Ta książka jest dedykowana niesamowitym młodym ludziom obecnym w naszym życiu zawodowym i osobistym, w szczególności Elli, Billy’emu, Oscarowi, Georgiemu i Belli.

Dane oryginału

Bettina Hohnen, Jane Gilmour, Tara Murphy

Incredible Teenage Brain. Everything You Need to Know to Unlock Your Teen’s Potential

First published in 2020 by Jessica Kingsley Publishers

Copyright © Bettina Hohnen, Jane Gilmour & Tara Murphy 2020

Illustrations copyright © Douglas Broadley 2020

Foreword copyright © Sarah-Jayne Blakemore 2020

Recenzent

Dr hab. Marek Binder, prof. UJ

Projekt okładki i stron tytułowych

Agata Muszalska

Ilustracja na okładce

dorian2013/iStock

Wydawca

Aleksandra Małek

Redaktor prowadzący

Agata Kołacz

Produkcja

Mariola Iwona Keppel, Zuzanna Lebuda

Skład wersji elektronicznej na zlecenie Wydawnictwo Naukowe PWN S.A.:
Michał Latusek

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w Internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując jej część, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo.

Więcej na www.legalnakultura.pl

Polska Izba Książki

Copyright © for the Polish edition by

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

Warszawa 2023

ISBN 978-83-01-23249-8

eBook został przygotowany na podstawie wydania papierowego z 2023r. (Wydanie I)

Warszawa 2023

Wydawnictwo Naukowe PWN SA

02-460 Warszawa, ul. G. Daimlera 2

tel. 2269 54 321; faks 22 69 54 228

infolinia 801 33 33 88

e-mail: pwn@pwn.com.pl; www.pwn.pl

Informacje w sprawie współpracy reklamowej: reklama@pwn.pl

Fragment

Przedmowa

Wstęp

CZĘŚĆ 1. Niezwykły nastoletni mózg

Rozdział 1. Niezwykły nastoletni mózg – czas na aktualizację

Rozdział 2. Nastoletni mózg myśli i czuje

Rozdział 3. Nastoletni mózg uczy się i wierzy

Rozdział 4. Nastoletni mózg łączy, obserwuje i chłonie

Rozdział 5. Nastoletni mózg kocha ludzi

CZĘŚĆ 2. Gdy osoba nastoletnia jest inna

Rozdział 6. Przytłoczone nastoletnie mózgi

Rozdział 7. Rozwój w neuroróżnorodności

CZĘŚĆ 3. Priorytety rozwojowe nastolatków

Rozdział 8. Łamanie kodu społecznego

Rozdział 9. Podejmowanie ryzyka i budowanie odporności psychicznej

Rozdział  10. Gwałtowne uczucia i potężne motywacje

Rozdział  11. Autorefleksja

Rozdział  12. Gotowi do startu (z twoim wsparciem)

CZĘŚĆ 4. Jak dbać o nastoletni mózg

Rozdział  13. Śpiąca młodzież

Rozdział  14. Kształtowanie zdrowych nawyków

Rozdział  15. Dobry stres, zły stres

Rozdział  16. #Media społecznościowe i technologia

CZĘŚĆ 5. Na zakończenie

Rozdział  17. Gdy robi się gorąco – siedem kroków w dobrą stronę

Do doczytania

Podziękowania

O Autorkach

Przypisy

Pozostałe rozdziały dostępne w pełnej wersji e-booka.

Przedmowa

Termin „adolescencja” pochodzi od łacińskiego słowa adolescere, co oznacza „dorastać”. Ten etap życia rozpoczyna się wraz ze zmianami fizycznymi i hormonalnymi w okresie dojrzewania, a kończy niezależnością osoby dorosłej. Jest czasem zmian: hormonalnych i cielesnych, w środowisku społecznym oraz w mózgu i umyśle.

Zmiany w zachowaniu, które są szczególnie powszechne w okresie dorastania, to nasilone podejmowanie ryzyka, poszukiwanie nowości i uleganie wpływom rówieśników. Te typowe zachowania nastolatków są procesami naturalnymi i przystosowawczymi, które pomagają stać się w pełni niezależnymi dorosłymi. Widzimy je u innych gatunków zwierząt, w wielu różnych kulturach i na przestrzeni dziejów. Ponad dwa tysiące lat temu Sokrates napisał: „Mają złe maniery, pogardę dla władzy; okazują brak szacunku starszym i uwielbiają gadać zamiast ćwiczyć”. Mniej więcej sto lat później Arystoteles opisał „młodość” jako „pozbawioną powściągliwości seksualnej, zmienną w swoich pragnieniach, namiętną i impulsywną (…) Młodość to wiek, w którym ludzie są najbardziej oddani swoim przyjaciołom”. Myśliciel tymi słowami podkreśla, że okres dojrzewania jest czasem zmiennych i intensywnych emocji oraz zmieniającego się krajobrazu społecznego.

Długo uważano, że ludzki mózg przestaje się rozwijać w dzieciństwie. A jednak w ciągu ostatnich dwóch dekad badania wykorzystujące techniki obrazowania mózgu ujawniły, że ludzki mózg rozwija się zarówno strukturalnie, jak i funkcjonalnie przez całe dzieciństwo i okres dojrzewania, a nawet wczesną dorosłość (patrz Tamnes i in., 2017 oraz Fuhrmann, Knoll i Blakemore, 2015). Kora czuciowa i ruchowa zaangażowane w percepcję i ruch dojrzewają wcześniej niż inne obszary, takie jak kora przedczołowa, ciemieniowa i skroniowa, uczestniczące w procesach poznawczych wyższego rzędu – te nadal rozwijają się po 20., a nawet po 30. roku życia.

W tym samym czasie, gdy istotne zmiany dokonują się w mózgu, ciele i środowisku społecznym, zmienia się również umysł. Umiejętności poznawcze, takie jak planowanie, hamowanie niewłaściwych zachowań i niektóre formy pamięci, również doskonalą się w okresie dojrzewania. Te postępy zapewniają osobom nastoletnim narzędzia poznawcze do refleksji nad sobą, nad tym, co myślą o nich inni i nad swoją przyszłością. To niezbędny element stawania się niezależnym dorosłym człowiekiem, ale i źródło presji. Niektórzy nastolatkowie[1] mogą być podatni na doświadczanie emocji, które trudno opanować, mogą mieć problemy ze zdrowiem psychicznym, takie jak lęki, depresja i zaburzenia odżywiania. Rozwój mózgu w okresie dojrzewania sprawia, że narząd ten jest szczególnie podatny na zmiany, to zaś czyni ten okres życia okazją do nauki i kreatywności, a także interwencji i rehabilitacji.

Od 17 lat badam mózg i zachowanie nastolatków i często jestem pytana, co to oznacza dla rodzicielstwa lub nauczania młodych ludzi. Jako osoba zajmująca się neuronauką poznawczą nie czuję się na siłach, by udzielać tego rodzaju porad, i od dawna szukam książki, w której zinterpretowano by najnowsze odkrycia naukowe pod kątem ich znaczenia dla rodzicielstwa i nauczania. Właśnie ją znalazłam. Autorki opisują naukę w przekonujący i jasny sposób, a następnie umieszczają ją w kontekście rzeczywistych przykładów zachowań i rozwoju osób nastoletnich. Jak poradzić sobie z nastolatkiem, który chce spędzać więcej czasu z przyjaciółmi, podejmuje ryzyko, późno kładzie się spać? Czy należy się martwić ilością czasu spędzanego w mediach społecznościowych? Dlaczego nie kładą się spać o rozsądnej porze i dlaczego tak trudno im rano wstać do szkoły? Kiedy lęk staje się powodem do szukania profesjonalnej pomocy? A co z innymi problemami ze zdrowiem psychicznym, takimi jak depresja i samookaleczenia? Ta książka zapewnia dogłębne zrozumienie codziennych problemów osób nastoletnich, które dotykają każdego, kto z nimi mieszka lub pracuje, i zawiera sugestie, jak sobie z tym radzić.

Autorki są specjalistkami z zakresu psychologii dzieci i młodzieży, mają ogromne doświadczenie w pracy z młodymi osobami i rodzinami. W tej przełomowej książce dzielą się swoją fachową wiedzą, aby pomóc rodzicom i nauczycielom. Czas dorastania może być okresem burzliwym i pełnym wyzwań, zarówno dla samych nastolatków, jak i dla osób, które się nimi opiekują. Ta publikacja jest podręcznikiem dla rodziców, nauczycieli i każdego, kto wspiera młodzież, ale oferuje znacznie więcej – każdy problem jest głęboko osadzony w rygorze naukowym. Autorki dbają, by nie przeceniać znaczenia danych i są ostrożne tam, gdzie nauka po prostu jeszcze nie dotarła. Ale tam, gdzie istnieją dowody, wyjaśniają naukową wiedzę na temat tego, jak mózg i umysł zmieniają się w okresie dojrzewania i jak można tę wiedzę wykorzystać, by jak najkonstruktywniej pomóc młodym ludziom rozkwitnąć.

