Spis treści

1. Podziękowania

2. Wstęp

3. Część I. Triumf i katastrofa

1. Rozdział 1. Cytadela

2. Rozdział 2. Mąż przeznaczenia

3. Rozdział 3. Dawna Polska

4. Rozdział 4. Podboje Jagiellonów

5. Rozdział 5. Rzeczpospolita szlachecka

6. Rozdział 6. Rozbiory – Polska w czyśćcu

Tytuł oryginału: UNVANQUISHED. JOSEPH PILSUDSKI, RESURRECTED POLAND, AND THE STRUGGLE FOR EASTERN EUROPE

Copyright c 2012 by Peter Hetherington
All rights reserved. No parts of this book may be used or reproduced in any manner whatsoever without the written permission from the Publisher

Published by Pingora Press
Houston, Texas 2012

Copyright c 2020 for the Polish translation by
Elżbieta Smoleńska, Barbara Gadomska, Jacek Majewski

Redakcja i indeks: Mirosław Grabowski
Korekta: Agata Nocuń, Marzena Kłos
Projekt okładki: Peter Hetherington

Na okładce wykorzystano zdjęcie z domeny publicznej
https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pilsudski_portrait.jpg

ISBN: 978-83-954981-5-2

Wydawca
A.M.F. Plus Group Sp.z o.o
Al. Solidarności 91/28, 00-144 Warszawa

Współpraca wydawnicza: Katarzyna Portnicka-Krakowska

Wyłączny dystrybutor
Dressler Dublin sp. z o.o.
ul. Poznańska 91, 05-850 Ożarów Mazowiecki
tel. (22) 733 50 00, faks (22) 733 50 01
www.dressler.com.pl

Wersję elektroniczną przygotowano w systemie Zecer firmy Elibri

Mojemu ojcu,
który by zrozumiał

Podziękowania

W ciągu pięciu lat pracy nad tą książką korzystałem z pomocy wielu osób, które wywarły nieoceniony wpływ na jej ostateczny kształt. Chciałbym podziękować Sarah Massey za zachętę i redakcję pierwszej wersji. Mam dług wdzięczności wobec Janet Adams, która udzielała mi cennych rad oraz nie szczędziła krytycznych uwag, nakłaniając mnie do przemyślenia pewnych ważnych aspektów życia Piłsudskiego. Frances Elliot zredagowała rękopis, a Jim Janssen dostarczył cennego wsparcia technicznego. Mapy narysowała Cathy Tarte z Precision Drafting Services. Na koniec chciałbym podziękować żonie i córce, które przez wiele lat musiały znosić moją dziwną obsesję na punkcie historii Polski.

Wiele osób okazało mi pomoc przy drugim wydaniu książki. Szczególne podziękowania należą się Annie Cienciale, emerytowanej profesor na wydziale historii i studiów rosyjskich i wschodnioeuropejskich Uniwersytetu Stanowego w Kansas. Profesor Cienciała zrecenzowała książkę, odesłała mnie do istotnych materiałów źródłowych, wyłowiła błędy oraz zasugerowała trafne uzupełnienia. Jej wiedza okazała się bardzo pomocna i znacznie się przyczyniła do ulepszenia książki. Frank J. Dmuchowski z „Tygodnika Polskiego” dał mi wiele cennych wskazówek i poświęcił mnóstwo czasu na rozmowy o moim dziele. Ewa Thompson, pracownik badawczy na wydziale studiów słowiańskich Uniwersytetu Rice’a i była kierowniczka wydziału studiów niemieckich i słowiańskich na tej samej uczelni, pomogła w redakcji książki i przez cały czas okazywała mi ogromne wsparcie.

Wszystkie ilustracje pochodzą z domeny publicznej, chyba że zostało zaznaczone inaczej. Zrobiłem wszystko co w mojej mocy, żeby skontaktować się z potencjalnymi właścicielami praw autorskich, ale jeśli popełniłem jakieś błędy, to chętnie je skoryguję w następnych wydaniach.

Wstęp

Zaczęło się właściwie niewinnie. Przeczytawszy wiele książek o obu wojnach światowych i uznawszy, że w pewnym sensie relacjonują one jeden ciąg zdarzeń, zainteresowałem się Europą międzywojenną. Miałem wiedzę o powstaniu niemieckiej partii nazistowskiej, o polityce ustępstw i rewizjonizmie przyjętym przez wiele państw zachodnich czy o dyktaturze Stalina w Rosji, jednak nie wiedziałem dokładnie, co się wtedy działo w Europie Wschodniej, i uważałem to za mniej ważne. Moje pierwsze próby lepszego zrozumienia historii tamtej części świata wynikły z zainteresowania konferencją pokojową w Paryżu, na której po upadku czterech imperiów – niemieckiego, austro-węgierskiego, rosyjskiego i osmańskiego – próbowano wyłonić „nowe” państwa europejskie. Zauważyłem wówczas, że chociaż rozwiązania domagało się wiele skomplikowanych kwestii – takich jak nacjonalizm etniczny kontra obywatelski, samostanowienie państw i zgodność tego procesu z prawem – największym problemem dla krajów zachodnich była tak zwana kwestia polska. Nie sprowadzała się ona, jak początkowo sądziłem, do drobnych sporów terytorialnych, lecz była uznawana za fundament stabilnej Europy. To spostrzeżenie rozbudziło moją ciekawość. I gdy bardziej zagłębiłem się w temat, ze zdumieniem odkryłem, że przez całe wieki Polska była potęgą na obrzeżach zachodniej cywilizacji i wielokrotnie ocaliła Europę przed obcą dominacją. Jednak wskutek zagmatwanego splotu okoliczności, na który złożyło się przedkładanie praw nad obowiązki, niechęć do władzy centralnej oraz konflikty wewnętrzne, Polska utraciła zdolność samoobrony. W 1795 roku, po trzecim i ostatnim rozbiorze, została wchłonięta przez sąsiadów: Niemców (czyli Prusy i Austrię) oraz Rosję. Po I wojnie światowej Polskę przywrócono do życia, bo tylko silna Polska – o czym wiedzieli uczestnicy konferencji paryskiej – mogła powstrzymać niemiecki marsz na wschód i rosyjski na zachód, służąc jako bufor między dwoma zachłannymi imperiami i przyczyniając się do stabilności w Europie. Oczywiście ustalenia traktatu wersalskiego rozsypały się w pył, kiedy w 1939 roku Niemcy i Rosja dokonały kolejnego rozbioru Polski. Komunizm i nazizm narodziły się w XX wieku, ale pod wieloma względami powielały wzorce swoich imperialnych przodków, patrząc łakomym wzrokiem na bogate zasoby naturalne państwa polskiego, mogące zapewnić im status wielkich mocarstw.

Prowadząc swoje badania, natknąłem się na osobę Józefa Piłsudskiego (1867–1935), przywódcę państwa polskiego po I wojnie światowej. Na podstawie krótkich wzmianek w ogólnie dostępnych pracach wyrobiłem sobie obraz Piłsudskiego jako małego dyktatora trzecioligowego państwa, tymczasem okazało się, że ten energiczny, niezwykle interesujący człowiek jest ważną postacią historyczną. Międzywojenna Polska była jego dziełem, a jego życie dałoby się opisać jako niezwykłe połączenie losów Robin Hooda i George’a Washingtona. Urodził się jako polski patriota w czasach, gdy Polska nie istniała, w młodości był wrogiem państwa, a w drugiej połowie życia – głową państwa. Jego losy są jak barwna powieść pełna awanturniczych przygód: Piłsudski działał w rewolucyjnym podziemiu, został zesłany na Syberię, uciekł z więzienia, napadał na pociągi, a to nie jest cała lista jego wyczynów. I wojnę światową zaczął jako oficer w austriackiej armii, a skończył w niemieckim więzieniu. Wyszedł na wolność w samą porę: w listopadzie 1918 roku powołał do życia państwo polskie. A w 1920 roku obronił je przed bolszewicką nawałą, nie tylko ocalając polską suwerenność, ale też zapewne chroniąc Europę przed zalewem komunizmu. Będąc największym polskim bohaterem, mężem stanu, cenionym dowódcą wojskowym, w 1923 roku wycofał się na emeryturę i przekazał władzę demokratycznie wybranemu rządowi, by trzy lata później go obalić w wojskowym zamachu stanu. Jego późniejsze autorytarne rządy, choć nie tak opresyjne jak w sąsiednich państwach totalitarnych, wydawały się zdradą wobec „romantycznej” młodości, jednak można je zrozumieć jedynie w kontekście złożonej polskiej historii i uwarunkowań geopolitycznych. Będąc taktycznym realistą, Piłsudski wypracował twardą politykę zagraniczną, dzięki której Polska znalazła się na czołowym miejscu w międzynarodowej dyplomacji, i jako jedyny umiał się przeciwstawić zarówno Stalinowi, jak i Hitlerowi. Zmarł w 1935 roku, ale przed śmiercią przewidział wybuch wojny i jej skutki, tak samo jak przewidział I wojnę światową i jej następstwa. Niestety, jego intuicja nie ocaliła Polski przed kolejnym półwieczem obcych rządów.

