè’a, „INTERLINIE. Interdyscyplinarne Czasopismo Internetowe” 2011, nr 1 (2), s. 7.

[←8]

Por. M. Halawa, Kiepscy nie tacy kiepscy?, „Polityka”

[https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/film/205817,1,kiepscy-nie-tacy-kiepscy.read]

[←9]

J. Sowa, Od tłumacza, [w:] J. Rancière, Dzielenie postrzegalnego. Estetyka i polityka, tłum. M. Kropiwnicki, J. Sowa, Kraków 2007, s. 60–61.

[←10]

Por. Erazm z Rotterdamu, Pochwała głupoty, tłum. E. Jędrkiewicz, Warszawa 2001.

[←11]

M. Podgórski, dz. cyt., s. 10.

[←12]

8 P. Łęczuk, J. Jabłonka, Andrzej Grabowski… dz. cyt.., s. 273.

[←13]

B. Matkowska-Święs, J. Nowicki, Jestem aktorem spalonym, „Gazeta Wyborcza”, 29.12.2000; cyt. za: W. Godzic, dz. cyt.., s. 240.

[←14]

M. Halawa, Kiepscy nie tacy… dz. cyt.

[←15]

W Godzic, dz. cyt.., s. 246.

[←16]

T. Sygut, Ferdek znika z Polsatu, „Przegląd” 2005, nr 33,

https://www.tygodnikprzeglad.pl/ferdek-znika-polsatu [dostęp: 21.08.2005].

[←17]

M. Heller, Sokratesek i aktoreczka, [w:] Szkice… dz. cyt.., s. 79.

[←18]

P. Łepkowski, Osiemnaście lat dobrego humoru, „Rzeczpospolita” 2017, nr 64, https://www.rp.pl/historia/art2848581-swiat-wedlug-kiepskich-osiemnascie-lat-dobrego-humoru [dostęp: 16.03.2017].

[←19]

A. Grabowski, A. Swoboda, Na początku przez Ferdka nikt nie chciał mnie obsadzać, https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114871,15636045,andrzej-grabowski-na-poczatku-przez-ferdka-nikt-nie-chcial.html [dostęp: 17.03.2014].

[←20]

W. Godzic, Niekiepscy Kiepscy, [w:] idem, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Bracie”, Kraków 2004, s. 237.

[←21]

Zob. J. Stelmach, Głupota jako uporczywe dystansowanie się od wiedzy opartej na faktach, [w:] B. Brożek, M. Heller, J. Stelmach, Szkice z filozofii głupoty, Kraków 2021, s. 19-20.

[←22]

W. Godzic, Niekiepscy… dz. cyt.., s. 250.

[←23]

J. Hołówka, B. Łopieńska, Druga inwazja głupoty, „Polityka” 2001, nr 30, https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1871862,1,druga-inwazja-glupoty.read [dostęp: 28.07.2001].

[←24]

B. Brożek, M. Heller, J. Stelmach, Wstęp, [w:] Szkice… dz. cyt.., s. 6.

[←25]

A. Ogonowska, O przyczynach i sposobach (nie?)istnienia krytyki telewizyjnej, „Annales Academiae Paedagogicae Cracoviensis – Studia Historicolitteraria” 2005, z. 26, s. 250.

[←26]

Ibidem, s. 246.

[←27]

Por. A. Kumor, Główne funkcje krytyki telewizyjnej, „Kino” 1979, nr 5; Idem, W stronę telewidza. Studia i szkice, Wrocław 1988.

[←28]

W. Godzic, Niekiepscy…, dz. cyt.., s. 237.

[←29]

Z. Pietrasik, Z kogo się śmiejecie, „Polityka” 2001, nr 13, https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1835840,1,z-kogo-sie-smiejecie.read [dostęp: 31.03.2001].

[←30]

A. Bielik-Robson, Tożsamość według Kiepskich, https://krytykapolityczna.pl/felietony/agata-bielik-robson/tozsamosc-wedlug-kiepskich/ [dostęp: 2.12.2012].

[←31]

M. Halawa, Kiepscy nie tacy Kiepscy, „Polityka” 2007, nr 1, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/film/205817,1,kiepscy-nie-tacy-kiepscy.read [dostęp: 4.01.2007].

[←32]

J. Stelmach, Głupota jako brak poczucia humoru, [w:] Szkice… dz. cyt., s. 38.

[←33]

A. Ogonowska, O przyczynach i sposobach… dz. cyt.., s. 255.

[←34]

Tamże, s. 253-254

[←35]

Por. W. Godzic, Rozumieć telewizję, Kraków 2001, s. 19.

[←36]

Zob. A. Symons, An Audience for Mel Brooks’s „The Producers”. The Avant-garde of the Masses, „Journal of Popular Film and Television” 2006, vol 32, s. 24-32.

[←37]

W. Kot, Świat… dz. cyt.

[←38]

P. Legutko, Komedia homogenizowana, „Przekrój” 2000, nr 52/53, s. 16.

[←39]

Tamże, s. 19.

[←40]

M. Halawa, Kiepscy nie tacy… dz. cyt.

[←41]

J. Majmurek, My, Kiepscy, „Dwutygodnik” 2010, nr 24, https://www.dwutygodnik.com/artykul/872-seria-my-kiepscy.html [dostęp: 02.2010].

[←42]

J. Majmurek, My, Kiepscy… dz. cyt.

[←43]

A. Bielik-Robson, Tożsamość… dz. cyt.

[←44]

M. Halawa, Kiepscy nie tacy… dz. cyt.

[←45]

O. Korczyński, Jeszcze nie czas… dz. cyt.

[←46]

T. Sygut, Ferdek znika… dz. cyt.

[←47]

P. Łęczuk, J. Jabłonka, Andrzej Grabowski – Jestem jak motyl, Warszawa 2020, s. 276.

[←48]

T. Sygut, Ferdek znika… dz. cyt.

[←49]

Fragment wywiadu z 2000 roku został przepisany ze słuchu, na podstawie nagrania udostępnionego przez platformę streamingową „Polsat Box Go”.

[←50]

Por. W. Kot, Świat… dz. cyt.

[←51]

Por. J. Rancière, O sztukach mechanicznych oraz estetycznym i naukowym awansie anonimowych jednostek, „Panoptikum” 2008, nr 52/53.