Sarah-Jayne Blakemore, PhD, FRSB, FBA, profesorka neuronauki poznawczej,

Uniwersytet Cambridge, Wielka Brytania

Wstęp

Niezwykły mózg nastolatka zmieni twoje kontakty z osobami nastoletnimi obecnymi w twoim życiu. Otworzy ci oczy na zupełnie nowy sposób rozumienia młodych ludzi i ich niesamowitych mózgów.

Czułyśmy, że musimy napisać tę książkę, ponieważ w naszym życiu zawodowym i osobistym młodzi ludzie bardzo nas inspirują. Publikacja uwzględnia zasadniczą zmianę w postrzeganiu i rozumieniu młodych ludzi przez społeczność naukową – okres dojrzewania zaczyna być odbierany jako czas wielkich możliwości, a także wielkiej wrażliwości i ogromnego potencjału zmian. Przez ostatnie 10 lat obserwujemy eksplozję badań nad nastoletnim mózgiem i jego zupełnie wyjątkowymi i pozytywnymi cechami. Te niezwykłe odkrycia są opisane w wielu doniesieniach empirycznych, książkach, artykułach prasowych i programach radiowych i telewizyjnych – ta książka stoi na barkach gigantów.

To, co robimy tutaj, po raz pierwszy, jest pójściem o krok dalej – zastanawiamy się, co ta najaktualniejsza wiedza oznacza dla codzienności. Co ty, jako dorosły człowiek wspierający osobę nastoletnią, możesz zrobić, aby stworzyć środowisko pozwalające jej wykorzystać posiadany potencjał? I jednocześnie, w jaki sposób możesz ją chronić i wspierać tam, gdzie jest to potrzebne, oraz wzmacniać tam, gdzie ma słabe punkty?

Jednym z najważniejszych przesłań płynących z najnowszych badań jest to, że nastolatki są u szczytu potencjału uczenia się. W tej publikacji postrzegamy uczenie się jako szeroką koncepcję, wykraczającą poza szkolny program nauczania, ale obejmującą go. Maksymalne wykorzystanie edukacji formalnej, zdobywanie nowych umiejętności, takich jak gra na instrumencie czy radzenie sobie w sytuacjach społecznych, opanowanie umiejętności rozwiązywania problemów i sprostania wyzwaniom, rozwój samoregulacji emocji i wykształcenie nawyków sprzyjających dobrostanowi – to wszystko są równie ważne doświadczenia edukacyjne. Młodzież ma fenomenalną zdolność uczenia się na podstawie tego, co ją otacza.

Okres nastoletni jest coraz częściej opisywany jako „nowy okres od 0 do 3 lat”, co ma podkreślić, że osoby nastoletnie odkrywają świat i uczą się w tak samo niezwykłym tempie, jak niemowlęta i małe dzieci. Ale to oferta ograniczona czasowo. Oczywiście, gdy mózg jest w pełni dojrzały (w wieku około 25 lat), nadal możemy się uczyć – czy to poprzez studiowanie, czy życiowe doświadczenia, zmianę nastawienia lub przeżycie emocjonalne – ale elastyczność i zdolność do uczenia się z oszałamiającą szybkością zostają utracone.

Oznacza to, że musimy w tym ważnym czasie wspierać młodych ludzi, zaprosić ich do zaangażowania się w życie, by mogli z satysfakcją czerpać z niego jak najwięcej, zanim drzwi bezpowrotnie się zamkną. Maksymalne wykorzystanie tego wrażliwego okresu dorastania jest inwestycją, która będzie procentować przez całe dorosłe życie.

Z naukowego punktu widzenia dowody są coraz bardziej przekonujące, ale nadal istnieją luki i nieporozumienia związane ze sposobem, w jaki społeczeństwa i społeczności postrzegają osoby nastoletnie. Musimy na nowo spojrzeć na ten okres jako na czas możliwości, zamiast przyjmować dominującą, tradycyjnie negatywną narrację na temat nastolatków.

Na hasło „adolescencja” internetowe wyszukiwarki wśród 20 najpopularniejszych wyników pokazują doniesienia o e-papierosach, niewłaściwym używaniu mediów społecznościowych i pornografii oraz o słabej frekwencji u lekarza rodzinnego. Pomyśl o stereotypowym nastolatku przedstawianym w mediach – nierozsądnym, niewdzięcznym, głupim i wyśmiewanym. Spójrz na półki lokalnej księgarni – w odniesieniu do nastoletniego mózgu znajdziesz tam słowa takie jak „wina” i „atak”, sprawiające wrażenie, że te lata są czymś, przez co trzeba przejść z zaciśniętymi zębami, a nie niezwykłym czasem pełnym szans i możliwości. Mogłybyśmy tę listę wydłużać, ale świadomie na tym kończymy.

Fakty naukowe wciąż nie do końca przedarły się do głównego nurtu, w którym nadal rządzą stereotypy o humorzastych, zrzędliwych i naburmuszonych nastolatkach. Ta narracja ogranicza zarówno oczekiwania dorosłych, jak i samych młodych ludzi. W tej książce okres dorastania przedstawiamy jako czas optymistyczny i pełen możliwości – ponieważ tak mówią dane.

To właśnie „rebranding” nastolatków i ich niesamowitych mózgów jest trzonem tej książki. Nasze przesłanie – z poparciem naukowym – jest takie, że uznanie mózgów nastolatków za „zepsute” lub „niedoskonałe” jest zarówno niedokładne, jak i nieprzydatne. Na tym etapie niektóre umiejętności są jeszcze w fazie rozwoju, ale biorąc pod uwagę potencjał uczenia się osób nastoletnich, ich zdolności można skierować na dożywotnie ścieżki pozytywnego rozwoju i dobrego samopoczucia. W tej książce budujemy mosty między wynikami najnowszych badań psychologicznych a tym, co jest najlepsze dla młodych ludzi. Udzielamy praktycznych porad wynikających z naszych doświadczeń zawodowych i rodzicielskich na temat tego, co rodzice, nauczyciele i inni dorośli mogą myśleć, mówić i robić w towarzystwie nastolatków, by stworzyć środowisko, w którym młodzi ludzie rozkwitają.

Jednocześnie w okresie dojrzewania istnieją oczywiście potencjalne słabe punkty do pokonania. Od wrażliwego procesu formowania się tożsamości, przez poruszanie się po skomplikowanej dynamice relacji rówieśniczych, po doświadczanie emocji pojawiających się z nową intensywnością – to wszystko są elementy dorastania, które muszą być potraktowane z ostrożnością. Dlatego my, dorośli, musimy mieć wiedzę, aby móc stanąć na wysokości zadania i wkroczyć we właściwym czasie.

Ta sama otwartość na uczenie się pociąga za sobą możliwość wykształcenia mniej produktywnych wzorców. Wrodzona elastyczność nastolatków oznacza, że, o ile zrobimy to we właściwym czasie, możemy „wyłapać” młodych ludzi, którzy dokonują negatywnych wyborów życiowych, wesprzeć ich i przekierować na lepsze tory.

Inną troską rodziców jest możliwość wystąpienia w tym wieku problemów ze zdrowiem psychicznym. Wiemy, że jeśli problemy ze zdrowiem psychicznym mają się pojawić, to stanie się to najprawdopodobniej właśnie w wieku nastoletnim. Aktualne dane z Wielkiej Brytanii pokazują, że osoby nastoletnie są trzy razy bardziej narażone na problemy ze zdrowiem psychicznym niż młodsze dzieci. Trudności w sferze komunikacji rodzinnej i wsparcia społecznego oraz problemy z tożsamością (między innymi) są częściej zgłaszane przez nastolatków, którzy mają problemy ze zdrowiem psychicznym. Przedstawiamy tu też umiejętności komunikacyjne, które pozwolą wzmocnić twoje relacje z młodymi ludźmi i zachęcić ich do otwartej i bezpiecznej dyskusji, zapewniającej im ochronę. Pokażemy i wyjaśnimy pomysły na poprawę samopoczucia, które w niektórych przypadkach mogą zapobiec poważniejszym problemom ze zdrowiem psychicznym.

Niezwykły mózg nastolatka pozwoli ci lepiej zrozumieć, dlaczego nastoletnie dziecko zachowuje się w określony sposób. Publikacja zawiera mnóstwo praktycznych, skutecznych porad, dzięki którym możesz stworzyć swojemu nastolatkowi optymalne środowisko rozwojowe, dające szansę na omijanie przeszkód i wykorzystanie potencjału, zarówno życiowego, jak i akademickiego. Książka ma solidne podstawy naukowe, ale jest napisana prostym, przystępnym językiem, ponieważ wiemy, że większość czytelników nie ma czasu na rozgryzanie nieznanego słownictwa ze świata neuronauki.