Kiedy „odkryłem” Piłsudskiego, zacząłem się rozglądać za jego biografiami, jednak przekonałem się, że dostępne prace są albo za mało wyczerpujące, albo powstały z myślą o czytelniku dobrze znającym historię Polski. Oczywiście istnieje wiele biografii Piłsudskiego, jednak są one bardzo subiektywne, co zapewne wynika z faktu, że jak każda wielka postać był albo kochany, albo znienawidzony i na ogół budził w ludziach skrajne emocje. Jego wielbiciele uprawiali hagiograficzny kult bohatera i tuszowali wady. Z kolei książki pisane przez wrogów, zwłaszcza przez Rosjan, którzy nigdy nie wybaczyli mu nieodpłaconej klęski, pomniejszają jego zasługi albo je w ogóle pomijają. Moim zdaniem wśród anglojęzycznych pozycji najlepszą przychylną Piłsudskiemu biografią jest dzieło jego żony Aleksandry Piłsudskiej Pilsudski: A Biography, które choć głównie podkreśla jego zalety, jednocześnie dostarcza wielu interesujących szczegółów. Spośród późniejszych biografii Piłsudskiego najlepsza jest chyba książka Wacława Jędrzejewicza Piłsudski: A Life for Poland (1982). Jednak autor za mało uwagi poświęca w niej latom, które ukształtowały Piłsudskiego, a o ambitnych planach utworzenia federacji, złożonych kwestiach dotyczących wojny polsko-bolszewickiej i o zamachu stanu wspomina jedynie w podsumowaniu (co było zapewne rozsądnym kompromisem między szczegółowością książki a jej objętością). Z kolei książka Józef Piłsudski 1867–1935 Andrzeja Garlickiego dostarcza wielu szczegółów z życia Piłsudskiego i pozwala zrozumieć jego politykę, jednak skłania się ku punktowi widzenia obowiązującemu w socjalistycznej Polsce. Na przykład autor poświęcił tylko kilka akapitów „Cudowi nad Wisłą”, zaskakującemu zwycięstwu Polaków nad Armią Czerwoną w 1920 roku. Był to największy polski sukces militarny od czasu odsieczy wiedeńskiej z 1683 roku i prawdopodobnie największe osiągnięcie Piłsudskiego.

Istnieje kilka znakomitych książek opisujących niektóre aspekty życia Piłsudskiego, jak choćby Warszawa 1920: Nieudany podbój Europy Adama Zamoyskiego (2008), Orzeł Biały, Czerwona Gwiazda: Wojna polsko-bolszewicka 1919–1920 Normana Daviesa (1972), Joseph Pilsudski: A European Federalist M.K. Dziewanowskiego (1969), Pilsudski’s Coup d’état Josepha Rothschilda (1966) czy Gorzka chwała: Polska i jej los 1918–1939 Richarda Watta (1979), lecz wszystkie te publikacje skupiają się na konkretnych tematach i nie są biografiami.

Główną przeszkodą dla zwykłego czytelnika jest fakt, że pozostałe biografie nie zawierają, przynajmniej moim zdaniem, wystarczającego tła historycznego, ponieważ zostały napisane dla polskiego odbiorcy. Ale żeby zrozumieć Piłsudskiego, trzeba zrozumieć historię Polski. Prezydent Ignacy Mościcki dostrzegł ten fundamentalny związek, mówiąc w orędziu po śmierci Piłsudskiego: „Ten największy na przestrzeni całej naszej historii człowiek, z głębi dziejów minionych moc swego ducha czerpał”. Istnieje oczywiście wiele znakomitych książek o historii Polski, między innymi Własną drogą: Osobliwe dzieje Polaków i ich kultury Adama Zamoyskiego (2006) czy dwutomowe dzieło Normana Daviesa Boże igrzysko (2005), jednak skomplikowany kontekst historyczny nie znalazł odpowiedniego miejsca we wcześniejszych biografiach Piłsudskiego lub został w nich potraktowany bardzo skrótowo. Osadzenie życia marszałka w odpowiednich ramach wymagało napisania znacznie obszerniejszej książki, jednak jestem przekonany, że dzięki temu opowieść o Piłsudskim jest bardziej zrozumiała, ciekawsza i lepiej powiązana ze znanymi wydarzeniami historycznymi.

Popychany mieszaniną ciekawości i frustracji, nie wiedząc, co taki wysiłek oznacza, zabrałem się do pisania wyczerpującej jednotomowej biografii Piłsudskiego, starając się – o ile to możliwe – zachować bezstronność oraz ukazać kontekst historyczny w sposób zrozumiały dla czytelników mających niewielką wiedzę na temat historii Polski i Europy Wschodniej. Fakt, że przed rozpoczęciem tego przedsięwzięcia mało wiedziałem o Polsce i Piłsudskim, okazał się korzystny, jako że nie miałem żadnych wstępnych uprzedzeń ani utrwalonych przekonań. Pięć lat, setki źródeł i dwie podróże do Polski – w końcu Niezłomny mógł się ukazać drukiem.

Moja książka jest nie tylko biografią interesującej postaci historycznej, ale też kluczem do zrozumienia jednego z najbardziej fascynujących i mało znanych fragmentów historii Europy. Pozwala jaśniej zobaczyć przyczyny wybuchu II wojny światowej oraz pojąć problemy współczesnej Europy. Na przykład osoby, które znają przebieg konfliktu polsko-bolszewickiego i sporo wiedzą o zawodności dawnych zachodnich sojuszy, z łatwością zrozumieją, dlaczego Polskę tak zaniepokoiło odstąpienie od utworzenia tarczy antyrakietowej w 2009 roku. Innym przykładem pokazującym wpływ przeszłości na dzień dzisiejszy są słowa premiera Rosji Władimira Putina po katastrofie samolotowej, w której w kwietniu 2010 roku zginęła 96-osobowa polska delegacja zmierzająca na obchody siedemdziesiątej rocznicy mordu w Katyniu. Putin wyraził wtedy swoje kondolencje, lecz potem dodał mało dyplomatycznie, że katastrofa mogła być zemstą losu za okrucieństwa, których Polacy dopuszczali się podczas wojny polsko-bolszewickiej w 1920 roku. To prawda, że zginęło wówczas wielu sowieckich żołnierzy, jednak nie zostali rozstrzelani tak jak ci w Katyniu, lecz polegli w walce. Większość z nich straciła życie podczas dramatycznego manewru okrążającego, którym dowodził sam Piłsudski. Ów manewr odwrócił przebieg wojny, zapobiegając komunistycznej rewolucji w powojennej Europie. Sowieci, a zwłaszcza Stalin, który osobiście doświadczył tej klęski, nigdy nie wybaczyli Polakom ani Piłsudskiemu. Ta wrogość widoczna jest nawet dzisiaj, kilkadziesiąt lat po upadku komunizmu.

Nie mam wykształcenia historycznego, jednak historia zawsze mnie fascynowała, a jako geolog potrafię poddać ocenie dużą ilość informacji i zinterpretować je w sposób spójny i logiczny. W geologii premiuje się rzetelność, a nie tylko kreatywność – tą samą filozofią kierowałem się, pisząc książkę. W moich żyłach nie płynie polska krew, jednak zacząłem doceniać Piłsudskiego i Polaków z żarliwością neofity. Mam nadzieję, że moja książka poszerzy wiedzę o bogatym polskim dziedzictwie i wkładzie Polski do zachodniej cywilizacji.

Część I

Triumf i katastrofa.
Krótka historia Polski

Rozdział 1

Cytadela

Widzę oczka dziecinne, które patrzą ze zdumieniem, że mogły być takie czasy, gdy więzienie, a więc to, co jest upokorzeniem człowieka, to, co go przybija do ziemi – drgnięcia zapału w nas jeszcze budzi, oczy zapala, uśmiechem lica krasi[1].

Józef Piłsudski, 1925

Warszawska Cytadela miała złowieszczą reputację najlepiej pilnowanego więzienia w carskiej Rosji. Zbudowana przez cara Mikołaja I po powstaniu listopadowym (1830–1831), wznosiła się nad brzegiem Wisły na obrzeżach miasta. W 1900 roku Warszawa należała do Rosji, gdyż w 1795 w wyniku trzeciego rozbioru Polska przestała istnieć jako samodzielne państwo[2]. Więzienny kompleks zajmował powierzchnię ponad trzydziestu sześciu hektarów. Żeby wytyczyć teren pod jego budowę, Rosjanie całkowicie zniszczyli gęsto zaludniony fragment miasta, burząc wszystkie domy i wyrzucając piętnaście tysięcy ludzi na bruk. Jakby tego było mało, okoliczni mieszkańcy, także ci, których wysiedlono, musieli zapłacić za ten wznoszony na ich oczach ponury symbol carskiego ucisku. Z wysokich murów jeżyły się setki dział wycelowanych nie tylko w przeprawę przez rzekę. Warszawska Cytadela różniła się od wielu innych twierdz tym, że zamiast chronić mieszkańców leżącego pod nią miasta, miała wymierzać im kary za przejawy nieposłuszeństwa.