[←52]

A. Ernaux, Lata, tłum. Krzysztof Jarosz, Magdalena Budzińska, Wołowiec 2022

[←53]

Znam na ten temat tylko jedną książkę, ale chyba całkiem dobrą: Graftona Tannera Babbling Corpse. Vaporwave and commodification of ghosts, Winchester 2016

[←54]

Zob. M. Fisher, Ghosts of my life. Writings on Depression, Hauntology and Lost Futures, Winchester 2014

[←55]

Nowela Hermana Melville’a o tym samym tytule uznawana jest dziś za prekursorską względem literatury modernizmu. Ciekawe rzeczy o niej pisał wspomniany Žižek, a także Deleuze i Agamben, których eseje dołączone są do polskiego tłumaczenia, wydanego przez Sic! w 2009 roku.

[←56]

To może nieco dziwne deklaracje, skoro płyną spod palców kulturoznawcy, czyli osoby, którą ścieżka edukacyjna miała przygotować do wręcz zawodowego analizowania i interpretowania najróżniejszych kulturowych fenomenów. Im dalej jednak od murów akademii, tym mocniejsze mam wrażenie, że w humanistyce „czucie i wiara” oraz „mędrca szkiełka i oko” nie są od siebie zbyt mocno rozgraniczone. Na prowadzonym przez siebie wykładzie Andrzej Leder powiedział mi – w odpowiedzi na moje wątpliwości co do Lacanizmu – że humanistyka to ezoteryka. Chyba mu uwierzyłem.

[←57]

Pierwszy napisałem dla portalu Popmoderna, nosi tytuł Rodzina Kiepskich konta kapitalizm [zob. przypis 4]

[←58]

Odc. 73., Świnia w każdym domu.

[←59]

We wspomnianym tekście dla „Popmoderny” odnotowywałem pewien dominujący dyskurs o Świecie według Kiepskich: rozważania, czy to prymitywna rozrywka dla rzeczywistych Kiepskich, czy też inteligentna satyra. Z perspektywy czasu wydaje mi się, że to zupełnie fałszywa alternatywa i źle postawione pytanie, ale o tym dalej, w kolejnej notatce.

[←60]

Co oczywiście nie przeszkadza mi w irytowaniu się na tych komentatorów kultury, którym wszystko kojarzy się ze wszystkim jeszcze bardziej. Wiecie, jak na drodze: ci, którzy jadą szybciej, to wariaci; ci, którzy jadą wolniej, to zawalidrogi.

[←61]

Takie wystąpienia zaczynały się, oczywiście, od wytłumaczenia źródłosłowu pojęcia „mem” i streszczenia koncepcji Richarda Dawkinsa. Ostatnio ze zdziwieniem zauważyłem, że od historycznego, Dawkinsowskiego wątku rozpoczynają się nawet te książki poświęcone memom internetowym, które w ostatnich latach wydało Routledge – autorstwa Anastasii Denisovej i Bradleya E. Wigginsa.

[←62]

W podcaście The Postmodern Iconoclast – a dokładniej w odcinku Nick Land, Chaos Magick, And Hyperstition – okultystka Georigina Rose dyskutuje z memiarzem Schizotopia o „memicznym umyśle”, który nieustannie, wręcz chorobliwie szuka wzorców w świecie; zanurzenie w memicznej kulturze zmieniałoby więc sposób, w jaki myślimy i doświadczamy. Całkiem interesująca idea – podobnie jak to, że o memach dyskutują okultystki.

[←63]

Dla pewności wolę zaznaczyć, że komentuję tu właśnie pewną mglistą, wielowątkową ideę, archetyp, wyobrażenie płynące z setek memów, a nie jakąkolwiek społeczną rzeczywistość. Może to zaznaczenie jest zupełnie niepotrzebne, zupełnie nadmiarowe, ale wybaczcie – ostatnia rzecz, jakiej potrzebuję, to oskarżenia o klasizm.

[←64]

„W kiepskim świecie Kiepskie sprawy”, dowiadujemy się z piosenki towarzyszącej czołówce serialu – i rzeczywiście, kamienica przy ul. Ćwiartki jest pewnym odrębnym, małym światem, którego mieszkańcy są na siebie skazani. To owocuje bardzo dziwnymi, toksycznymi, stosunkami – czasem wojną wszystkich ze wszystkimi, czasem ad hocowymi sojuszami, czasem powszechną komitywą w obliczu wspólnego interesu. Niezależnie od tych wahań nastrojów Kiepscy i sąsiedzi nie mogą zrobić jednego: trwale zerwać ze sobą relacji. Z perspektywy zamieszkiwania na deweloperskim mieszkaniu, gdzie nierzadko nie zna się sąsiadów (czyli, rzecz jasna, Julki i Oskarka) to cokolwiek egzotyczna perspektywa. A może też i na swój sposób kusząca – utraconą wspólnotowością.

[←65]

Warto mieć na uwadze, że żadna z tych postaci nie jest na przestrzeni lat i sezonów serialu niezmienna. Dostrzegana i krytykowana przez fanów ewolucja Ferdka z pomysłowego, na swój sposób sympatycznego pseudoprzedsiebiorcy w narzekającego na wszystko dziada, wydaje się dość wiarygodna psychologicznie; stopniowe zastępowanie rubasznego Boczka przez Boczka-idiotę to nieco inna sprawa.

[←66]

Archetyp Janusza analizuje w swojej książce Memosfera. Wprowadzenie do cyberkulturoznawstwa Magdalena Kamińska, która spogląda na niego jako „dowcip etniczno-ageistowski” i zauważa, że memiczna kultura nie jest jednoznaczna w ocenie tego „uosobienia polactwa” – czasem memosfera wyśmiewa Janusza, czasem memosfera sympatyzuje z Januszem. A zatem: jeśli się z Janusza śmiejemy, to dlatego, że to nasz Janusz.

[←67]

Co oczywiście jest dużo łatwiejsze, jeśli można liczyć na pensję uczestniczącej w systemie żony.

[←68]

Bo mimo wszystko nie chcę udawać, że w przypadku Świata według Kiepskich mamy do czynienia z wybitnie wrażliwym klasowo dziełem. Jak już jednak pisałem wcześniej: mniej mnie interesuje, jakie coś jest, bardziej – co my możemy z tym zrobić.