Podzieliłyśmy tę książkę na pięć części, które przeprowadzą cię przez najważniejsze aspekty rozwoju nastoletniego mózgu i przedstawią najważniejsze możliwości uczenia się zarówno dla ciebie, jak i dla twojego nastolatka.

W części 1 przedstawiamy nastoletni mózg i opisujemy funkcjonowanie tej niezwykłej maszyny do uczenia się. W kilku słowach, młodzi ludzie są predysponowani do efektywnego uczenia się od otoczenia, co zwiększa ich szanse na przeżycie na drodze do niezależności. Nie bez powodu kładziemy tak duży nacisk na to, by traktować okres nastoletni jako okazję do wszechstronnego uczenia się. Ta perspektywa jest poparta dowodami naukowymi i oznacza, że możesz mieć swój udział w kształtowaniu środowiska, dzięki któremu osoby nastoletnie zdobędą produktywne i pozytywne doświadczenia, potrzebne tak w życiu, jak i w szkole. Przedstawiamy bardzo uproszczony opis mózgu i wskazujemy na jego trzy funkcje: mózg instynktowny, który wprowadza nas w tryb przetrwania, mózg emocjonalny, który odpowiada za uczucia i motywacje, oraz mózg myślący, pozwalający na dokonywanie uzasadnionych osądów. Mózg ma ograniczoną moc – jest to zasób, który może się wyczerpać – jeśli cała aktywność mózgu odbywa się w jego części emocjonalnej, brakuje mocy mózgowej na racjonalne decyzje lub zadania szkolne. To prosta fizyka. Kiedy utrwalisz sobie tę zasadę, zrozumiesz, że jedną z kluczowych ról dorosłego wspierającego osoby nastoletnie jest zapewnienie, by czuły się bezpieczne i miały pozytywną motywację – tak, aby cała moc została skierowana do mózgu myślącego i procesów myślowych wyższego rzędu.

W kolejnych rozdziałach opisujemy, jak mózg myśli, uczy się i czuje oraz jak osoby nastoletnie nieprzerwanie się uczą, z każdą chwilą, dzień po dniu. Analizujemy mózgową maszynerię, na przykład przybliżamy sposób tworzenia się połączeń między neuronami, gdy powstaje nowy obwód neuronalny. Omawiamy różne style uczenia się, takie jak tworzenie skojarzeń lub uczenie się przez obserwowanie innych znaczących osób – czyli ciebie. To, co robisz w obecności nastolatków jest potężnym materiałem do nauki. Traktujemy uczenie się w jego najszerszym możliwym znaczeniu (od uczenia się formalnego po opanowanie różnorodnych umiejętności życiowych) i wskazujemy na korzyści płynące z pozytywnego cyklu uczenia się. Ów cykl obejmuje wspieranie nastawienia, w którym istnieje oczekiwanie poprawy dzięki skoncentrowanemu wysiłkowi i podejmowaniu zadań z jednej strony wystarczająco trudnych, by stanowić wyzwanie, z drugiej zaś nie aż tak trudnych, by przytłoczyć. Wreszcie – i to jest najważniejsze dla nastolatków – podkreślamy społeczne aspekty mózgu. Chociaż wszyscy jesteśmy istotami społecznymi, osoby nastoletnie są wyjątkowo silnie zmotywowane do budowania relacji z innymi. Ponieważ w świetle dowodów mózg nastolatka jest przede wszystkim społeczny, kończymy tę część implikacjami tej prawdy dla edukacji.

Omawiamy również, jak biologia nastoletniego mózgu współgra z ich środowiskiem. Ludzki mózg „wyszukuje” konkretne doświadczenia w różnych momentach rozwoju, w ustalonej kolejności, aby mógł wykorzystać swój potencjał. Zasadę tę można dostrzec na przykład w rozwoju języka niemowląt lub nauce raczkowania i chodzenia. Na przykład okno umożliwiające opanowanie niuansów języka zamyka się w wieku około dwóch lat, więc niemowlęta muszą chłonąć język, zanim mózg zmieni ustawienia. Ewolucja wykorzystuje wymyślne sposoby utrzymywania bliskości dziecka i opiekuna, aby mózgi niemowląt mogły dostroić się do mowy opiekunów.

Mózg wykorzystuje tę fazowość uczenia się ze środowiska na różne sposoby, aż do dorosłości i końca okresu dorastania. Nasz mózg stara się, żebyśmy byli we właściwym miejscu we właściwym czasie, by poznać to, co jest najważniejsze i najistotniejsze dla konkretnego etapu życia, na którym się aktualnie znajdujemy. Mózg, na przykład za pomocą odczuwanej satysfakcji, przyciąga nas do różnych sytuacji pozwalających na kształtowanie procesu uczenia się. Oznacza to, na różnych etapach życia zwracamy się ku różnym aspektom świata.

W przypadku nastolatków wygląda to trochę tak, jakby niektóre rzeczy (takie jak nowe doświadczenia lub przyjaciele) stawały się jaskrawe, a inne (np. rozrywki z dzieciństwa) zanikały w szarościach. Osoby nastoletnie mogą pójść na imprezę, mimo że zbliża się ważny sprawdzian w szkole, nie dlatego, że nie dbają o dobre wyniki w szkole, ale dlatego, że ich mózg ciągnie je w stronę doświadczeń społecznych i rówieśników. Inny przykład, zapewne boleśnie znany: nastolatek, który dotąd w sobotni wieczór wybierał przytulenie się do rodziców i wspólne obejrzenie filmu, teraz wybiera zamknięcie się we własnym pokoju i spędzanie czasu na FaceTime z przyjaciółmi. Kocha rodziców tak samo jak wcześniej, ale zmienił się punkt ciężkości. Nastoletni mózg przyciąga młodych ludzi do nowych sytuacji, by mogli doświadczać, poznawać i się uczyć.

W części 2 omawiamy osoby nastoletnie z dodatkowymi potrzebami, na przykład z problemami ze zdrowiem psychicznym lub neuroróżnorodne, o nierównych profilach uczenia się.

Jeśli jesteś jednym z tych rodziców lub nauczycieli, którzy muszą połączyć dwa zestawy umiejętności – wspieranie młodej osoby i osoby mającej złożone potrzeby – jesteś w grupie zaawansowanej. Niezależnie od tego, czy przedstawione tu treści dotyczą cię bezpośrednio, czy nie, ta sekcja jest niezbędna, ponieważ większość rodzin i szkół prawdopodobnie styka się z opisywanymi problemami. Żyjemy w społecznościach i ważne jest, aby uczyć młodych ludzi akceptowania różnic. Omawiamy najczęściej występujące w tej grupie wiekowej problemy ze zdrowiem psychicznym, pomagając rodzicom odróżnić typowe emocjonalne wzloty i upadki od poważniejszych problemów, wymagających kontaktu ze specjalistami od zdrowia psychicznego. Dowiesz się, na co zwrócić uwagę i kiedy podjąć działania. Nagłe zmiany w postawie lub zachowaniu mogą być znakiem ostrzegawczym, że nastolatek z czymś się zmaga. Ochrona i odporność psychiczna mają swoje źródła w codzienności i silnych relacjach. Nie możemy (i nie powinniśmy chcieć) sprawić, by emocje odeszły, ale możemy pomóc nastolatkom zrozumieć, co się dzieje i jak sobie radzić w trudnych chwilach. Mózgi nastolatków są predysponowane do wszelkiego rodzaju uczenia się, w tym do opanowania regulacji emocji, tak ważnej składowej dobrego samopoczucia. Dokonujemy też przeglądu wybranych najczęstszych zaburzeń rozwojowych trwających całe życie, takich jak zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi (ADHD), dysleksja i zaburzenia ze spektrum autyzmu. Zastanawiamy się, jaki jest ich wpływ na dzieci w tym konkretnym okresie życia. Na przykład okres dojrzewania jest czasem kształtowania się obrazu Ja – jak wymienione zaburzenia rozwojowe mogą oddziaływać na młodą osobę w tym kontekście? Czy młodzi ludzie mogą przejąć kontrolę i się dzięki temu wzmocnić, czy poczują się inni, niepasujący do swoich rówieśników? Możesz mieć wpływ na ich postrzeganie siebie.

W części 3 zajmujemy się czymś, co psychologowie nazywają zadaniami rozwojowymi okresu dorastania. Rozumiemy przez to po prostu, że mózg ma w tym czasie pewne priorytety, takie jak

określenie swojej grupy społecznej:

Chcę przynależeć, ale równocześnie muszę się wyróżniać.

wartości osobiste:

Myślę, że cenzura jest zła, ale influencerzy w mediach społecznościowych mogą być destrukcyjni, więc rząd musi podjąć działania.

własny wizerunek:

Myślałem, że jestem genialny z francuskiego, ale potem zawaliłem sprawdzian, więc może jestem śmieciem.