W obrębie Cytadeli znajdowało się dziewięć masywnych budynków, w których stacjonował rosyjski garnizon. W dziesiątym urządzono najsurowsze więzienie świata – kazamaty ukryte w twierdzy obsadzonej przez wojsko okupacyjne. W słabo oświetlonych celach więziono i mordowano kolejne pokolenia polskich patriotów – z tego powodu nazywano to miejsce „twierdzą męczenników”. Żelazne kraty i grube mury spartańskich cel X Pawilonu stanowiły zaledwie początek tego, z czym musiałby się zmierzyć myślący o ucieczce więzień. Przy każdym wejściu i wyjściu stali uzbrojeni żołnierze. W dzień i w nocy korytarze patrolowali strażnicy, którzy często sprawdzali cele, budząc więźniów jaskrawym światłem latarni. Drzwi celi miały małe otwory z rozszerzającymi się ku wnętrzu ostrymi krawędziami, pozwalające strażnikom obserwować całe pomieszczenie, a więźniom ograniczające pole widzenia. Nie dało się nigdzie ukryć, nie można było liczyć choć na chwilę samotności. Nawet gdyby ktoś zdołał się wydostać z więziennego budynku, musiałby jeszcze pokonać zamieszkany przez pięć tysięcy rosyjskich żołnierzy labirynt żelaznych bram i najeżonych kolcami ogrodzeń. Za murami Cytadeli konne patrole czujnie wypatrywały krnąbrnych skazańców. Przez dwadzieścia siedem lat uwięziono tu tysiące Polaków, żadnemu nie udało się uciec.

Wszystko wskazywało na to, że Józef Piłsudski jest kolejnym więźniem, który podjął beznadziejną walkę o niepodległość Polski. Aresztowano go 22 lutego 1900 roku, a potem przez prawie rok przetrzymywano w osławionym X Pawilonie w celi numer 39 przeznaczonej dla najbardziej niepoprawnych więźniów politycznych. Siedząc w wąskim karcerze o bielonych ścianach, w którym stało zniszczone żelazne łóżko, drewniany stół i krzesło, Piłsudski mógł się spodziewać jedynie zsyłki na Syberię. Zbliżający się proces pokazowy miał być formalnością. Jako trzydziestodwulatek Piłsudski miał już za sobą pięcioletnie zesłanie na Syberii. Skazano go wtedy w sfingowanym procesie, wymierzając karę zaskakująco niską jak na carskie standardy – Rosjan powstrzymała zapewne świadomość, że jego jedyną winą była nieumiejętność oceny sytuacji.

Jednak ostatnia zbrodnia Piłsudskiego nie budziła wątpliwości. Schwytano go na gorącym uczynku podczas drukowania rewolucyjnej gazety, dlatego nie mógł liczyć na pobłażliwość. Człowiek mniejszego formatu zapewne by zaginął, wessany przez zawiły system rosyjskiego więziennictwa. Jednak Piłsudski, wspierany z zewnątrz przez nieliczną, ale oddaną grupę współpracowników, planował ucieczkę. Sukces był mało prawdopodobny, wymagał cierpliwości, uporu i szczęścia.

Pierwszą poważną przeszkodą w opracowaniu tego planu, nie mówiąc już o wprowadzeniu go w życie, był brak możliwości tajnej wymiany informacji. Na odwiedzanie więźniów pozwalano rzadko, a wszystkie spotkania odbywały się pod czujnym okiem strażników. Więzień i jego gość siedzieli parę metrów od siebie, oddzieleni dwiema gęstymi kratami, co wykluczało przekazywanie listów. Zresztą notoryczni przestępcy, do których zaliczał się Piłsudski, i tak byli tego przywileju pozbawieni.

W innych więzieniach grypsy ukrywano w jedzeniu, zaszywano w ubraniu, wklejano do książek albo szyfrowano tajne informacje w zwykłej korespondencji. W Cytadeli żadna z tych możliwości nie wchodziła w grę. Przychodzące paczki dokładnie przeszukiwano i z reguły odsyłano do nadawcy. Każdy list czy podarek, jeśli już dotarł do szczęśliwego skazańca, był pozbawiony jakiejkolwiek użytecznej informacji. Osoba przyłapana na przesyłaniu podejrzanych materiałów, bez względu na ich wagę, ryzykowała osadzenie w Cytadeli.

Ale choć ucieczka wydawała się niemożliwa, pracowało nad nią grono niezmordowanych zapaleńców z Polskiej Partii Socjalistycznej, do której należał Piłsudski. Już wówczas uchodził nie za jednego z wielu politycznych buntowników, lecz za duchowego przywódcę walki o niepodległość. Towarzysze byli gotowi na wielkie ryzyko, żeby go uwolnić.

Konspiratorzy otrzymali pomoc z zupełnie nieoczekiwanej strony. Intendent Aleksiej Siedielnikow od dwudziestu siedmiu lat służył w Cytadeli. Współcześni biografowie Piłsudskiego opisują Rosjanina jako łagodnego, szlachetnego człowieka z siwymi włosami i niebieskimi oczami o ciepłym spojrzeniu, pozornie wiernego carowi, lecz w skrytości współczującego niedoli polskich patriotów. Ten opis raczej nie pasuje do kogoś, kto sprawował władzę w X Pawilonie.

Maria „Gintra” Paszkowska, od niedawna członkini PPS, pracująca także w Stowarzyszeniu Pomocy Więźniom, przekonała w jakiś sposób łagodnego strażnika, by pozwolił Piłsudskiemu na otrzymywanie i wysyłanie listów. Jednak Siedielnikow nie był jedynie biernym elementem tego planu. Otrzymane od Paszkowskiej grypsy ukrywał w swojej czapce albo pudełku zapałek. Pod pretekstem przeprowadzenia kontroli wchodził do celi Piłsudskiego i zostawiał czapkę lub zapałki w odpowiednim miejscu. Gdy po nie wracał, wynosił odpowiedź napisaną na jedynym dostępnym więźniowi papierze, czyli na czerwonej bibułce z paczek z papierosami. W jednym z pierwszych listów przeszmuglowanych do towarzyszy Piłsudski szczegółowo opisał swoje aresztowanie w formie uroczego wiersza. Lekkość i beztroska tego nieoczekiwanego utworu dodawała otuchy. Człowieka o takich zdolnościach należało uwolnić.

Paszkowska musiała mieć wielki dar przekonywania, bo Siedielnikow dużo ryzykował, jego też mogła spotkać surowa kara. Nie wiadomo, czy kierował się altruizmem, czy w grę wchodziły inne motywy. Ale ponieważ już wcześniej wykazywał słabość do Polek – z jedną się ożenił – być może Paszkowska odwołała się nie tylko do jego poczucia sprawiedliwości. Mógł też po prostu uznać, że w dobrze strzeżonej Cytadeli kilka nieszkodliwych listów nie ma znaczenia.

Gdy problem komunikacji został rozwiązany, konspiratorzy skupili się na kolejnym, znacznie trudniejszym etapie. Czas działał na ich niekorzyść. Wiedzieli, że po przewiezieniu na Syberię Piłsudski może długo nie pożyć. Wcześniej zesłano go na południe, jednak tym razem groził mu obóz pracy w zamarzniętej tundrze na niegościnnej północy, skąd krnąbrni więźniowie polityczni rzadko wracali. Piłsudskiego należało uwolnić przed zesłaniem, ale ucieczka z Cytadeli wydawała się niemożliwa. Jedyną drogą było przeniesienie go do słabiej strzeżonej placówki – ale jak tego dokonać?

Więźniów przenoszono z Cytadeli jedynie z dwóch powodów: na podstawie wskazań medycznych i w przypadku niepoczytalności. Symulowanie ciężkiej choroby prawdopodobnie nie przyniosłoby oczekiwanych skutków, a nawet gdyby władze w nią uwierzyły, wiązało się to z dużym ryzykiem. Skazanych przenoszono tylko wtedy, gdy zdaniem władz dany przypadek przekraczał wiedzę i umiejętności lekarzy więziennych, a Rosjanie uważali, że szpital w Cytadeli poradzi sobie nawet z najcięższymi chorobami i kontuzjami. Istniała więc dość przerażająca możliwość, że miejscowi doktorzy – którzy nie uchodzili za elitę swojego zawodu i nie przejmowali się skutecznością swoich działań – rzeczywiście zaczną leczyć Piłsudskiego. Stosunkowo niewielka rana mogłaby się wówczas zajątrzyć. Poza tym nie było żadnej gwarancji, że nawet ciężko chory więzień otrzyma jakąkolwiek pomoc, śmierć kolejnego Polaka nikogo by nie zmartwiła.

Jedynym rozsądnym wyjściem była więc choroba psychiczna. Ale objawy lekkiego obłędu, podobnie jak problemy zdrowotne, nie budziły szczególnego niepokoju władz. Potrzebna była wyraźniejsza i dokuczliwsza manifestacja choroby. Żeby otrzymać przeniesienie, pacjent musiał być zdiagnozowany przez specjalistę, dlatego konspiratorzy doszli do wniosku, że Piłsudski musi przekonująco symulować symptomy znane ówczesnej medycynie. Potrzebna była zatem pomoc eksperta, przypadkowe nienormalne zachowanie nie wywołałoby oczekiwanych skutków. Niezmordowana Paszkowska wyszukała miejscowego psychiatrę, który dał się przekonać uroczej damie, mimo że nie był członkiem PPS.

Doktor Rafał Radziwiłłowicz, ekspert w dziedzinie diagnozowania i leczenia paranoi, dostarczał spiskowcom cennych informacji, które następnie na maleńkich skrawkach papieru przemycano do więzienia. Pierwszy lapidarny list – „Udawaj obłęd” – proponował sposób pozornie niewykonalny, ale kolejne szczegółowe instrukcje symulowania paranoi wskazywały drogę na wolność. Żeby uniknąć podejrzeń, Piłsudski osuwał się w obłęd powoli. Początkowo przejawiał słabe objawy depresji: przygnębienie, brak apetytu, nadmierną senność, przestał też mówić. Po kilku tygodniach objawy się nasiliły, Piłsudski zaczął rzucać jedzeniem w strażników. Wprawdzie odmawianie zepsutego więziennego jedzenia samo w sobie nie było nieracjonalne, jednak ten przypadek wzbudził zainteresowanie. Piłsudski nie chciał nic jeść, twierdząc, że strażnicy chcą go otruć. Przyjmował jedynie jaja na twardo i zjadał je ze skorupkami.