[←69]

Opisaną poniżej i inne reklamy z cyklu można zobaczyć na YouTube’owym kanale Loginer, pod nazwą Reklama dekodera Polsatu z 2002 roku (w roli głównej "Świat według Kiepskich") [https://youtu.be/WHehAUkKhM0]

[←70]

To popularna copywriterska formuła, [PRAGNIENIE] bez [OBAWA], w tym przypadku zrealizowana jako dostęp do nowoczesności bez dużych kosztów i skomplikowanej techniki.

[←71]

Co może prowadzić nas do pewnego paradoksu, przynajmniej jeśli potraktujemy moje wcześniejsze pomysły poważnie: jak można pogodzić to, że Ferdek-Janusz umie się ustawić, z przekonaniem, że istotą Januszowości jest niewiedza, że się nie wie? Myślę, że trzeba tu wziąć pod uwagę dwie kwestie. Po pierwsze: kompetencja nie gwarantuje sukcesu, podobnie jak niekompetencja nie gwarantuje braku sukcesu. Po drugie: choć reklama ma nas przekonać, że wybór dekodera zamiast komputera jest dobry, z perspektywy czasu wiemy, że wcale niekoniecznie tak było i być może, wbrew marketingowej intencji, Ferdynand dokonał niekompetentnego, Januszowego wyboru.

[←72]

I tu pojawia się wątek, który zasługiwałby na osobną notatkę w tym tekście, a może i cały artykuł – Świat według Kiepskich, przez swoje tanie efekty specjalne i nietypowe popkulturowe inspiracje, często dostarczał wrażenia pewnej niesamowitości (bardzo pasuje mi tu angielskie słowo eerie), nieuchwytności, hauntologii. To też powraca w memosferze – choćby w creepypastach.

[←73]

Została wydana w Polsce w 2018 roku w tłumaczeniu Filipa Łobodzińskiego – pod tytułem Retromania: Jak popkultura żywi się własną przeszłością (Wydawnictwo Kosmos Kosmos)

[←74]

W chwili, gdy piszę te słowa, facebookowa grupa Pośredniawka, służąca do dyskusji i memowania o Świecie według Kiepskich, w około 90% składa się z osób między 18 a 34 rokiem życia – dowiedziałem się tego dzięki uprzejmości administracji grupy, za co dziękuję. Podaję tę statystykę jako ciekawostkę, a nie twardy dowód na to, że tylko „młodzi” interesują się Kiepskimi – w innych grupach należących do uniwersum tzw. jebawek, o zupełnie innej tematyce, struktura wieku byłaby zapewne podobna.

[←75]

O czym pisze Katarzyna Kebernik w tekście To nie Bóg, a Janusz Tracz Cię zbawi, www.nowehoryzonty.pl/artykul.do?id=2969.

[←76]

Choć zapewne przypominane w rozlicznych powtórkach.

[←77]

Jakkolwiek mylące i dezorientujące bywają te określenia.

[←78]

Choć zapewne znalazłyby się i przypadki wiernego śledzenia losów Kiepskich od dzieciństwa do dorosłości.

[←79]

Oczywiście się da – tylko efekty mają urok i lekkość artykułów na Wikipedii – z całym szacunkiem do bardzo potrzebnych artykułów na Wikipedii!

[←80]

Pisałem to jeszcze przed premierą odcinka Wieczna kwarantanna, w którym pojawiły się, dzięki technologii deep fake i aktorstwu głosowemu, postaci Boczka i Paździocha. Mój traf okazał się więc po części celny, choć nie jestem z tego specjalnie zadowolony.

[←81]

Simmons J., Rich L. E., Feminism Ain’t Funny: Woman as “Fun-Killer”, Mother as Monster in the American Sitcom, “Advances in Journalism and Communication” 1(1): 1-12.

[←82]

Tamże.

[←83]

A. Bielik–Robson,. Tożsamość według Kiepskich. dz. cyt.

[←84]

J. Flis, Współuzależnieni. Jak zatroszczyć się o siebie i budować zdrowe relacje z osobami uzależnionymi, Warszawa 2022.

[←85]

Źródło: wywiad na swiatseriali.interia.pl [tytuł jest tragiczny, link – bardzo długi. Niech szuka kto ciekawy – przyp. red.]

[←86]

Film JAK ZROZUMIEĆ ŚWIAT WEDŁUG KIEPSKICH? *Renata Pałys* na kanale BEZ ŻARTÓW.

[←87]

K. Kosiński, Z historii pijaństwa w czasach PRL. „Peerelowskie” wzory picia alkoholu, w: „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały" 7.

[←88]

P. Sowiński, Wakacje w Polsce Ludowej. Polityka władz i ruch turystyczny (1945–1989). Warszawa 2005.

[←89]

K. Kosiński, Alkohol w PRL, w: „Polska 1944/45–1989. Studia i Materiały" 28.

[←90]

Zob. np. A. Kolasa-Nowak, Od idei homo sovieticus do mentalności folwarcznej Polaków. O używaniu przeszłości w dyskursie socjologicznym i publicznym, „Res Historica” 48, 2018, s. 301-320. Jest z pewnością znacznie więcej literatury na ten temat, ale o to trzeba by jakiegoś magisterka w okularkach zapytać.

[←91]

[hasło:] Homo sovieticus [w:] https://encyklopedia.pwn.pl/haslo/homo-sovieticus;3912513.html (dostęp 03.12.2022)

[←92]

S. Aleksijewicz, Czasy secondhand, Wołowiec 2018.

[←93]

Słowo spopularyzowane zwłaszcza w kontekście agresji Rosji na Ukrainę jako „pogardliwe określenie stosowane wobec ludzi popierających politykę Kremla” (Wikipedia). Watnik od 2011 służy w rosyjskim Internecie jako parodia negatywnych cech typowego Rosjanina [przyp. red.].

[←94]

Zob. A. Jaskólski, M. Głuszkowski, Stereotyp (od)tworzony. Język rosyjski, Rosjanie i Rosja w „Świecie według Kiepskich”, w: Katarzyna Dembska, Dorota Paśko-Koneczniak (red.), Współczesne badania nad językiem rosyjskim i jego odmianami, Toruń 2017, s. 79.

[←95]

Szyroka strana moja rodnaja, znana również jako Pieśń o Ojczyźnie to, jak podaje Wikipedia, „radziecka pieśń patriotyczna opowiadająca o Związku Radzieckim” [przyp. red.].