Analizujemy każdy z tych tematów i podkreślamy ich znaczenie na drodze młodego człowieka do stania się dobrze funkcjonującym dorosłym. Zauważamy, że tak jak w przypadku każdej pracy w toku, zanim osiągnięty zostanie właściwy efekt końcowy, pojawiają się wahania i skrajności – i na tym polega wyzwanie dla wszystkich dorosłych wspierających młodzież. Mózg nastolatka jest siłą, z którą trzeba się liczyć. Zastanawiamy się, w jaki sposób ty, jako osoba dorosła, możesz wykorzystać potężną motywację nastoletniego mózgu, by pchnąć nastolatków na skuteczną ścieżkę intelektualnej stymulacji, pozytywnych relacji i dobrego samopoczucia.

Centralne znaczenie integracji społecznej i aprobaty rówieśników jest wewnętrznym czynnikiem motywującym przez cały okres dojrzewania. Opinie rówieśników są dla nastolatków podstawowym punktem odniesienia, a towarzyskość może być owocnym forum. Poglądy rówieśników mogą oczywiście mieć również negatywne skutki, dlatego omawiamy wpływ grupy rówieśniczej na młodych ludzi. Poświęcamy dużo czasu, by ukazać, że podejmowanie ryzyka niekoniecznie jest czymś z natury złym. Podejmowanie ryzyka samo w sobie jest bowiem istotną częścią rozwoju osobistego (całkiem niezależnie od możliwego pozytywnego wyniku podjęcia ryzyka). Omawiamy potrzebę znalezienia równowagi między podejmowaniem ryzyka a budowaniem wartościowej odporności psychicznej (resilience), bez wpadania w tarapaty. Jeśli nastoletnia osoba pójdzie na przesłuchanie do szkolnego przedstawienia, to podejmuje ryzyko – może zostać odrzucona, ale równie dobrze wybrana do obsady – to hazard. Angażowanie się w przedsięwzięcia o nieznanym wyniku jest ważne. Musimy do pewnego stopnia umieć tolerować nieznane, inaczej nie ewoluowalibyśmy jako ludzie. Ale u osoby nastoletniej, która bierze udział w castingach i jest raz za razem odrzucana, i każde takie odrzucenie bierze mocno do siebie, może rozwinąć się niska samoocena. Opisujemy korzyści płynące z doświadczania „odpowiedniej dawki stresu” i to, jak takie doświadczenia mogą chronić. Niczym szczepionka, optymalne doświadczenia stresowe uodparniają nas na skutki takich wydarzeń życiowych, jak poważna strata, ponieważ dzięki nim odkrywamy style radzenia sobie i uczymy się, jak odzyskiwać równowagę i wracać do zdrowia. Bez takich doświadczeń możemy w obliczu wielkiego wyzwania posypać się jak kostki domina. Analizujemy przesuwanie granic, których celem jest wchodzenie na coraz wyższe poziomy uczenia się w kontekstach społecznych i szkolnych bez ryzyka przytłoczenia.

Część 4 dotyczy opieki nad rozwijającym się nastoletnim mózgiem (w tym wspieranie młodych ludzi w rozwijaniu nawyków pozwalających o siebie zadbać). Bierzemy na warsztat podstawy zdrowego wzorca snu, pozytywne doświadczenia związane ze stresem oraz używanie i nadużywanie technologii. Są to obszary, w których mózg wchodzi w interakcje z kulturą, a wśród nastolatków odbywa się to szczególnie głęboko i jest częstym źródłem konfliktów młodzieży z opiekunami. Przedstawiamy sposoby wspierania nastolatków w znalezieniu równowagi między ich społecznymi i szkolnymi wymaganiami i priorytetami a nauką zadbania o siebie, od ćwiczeń po zdrowe odżywianie. Uzyskanie tej równowagi przyniesie zapewne wiele krótko- i długoterminowych korzyści, natomiast zaniedbanie tej sfery może mieć opłakane skutki. Dlatego jest to naszym zdaniem ważny obszar, na którym należy się skoncentrować.

Ostatnia część (część 5) raz jeszcze pokazuje główne tematy książki i analizuje twoją rolę centralnej osoby dorosłej w życiu młodego człowieka. Dochodzimy tutaj do bardzo ważnej kwestii, jak nawiązywać i utrzymać relacje z młodzieżą; obejmuje to praktyczne porady, jak wspierać regulację emocji, określać, kiedy należy podjąć działanie, i, co równie ważne, kiedy nie robić nic poza znalezieniem czasu na słuchanie. Wydobyłyśmy istotę nauki i danych o mózgu, aby stworzyć praktyczną listę kontrolną, która zapewni ci podparcie w momencie, gdy emocje sięgają zenitu. Dzięki wytrwałości i powstawaniu nowych obwodów mózgowych u nastolatków, kroki te przyniosą korzyści tak teraz, jak i w przyszłości. Są kluczem do odblokowania nastoletniego mózgu i uwolnienia jego potencjału.

Jeśli chcesz skontaktować się z autorkami, napisz na adres bettina@drbettinahohnen.com. Śledź nas na Twitterze:

Bettina Hohnen – @BettinaHohnen

Jane Gilmour – @thechildpsych

Dzięki tej książce opanujesz sztukę stwarzania okazji do uczenia się w życiu i w ramach formalnej edukacji, jednocześnie zapewniając ochronę, wsparcie i wyznaczając ważne granice. Nastoletni mózg może rosnąć w siłę lub się kurczyć, w zależności od jakości relacji młodego człowieka z dorosłymi obecnymi w jego życiu. Rozszyfrowanie zachowania nastolatków pozwala na wykorzystanie potęgi ich mózgów. Podobnie jak z nauką każdego nowego języka, na początku będzie ciężko. Potraktuj tę książkę jako słownik. Zrozumienie, że więzi społeczne, wrażliwość społeczna i status społeczny są fundamentem życia nastolatków, jest niczym odkrycie kamienia z Rosetty.

Jak korzystać z tej książki

Przekazujemy wysokiej jakości informacje naukowe w formacie przyjaznym dla użytkownika. Podsumowałyśmy zagadnienia omówione w każdym akapicie za pomocą zwięzłej frazy, aby skutecznie pomóc ci zrozumieć sedno. W każdym rozdziale znajdziesz przedstawione tu punkty, wyraźnie oznaczone pokazanymi ikonami. Dzięki temu łatwo zidentyfikujesz najprzydatniejsze informacje.

W kilku słowach

Ta ikona przedstawia pięć lub sześć kluczowych tematów z rozdziału. Pojawia się na początku, żeby od razu ukierunkować cię na najważniejsze koncepcje.

Trochę nauki: mózg i zachowanie

Ikona mózgu nawiązuje do danych z badań, które pokazują, co dzieje się w określonych częściach nastoletniego mózgu i jak to wpływa na zachowanie. Opisujemy najnowsze odkrycia neuronauki i chociaż naszym zdaniem jest to fascynujące, zdajemy sobie sprawę, że nie jest to lektura dla każdego. Możesz pominąć tę część rozdziału, jeśli nie masz na nią czasu lub ochoty – bez niej również uzyskasz rzetelne informacje i porady.

Z nastoletniego na nasze

Celem tej sekcji jest wskazanie, jak konkretna wiedza naukowa przekłada się na zachowania młodej osoby – wyjaśnienie, dlaczego twój nastolatek zachowuje się właśnie w ten sposób.

Co to znaczy dla codzienności?

Tu przenosimy wyniki naukowe pod strzechę, umieszczamy je w kontekście czasu spędzanego z rodziną, porannego harmonogramu, rutynowych prac domowych i tak dalej.

Co to znaczy dla uczenia się?

Tutaj rozważamy sytuacje, które mogą wystąpić w szkole lub na studiach, a także inne doświadczenia życiowe, dzięki którym młodzi ludzie się uczą.

Co teraz?

Biorąc pod uwagę wszystko, czego dowiedzieliśmy się do tej pory o mózgu i zachowaniu nastolatków, idziemy krok dalej i zastanawiamy się, co z tym zrobić.

Opis przypadku

W każdym rozdziale zamieszczamy przynajmniej jeden opis przypadku, gdzie przykładami z życia ilustrujemy zagadnienia poruszone w rozdziale.

Do dzieła!

Pod koniec każdego rozdziału znajdują się konkretne przykłady działań, reakcji lub nastawień, które możesz przyjąć i które prawdopodobnie poprawią samopoczucie osoby nastoletniej i wasze relacje. Nasze doświadczenie w pracy z rodzinami i osobami zajmującymi się edukacją sugeruje, że aby coś naprawdę zmienić, wskazane przez nas punkty muszą stać się codziennym nawykiem. Niewielkie, proste zmiany które można zintegrować z codziennością najpewniej przerodzą się w nawyki.

Morał

W kilku słowach – czego ten rozdział uczy cię o twoim nastolatku i co to znaczy.