Kiedy zaniepokojony Siedielnikow, który najwyraźniej nie wiedział o całym planie, zauważył niszczące skutki takiej diety, zaczął przynosić Piłsudskiemu smakołyki z własnego stołu. Kupił nawet książkę kucharską, żeby znęcić więźnia przysmakami z jego ojczystego kraju: barszczem, bigosem i kołdunami. Jednak Piłsudski odrzucał wszystko – z wyjątkiem kilku czekoladek, na które skusił się zapewne w chwili słabości – wciąż jedząc jedynie jaja w skorupkach. Do tego kulił się na widok każdej osoby w mundurze, dalej utrzymując, że władze chcą go zabić. Całymi nocami prowadził na głos rozmowy z niewidzialnymi osobami. Te dyskusje były tak żywe i realistyczne, że część strażników zaczęła wierzyć w duchy nawiedzające celę.

Piłsudski odgrywał to bardzo wiarygodnie – miał zdolności aktorskie i posiadł niejaką wiedzę fachową (przez rok studiował medycynę). Wyczerpująca maskarada trwała przez kilka długich miesięcy, a w tym czasie do celi napływały szczegółowe instrukcje symulowania paranoi, odpowiadające podręcznikowym opisom.

Postępujący obłęd Piłsudskiego stanowił dla władz istotny problem. Choć wynik procesu był oczywisty, władze chciały go jak najbardziej nagłośnić. Co więcej, prokuratorom obiecano sowite premie za odpowiednie przeprowadzenie tego spektaklu. Wychudzony, godny pożałowania i praktycznie niechodzący o własnych siłach szaleniec nie wywołałby na sali rozpraw odpowiedniego efektu. Za podziemną gazetą rozsiewającą po całej Rosji antycarską propagandę musiał stać intelektualista, a nie bredzący wariat.

Objawy choroby psychicznej wyglądały autentycznie, jednak władze zachowywały podejrzliwość. Wcześniej więźniowie też próbowali podobnych podstępów, ale oszustwa szybko wykrywano. Komisja podejmująca decyzję o przeniesieniu musiała mieć niezbity dowód niepoczytalności skazańca. Dlatego strażnicy w Cytadeli nieustająco obserwowali Piłsudskiego, próbując wychwycić najmniejsze oznaki normalnego zachowania. Często wybudzali go z głębokiego snu, licząc, że wtedy czymś się zdradzi. Piłsudski jednak ani na chwilę nie zdejmował maski szaleńca, choć podtrzymywanie tej gry dużo go kosztowało. Udawanie dziwacznych objawów odbiło się na jego zdrowiu; dieta złożona z jajek na twardo oraz brak snu bardzo go osłabiły, schudł i zrobił się ospały. Ten stan nie mógł się ciągnąć w nieskończoność.

Po kilku miesiącach lekarze z Cytadeli uwierzyli w obłęd. Mimo to władze administracyjne pozostawały sceptyczne. Zażądały, by diagnozę potwierdził rosyjski specjalista. Na szczęście nieugięta Paszkowska znów podjęła stosowne działania.

Doktor Iwan Szabasznikow był znanym rosyjskim psychiatrą, który niedawno przeprowadził się z Syberii do Warszawy. Paszkowska odszukała go i poprosiła o pomoc. Tłumaczyła, że nieszczęsny skazaniec jest jej przyjacielem z dzieciństwa i że pobyt w Cytadeli załamał go fizycznie i psychicznie. A jako osoba całkowicie niepoczytalna nie stanowi zagrożenia dla władz państwa. Czy zatem pan doktor mógłby zbadać więźnia, a następnie zalecić przeniesienie go do szpitala psychiatrycznego, w którym nieszczęśnik spędziłby resztę życia? Doktor przystał na prośbę Paszkowskiej – co pewnie nie powinno dziwić – i zgodził się zbadać Piłsudskiego. Paszkowska przygotowała odpowiednie pismo do urzędników w Cytadeli z wnioskiem, by doktor Szabasznikow wyraził opinię o stanie zdrowia więźnia; pismo podpisała i wysłała ciotka Piłsudskiego, Stefania Lipman. Władze nie chciały korzystać z usług niewiarygodnych ich zdaniem polskich psychiatrów, jednak liczyły się z diagnozą szanowanego i wykwalifikowanego rosyjskiego eksperta.

Kilku strażników zaprowadziło Szabasznikowa i umundurowanego lekarza więziennego do celi. Na widok mundurów Piłsudski zaczął przeraźliwie krzyczeć. Było jasne, że w tych warunkach nie jest możliwe żadne rzetelne badanie. Szabasznikow przekonał pozostałe osoby, by pozwoliły mu zostać z więźniem sam na sam. Rozmowa, która potem miała miejsce, nie tylko zdecydowała o losie Piłsudskiego, ale wywarła też ogromny wpływ na historię Polski.

Nadzieje na wprowadzenie Rosjanina w błąd szybko się rozwiały, jako że Szabasznikow był rzeczywiście znakomitym psychiatrą. W odróżnieniu od lekarzy z Cytadeli szybko przejrzał misterną grę i stwierdził, że więzień jest całkiem zdrowy psychicznie. Ale wraz z poczytalnością ujawnił się również urok osobisty Piłsudskiego. Lekarz i pacjent szybko przeszli do porządku dziennego nad diagnozą i zagłębili się w rozmowę, która wciągnęła ich obu. Okazało się, że na Syberii polowali w tych samych lasach, patrzyli w zachwycie na te same krajobrazy i tak samo darzyli miłością ten kraj i jego mieszkańców. Oddychali tym samym rześkim syberyjskim powietrzem, widzieli te same jaskrawe kolory syberyjskiego nieba, z takim samym zdumieniem obserwowali, jak lodowate mgły zlewają się o zachodzie słońca z syberyjską nocą. Urodzony w Buriacji Szabasznikow nie darzył Polaków szczególną sympatią, ale jak wielu Rosjan nie zgadzał się z twardymi carskimi rządami i doskonale zdawał sobie sprawę, jaki los czeka więźnia. Najwyraźniej nie chciał, żeby opresyjny system zniszczył takiego człowieka. Podczas tej pozornie błahej rozmowy nawiązał z Piłsudskim osobistą więź. Ich wspólne doświadczenia odniosły większy skutek niż błagalne podania czy manifesty polityczne.

Końcowy raport doktora stwierdzał, że więzień cierpi na „psychosis hallucinatoria actua”, która jest skutkiem przetrzymywania w izolatce w X Pawilonie. Po przeniesieniu pacjenta do sanatorium należy się spodziewać znaczącej poprawy. Władze Cytadeli nie miały powodu, żeby podważać orzeczenie szanowanego lekarza, który do tego był Rosjaninem. A jego zalecenia dawały nadzieję na poprawę stanu zdrowia Piłsudskiego, bez czego z kolei nie można by zapewnić odpowiedniego przebiegu procesu. I tak, mimo wielu początkowych przeciwności, władze zezwoliły na przeniesienie.

Po dziesięciu wyczerpujących miesiącach osiągnięto pierwszy cel, jakim było wydostanie Piłsudskiego z Cytadeli, jednak potem nie wszystko poszło zgodnie z planem. Spiskowcy wystosowali prośbę, by chory trafił do któregoś z kilku prywatnych szpitali w Warszawie. Były one słabiej pilnowane niż Cytadela, a wśród personelu znajdowali się Polacy, którzy mogli się okazać przydatni. Poza tym na miejscu była niezmordowana Paszkowska, umiejąca otwierać wiele drzwi. Gdyby wszystko inne zawiodło, w Warszawie znalazłaby się wystarczająca liczba zagorzałych zwolenników Piłsudskiego zdolnych do przeprowadzenia szturmu na szpital.

Władze rosyjskie doskonale zdawały sobie z tego sprawę. Żadna z warszawskich instytucji nie nadawała się dla tak cennego więźnia. Piłsudski miał zostać przewieziony do zakładu psychiatrycznego w samym sercu carskiego imperium: do szpitala pod wezwaniem świętego Mikołaja Cudotwórcy w Petersburgu.

Ku swojemu przerażeniu Piłsudski szybko się przekonał, że ogromny, trzypiętrowy budynek, w którym mieścił się zakład, niewiele różni się od więzienia. Co gorsza, PPS nie miała w szpitalu żadnych kontaktów, a w mieście istniał dopiero zalążek organizacji. Do czasu usunięcia tych przeszkód Piłsudski musiał radzić sobie sam.