[←96]

W 2003 r. 39% badanych w sondażu CBOS Polaków zezwalało uchodźcom na czasowy pobyt, a tylko 15% na stały. 20% chciało odsyłać ich do kraju pochodzenia. Jeszcze w 1996 r. odsyłanie postulowało aż 48% badanych. Istotnym czynnikiem kształtującym te nastroje mogła być obawa przed imigrantami z byłego ZSRR. Zob. S. Łodziński, Migracyjna „panika moralna”? Polska opinia publiczna wobec udzielania pomocy uchodźcom w okresie maj-grudzień 2015, w: Kryzys migracyjny w Europie. Wyzwania etyczne, społeczno-kulturowe i etniczne, red. J. Balicki, W. Necel,

Warszawa 2017, s. 159.

[←97]

6A70 to kod Międzynarodowej Statystycznej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych ICD-11 dla pojedynczego epizodu depresyjnego.

[←98]

Ów motyw stosowany był przez scenarzystów i w innych odcinkach serialu – przykładowo w epizodzie nr 359 pt. Dług. Tam mieszkańcy kamienicy bawili się beztrosko przy grillu w rytm disco-polo, podczas gdy zawieszony na korytarzu zegar długu publicznego zwiastował rychłe bankructwo kraju (ku przerażeniu Ferdynanda, na owej zabawie przyjmującego pozę Stańczyka).

[←99]

Z tego miejsca pozdrawiam serdecznie i przepraszam swoją rodzimą społeczność facebookowego fanpage’a „Beka z Klanu”, z jego twórczynią na czele.

[←100]

Świadczy o tym zresztą nie tylko opisywany odcinek, ale i gros innych; niech za przykład posłuży choćby numer 87, czyli Protest szoł z 2001 r., gdzie rozczulającą trawestacją Niepewności Marka Grechuty bohaterowie komentują trudne warunki ówczesnego życia społeczno-gospodarczego.

[←101]

Na potrzeby tego wywodu korzystam z nieco zmodyfikowanego modelu idei polityczności jako wymiaru antagonizmu autorstwa Chantal Mouffe, który filozofka zaczerpnęła z prac Carla Schmitta, zob. tenże, Polityczność. Przewodnik Krytyki Politycznej, tłum. J. Erbel, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2008.

[←102]

Więcej na temat „Kwartalnika Konserwatywnego” i związanych z pismem publicystów i polityków zob. A. Lewandowski, Idea IV Rzeczypospolitej jako antidotum środowiska „Kwartalnika Konserwatywnego” na kryzys państwa, „Dialogi polityczne”, nr 12, 2009, s. 373–389.

[←103]

Słowo „układ” jest kluczowe do zrozumienia IV Rzeczpospolitej. Po raz pierwszy w znaczeniu „nieformalnych związków wpływu” pojawia się w latach 90. w publikacjach prasowych, naukowych i wypowiedziach publicznych. Jednak największy rozgłos „układ” zyskał w latach 00. dzięki wypowiedziom polityków Prawa i Sprawiedliwości, zwłaszcza Jarosławowi Kaczyńskiemu. Wspomniał on o tym m.in. w swoim exposé z 19 lipca 2006 roku, kiedy mówił o patologii „budowania układów mafijnych wokół aparatu państwowego”. „Układ” stał się syndromem myślenia spiskowego postsolidarnościowej, nieliberalnej prawicy, która łączyła spisek na najwyższych szczeblach władzy z porządkiem postkomunistycznym.

[←104]

Zob. J. Staniszkis, Postkomunizm. Próba opisu, słowo/obraz terytoria, Gdańsk 2005.

[←105]

A. Szostkiewicz, Rozstrojone nastroje, „Polityka” 2002, nr 13, https://www.polityka.pl/archiwumpolityki/1872934,1,rozstrojone-nastroje.read [dostęp: 05.12.2022].

[←106]

P. Śpiewak, Koniec złudzeń, „Rzeczpospolita”, 23 stycznia 2003, https://archiwum.rp.pl/artykul/419970-'Koniec-zludzen'.html [dostęp: 05.12.2022].

[←107]

O sprawach tych syntetycznie pisał A. Dudek w rozdziale: Wzlot i upadek IV Rzeczpospolitej (2005–2007), w: idem, Historia polityczna Polski 1989–2015, Wydawnictwo Znak Horyzont, Kraków 2016, s. 527–592.

[←108]

Tym i podobnymi epitetami określała IV RP Dominika Wielowieyska w artykule: Najpierw poprawmy Trzecią, „Gazeta Wyborcza”, 18 czerwca 2003 https://wyborcza.pl/7,75968,7173575,najpierw-poprawmy-trzecia.html [dostęp: 05.12.2022].

[←109]

Polaryzacja jako „sytuacja, w której zwolennicy odmiennych poglądów politycznych sprzecznie interpretują ten sam zestaw danych na podstawie własnych przekonań i przynależności partyjnej”, za: M.P. Markowski, Wojny nowoczesnych plemion. Spór o rzeczywistość w epoce populizmu, Wydawnictwo Karakter, Kraków 2019, s. 350–351.

[←110]

Plemienność jest w tych analizach zwykle rozumiana jako funkcjonowanie przede wszystkim w obrębie własnej grupie i filtrowanie danych przez pryzmat grupy, w antagonizmie do innych grup, zob. ibidem, s. 349–350.

[←111]

AWS-izacja (awuesizacja) to publicystyczna nazwa procesu stopniowego rozpadu koalicji rządzącej na coraz mniejsze grupy polityczne, które domagają się odpowiednich wpływów. Hasło to zostało wzięte ze skróconej nazwy Akcji Wyborczej „Solidarność”, partii, która wygrała w wyborach parlamentarnych w 1997 roku i współtworzyła koalicję rządzącą z Unią Wolności. De facto AWS był zbiorem wielu formacji o charakterze chadeckim i centroprawicowym. W miarę trwania III kadencji (1997–2001) narastały konflikty między liderami, co doprowadziło do powstania w 2000 r. federacji pięciu partii, co nie uchroniło AWS-u przed kompletną dekompozycją. W tym samym roku UW zerwała koalicję, a Jerzy Buzek pozostał na czele rządu mniejszościowego. W wyborach w 2001 roku Akcja Wyborcza Solidarność Prawicy (AWSP) nie przekroczyła progu wyborczego dla koalicji, uzyskując 5,6% głosów.

[←112]

Por. J. Halberstam, Przedziwna sztuka porażki, tłum. M. Denderski, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2018.