Do pobrania

Na końcu każdego rozdziału znajduje się sekcja zawierająca ćwiczenia do wykonania. Wykonanie ich pomoże lepiej osadzić przesłania z rozdziału i zastanowić się, jak odnoszą się one do ciebie, twojego nastolatka i waszej sytuacji. Typowe scenariusze przedstawiono w tabeli, aby pomóc ci „wyłapać” stare myśli i reakcje i zmienić je na nowe, zgodne z aktualną wiedzą o niesamowitym nastoletnim mózgu. Wszystkie strony oznaczone ikoną pobierania można pobrać, skanując zamieszczony kod QR.

Misja Niezwykłego mózgu nastolatka

Czy zwróciło twoją uwagę, z jaką starannością świeżo upieczeni rodzice szukają najlepszej rutyny snu lub najbardziej stymulujących kolorów dla swojego najdroższego noworodka, aby zapewnić mu jak najlepszy start? Możliwe, że było to również twoim udziałem. Niezależnie od tego, czy jesteś rodzicem, czy działasz w sferze edukacji, okres dorastania jest kolejną szansą na analizę środowiska życia młodego człowieka i ponowną kalibrację, aby, dzięki wszystkimi opcjom, na jakie zasługuje, mógł zrobić kolejny wielki skok rozwojowy, podobny do tego, jaki obserwujemy u niemowląt. Oznacza to również, że ty jesteś tym środowiskiem. Twoja relacja z osobą nastoletnią może poprawić wiele sfer jej doświadczeń z uczeniem się. Możesz zaoferować jej możliwości uczenia się dzięki przeżyciom i zadaniom akademickim, które zapewnią jej dobry start w satysfakcjonującą i zdrową dorosłość. Ta książka daje ci narzędzia, dzięki którym jest to możliwe.

CZĘŚĆ 1

Niezwykły nastoletni mózg

Rozdział 1

Niezwykły nastoletni mózg – czas na aktualizację

W kilku słowach

• Osoby nastoletnie są niesamowite. Proponujemy nowe spojrzenie na lata młodzieńcze – jako na czas ekscytujący i optymistyczny, z ogromnym potencjałem.

• Nastoletnie mózgi przechodzą znaczącą i dynamiczną modernizację neuronalną, co bardzo mocno zwiększa ich wrażliwość na środowisko.

• Zmiany zachodzące w nastoletnim mózgu to miecz obosieczny – mogą dziać się rzeczy wspaniałe, ale jest on również podatny na potencjalnie szkodliwe trwałe zmiany, w tym problemy ze zdrowiem psychicznym.

• Różne części mózgu dojrzewają w uporządkowanej kolejności, co czyni go gotowym do maksymalnego wykorzystywania konkretnych doświadczeń na różnych etapach życia.

• Nastoletni mózg ma pięć priorytetów: rówieśnicy, tożsamość, niezależność, uczenie się napędzane emocjami i nowe doświadczenia.

• Stworzenie osobom nastoletnim odpowiedniego środowiska we właściwym czasie ma zasadnicze znaczenie.

Wprowadzenie

Nastolatkowie są niesamowici pod każdym względem

Osoby nastoletnie są niesamowite, a mimo to codziennie słyszymy na ich temat złe rzeczy. Młodzi ludzie są opisywani w sposób, który nie byłby tolerowany w odniesieniu do żadnej innej grupy społecznej. Temu okresowi rozwojowemu przypisuje się brak rozsądku i niewłaściwe zachowania, jakby po nastolatkach można było się spodziewać wyłącznie negatywnych zachowań, a lata młodzieńcze były czymś, co trzeba „jakoś przetrwać”. W niejednej reklamie – taką możemy obejrzeć teraz, kiedy piszemy tę książkę – nastolatkowie to zrzędliwe i ponure stworzenia, które trzaskają drzwiami i są złośliwe dla rodzeństwa. Na szczęście reklamowane wakacje z przygodami „wyleczą ich” z ich nastoletnich zwyczajów. Ta narracja musi się zmienić. W Niezwykłym mózgu nastolatka pokazujemy znacznie bardziej pozytywną perspektywę nastoletniego mózgu, wyłaniającą się z nauki. Wskazujemy również, jak możesz całkowicie zmienić swój sposób myślenia o młodych ludziach obecnych w twoim życiu i to, jak wyglądają wasze wzajemne kontakty.

Szybkie pytanie: Co rozumiesz przez „nastolatka”?

Chociaż termin „nastolatek” odnosi się ściśle do wieku 13–19 lat, w mowie potocznej jest używany w odniesieniu do szerszego okresu rozwojowego, który rozpoczyna się wraz z początkiem okresu dorastania i kończy się w momencie osiągnięcia samodzielności.

Coraz bogatsza wiedza naukowa wskazuje, że w ciele i mózgu zachodzą w tym okresie życia konkretne zmiany. Na określenie tego szerokiego okresu rozwoju używamy zamiennie terminów „okres dojrzewania”, „wiek młodzieńczy” i „adolescencja” (Ron Dahl, 2004).

Biorąc pod uwagę złożone systemy mózgowe, które podlegają precyzyjnemu dostrajaniu i skomplikowane umiejętności życiowe, które należy opanować, fakt, że ewolucja poświęciła okresowi dojrzewania tak długi czas, ma sens. Nasza wiedza o nastoletnim mózgu rośnie wykładniczo od przełomu wieków, kiedy to badania ujawniły, że okres dojrzewania jest czasem ogromnych neuronalnych zmian i wzrostu. Wcześniej uważano, że rozwój mózgu zasadniczo kończy się przed osiągnięciem trzech lat, ale dziś już wiemy, że trwa i zachodzi jeszcze w trzeciej dekadzie życia. Te odkrycia zrewolucjonizowały sposób, w jaki rozumiemy typowe zachowania nastolatków.

Mózg rozwija się cyklicznie, zgodnie z harmonogramem

Mózgi w trakcie rozwoju są doskonalone w określonej kolejności, z góry ustalonej zgodnie z tym, co jest konieczne, aby się uczyć i przetrwać na poszczególnych etapach życia. Regiony i obwody mózgu rozwijają się w różnym czasie, w ramach uporządkowanej hierarchii, zgodnie z harmonogramem rozwoju. Innymi słowy, mózg rozwija się w cyklach i „oczekuje”, że na poszczególnych etapach rozwoju otrzyma określone doświadczenia. W rozwoju mózgu ważną rolę odgrywają geny, których zadanie polega na sygnalizowaniu różnym jego obszarom, by stały się wyjątkowo wrażliwe na środowisko. Nastoletni mózg jest predysponowany do uczenia się, a dojrzewanie to czas, w którym jest niezwykle elastyczny i gotowy na zmiany.

Biologia i środowisko oddziałują na siebie, napędzając rozwój mózgu; osoby nastoletnie są zmotywowane do zdobywania konkretnych doświadczeń

Nieodłączną częścią adaptacji mózgu jest interakcja biologii (kiedy część mózgu jest wystarczająco dojrzała i gotowa do uczenia się) ze środowiskiem (doświadczenie uczenia się) (patrz ryc. 1.1). Jest to zależność wzajemna, ponieważ środowisko ułatwia rozwój mózgu, a etap rozwoju mózgu maksymalizuje dostępne w środowisku doświadczenia umożliwiające uczenie się. Mózg skłania nas do poszukiwania określonych doświadczeń środowiskowych na różnych etapach rozwoju i jest bardzo wrażliwy na te „celowe” doświadczenia. Etapy te są powszechnie określane jako rozwojowe „okresy wrażliwe”. Wiedza o tym, które części mózgu przechodzą ostateczną modernizację w okresie nastoletnim, daje nam wgląd w zachowania nastolatków, dzięki czemu możemy odblokować ich

Rycina 1.1. Zarówno biologia, jak i środowisko odgrywają ważną rolę w rozwoju mózgu.

niesamowity potencjał. Najnowsze badania pokazują, że osoby nastoletnie są ukierunkowane na pięć obszarów uczenia się. Są zmotywowane do: integracji z rówieśnikami (patrz rozdz. 8); podejmowania ryzyka i zdobywania nowych doświadczeń (patrz rozdz. 9); uczenia się za pomocą emocji, tak zwanych celów z głębi serca (patrz rozdz. 10); wypracowania własnej tożsamości (patrz rozdz. 11); i uzyskania autonomii i niezależności (patrz rozdz. 12). Mózg chce, aby młodzież poznawała te zagadnienia, bo – z perspektywy ewolucji – są najważniejsze na danym etapie życia. To są priorytety mózgu, a nastolatkowie prawdopodobnie będą najbardziej zmotywowani do uczenia się w tych kontekstach, ponieważ właśnie to jest dla nich ważne i czują, że to jest dla nich ważne.