Wyprowadził się z pojedynczej celi nawiedzanej przez wyimaginowanych dręczycieli do sali zbiorowej, w której przebywało ponad pięćdziesięciu prawdziwych szaleńców. Jeśli miał jakiekolwiek wątpliwości, jak powinien się zachowywać człowiek chory psychicznie, jego nowi współlokatorzy przez całą dobę udzielali mu stosownych lekcji. Ich majaczenia były przerywane gwałtownymi wybuchami złości, najczęściej ignorowanymi przez personel. A jeśli strażnicy interweniowali, to ich terapia sprowadzała się do wymierzania ciosów pałką. Piłsudski przeżył tu kilka miesięcy bez żadnego kontaktu ze współtowarzyszami, cały czas udając obłęd. Z pewnością musiał niekiedy się zastanawiać, czy sam ich plan nie jest przypadkiem czystym szaleństwem.

W tym czasie mała petersburska komórka PPS nie ustawała w wysiłkach. Nie należało się spodziewać pomocy ze strony personelu szpitala, w którym pracowali głównie Rosjanie niedarzący sympatią polskich zdrajców. Wprawdzie jednym z dwunastu lekarzy był Polak, doktor Bronisław Czeczot, jednak nie należał on do PPS, więc do końca nie można mu było ufać.

I znów los uśmiechnął się do spiskowców. Jeden z miejscowych członków PPS skończył właśnie studia medyczne. Władysław Mazurkiewicz specjalizował się w chorobach skóry i po wielu latach nauki w Cesarskiej Wojskowej Akademii Medycznej zamierzał podjąć praktykę w Łodzi. Jednak przeszkodziły mu w tym potrzeby partii: jeśli ucieczka więźnia miała się powieść, spiskowcy musieli mieć wewnątrz swojego człowieka. Zapytali więc Mazurkiewicza, czy byłby gotów podjąć pracę w zakładzie psychiatrycznym i czy będąc na miejscu, nie opracowałby jakiegoś planu uwolnienia ich przywódcy. Nie chodziło o błahą przysługę, pomoc w ucieczce wiązała się z wielkim ryzykiem i poświęceniem. Upragniona kariera mogła się dla doktora skończyć, zanim jeszcze się zaczęła. Nie mówiąc o tym, że sam ryzykował życie i wolność za kogoś, kogo w ogóle nie znał. A gdyby nawet Piłsudskiemu udało się wydostać z zakładu, to stałby się zbiegiem w samym sercu terytorium wroga. Jednak Mazurkiewicz się nie wahał.

Oznajmił rodzinie i znajomym, że po dermatologii zainteresował się nagle psychiatrią. Na szczęście jego ojciec, który nie miał o niczym pojęcia, był człowiekiem poważanym w mieście i załatwił synowi mało oblegane stanowisko pomocnika lekarza w szpitalu świętego Mikołaja Cudotwórcy.

W tym czasie Piłsudskiemu coraz trudniej było symulować chorobę. Nie wiedząc, czy PPS zna choćby miejsce jego pobytu, wyznał jednemu z lekarzy, że jest zupełnie zdrowy. Jednak oni uznali to za niezbity dowód na niepoczytalność. Na szczęście niedługo potem działaczom PPS udało się przekazać wiadomość: „Nie trać nadziei”. Przedstawienie trwało dalej.

Przez sześć miesięcy Mazurkiewicz pracował sumiennie, budząc podziw dyrektora placówki swoim zapałem i wiedzą. Żeby nie ściągać na siebie podejrzeń, trzymał się z daleka od Piłsudskiego, unikał nawet przypadkowych rozmów. Widywał go jedynie podczas obchodów, w których towarzyszył innym lekarzom. Zastanawiał się zapewne, czy to poświęcenie okaże się cokolwiek warte.

14 maja 1901 roku ciężka praca młodego lekarza została nagrodzona. Tego wieczoru, gdy na petersburskim Polu Marsowym odbywał się wielki festyn, powierzono mu nadzór nad całą placówką. Personel aż się palił, żeby wyjść z ponurego gmachu i uczestniczyć w zabawie, a Mazurkiewicz chętnie wszystkich zwalniał.

Około dwudziestej, podczas rutynowego obchodu, wszedł do sali zbiorowej i wskazał na Piłsudskiego. Oznajmił opiekunom, że chory stanowi ciekawy przypadek, i nakazał przyprowadzić go za pół godziny do swojego gabinetu. Jego polecenie spełniono. „Potrzeba mi więcej czasu na dokładne badanie – powiedział Mazurkiewicz do strażników. – Nie musicie czekać. Zadzwonię, kiedy będę was potrzebował”.

Do tej pory Mazurkiewicz widział Piłsudskiego jedynie w roli pacjenta, więc po zamknięciu drzwi przez dłuższą chwilę musiał mu się przyglądać w pełnym napięcia milczeniu. Czy człowiek, dla którego ryzykował życie i karierę, jest majaczącym szaleńcem czy przytomnie myślącym mesjaszem? Wycieńczony, brudny, ze zmierzwioną czarną brodą, wyczerpany udawaniem i złą dietą, Piłsudski nie sprawiał dobrego wrażenia.

Na szczęście szybko przeobraził się w normalnego, pełnego rozbrajającego uroku człowieka, który już wcześniej zaskarbił sobie dozgonną lojalność swoich zwolenników. Pijąc herbatę i paląc papierosy, dwaj mężczyźni omawiali ostatnie szczegóły ucieczki. Mazurkiewicz wspominał później tę rozmowę jako zaskakująco spokojną, wręcz żartobliwą.

Już od jakiegoś czasu metodycznie gromadził ubranie dla Piłsudskiego. Przez kilka tygodni przemycał w swojej lekarskiej torbie pojedyncze części garderoby i ukrywał je w laboratorium chemicznym. Po żartach i wymianie uprzejmości więzień zdjął z siebie brudny szpitalny pasiak i zaczął się przeistaczać w zwyczajnego gościa, który odwiedził szpital. Modne ubranie przygotowane przez doktora leżało na nim całkiem dobrze, z wyjątkiem szapoklaka, który komicznie opadał mu na oczy. Śmiejąc się z jego absurdalnego rozmiaru, Piłsudski postanowił trzymać go w ręku.

Obaj spokojnie wyszli z gabinetu i ruszyli do głównego wyjścia. Niestety, stało tam kilku strażników nieznanych lekarzowi. Postanowili więc poszukać innej drogi, skręcili do bocznego wejścia, ale po drodze zatrzymało ich kilku posługaczy, którzy koniecznie chcieli omówić z doktorem jakąś drobną sprawę. Podczas tej pozornie swobodnej rozmowy doktor z trudem ukrywał coraz większe zdenerwowanie. Za to Piłsudski zachowywał się obojętnie, ze spokojem palił papierosa i uśmiechał się, gdy Mazurkiewicz próbował uprzejmie zakończyć tę pogawędkę. W końcu posługacze pożegnali się, życząc doktorowi i jego znajomemu dobrej nocy. Strażnicy przy bramie, rozpoznawszy Mazurkiewicza, stanęli na baczność. Na szczęście dopiero zaczęli służbę, więc nie mieli pojęcia, że elegancki towarzysz doktora nie wchodził wcześniej na teren szpitala. Nieświadomi, że stają się wspólnikami przestępstwa, otworzyli drzwi. Piłsudski wyszedł szybkim krokiem na chłodne wieczorne powietrze. Człowiek, który miał oswobodzić Polskę, był wolny.

Pisząc ten rozdział, autor korzystał z następujących monografii (pełne opisy bibliograficzne znajdą Czytelnicy w wykazie literatury na końcu książki):

Davies, Boże igrzysko
Humphrey, Pilsudski: Builder of Poland
Jędrzejewicz, Piłsudski: A Life for Poland
Landau, Pilsudski and Poland
Pilsudska, Pilsudski: A Biography
Pilsudski, The Memories of a Polish Revolutionary and Soldier

1. Piłsudski, Psychologia więźnia, w: Pisma zbiorowe, t. 8, red. Kazimierz Świtalski, Instytut Józefa Piłsudskiego, Warszawa 1937, s. 187 (wszystkie przypisy nieoznaczone jako „przyp. aut.” pochodzą od polskiego wydawcy). [wróć]

2. Dwa wcześniejsze rozbiory, dokonane w 1772 i 1793 przez Rosję, Prusy i Austrię, uczyniły z Polski państwo kadłubowe. W 1795 zaborcy podzielili między siebie ostatnie polskie terytoria. Warszawa przypadła Prusom, lecz w latach 1807–1815 znalazła się w granicach utworzonego przez Napoleona Księstwa Warszawskiego. Po klęsce cesarza kongres wiedeński przyznał Warszawę Rosji (przyp. aut.). [wróć]

Rozdział 2

Mąż przeznaczenia

Wpojono we mnie wiarę w niezwykłe przeznaczenie moje[1].

Józef Piłsudski, 1890

Józefowi Piłsudskiemu (1867–1935) przypadło w udziale niezwykłe życie – w dniach największej tragedii w historii ludzkości, I wojny światowej i jej następstw, stał się głównym aktorem na arenie wydarzeń Europy Środkowej. Urodził się w czasach, gdy Polska nie istniała, w młodości był wrogiem państwa, a potem głową państwa. Po dramatycznej ucieczce z warszawskiej Cytadeli w 1901 roku stał się legendą, człowiekiem wyjętym spod prawa, sprawcą najbardziej zuchwałego w historii Europy napadu na pociąg. Zrabowane wtedy pieniądze zostały wykorzystane na finansowanie działalności rewolucyjnej kierowanej ze stosunkowo przychylnej Polakom Austrii. Piłsudski, który miał nikłą wiedzę wojskową, zorganizował tam niewielką i początkowo źle wyposażoną grupę partyzancką, której członkowie stali się później rdzeniem polskiej armii. Jego przewidywania, że wojna jest nieuchronna i może stanowić okazję do wybicia się Polski na niepodległość, okazały się niezwykle trafne. Piłsudski mężnie walczył podczas Wielkiej Wojny, dowodząc jako austriacki generał słynnymi Legionami Polskimi. Stanął nie tyle po stronie państw centralnych, ile przeciwko caratowi. Po upadku Rosji został przez Niemców internowany za odmowę złożenia przysięgi wierności cesarzowi. Pod koniec wojny odesłano go – podobnie jak Lenina – specjalnym pociągiem do kraju, gdzie „znalazł władzę leżącą na ulicy”.