[←113]

Problem zaległych wypłat i niedofinansowania sektora ochrony zdrowia staje się punktem wyjścia w fabule odcinka Minister wszystkich Polaków (82, 2001). Przy tytułach odcinków będą podawał w nawiasie informacje o numerze odcinka i roku emisji.

[←114]

Także poprzez męskie cechy, zob. J. Bucknall-Hołyńska, Serial, o którym się fizjologom nie śniło – „Świat według Kiepskich”, w: Polskie seriale telewizyjne, red. P. Zwierzchowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego, Bydgoszcz 2014, s. 219–233.

[←115]

Ta wywrotka ma także swój rewers. Przykładowo, w odcinku Siłaczka (151, 2003) Halina zostaje strongmanką, przybierając męskie cechy także pod względem fenotypowym, a finał odcinka, kiedy Ferdek widzi, że jego małżonka załatwia się na stojąco, ma wymowę wyraźnie transfobiczną.

[←116]

W odróżnieniu od wyborów PO–PiS z 2002 (samorządowe) i 2005 roku (parlamentarne), kiedy dość wyraźnie rysowała się perspektywa wspólnej koalicji partii prawicowych.

[←117]

Co ciekawe, KPEiR (funkcjonująca nieprzerwanie od 1994 roku) nie wystartowała w wyborach w 2007 roku.

[←118]

Choć do tego zdania nie jest przekonanych wielu fanów, którzy wyrażają się niepochlebnie o odcinkach wyreżyserowanych przez Patricka Yokę, mających według nich przekaz lewicowy, zob. wątek Lewicowa propaganda w nowych odcinkach ŚWK, listopad 2014, https://forum.kiepscy.org.pl/viewtopic.php?f=7&t=5431&amp;sid=297606d45c335e4dc7cc5e01936ec1ea [dostęp: 06.12.2022]

[←119]

Wersja wielokrotnie opisywana w mediach, zob. A. Pawlicka, Komórki rządzą politykami, lipiec 2011, https://wiadomosci.gazeta.pl/wiadomosci/7,114873,3168754.html [dostęp: 29.11.2022]

[←120]

Przykładowe użycia tej frazy: Adam Hofman: jest cień szansy na zmianę premiera. Może ktoś zatrzaśnie się w toalecie, „Wirtualna Polska”, wrzesień 2012, https://wiadomosci.wp.pl/adam-hofman-jest-cien-szansy-na-zmiane-premiera-moze-ktos-zatrzasnie-sie-w-toalecie-6031547147641473a [dostęp: 29.11.2022]; F. Kucharczak, Ilu posłów zatrzaśnie się w toalecie?, „Gość Niedzielny”, marzec 2016, https://www.gosc.pl/doc/3044774.Ilu-poslow-zatrzasnie-sie-w-toalecie [dostęp: 06.12.2022]

[←121]

Część definicji słowa „apolityczny” notowana przez SJP PWN online, https://sjp.pwn.pl/sjp/apolityczny;2440958.html [dostęp: 03.12.2022]

[←122]

J. Franczak, Jacques Rancière: historia literatury i polityka, „Teksty Drugie”, nr 3, 2012, s. 188. Rancière odróżnia policję (la police) od polityki (la politique). Policja to pewien abstrakcyjny system, który tworzy ramę działania w społeczeństwie. Pojęcie to Rancière zaczerpnął z pism Michela Foucaulta, stąd jest ono bliskie takim ideom jak władza czy dyskurs u autora Nadzorować i karać. Z kolei polityka stanowi wyrwę w policji, moment przerwania porządku przez to, co zmarginalizowane i pozbawione głosu. Szerzej ten temat opisuje Rancière w: Disagreement. Politics and Philosophy, tłum.. J. Rose, University of Minnesota Press, Minneapolis – London 1999; Dzielenie postrzegalnego. Estetyka i polityka, tłum. M. Kropiwnicki, J. Sowa, korporacja Ha!art, Kraków 2007.

[←123]

Jeden z nielicznych momentów, gdy Boczek rzeczywiście ma swoje zdanie, zupełnie odrębne od sąsiadów.

[←124]

Implicite przywołuję tutaj rozróżnienie na agonizm i antagonizm, wprowadzony przez Chantal Mouffe. Różnica polega właśnie na zdefiniowaniu adwersarza: w agonizmie z przeciwnikiem się nie zgadzamy, zwalczamy jego idee, ale nie jego samego. W antagonizmie wróg jest kimś, kogo trzeba zniszczyć, bo spór jest na tyle fundamentalny, że tylko anihilacja drugiej strony może okazać się skuteczna. Mouffe twierdziła, że podstawą wszelkiej polityki jest konflikt, jednak nie istnieje tylko jeden sposób na jego rozgrywanie. Zob. Ch. Mouffe, Agonistyka, tłum. B. Szelewa, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2015, s. 21-29.

[←125]

[←126]

W nawiasach kwadratowych podano zapis fonetyczny w alfabecie IPA.

[←127]

W 1994 roku, w antologii Mitologie popularne. Szkice z antropologii współczesności (red. Dariusz Czaja, wyd. Towarzystwo Autorów i Wydawców Prac Naukowych "Universitas", Kraków 1994),

[←128]

W antologii „Kino Polskie 1989-2009 – historia krytyczna” (wyd. Krytyka Polityczna, Warszawa, 2009)

[←129]

W książce "Świat według Kiepskich. Zwariowana historia kultowego serialu Polsatu", autorstwa Jakuba Jabłonki i Pawła Łęczuka (wyd. SQN, Kraków, 2022)

[←130]

Temat dyskusji, podczas której Olga Lipińska wygłosiła słynne, przytaczane m.in. na stronie … słowa. [przyp. red.]

[←131]

O ciekawej próbie wspomina w swoim tekście Rafał Sowiński, zob. s. … [przyp. red.]

[←132]

J. Winiecki, Historia polskiego marginesu [w:] „Rzeczpospolita”, 2001, nr 303, cyt. za: M. Buchowski, Widmo orientalizmu w Europie. Od egzotycznego Innego do napiętnowanego swojego, „Recykling idei”, 10(2008), s. 101.

[←133]

Zob. W. Kot, Świat Kiepskich, „Wprost”, 35/2000 (926), wyd. internetowe, https://www.wprost.pl/tygodnik/6559/swiat-kiepskich.html [dostęp online: 22.03.2023].