Mózg, by się w pełni rozwinąć, potrzebuje odpowiednich doświadczeń we właściwym czasie

Jeśli mózg nie zetknie się z określonym doświadczeniem we właściwym czasie, nie rozwinie się w pełni. Na przykład – skrajny, ale czytelny – jeśli dziecko od urodzenia ma zaćmę (która przesłania oko), jego wzrok będzie trwale upośledzony. Jeśli zaćma zostanie wyleczona w wieku kilku lat, gdy mózg wciąż ma jeszcze zdolność uczenia się widzenia, dziecko będzie wprawdzie widzieć, ale złożone widzenie, takie jak postrzeganie głębi, nigdy już się w pełni nie rozwinie. Nie możemy dokładnie określić konsekwencji braku takich celowych doświadczeń dla nastoletnich mózgów. Możemy jednak z całą pewnością powiedzieć, że bezpieczne uczenie się z zachowaniem granic i wsparciem dorosłych w tych obszarach w okresie nastoletnim jest kluczową częścią rozwoju mózgu, o zasadniczym znaczeniu dla długoterminowego samopoczucia.

Okres dojrzewania może być punktem zwrotnym dla zdrowia psychicznego

Lucy Foulkes i Sarah-Jayne Blakemore piszą: „Uśredniając liczbę uczestników [w badaniach], nie uwzględniamy faktu, że osoby nastoletnie i ich mózgi rozwijają się w sposób znacząco odmienny” (2018, s. 315). Różnice indywidualne wynikają z interakcji między czynnikami genetycznymi (są to cechy, które dziedziczymy po rodzicach) a czynnikami środowiskowymi (wydarzenia życiowe lub doświadczenia). Te różnice i interakcje mogą objawiać się na wiele różnych sposobów, ale w kontekście zdrowia psychicznego na pierwszy plan wysuwają się właśnie w okresie dojrzewania. Adolescencja jest najzdrowszym okresem w życiu człowieka w sferze fizycznej, ale jest to również czas, w którym najbardziej prawdopodobne jest pojawienie się problemów ze zdrowiem psychicznym. W rozdziale 6 wskazujemy, że około 75% problemów ze zdrowiem psychicznym, takich jak depresja, lęki, zaburzenia odżywiania i schizofrenia, rozwija się właśnie w wieku młodzieńczym i niewykluczone, że ma to związek z masywnymi zmianami zachodzącymi w nastoletnim mózgu. W publikacji podejmujemy tematykę kształtowania środowiska w sposób pozwalający, przynajmniej w pewnym stopniu, na zmniejszenie ryzyka wystąpienia problemów ze zdrowiem psychicznym.

Trochę nauki: mózg i zachowanie

Modernizacja neuronów

Nastoletni mózg jest z pewnością niesamowity i wyjątkowy. Wyniki prowadzonych aktualnie badań pokazują, że pewne cechy są specyficzne dla tego okresu i nie występują ani w mózgach młodszych dzieci, ani dorosłych. Cechy te determinują jego budowę, sposób przetwarzania informacji i reagowania na otoczenie. Aktualizacja skutkuje powstaniem bardziej wydajnych i wyspecjalizowanych systemów, które przygotują człowieka na resztę życia.

Neuroplastyczność

Na początku XXI wieku niewiele wiedziano na temat rozwoju mózgu nastolatków. Od tego czasu nasze zrozumienie rośnie dzięki pojawieniu się ekscytujących nowych technologii, umożliwiających obserwację mózgów, gdy coś myślą lub robią. Technologie takie jak obrazowanie metodą rezonansu magnetycznego (MRI) zmieniły oblicze neuronauki. Jednym z niesamowitych odkryć jest to, że mózg się zmienia, kiedy się czegoś uczymy – zmienia się fizycznie. Ma ogromne zdolności przystosowawcze, modyfikuje się i przekształca przez całe życie, aby zapewnić, że w aktualnym środowisku jest najlepszym możliwym mózgiem. Terminem używanym do opisania tej zdolności do zmiany jest neuroplastyczność, co po prostu oznacza, że „mózg może się zmieniać w odpowiedzi na doświadczenie”. Zdolność do przystosowywania się jest najważniejszą funkcją ludzkiego mózgu – chcemy przetrwać.

Ostatni etap rozwoju dostraja nastoletni mózg do tego, co się dzieje w środowisku

Inną odsłoną aktualizacji nastoletniego mózgu jest specjalizacja. Wyobraź sobie startup, który początkowo tworzy wiele różnych usług, aby zabezpieczyć się przed stratą. Wraz z upływem czasu zmniejsza ofertę i zachowuje tylko te, które są potrzebne na rynku. Ostatecznie firma się specjalizuje, pozbywa wszystkich niewykorzystywanych działów, by zoptymalizować swoje funkcjonowanie. Podobnie, mózg początkowo wytwarza znacznie więcej połączeń, niż potrzebuje w dzieciństwie, a następnie, w końcowej fazie okresu dojrzewania następuje „przycinanie” (pruning), w wyniku którego usuwane są zbędne połączenia. Doświadczenie dyktuje, które połączenia są przydatne. Połączenia mózgowe zostają zachowane, jeśli czynność jest powtarzana, te nieużywane zaś są zbędne i obumierają. Być może w szkole średniej płynnie mówiłaś/mówiłeś po francusku. Jeśli jednak nie używałaś/używałeś go od tamtej pory, prawdopodobnie nie będziesz już w stanie płynnie posługiwać się tym językiem. Ale być może dasz radę przypomnieć sobie kilka dobrze wyuczonych zwrotów. Twój mózg przyciął swoje „francuskie powiązania”, aby nie marnować cennych zasobów na coś, co aktualnie nie ma zastosowania. Właśnie to sprawia, że mózg jest bardzo wydajny i przystosowuje się do środowiska. Przycinanie dostraja mózg do środowiska, w którym się znajduje, czyli przystosowuje go do dorosłego życia. Dlatego to, jak nastolatek spędza czas, jest bardzo ważne: powinno ci zależeć, by mózg nastolatka specjalizował się w reagowaniu na wzbogacone, różnorodne i rozwijające środowisko. A więc zadbajmy o odpowiednie środowisko.

Z nastoletniego na nasze

Po prostu załóż, że zachowanie nastolatków jest inne

Osoba nastoletnia różni się pod wieloma względami od młodszych dzieci. Zachowanie, motywacje i sprawy, na których się skupia, zmieniają się wraz z poszukiwaniem i zdobywaniem przez jej mózg doświadczeń i zadań rozwojowych, niezbędnych do przygotowania się do niezależnego życia jako osoba dorosła. Wraz z początkiem okresu młodzieńczego nastolatkowie dążą do różnych doświadczeń życiowych. Rodzice i nauczyciele mogą podziwiać szybkość zmian w zachowaniu nastolatków, nierzadko następujących z dnia na dzień. I tak samo, jak może to być zdumiewające dla osoby dorosłej, może być zaskoczeniem dla młodego człowieka. Dorośli mogą patrzeć na to w kategoriach straty, ale spędzanie czasu z nastolatkami daje mnóstwo korzyści i obserwowanie, jak rozwija się ich potencjał jest naprawdę niezwykłe. Chociaż mogą wyglądać jak dorośli, osoby nastoletnie i ich mózgi są wciąż „w budowie”, więc pierwszym krokiem na drodze do zrozumienia ich zachowania jest sięgnięcie po nastoletnią soczewkę i spojrzenie na wydarzenia z ich perspektywy. Jeśli możesz, zatrzymaj się na moment i zastanów, zanim zaczniesz działać; twoja reakcja będzie wtedy bardziej przemyślana, a to oznacza, że z dnia na dzień środowisko, które tworzysz osobie nastoletniej, będzie bogatsze i bardziej wychowawcze (patrz rozdz. 17). Młodzież się uczy, wypróbowuje nowe rzeczy i, jak w przypadku wszystkich nowych doświadczeń, pojawia się wiele falstartów i błędów. To zachowanie, pełne prób i błędów, nie definiuje charakteru ludzi na resztę życia. Oni po prostu właśnie się uczą.

Co to znaczy dla codzienności?