Wskrzeszając Rzeczpospolitą, która była przypomnieniem dumnej historii kraju, Piłsudski jako głowa państwa przywrócił w Polsce parlament i wprowadził lewicowe pryncypia. Jako marszałek osobiście dowodził dramatycznym kontrnatarciem przeciwko Armii Czerwonej, która była o krok od zasiania komunistycznej rewolucji w wycieńczonej wojną Europie. Zaskakujące zwycięstwo Polaków, „Cud nad Wisłą”, zakończyło jedną z decydujących, choć mało znanych bitew zachodniej cywilizacji. Po traktacie ryskim z 1921 roku bolszewicy wycofali się z trockistowskiej polityki szerzenia międzynarodowej rewolucji i ograniczyli do realizacji wyznaczonego przez Stalina bardziej umiarkowanego celu, jakim było ustanowienie socjalizmu w jednym państwie. Dzięki Piłsudskiemu Europa uniknęła komunizmu, przynajmniej na jedno pokolenie.

Piłsudski dostrzegał słabość małych europejskich krajów, dlatego opowiadał się za federacją państw słowiańskich pod polskim przewodnictwem. Idea ta stanowiła odpowiednik systemu federalnego, jakim była unia polsko-litewska, państwo, które przez trzy stulecia odgrywało w Europie Wschodniej ogromną rolę. W latach międzywojennych próby zrekonstruowania tej polityki były albo mało znane, albo przedstawiano je w niewłaściwym świetle. Powstanie federacji kazałoby Niemcom i Rosji poważnie się zawahać przed rozpoczęciem kolejnej wojny. Niestety, sąsiedzi Polski odrzucili ten ambitny plan.

Będąc u szczytu władzy, Piłsudski wycofał się z życia politycznego i jak Cyncynat wybrał proste życie na wsi[2]. Jednak po kilku latach tej sielanki twórca niepodległej Rzeczpospolitej nie umiał pogodzić się z konfliktami przeżerającymi system parlamentarny wypaczany przez jego przeciwników. Wiedział przecież, że zachłanni sąsiedzi dokonali rozbiorów Polski właśnie wtedy, gdy walka rozmaitych stronnictw i nadużywanie demokracji osłabiły i podzieliły kraj, czyniąc go bezbronnym wobec obcej interwencji. Żeby do tego nie dopuścić, Piłsudski wrócił do władzy jako dyktator, choć według ówczesnych standardów była to dyktatura łagodna.

Życie Piłsudskiego miało wiele nieoczekiwanych zakrętów, dlatego warto się zastanowić nad miejscem tego człowieka w historii. Gdyby zmarł w wieku dwudziestu pięciu lat, byłby nikomu nieznaną postacią. Gdyby zmarł jako pięćdziesięciolatek, zapisałby się na kartach historii w mało znaczącym przypisie. Śmierć w wieku pięćdziesięciu pięciu lat, po zwycięstwie nad Armią Czerwoną i ustanowieniu w Polsce republiki parlamentarnej, zapewniłaby mu honorowe miejsce w panteonie bohaterów zachodniej cywilizacji. Ale gdy Piłsudski umierał w wieku sześćdziesięciu siedmiu lat, blask tego bohaterstwa znacznie przygasł po dekadzie autorytarnych rządów. Gdyby żył pięć lat dłużej i odparł atak faszystowskich Niemiec na Polskę, odzyskałby świetlane miejsce w historii.

Mimo wielkich zasług Piłsudski jest pamiętany na Zachodzie – o ile w ogóle się o nim pamięta – jako zrzędliwy, niezbyt groźny dyktator mało znaczącego państwa. Warto jednak mieć na uwadze, że to on przywrócił do życia Polskę, która stała się pierwszym celem w II wojnie światowej – została zaatakowana z dwóch stron przez Niemcy i Rosję. Wydarzenie to nie było historycznym wyjątkiem, już wcześniej ci sami wrogowie trzykrotnie dokonywali rozbioru Polski. Piłsudski prowadził narodową politykę z socjalistycznym zabarwieniem, dlatego często mylnie zalicza się go do faszystów, chociaż w rzeczywistości sprzeciwiał się ich filozofii politycznej i był jedynym europejskim przywódcą, który chciał ją wykorzenić, zanim Niemcy urosły w potęgę.

Piłsudski uchodził za szorstkiego pragmatyka, co miało swoje podstawy. Po wielu latach działalności politycznej, najpierw w podziemiu, a potem na pierwszej linii frontu, nie lubił kwiecistych fraz ani nie był skłonny do kompromisów, koniecznych niekiedy dla skutecznych rządów demokracji. Jego przeciwnicy, zarówno w kraju jak i za granicą, lepiej posługiwali się propagandą. Piłsudski nie miał oporów przed używaniem siły, nawet zapobiegawczo, jeśli pozwalało to osiągnąć wyznaczone cele. Brakowało mu zrozumiałej, spójnej filozofii politycznej, z rozbrajającą łatwością zmieniał sojuszników. Nie prowadził też stałej polityki, miał za to jeden cel: niepodległość Polski.

Pomimo tych wad jego nieugięta wola i klarowna wizja celu uczyniły z niego w kluczowym momencie historycznym wybitnego przywódcę, a jego życie stało się przykładem triumfu przegranej sprawy. Pod tym względem można go porównać do Churchilla. Zbigniew Brzeziński, były doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego USA, nazwał Piłsudskiego „drogowskazem, który umiał rozpalić wśród polskich patriotów chęć działania i gotowość do poświęceń”[3]. Piłsudski miał szczególny instynkt: potrafił inspirować, wiedział, jak zdobyć władzę i jak ją wzmacniać poprzez odpowiednie działania polityczne. Dlatego należy go zaliczyć do elity europejskich mężów stanu.

Choć Polska zniknęła z mapy Europy prawie sto lat przed jego narodzinami, Piłsudski został ukształtowany przez historię swojego kraju. Hrabia Carlo Sforza, którego rodzina odegrała w historii Polski znaczącą rolę, tak pisał w 1930 roku:

Można badać życie i działalność Cromwella czy Bonapartego bez ciągłego myślenia o powstaniu Anglii czy o namiętnościach Francji. Ale nie da się zrozumieć postaci Piłsudskiego ani roli, jaką odegrał, bez zrozumienia dawnej Polski[4].

Dla Polaków współczesnych Piłsudskiemu historia nie była zbiorem nudnych faktów, ale żywym mostem łączącym ich z dniami chwały i niepodległości. W czasach państwowego niebytu największym kapitałem Polski była pamięć o dawnej świetności. Ta pamięć w połączeniu z wiarą katolicką utrzymywała przy życiu uśpiony polski nacjonalizm i umożliwiła wskrzeszenie państwa polskiego.

Piłsudski był pod wieloma względami ucieleśnieniem polskiej historii, a jego życiorys jest jak podsumowanie całego tysiąclecia jej wzlotów i upadków. Życie tego człowieka staje się szczególnie interesujące, gdy próbuje się je poznać i zrozumieć z takiej perspektywy. Mawia się, że historia nie lubi się powtarzać, ale lubi się rymować. We frapującej opowieści o Piłsudskim wątki z dziejów Polski rozbrzmiewają jako wyraźny motyw przewodni.

Niestety, poza Europą Wschodnią historia Polski jest praktycznie nieznana, a znaczna część tej „wiedzy” jest błędna. Powstanie i upadek polsko-litewskiej Rzeczpospolitej Obojga Narodów to ciąg dramatycznych wydarzeń, jednak niewiele osób zna ich dokładny przebieg. Jednym z powodów tej ignorancji jest fakt, że Polskę ominęło wiele powszechnie znanych doświadczeń kojarzonych z historią Europy: wielka epidemia dżumy, wojna stuletnia czy reformacja. Polska nie włączyła się w eksplorację i podbój Nowego Świata i mimo dostępu do Morza Bałtyckiego nie miała imponującej floty. Walka o dominację między Francją, Hiszpanią i Anglią, a także machinacje Świętego Cesarstwa Rzymskiego (o którym Wolter mówił, że nie było ani święte, ani rzymskie, ani nie było cesarstwem) w nikłym stopniu wpływały na losy Polski. Wiele osób uważa, że historia Polski jest jedynie rozdziałem historii Rosji, nie zdają sobie jednak sprawy, że aż do początku XVIII wieku Polska była od Rosji silniejsza.