[←134]

„[Kiepskich – przyp. AW] w żadnym wypadku nie można nazwać konsumentami”, zob. J. Bucknall-Hołyńska, Serial o którym się fizjologom nie śniło. „Świat według Kiepskich", [w:] Polskie seriale telewizyjne, red. P. Zwierzchowski, Wydawnictwo Uniwersytetu Kazimierza Wielkiego,

Bydgoszcz 2014; „[Ferdynand Kiepski przyp. AW] jest więc raczej członkiem underclass i czyni go to zresztą kiepskim konsumentem”,

zob. M. Halawa, Kiepscy nie tacy kiepscy?, „Polityka", 4.01.2007, https://www.polityka.pl/tygodnikpolityka/kultura/film/205817,1,kiepscy-nie-tacy-kiepscy.read [dostęp online: 5.12.2022].

[←135]

Por. R. Maćkowiak, Zamierzona niepoprawność językowa jako źródło komizmu w serialu „Świat według Kiepskich”, [w:] Kreatywność językowa w przestrzeni medialnej, red. K. Burska, B. Cieśla, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, Łódź 2014, s. 325-336; tenże, Czym bawią nas Kiepscy, czyli o komizmie językowym w serialu Świat według Kiepskich, [w:] Seriale w kontekście kulturowym. Język, odbiór, interpretacja, red. M. Cichmińska, A. Naruszewicz-Duchlińska, P. Przytuła, Instytut Polonistyki i Logopedii Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego w Olsztynie, Olsztyn 2017, s. 61-77.

[←136]

Zob. M. McLuhan, Wybór tekstów, red. E. McLuhan, F. Zingrone, tł. E. Różalska, J. M. Stokłosa, Warszawa, 2001, s. 229-241.

[←137]

W tej roli Bronisław Cieślak, znany z postaci porucznika Sławomira Borewicza z serialu „07 zgłoś się”, produkowanego w latach 1976-1987.

[←138]

Zob. M. Walkiewicz, POP-CORE: Dom, który zbudował John, „Dwutygodnik”, 2019/09 (265), https://www.dwutygodnik.com/artykul/8468-pop-core-dom-ktory-zbudowal-john.html, [dostęp online: 5.12.2022].

[←139]

Zob. Ł. Kobylarz, „Rambo! Your Country Needs You!” czyli kino w służbie państwa, „Panoptikum”, 2008/7 (14), s. 296-298,   https://czasopisma.bg.ug.edu.pl/index.php/panoptikum/article/view/345/3817 [dostęp online: 5.12.2022].

[←140]

Zob. M. Buchowski, Widmo orientalizmu w Europie…, dz. cyt.

[←141]

Ten gest można odczytać nie tylko jako prostą drwinę, w której główną rolę odgrywają popularne skojarzenia z superbohaterami. Peleryna Batmana to atrybut postaci, z którą Kiepski nie ma niczego wspólnego; także na poziomie elementarnych podobieństw klasowych – Batman pochodzi z klasy wyższej, przez co posiadane kapitały pozwalają mu na samowolne wymierzanie sprawiedliwości w skorumpowanym Gotham, niejako podtrzymując działanie niewydolnego systemu. Genezą woli zemsty Człowieka-Nietoperza jest śmierć rodziców – szanowanych, bogatych obywateli Gotham. Zemsta Batmana odbywa się także post factum, nie jest motywowana wolą przetrwania, nie jest także działaniem obronnym – ale ofensywnym.

[←142]

Zob. A. Leśniak, Hito Steyerl. Cyfrowy realizm i praca muzeum, „Teksty Drugie” 2020/4, s. 57.

[←143]

„Jeżeli jakikolwiek program w komercyjnej telewizji jest zdolny podważyć przekaz przerywających go reklam, to właśnie »Świat według Kiepskich«”. M. Halawa, Kiepscy nie tacy kiepscy?..., dz.cyt.

[←144]

Zob. E.T. May, “Family Values”: The Uses and Abuses of American Family History, „Revue française d’études américaines”, 2003/3 (97), s. 15-16, 18-20, https://www.cairn.info/revue-francaise-d-etudes-americaines-2003-3-page-7.htm [dostęp online: 5.12.2022].

[←145]

„Kiepscy to jawna pochwała matolstwa oraz nobilitacja nieudacznictwa i bylejakości, utrwalająca przekonanie – wcale nie tak obce rzeszom telewidzów – iż w obecnej rzeczywistości nic się udać nie może, każda inicjatywa z góry skazana jest na porażkę, więc lepiej wybrać wegetację na marginesie życia z butelką kiepskiego piwa w dłoni”, zob. Z. Pietrasik, Z kogo się śmiejecie, „Polityka", 31.03.2001, cyt. za: W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Bracie”, Universitas, Kraków 2004, s. 238.

[←146]

Na ten wątek zwraca uwagę Olga Drenda, choć go nie rozwija – zob. O. Drenda, „Niech pan nie sra żarem". Potoczny stoicyzm „Świata według Kiepskich", oko.press, 27.06.2022, https://oko.press/swiat-wedlug-kiepskich-koniec [dostęp online: 5.12.2022].

[←147]

Naprawdę. Tu jest link: https://christmas-specials.fandom.com.

[←148]

A. Marshall, The holidays are coming!: Consumerism and post-Fordist society, „Critical Reflections:” 2014, vol. 2, p 40 [tłum. M.W.].

[←149]

Co ciekawe, wyemitowany pierwotnie w maju 1998 r.

[←150]

Uparci widzowie mogliby się jeszcze doliczyć sześciu odcinków o tematyce okołozadusznej i okołohalloweenowej, emitowanych w okolicach Wszystkich Świętych. To jednak zupełnie inna historia.

[←151]

To klasyczny komediowy trop, który pojawił się również w “Świecie według Kiepskich”. Nieco podobną scenę pomiędzy Paździochem i Paździochową obejrzeć można w 461. odcinku pt. “Żegnaj laleczko”. Sprzedawca bielizny tłumaczy się małżonce, że żadnych gołych bab nie ogląda, a jedynie treści ornitologiczne.