Mózgi nastolatków popychają ich ku nowym obszarom uczenia się i różnym zachowaniom

Ponieważ nastoletni mózg ma w sferze uczenia się określone priorytety, możemy z dość dużą dokładnością przewidzieć, czym młodzież będzie na co dzień zainteresowana. Amerykański pediatra Ron Dahl nazywa te priorytety naturalnymi atraktorami (Dahl i in., 2018). Zwróć uwagę na determinację, z jaką małe dzieci uczą się chodzić – mimo przeciętnie 100 upadków dziennie, one cały czas wstają i próbują od nowa. Nic ich nie może powstrzymać – kieruje nimi mózg, który każe im „iść”. Chodzenie jest dla małych dzieci naturalnym atraktorem. Dzieci nastoletnie są zmotywowane do odkrywania świata w inny sposób, ale to nie znaczy, że z mniejszym entuzjazmem. Nastolatki kierują uwagę na przyjaciół, a nie na rodzinę. Spędzają więcej czasu z rówieśnikami, przywiązują wagę do zdobycia ich akceptacji i bardzo cenią opinie przyjaciół. Dzieje się tak, ponieważ nowe pokolenie przygotowuje się do stworzenia nowej społeczności, dlatego znalezienie sobie miejsca w grupie jest tak ważne. Osoby nastoletnie stają się bardziej świadome siebie i zainteresowane tym, jak wyglądają i na ile pasują do grupy rówieśniczej. Przed okresem dojrzewania dzieci nie do końca widzą sens istnienia luster, natomiast nastolatkowie spędzają przed nimi wiele godzin, analizując swój wygląd i aktywnie go kształtując. Robią to, ponieważ ich mózg im dyktuje, że myślenie o tym, jak prezentują się światu, ma znaczenie. Nastolatki zaczynają kwestionować autorytety, ponieważ z ewolucyjnego punktu widzenia zadawanie pytań o status quo jest potrzebne – może prowadzić do lepszych rezultatów i pozwala przetestować zdolność do niezależności. Młodych ludzi pociągają nowe doświadczenia, które wywołują silne emocje i wysokie pobudzenie. Prawdopodobnie bardzo intensywnie zakochają się w kimś lub w czymś. Ich mózgi są zaprogramowane do uczenia się na podstawie takich mocnych doświadczeń emocjonalnych. Życie z nastolatkami się zmienia. Zapnij pasy, to może być wyboista droga, ale towarzyszenie nastolatkowi w tej podróży jest przywilejem. Patrz i spodziewaj się rzeczy niezwykłych.

Właściwe środowisko jest teraz naprawdę ważne

Podczas gdy plastyczność mózgu utrzymuje się przez całe życie (!), obwody mózgowe dorosłych są predysponowane do opierania się modyfikacjom, ponieważ naturalnym stanem dorosłego mózgu jest stabilność. Natomiast struktury nastoletniego mózgu są bardzo plastyczne, gotowe do zmian w odpowiedzi na doświadczenia. Nauka przychodzi łatwo, a doświadczenie kształtuje mózg nastolatka, dlatego młodzi ludzie uczą się obserwując innych, szybciej i łatwiej niż dorośli. Oznacza to również, że środowisko ma silniejszy wpływ na ich mózg niż na mózg dorosłych lub młodszych dzieci. Dojrzewanie to czas wielkich możliwości, ponieważ każde doświadczenie nastolatka głęboko wpływa na jego mózg. Nauczanie umiejętności życiowych i zdrowych nawyków w tym okresie może przynieść korzyści na całe życie. Ale kiedy wszystko się zmienia, różne rzeczy mogą się zepsuć, więc ogromna neuroplastyczność tego okresu ma dwie strony. Z mózgiem mogą dziać się rzeczy wspaniałe, niemniej można też trafić na trudną ścieżkę, z trwałymi konsekwencjami. Jeśli przegapimy okazję lub narazimy młodych ludzi na ubogie lub wręcz szkodliwe doświadczenia, znacznie trudniej będzie później się cofnąć i wprowadzić zmiany. Nie jest to niemożliwe, ponieważ wiemy, że plastyczność utrzymuje się przez całe życie, ale będzie to trudniejsze, gdyż w wieku dorosłym obwody mózgowe są mniej podatne na zmiany.

Okres dojrzewania może być tym czasem, w którym mamy największą szansę na takie ukierunkowanie rozwoju, które ogranicza możliwość wystąpienia spirali negatywnych wydarzeń w życiu człowieka. Jak zauważa Ron Dahl, tak samo, jak wpływ niedożywienia jest druzgocący w okresach przyspieszonego wzrostu, tak wpływ złego środowiska społecznego, emocjonalnego i psychologicznego w okresie nastoletnim może mieć podobne długoterminowe konsekwencje. To bardzo ważny wniosek, biorąc pod uwagę, że jest to również czas, kiedy nastolatki w swoim dążeniu do niezależności mogą odrzucać rodziców lub nauczycieli i kwestionować autorytety. Osoby nastoletnie potrzebują stabilnego, przewidywalnego i troskliwego środowiska właśnie wtedy, gdy ich dążenie do autonomii i wynikająca z niego chęć konfrontacji osiągają szczyt. Jako wspierający je dorośli musimy zastanowić się, co to znaczy dla codziennego życia; musimy w tym samym czasie dać im przestrzeń i mocno je trzymać. Nikt nie powiedział, że to łatwe.

Co to znaczy dla uczenia się?

Możliwości uczenia się są ogromne – lata nastoletnie to rozdroże

Okres dojrzewania jest trampoliną do postępów w nauce. Dobre mózgi mogą stać się świetnymi mózgami. Zaangażowanie nastolatków w naukę jest kluczowe, dlatego rodzice i nauczyciele powinni robić wszystko, by wzbudzać obecną w tym wieku ogromną motywację do poznawania świata. Jest to okazja do nauczania różnorodnych zagadnień akademickich, nabycia umiejętności gry na instrumencie, debatowania nad abstrakcyjnymi konceptualizacjami teorii lub opanowania języków obcych. Nauczanie może się odbywać za pomocą nieformalnych technik eksploracji (które mogą na przykład wykorzystywać nastoletnie zainteresowanie autonomią) lub nauczania formalnego.

Żeby pomóc w uczeniu się, musimy wykorzystywać motywację i popędy

W większości krajów zachodnich młodzież w wieku od 16 do 19 lat pod presją przystępuje do egzaminów wstępnych. Programy nauczania są często bardzo ograniczone i osoby nastoletnie mają niewiele przestrzeni na wybory lub wyrażanie indywidualności w nauce, a to jest sprzeczne z naturalnymi priorytetami tego okresu rozwojowego. Zamiast walczyć z popędami i motywacjami nastoletniego mózgu, powinniśmy się zastanowić, jak je wykorzystać. Mary Helen Immordino-Yang, Linda Darling-Hammond i Christina Krone tak to ujęły: „Ustrukturyzowane możliwości nauczania i uczenia się od innych; badanie, odkrywanie i wymyślanie; testowanie mocy predykcyjnej ich rozumowania i kalkulacji – wszystko to pomaga dzieciom zbudować poczucie sprawczości intelektualnej i osobistej” (2018, s. 7). Badanie przeprowadzone w 2018 roku przez Christophera Bryana i współpracowników ilustruje siłę wykorzystania motywacji nastolatków w nauczaniu umiejętności życiowych: gdy młodzież w sposób praktyczny zdobywała złożone informacje dodatkowe, umiejętność podejmowania decyzji i rozumienia konsekwencji zachowań była lepsza w porównaniu z efektami tradycyjnej dydaktyki. Co ważne, takie programy podkreślają, że błędy są częścią procesu uczenia się, częścią nastawienia na rozwój (patrz rozdz. 3). Jeśli to możliwe, dbaj o elastyczność tematów i stwarzaj uczniom konkretne możliwości realizowania ich pasji. Strategie nauczania odwołujące się do motywacji nastolatków omawiamy na stronach tej książki bardziej szczegółowo. Wyzwaniem dla edukacji jest znalezienie sposobu na wykorzystanie energii, popędów i witalności niezwykłego nastoletniego mózgu.

Co teraz?

W tej książce omawiamy aspekty rozwoju, które są charakterystyczne dla okresu dojrzewania, ale musimy pamiętać, że każdy nastolatek dojrzewa w swoim indywidualnym tempie i ścieżka, którą podąża, jest inna. Musimy również wziąć pod uwagę indywidualne różnice w osobowości i podejściu.

Wspieranie osób nastoletnich wymaga innego zestawu umiejętności niż pomaganie młodszym dzieciom, dlatego niewykluczone, że będziesz musiała/musiał przeorganizować i przemyśleć swoje podejście. Rozejrzyj się i zobacz, co motywuje młodych ludzi, których znasz. Ich mózg wysyła im silne sygnały, aby przyspieszyć proces uczenia się w tym najbardziej wrażliwym okresie ich życia, więc ich zachowanie będzie najpewniej odpowiedzią na te sygnały.

Rodzice, nauczyciele i każdy istotny dorosły wspierający nastolatków może kształtować ich środowisko, a to oznacza, że może wpływać na rozwój ich mózgu. To przytłaczająca perspektywa, ale także wielka szansa. W kolejnych rozdziałach zebrano, sformułowane na podstawie istniejących dowodów naukowych, pomysły na to, jak używać tej informacji w codziennym kontekście i jak najlepiej wykorzystać tę cenną szansę.

Opis przypadku: Molly

Molly była niezwykle uroczym dzieckiem. Pierworodna Davida i Devaki, była kochaną i cudowną dziewczynką, ujmującą, dowcipną, dobrze radzącą sobie w szkole. Uwielbiała i chroniła swojego młodszego brata, ponad wszystkim stawiała „dzień piżamowca”, spędzany z mamą i tatą na przytulaniu się na sofie, rozmowach i śmiechu. W ostatniej klasie szkoły podstawowej, poproszona o napisanie wypracowania „Gdzie chcesz mieszkać jako osoba dorosła”, napisała: „Zawsze chcę mieszkać z mamą i tatą. Są najlepszymi rodzicami na świecie”.