Prawdę historyczną, o ile taka istnieje, zniekształcają często uprzedzenia tych, którzy piszą historię. A historię z reguły piszą zwycięzcy, dalecy od obiektywizmu. W przypadku Polski te zniekształcenia były dokonywane świadomie, przez dwieście lat stanowiły oś negatywnej propagandy, inspirowanej w znacznej mierze przez mocarstwa, które doprowadziły do upadku państwa polskiego, i mającej usprawiedliwić ich działania. Przejawiało się to na wielu poziomach, od rewizjonizmu historycznego po niesmaczne żarty. W rzeczywistości Polska była kiedyś jednym z najpotężniejszych, najlepiej rozwiniętych i najbardziej postępowych państw na świecie, nie bez powodu uważano ją za kolebkę klasycznego liberalizmu. Wiele osób byłoby zdumionych, dowiedziawszy się, że Polska wiele razy ocaliła zachodnią cywilizację, i to praktycznie bezinteresownie. Przez wieki broniła chrześcijańskiej Europy przed najazdami – Mongołów, Moskali, Tatarów, Turków i wreszcie komunistycznych hord. Zdaniem części Polaków te zasługi nigdy nie doczekały się odpowiedniego uznania ze strony Zachodu.

Znaczenie odrodzonej Polski można zrozumieć jedynie we właściwym kontekście, do czego niezbędne jest przedstawienie historii tego kraju chociażby w ogólnym zarysie. Na szczęście to pasjonująca opowieść. Żeby naprawdę docenić wagę triumfu Polski po I wojnie światowej, należy mieć świadomość poprzedzającej go tragedii. Jak pisał Adam Mickiewicz w Panu Tadeuszu: „Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie; ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, kto cię stracił”.

Odrodzenie państwa polskiego w XX wieku nie było czymś wyjątkowym, wiele mniejszych wieloetnicznych krajów Europy Środkowej również wybiło się na niepodległość. Dla Węgrów, Czechów, Serbów czy Chorwatów epoka średniowiecza jest szczytowym punktem tradycji narodowej, wspaniałą przeszłością pogrzebaną przez podboje silniejszych sąsiadów. W większości przypadków te utracone imperia są traktowane jak naturalne granice historyczne, zazwyczaj obejmujące znacznie większe terytoria niż te wytyczone współcześnie. Utrata historycznego znaczenia, świadomość, że kiedyś się było potężnym państwem, stanowią ważny komponent psychologii środkowoeuropejskich krajów, który pozwala wyjaśnić ich współczesny agresywny nacjonalizm. W XIX wieku w Polsce i innych ujarzmionych państwach w dziwny sposób łączyły się koncepcje liberalizmu i nacjonalizmu, tworząc razem romantyczną reinterpretację przeszłości, która jawiła się jako wyidealizowany „złoty wiek” narodowej wolności i potęgi. Znajomość dziejów Polski pomaga pojąć dzieje Europy Środkowo-Wschodniej, gdzie nawet dziś ludzie myślą w kategoriach historycznych, co Amerykanom wydaje się niezrozumiałe.

Zagłębienie się w historię Polski pozwoli nam poznać bogactwo jednej z najbardziej niezwykłych kultur zachodniej cywilizacji, stanowiącej tło życia Piłsudskiego. Badanie przeszłości nie jest jednak sterylnym wymienianiem dat i nazwisk, to dynamiczny, żywy proces pełen rozmaitych odniesień. „Czy nie jest tak, że nieraz toczymy dziś spory o przeszłość, sądząc, że spieramy się o prawdy dnia dzisiejszego?”[5]. Odnosi się to szczególnie do Polaków żyjących w epoce Piłsudskiego, którzy jako zniewolony naród nieustająco analizowali swoją zakazaną historię, szukając w niej inspirujących postaw i zdarzeń usprawiedliwiających walkę o niepodległość.

Pisząc ten rozdział, autor korzystał z następujących monografii:

Dziewanowski, Piłsudski: A European Federalist
Garlicki, Józef Piłsudski
Johnson, Central Europe
Michnik, Letters from Prison
Sforza, Twórcy nowej Europy
Snyder, Rekonstrukcja narodów

1. Cyt. za: Władysław Pobóg-Malinowski, Nieznane listy Józefa Piłsudskiego, „Zeszyty Historyczne” 1962, nr 2, s. 215. [wróć]

2. Cyncynat (V w. p.n.e.), rzymski generał i dyktator, który po pokonaniu wrogów republiki zrezygnował ze stanowiska, dobrowolnie oddał całą władzę i wrócił na wieś. Uważany za wzór skromności i cnót obywatelskich (przyp. aut.). [wróć]

3. Catalog of Collections, Piłsudski Institute, 5 (przyp. aut.). [wróć]

4. Carlo Sforza, Twórcy nowej Europy (cytowany fragment przełożono na nowo). [wróć]

5. Adam Michnik, Rozmowa w Cytadeli, „Zeszyty Historyczne” 1983, nr 64, s. 55. [wróć]

Rozdział 3

Dawna Polska

Nie da się zrozumieć postaci Piłsudskiego ani roli, jaką odegrał, bez zrozumienia dawnej Polski.

hrabia Carlo Sforza, 1930

Historia Polski staje się skomplikowana za sprawą podstawowego pytania: jaka Polska i gdzie? Polska zajmowała zmieniające się w ciągu wieków terytorium na rozległej równinie pomiędzy Morzem Bałtyckim i Karpatami, zmieniała się też w sensie politycznym i etnicznym, miała okresy świetności i lata upadku. Patrząc na XVII-wieczne mapy, ze zdziwieniem widzimy, że ówczesna Polska była największym państwem Europy, w jej granicach znajdowały się tereny uważane na ogół za zawsze przynależne Rosji albo Niemcom. Dwa wieki później Polski już nie ma na mapie. To niesamowite zniknięcie jest tym dziwniejsze, że ten najbardziej zmilitaryzowany kraj w Europie nie przegrał w międzyczasie żadnej dużej wojny. Wyjaśnienie tej geopolitycznej zagadki jest skomplikowane, ale sprowadza się właściwie do wspomaganego narodowego samobójstwa o skali niespotykanej wcześniej w ludzkich dziejach.

Często się mówi, że tragedią Polski jest jej położenie geograficzne. Brak naturalnych barier na wschodzie i zachodzie, z wyjątkiem bagien Polesia, wystawiał ją na łup najeźdźców: Germanów, Węgrów, Mongołów, Turków, Tatarów, Szwedów i Rosjan. Ale otwarte równiny służyły też jako dwukierunkowy szlak, który często przynosił Polsce korzyści. Przez większą część swojej historii to ona miała przewagę nad sąsiadami. Polscy królowie władali na Węgrzech i w Czechach, przez krótki czas Polak zasiadał na carskim tronie. Polskie wojska trzykrotnie przyczyniły się do zdobycia Moskwy, dwa razy zostawiając po sobie jedynie zgliszcza[1]. Prusy, które stały się zalążkiem Cesarstwa Niemieckiego, przez kilkaset lat były feudalnie podległe polskiej Koronie, a unia Polski z Litwą stworzyła potężne mocarstwo, rozciągające się od Bałtyku po Morze Czarne.

Polska zawdzięczała wiele swoich sukcesów nie tyle wojnom, ile światłej polityce. Przez setki lat była jednym z najbardziej tolerancyjnych krajów Europy i często rządziła sąsiednimi krajami na ich prośbę. Co więcej, w odróżnieniu od większości swoich sąsiadów przez ponad tysiąc lat odmawiała przyłączenia się do Świętego Cesarstwa Rzymskiego, stawiała opór Moskwie, uniknęła tatarskiego jarzma i nie stała się ofiarą tureckiej okupacji.

Tak naprawdę Polska jest dynamicznym pojęciem historycznym. W czasach największego rozkwitu należały do niej – w części lub w całości – ziemie nie tylko dzisiejszej Polski, ale też Litwy, Białorusi, Rumunii, Rosji, Łotwy, Estonii i Ukrainy. Położenie na wschodnich rubieżach Europy czyniło z niej szaniec chrześcijaństwa, a jej wojska wiele razy powstrzymywały najazdy barbarzyńców grożące zniszczeniem zachodniej cywilizacji. Bywały okresy, że Polska zaliczała się do największych i najpotężniejszych państw europejskich z wysoko rozwiniętymi instytucjami demokratycznymi i liberalnymi. Ale były też czasy, kiedy Polska nie miała swojej rzeczywistej reprezentacji, a społeczeństwo cierpiało pod rządami okrutnych, wręcz zbrodniczych reżimów.

Mimo trudnego położenia geograficznego losy Polski nie były z góry przesądzone. W cudowny sposób przetrwała ona zmienne koleje losu – nawet jeśli nie jako państwo, to jako idea – czasem opuszczona, ale nigdy zapomniana, a jej dumną historię wskrzeszano, żeby zjednoczyć naród w czasach zagrożenia. Przez ponad siedem stuleci Polska była niezależnym królestwem i liczącym się graczem na politycznej scenie Europy Wschodniej, a ten okres świetności pozostawił po sobie poczucie historycznego przeznaczenia, które pozwoliło jej opierać się wszystkim okupantom i w końcu zrzucić niewolę[2].

W czasach Imperium Rzymskiego tereny obecnej Polski były zasiedlone głównie przez plemiona słowiańskie. Jedno z nich, Polanie – co oznacza „ludzie mieszkający wokół pola” – osiadło w dorzeczu środkowej Warty; od nich wzięła się później nazwa państwa. Choć ludy zamieszkujące polskie równiny prowadziły podobny tryb życia, to stanowiły skomplikowaną mieszankę różnych grup etnicznych mówiących rozmaitymi językami i wyznających różne wierzenia. Nie wiemy dokładnie, w jaki sposób polskojęzyczne plemiona zdobyły pozycję dominującą – po tych wydarzeniach nie pozostały żadne ślady pisane[3].