[←152]

Oczywiście, Świat według Kiepskich działa tak, jak większość sitcomów: o ile to tylko możliwe, kurczowo trzyma się status quo. W niemal wszystkich odcinkach wydarzenia resetują się wraz z napisami końcowymi, widz nie powinien więc oczekiwać, że kontynuowane będą wątki takie jak utrata paździochowego prącia w finale epizodu 269. (Szczupak) czy prawdopodobna ciąża Marioli (221., Kinematograf). Wydaje się jednak, że scenarzyści Świata według Kiepskich idą o krok dalej, jeśli chodzi o podkreślanie umowności świata przedstawionego. Czasem mieszają w nim bardziej świadomie (np. odcinki 151. i 218. kończą się plot twistami w temacie genitaliów Haliny i Boczka, co nie zostaje przywołane nigdy później), a czasem mniej (babka Kiepska dorobiła się na przestrzeni serialu co najmniej czterech różnych nazwisk; twórcy nie mogą się też zdecydować, kiedy dokładnie urodził się Waldek, podając kilka wykluczających się wzajemnie dat). Fabuły są konsekwentnie niekonsekwentne, dzięki czemu całość wypada radośnie purnonsensowo, a do poglądów, postaw czy historii życiowych poszczególnych postaci lepiej się nadmiernie nie przyzwyczajać.

[←153]

Ta kwestia to aluzja do felietonu Marka Hłaski z „Po prostu” z 1955 roku: "Warto zwrócić uwagę na aktora, który [w filmie 'Trzy starty' – przyp. BP] gra jednego z trenujących chłopaków i którego przypadkowo nokautuje bohater – słabeusz. Aktor ten nie jest chyba wymieniony w czołówce; nazywa się Ryszard Kotas, grał już w 'Pokoleniu' i zdaje się, że jest piekielnie zdolny. Ma on w każdym razie twarz, twarz przez wielkie 'T' co się zowie aktorską; mocną, brutalną, męską – dla tego chłopaka warto by napisać scenariusz, niech pokaże, co potrafi! Mój Boże, gdyby było więcej takich twarzy jak ta; gdyby nareszcie mogły ubrać z powrotem swoje sukienki te wszystkie otyłe kobiety grające mężczyzn w polskich filmach. Cóż pisać więcej? Trzy starty – trzy wygrane. Wszystkiego dobrego na przyszłość!"

[←154]

M. Czubaszek, Manifest polityczny ubrany w opowieść detektywistyczną. Rozmowa z tłumaczem gry „Disco Elysium”, w: „Krytyka Polityczna” [https://krytykapolityczna.pl/kultura/tlumaczenie-gry-disco-elysium-rozmowa/]

[←155]

Por. Z. Bauman, Socjalizm. Utopia w działaniu, tłum. M. Bogdan, Warszawa 2010, s. 165.

[←156]

A. Jank, Późna nowoczesność. Kryzys wartości absolutnych, https://radykalnyslon.org/2017/08/02/pozna-nowoczesnosc-kryzys-wartosci-absolutnych/ [dostęp: 2.08.2017].

[←157]

M. Kujawa, A. Poniedzielski, Nostalgia? Lubię!, https://artus.torun.pl/nostalgia-lubie-wywiad-z-andrzejem-poniedzielskim/ [dostęp: 17.02.2022].

[←158]

J. Majmurek, My, Kiepscy… dz. cyt.

[←159]

Zob. P. Virilio, Prędkość i polityka, tłum. S. Królak, Warszawa 2008.

[←160]

C. Honoré, Wstęp. Wściekłe czasy, [w:] Pochwała powolności, tłum. K. Umiński, Warszawa 2011, s. 9.

[←161]

Ibidem, s. 12.

[←162]

. Wydaje się, że nie trzeba wspominać jak znamiennym dla fenomenu Kiepskich jest fakt, że Married… with Children w polskiej telewizji emitowane było jako Świat według Bundych, co podkreślało związki pomiędzy oboma serialami, sugerując jednak wtórność produkcji FOX’a wobec Polsatu.

[←163]

. D. Baran, Wymiary współczesnego serialu telewizyjnego [w:] Seriale w kontekście kulturowym. Gatunki – motywy – mutacje, Olsztyn 2016, s. 9.

[←164]

[hasło:] Urban fantasy [w:] Merriam-Webster Dictionary Online, https://www.merriam-webster.com/dictionary/urban%20fantasy (data dostępu: 15.11.2022).

[←165]

. L. McLennon, Definiując urban fantasy i romans paranormalny. Przekraczanie granic gatunków, mediów, a także siebie i innych w nowych nadprzyrodzonych światach [w:] „Creatio Fantastica. Zagadnienia i Problemy Fantastyki.” 1 (58) 2018, Kraków 2018, s. 66.

[←166]

. J. Jabłonka, P. Łęczuk, Świat według Kiepskich. Zwariowana historia kultowego serialu Polsatu, Kraków 2022, s. 27-47.

[←167]

. L. Mc Lennon, dz. cyt., s. 73.

[←168]

. Stosuję ten termin jako przeciwieństwo terminu K. Maja oznaczającego „świat inny i fantastyczny, jednakże wykreowany w wiarygodny sposób tak, aby dla rozpoznania wyróżniającej go cechy fantastyczności nie było konieczne zestawianie świata fantastycznego z rzeczywistym”. Zob. K. M. Maj, Światotwórstwo w fantastyce. Odprzedstawiania do zamieszkiwania., Kraków 2019, s. 322.

[←169]

. S. Ekman, Urban fantasy – literatura Niewidocznego [w:] „Creatio Fantastica. Zagadnienia i Problemy Fantastyki.” 1 (58) 2018, s. 16.

[←170]

. S. Ekman, ibidem, Kraków 2018, s. 15-19.

[←171]

. [hasło:] Urban fantasy [w:] J. Clute, The Encyclopedia of fantasy, Nowy Jork 1997, s. 975.

[←172]

. S. Ekman, dz. cyt., s. 18.

[←173]

. Wyróżniam tę kategorię oddzielnie ze względu na ich wyjątkowy status w literaturze gatunku wskazywany m.in. przez Ekmana czy Nene Ormes i Karin Waller. Zob. Ekman, op.cit., s. 17.

[←174]

Uznaję śmierć za motyw biblijny ze względu na jej przynależność do klasycznego rekwizytorium chrześcijańskiego.

[←175]

. K. Kaczor, Geralt, czarownice i wampir. Recykling kulturowy Andrzeja Sapkowskiego, Gdańsk 2006, s. 35.

[←176]

.  L. McLennon, dz. cyt., s. 74.

[←177]

. M. Halawa, Kiepscy nie tacy kiepscy [w:] „Polityka” (01/2007), Warszawa 2007, s. 4.