A potem, niemal z dnia na dzień, tuż przed ukończeniem 12. roku życia, dziewczynka się zmieniła. Siedzenie w domu stało się nagle „nudne” i w każdą sobotę chciała nocować u przyjaciółki. Jej głównym zainteresowaniem stały się rozmowy z przyjaciółmi przez telefon, przy zamkniętych drzwiach do pokoju. Obcięła swoje piękne, długie blond włosy, próbując nowego stylu, który ona uważała za „fajny”, ale zdaniem rodziców nie wyglądała już jak „ich Molly”. Zaczęła ubierać się głównie na czarno, malować i słuchać zespołów, o których oni nigdy nie słyszeli. Rodzice mieli wrażenie, że ją tracą.

Molly zawsze była córeczką tatusia, ale przestała się śmiać z jego żartów i zaczęła pyskować. Zamiast pojechać z nim żeglować, wolała iść na imprezę, na którą zaproszono chłopców. Serce Davida pękło. Dał jej wszystko – serce i duszę. Czy ją rozpuścili? Czy podarowanie jej tego nowego iPhone’a było dobrym pomysłem? Jak mogła być tak zimna i odrzucająca, jakby nie wiedziała, jak uwzględniać uczucia innych ludzi? Był zrozpaczony, martwił się o jej przyszłość i czuł się odrzucony. Nagle poczuł, że nie zna Molly i nie wie, jak być rodzicem.

Dobre rozwiązanie

Kiedy rodzice Molly zaczęli lepiej rozumieć nastoletni mózg, zdali sobie sprawę, że jest to typowa i niezbędna część jej rozwoju. Wiedza ta pomogła Davidowi i Devaki wspólnie przedyskutować uczucie odrzucenia, a także przemyśleć je dla siebie. Rozmawiali z przyjaciółmi, którzy mieli dzieci w podobnym wieku i odwagę podzielić się z nimi podobnymi odczuciami. I chociaż czasami nadal bolało, rodzice Molly nauczyli się postrzegać jej zachowanie jako część procesu rozwojowego, a nie odrzucenie przez córkę lub stałą cechę jej charakteru. Musieli ustalić pewne ścisłe granice dotyczące makijażu i ubioru oraz niegrzecznego zwracania się do nich, ale rozumieli, że pragnienie przebywania z przyjaciółmi było rozwojowo jak najbardziej odpowiednie. Wspólnie z córką zastanowili się, co mogą robić razem jako rodzina, i wprowadzili zmiany uwzględniające jej nowe motywacje i zainteresowania. Zaprosili jej przyjaciół i zadbali, by ich dom stał się fajnym miejscem dla całej ekipy. Sprawy się uspokoiły i chociaż Molly była inna, w żadnym razie nie była zagubiona. Nowy etap życia rodzinnego zaczynał być zabawny.

Co może pójść nie tak?

Rozmowy z młodymi ludźmi na temat ubrań i makijażu nie zawsze idą gładko. Konieczne jest, żeby przed postawieniem granicy upewnić się, że słuchasz i słyszysz punkt widzenia młodej osoby. Spróbuj dać coś w zamian, na przykład zaproponuj, kiedy osoba nastoletnia będzie mogła nosić makijaż, który jej się podoba (np. w domu), wskaż, jaka intensywność makijażu jest dla ciebie akceptowalna, albo znajdźcie inny sposób wyrażania siebie.

Poczucie odrzucenia u rodzica może być również prawdziwe. Nie jest łatwo odnaleźć się w sytuacji, w której dziecko, które przez 10 lat trzymało się twojej spódnicy lub spodni, nagle woli towarzystwo innych osób. Przegadanie tego z partnerem, przyjacielem, a nawet terapeutą może pomóc ci spojrzeć na sprawy z perspektywy. I pamiętaj, że jesteś najważniejszą osobą w życiu twojego nastolatka, nawet jeśli nie zawsze to czujesz. Wiemy to z wieloletnich badań.

Opis przypadku: Anuska

Anuska od zawsze kochała jazdę konną. Jej matkę to martwiło, ponieważ Anuska urodziła się przed terminem w 31. tygodniu ciąży, ważyła niewiele ponad kilogram i była dość delikatnym dzieckiem. Fizycznie sprawiała wrażenie młodszej niż jej starsze siostry w tym wieku, chorowała częściej niż jej rodzeństwo i wydawała się smutniejsza. Jednak teraz, gdy miała 15 lat, była silniejsza, sprawniejsza fizycznie i lepsza w szkole. Jej marzeniem był udział w igrzyskach olimpijskich. Jednak postępy Anuski były nieprzewidywalne i niekonsekwentne i chociaż ciężko pracowała, jej talent wyglądał na ograniczony. Instruktorka jazdy konnej dziewczynki rozmawiała na ten temat z jej matką. Obie kobiety martwiły się, że Anuska często rezygnowała z innych aspektów swojego życia, jak spotkania z przyjaciółmi i nauka języków obcych. Anuska w szkole się starała, ale matematyka i języki obce były dla niej szczególnie trudne, stąd obawa, że się podda.

Mama Anuski bała się, że świat jazdy konnej, który jest bardzo trudny i pełen rywalizacji, może być dla dziewczynki trudną drogą. Była również sfrustrowana nieproporcjonalnym wysiłkiem, jaki Anuska wkładała w jazdę konną w porównaniu z pracą w szkole i martwiła się, że postawienie wszystkiego na „jeździecką kartę” jest ryzykownym wyborem.

Dobre rozwiązanie

Rodzice Anuski bardzo ciężko pracowali, aby zaszczepić w niej pewność siebie w jeździe konnej. Sięgali po wszelkie dostępne środki, by wspierać ją w uczestnictwie w zawodach, czerpaniu radości z opieki nad zwierzętami i kontaktach z przyjaciółmi, których poznała w stajniach.

Co ciekawe, po swoich 18. urodzinach Anuska rozmyśliła się i zamiast kontynuować karierę w świecie jeździectwa, postanowiła zapisać się na studia. Rodzice w duchu odetchnęli z ulgą. Nie chodziło o to, że w nią nie wierzyli, raczej o to, że chcieli ją chronić. Z czasem Anuska dostrzegła, co jest dla niej dobre, a co jeszcze lepsze. Była w stanie przenieść determinację i wytrwałość, które wykształciła podczas jazdy konnej, na zajęcia akademickie i dobrze sobie radziła. Rodzice cierpliwie czekali, aż dojrzeje. Ostatecznie wspólnie umożliwili córce roczną przerwę, podczas której Anuska podróżowała po Ameryce Łacińskiej i pracowała tam w różnych stajniach. To zaspokoiło jej miłość do koni, a z czasem znalazła sposób na realizowanie tej pasji równolegle z bardziej realistyczną ścieżką kariery. Rolą rodziców było wspieranie jej w tym okresie życia.

Co może pójść nie tak?

W dążeniu do zapewnienia dziecku jak najlepszej przyszłości (a może ścieżki, którą sami chcieliby pójść…), rodzice często wpadają w panikę, gdy młoda osoba zakochuje się w czymś, co oni uważają za nieodpowiednie. Znalezienie równowagi między obserwowaniem, czekaniem i interwencją, aby ich dziecko nie straciło szans, jest trudne. Wymaga starannego przemyślenia i konsekwencji. Jak zobaczymy później (patrz rozdz. 12), niestety odgórne, autorytarne rodzicielstwo ma w tym wieku niekorzystne skutki uboczne. Może dać krótkoterminowe rezultaty, ale równie dobrze mogą pojawić się długoterminowe problemy. Bądź silna/silny, zaufaj procesowi rozwoju i czytaj dalej.

Przypisy

[1] Wiemy, że Słownik języka polskiego PWN podaje jako poprawną dla liczby mnogiej formę nastolatki, a nie nastolatkowie. Ale zdajemy sobie także sprawę, że język, niczym żywy organizm, rozwija się, jedne słowa/ich formy znikają, inne przyjmują się i wchodzą do powszechnego obiegu. I tak coraz częściej użytkownicy polszczyzny decydują się na użycie słowa (ci) nastolatkowie w odniesieniu do chłopców i grup mieszanych oraz (te) nastolatki, kiedy chodzi wyłącznie o dziewczęta. Niektórzy językoznawcy wręcz postulują, aby owo zróżnicowanie gramatyczne odnotować w słownikach. W naszej książce równolegle występują formy nastolatkowie i nastolatki (w odniesieniu do ogółu młodzieży, nie tylko do dziewcząt). Pewnie nie usatysfakcjonuje to ani purystów językowych, ani zwolenników zmiany – ale na tym polega dobry kompromis – że obie strony są trochę niezadowolone (przyp. red. wydania polskiego).