[←178]

. Przedstawicielami tej formuły serialowej są przede wszystkim seriale Z Archiwum X, Buffy:Postrach wampirów czy Nie z tego świata.

[←179]

. [hasło:] monster of the week [w:] TV Tropes, https://tvtropes.org/pmwiki/pmwiki.php/Main/MonsterOfTheWeek (data dostępu: 28.11.2022)

[←180]

. Wśród badaczy polskich nierzadko w użyciu jest termin „fantastyka miejska”. Zob.: „Creatio Fantastica. Zagadnienia i Problemy Fantastyki.” 1 (58) 2018, Kraków 2018.

[←181]

. Por. E. Rybicka, Geopoetyka. Przestrzeń i miejsce we współczesnych teoriach i praktykach literackich, Kraków 2014, s. 24.

[←182]

. B. Szymczak-Maciejczyk, dz. cyt., s. 189.

[←183]

. Wobec tej reguły zdarzają się wyjątki – np. w późniejszych sezonach jako miejsce akcji pojawia się także osiedlowy sklep „U Stasia”, lokalny park, wysypisko śmieci itp., lecz są to pojedyncze przypadki nie mające większego znaczenia w perspektywie całego tekstu.

[←184]

. E. T. Hall, Ukryty wymiar, tłum. T. Hołówka, Warszawa 2005, s. 133.

[←185]

.J. Mittel, Complex TV: The Poetics of Contemporary Television Storytelling, 2015, s. 18-21.

[←186]

. M. Halawa, dz. cyt., s. 4.

[←187]

. A. Pilipiuk, Piszemy bestsellera, cz. VII, „Fahrenheit” nr XXX, http:/Avww.fahrenheit. netpl/archiwum/PO/19.html [za:] K. Olkusz, „Potwornie śmieszne”, czyli oswojona groza w cyklu o Jakubie Wędrowyczu Andrzeja Pilipiuka [w:] „Literatura ludowa” nr 2, Toruń 2009, s.19.

[←188]

. S. O’Sullivan, The Sopranos: Episodic Storytelling [w:] E. Thompson, J. Mittel (red.), How to watch television, Nowy Jork 2013, s. 65.

[←189]

J. Mittel, dz. cyt., s. 21-22.

[←190]

Tamże, ,s. 18.

[←191]

B. Szymczak-Maciejczyk, dz. cyt., s. 185.

[←192]

J. Derrida, Prawda w malarstwie, tłum. Małgorzata Kwietniewska, Gdańsk 2003

[←193]

To zgrabne określenie pojawia się w różnych miejscach w opisie cyklu obrazów „Prawda w malarstwie” Grzegorza Sztwierni; zob: http://owzpap.org/wystawy/grzegorz-sztwiertnia/

[←194]

Konkretniej The Fantastic. A structual approach to a literary genre, dostępna w j. angielskiem w wydaniach Cornell University Press i tłumaczeniu Richarda Howarda.

[←195]

K. Mroczkowska-Brand, Przeczucia innego porządku. Mapa realizmu magicznego w literaturze światowej XX i XXI wieku, Kraków 2009, s. 33.

[←196]

J.L. Borges, Sztuka narracyjna i magia, przekł. A. Elbanowski, „Literatura na Świecie”1988, nr 12 (209), s. 76, 78 [cyt. za: K. Mroczkowska-Brand, dz. cyt.].

[←197]

Zob. W. Murek, Uprawa roślin południowych metodą Miczurina, Wołowiec 2015.

Table of Contents

Podziękowania

Wstęp

Część pierwsza. Recepcja

Mateusz Witkowski, Make Kiepscy Głupi Again

Igor Szyiński, Jesteśmy Kiepscy. Krzywe zwierciadło post-sarmatyzmu a historia zniknięcia pewnego serialu

Dominika Węcławek, Moja sąsiadka Mariolka

Jan Tracz, Mieć w głowie obrazy (i język), czyli o „pokoleniu Kiepskich” słów kilka.

Michał Gliński, Po co nam dziś Polsatwave?

Rafał Sowiński, Ferdek, Halina, normalna rodzina. Notatki o Kiepskiej memosferze

Kacper Rydzewski, To nie jest kraj dla przegrywów

Część druga. Konkrety. Polityczność i wykluczenie

Małgorzata Mróz, „Wódka za mną chodzi od rana”, czyli alkoholizm w Świecie według Kiepskich

Jan Siwoń, Kiepski homo sovieticus. Komunizm i postkomunizm w Świecie według Kiepskich

Wojciech Artur Pietrucha, Wrocław–Grobowice, czyli 6A70 oczyma Ferdynanda Kiepskiego. Analiza odcinka La la la

Kamil Walczak, Świat według Kiepskich wobec IV Rzeczpospolitej

Część trzecia. Kiepscy w kulturze, kultura w Kiepskich

Grzegorz Piasecki, Słownik chińsko–polski według Mariana Paździocha (wyimek)

Świat według Kiepskich, odc. 322 (Sylwester narodów)

Jacek Paśnik, „W tym kraju nie ma pracy dla ludzi z moim wykształceniem”. Świat według Kiepskich i opowieści o ofiarach transformacji

Aleksy Wójtowicz, Rambo w limbo, kiepski Batman i jak załatwić Koziołkiem Matołkiem infrastrukturę – czyli pocałuj mnie pan w dupę

Michał Wolski, Rodzina, tradycja i wódka. O specyfice Kiepskich odcinków świątecznych

Bartek Przybyszewski, Motywy erosomańskie i seksualistyczne

Magdalena Czubaszek, Przez biedę do raju. Dlaczego potrzebujemy pana Du Bois i Ferdynanda Kiepskiego

Olga Drenda, Nagroda Złotego Cyca. Kiepscy i humor polskich lat 90.

Bartłomiej Król, Ferdynand K., czyli jak „Świat według Kiepskich” spotkał Franza Kafkę

Igor Szyiński, Pośpiech poniża. Analiza odcinka Przyspieszenie

Joanna Głogowska, „Rzeczy, o których się fizjologom nie śniło” – Świat według Kiepskich jako urban fantasy

Część czwarta. Myśli przeróżne

Mateusz Górniak, Przypisy i piosenki do Arnolda Boczka

Agnieszka Tybur, Kiepska kuchnia

Michał Gliński, Prawdy i realizmy Świata według Kiepskich

Maurycy Janota, Kiepski bromance

Bibliografia