W odróżnieniu od swoich sąsiadów Polska nie powstała na duchowym fundamencie Cesarstwa Rzymskiego ani jego następcy, chrześcijańskiego Zachodu. Na wschodzie cała cywilizacja rosyjska nosi głębokie piętno Rzymu w jego bizantyjskim kształcie. Na zachodzie społeczeństwa zostały poddane wczesnym wpływom Kościoła katolickiego. I choć rzymscy kupcy poszukujący „złota Północy”, czyli bursztynu, już w I wieku zapuszczali się na tereny dzisiejszej Polski, przez kolejne tysiąclecie kontakty te były ograniczone i nie zostawiły po sobie trwałych śladów. Patrząc z zachodniej perspektywy, można odnieść wrażenie, że Polska zawsze była połączona z chrześcijaństwem, jednak tak naprawdę przez okres stanowiący połowę istnienia Kościoła nie miała z nim żadnych więzi. Jeszcze tysiąc lat po narodzinach Jezusa pogańska Polska była pograniczem zachodniej cywilizacji; z dala od wielkich migracji i szlaków handlowych, w izolacji od Rzymu rozwijała się w państwo narodowe z rdzenną kulturą, językiem i wierzeniami. Polska późno dołączyła do Zachodu i jednocześnie do chrześcijaństwa, ale zrobiła to z żarliwością neofity.

W VIII i IX wieku nieliczne wyprawy Franków napotykały za Łabą prymitywne słowiańskie plemiona oddające cześć naturze i mieszkające w odizolowanych od siebie osadach. Te samowystarczalne organizacje klanowe mogły być źródłem silnych skłonności regionalistycznych, których nie da się wyjaśnić – tak jak w Wielkiej Brytanii, Francji czy Włoszech – różnicami etnicznymi. Dawne społeczności klanowe uważa się często za psychologiczne źródło upartej niechęci Polaków do władzy centralnej oraz zalążek unikatowej i stosunkowo licznej warstwy szlacheckiej, która miała uprzywilejowaną pozycję w państwie.

Mimo istnienia silnej struktury klanowej, w IX wieku – w tym samym czasie Karol Wielki dokonywał połączenia swojego Imperium Karolińskiego z Kościołem rzymskim – zaczęła się wyłaniać wśród proto-Polaków pierwsza rdzenna władza regionalna. Słabo udokumentowane i dość niewyraźne zarysy państwa narodowego powstały wraz z utworzeniem dynastii Piastów, która w IX wieku miała siedzibę w Gnieźnie. A już w X wieku piastowski książę Mieszko (922–992) władał krajem mogącym się pochwalić rozwiniętym systemem fiskalnym, imponującą siecią zamków i regularną armią złożoną z trzech tysięcy konnych. Ówczesna Polska była państwem narodowym, niezależnym od zachodniego chrześcijaństwa, zapewne jako jedyny taki byt polityczny w średniowiecznej Europie. Jednak czasy tej świetnej izolacji powoli się kończyły. Chrześcijaństwo podchodziło coraz bliżej: od zachodu rzymski katolicyzm, od wschodu Kościół prawosławny. Islam nie rozlał się jeszcze po Europie Środkowej, jednak i on miał stać się kiedyś zagrożeniem dla polskiej suwerenności.

Kiedy w 955 roku wojska niemieckiego króla Ottona I Wielkiego (912–973) z zamiarem podbicia i nawrócenia pogańskich sąsiadów przekroczyły Łabę, stało się jasne, który odłam chrześcijaństwa przeważy na polskich ziemiach. Wydarzenie to stało się początkiem nieprzerwanej walki politycznej i kulturowej między Polakami a Niemcami.

Mieszko był mężnym wojownikiem, jednak widząc nieuchronność klęski militarnej i groźbę wchłonięcia państwa przez Święte Cesarstwo Rzymskie, doprowadził do zawarcia kompromisu. Zgodził się przejść na chrześcijaństwo, ale sprytnie poprosił, by jego kraj znalazł się pod bezpośrednią jurysdykcją i ochroną papieża, a nie niemieckiego władcy, który właśnie doprowadził do zniszczenia zgermanizowanych zachodnich sąsiadów Polski. Dzięki temu rozwiązaniu dynastia Piastów nie tylko przetrwała, ale też obroniła się przed zaborczością Niemców.

Za początek historii Polski często uznaje się rok 966, w którym Mieszko przyjął chrzest, czyniąc księstwo Polan częścią chrześcijańskiego Zachodu. Polska otrzymała w ten sposób zarówno wieczne zbawienie, jak i wiele ziemskich korzyści. Katolicyzm wzmocnił podstawy rządów dynastycznych i umożliwił Polsce dostęp do zachodniej kultury i łacińskiego piśmiennictwa.

Syn Mieszka, rządzący w latach 992–1025 Bolesław I zwany Chrobrym, był świetnym dowódcą; jego wojska dotarły aż do Kijowa, gdzie król wyszczerbił miecz, uderzając nim w złotą bramę ruskiej stolicy. Bolesław Chrobry wyprawiał się także na zachód i przez jakiś czas zasiadał na czeskim tronie. W swojej przenikliwości pierwszy dostrzegł zagrożenie, jakim był jednoczesny atak nieprzyjaciół ze wschodu i zachodu, dlatego powziął pomysł zjednoczenia wschodnioeuropejskich Słowian w jeden byt polityczny umiejscowiony pomiędzy dwoma ośrodkami chrześcijańskiego świata[4]. Jednak idea ta nie spodobała się sąsiadom, dlatego Chrobry musiał się zadowolić konsolidowaniem swojej władzy; w ciągu kolejnych dwudziestu lat zjednoczył wszystkie księstwa, które później tworzyły państwo polskie, między innymi Wielkopolskę, Małopolskę, Mazowsze, Śląsk i Pomorze[5]. W 1025 roku, zaledwie dwa miesiące przed śmiercią, Bolesław Chrobry został koronowany na pierwszego króla Polski. Przysłana przez papieża korona była formalnym przypieczętowaniem unii polskiej monarchii z Kościołem rzymskim.

Po śmierci Chrobrego Polska weszła w okres upadku i podziałów. Jednym z powodów tego rozdrobnienia był gorszący konflikt między królem a duchowieństwem, do którego doszło w 1079 roku. Biskup krakowski Stanisław ze Szczepanowa (1030–1079) jako jeden z nielicznych hierarchów był Polakiem. Niestety, niedługo po swoim wyniesieniu do godności biskupiej wdał się w spór z królem Bolesławem II Śmiałym (1042–1081). Powody tego sporu nie są do końca jasne. W jego efekcie biskup został zamordowany podczas odprawiania mszy, podobno przez samego króla[6]. Jak głosi legenda, ciało Stanisława poćwiartowano i wrzucono do pobliskiego stawu, lecz szczątki, pilnowane przez orły, w cudowny sposób złożyły się w całość.

Święty Stanisław został obwołany patronem Polski i stał się symbolem oporu przeciwko władzy. Opowieść o jego poćwiartowaniu i zmartwychwstaniu była pociechą w najtrudniejszych okresach historii Polski, a podczas rozbiorów i za czasów sowieckich wykorzystywano ją też jako alegoryczną broń przeciw nieprawowitej władzy państwowej.

Kolejny cios polska monarchia otrzymała w 1138 roku, kiedy Bolesław III Krzywousty (1086–1138), któremu udało się zjednoczyć kraj, w testamencie podzielił królestwo między swoich synów. Oznaczało to osłabienie Korony przy jednoczesnym wzmocnieniu despotycznych rządów możnowładców w samowystarczalnych i coraz bardziej odizolowanych od siebie księstwach. Ta luźna organizacja sprzyjała typowej dla Polaków niechęci wobec władzy centralnej, co zapoczątkowało okres destabilizacji.

Podczas rozbicia dzielnicowego (1138–1320) doszło do kilku doniosłych wydarzeń, które jeszcze bardziej pogorszyły sytuację. W XIII wieku ruszyła na zachód niepowstrzymana, niszczycielska fala mongolskiej jazdy. Ataki Mongołów były zmasowane i skoordynowane, a ich siła ognia i niezwykła zdolność przemieszczania się nie miały sobie równych przez kilka kolejnych stuleci. Przed najazdem na Europę Mongołowie ze Złotej Ordy zajęli ruskie księstwa i zrównali z ziemią niemal wszystkie większe miasta. Przeprowadzili zwycięską zimową ofensywę na rosyjskie terytorium, co nie udało się ani Napoleonowi, ani Hitlerowi.

W 1240 roku Mongołowie obrócili w perzynę Kijów, jedno z największych średniowiecznych miast, będące od trzystu lat centrum ruskiej kultury; zburzyli niemal wszystkie domy, a nielicznych mieszkańców, którzy uniknęli rzezi, pojmali w niewolę. Zniszczenie Kijowa, w którego ruinach jeszcze przez dziesiątki lat walały się czaszki pomordowanych, miało dalekosiężne skutki: centrum wschodniej Słowiańszczyzny przesunęło się na północ, do mało znanej, lecz ocalałej od zniszczeń faktorii pod nazwą Moskwa.

Po zniszczeniu Rusi Kijowskiej przez Mongołów władzę niejako automatycznie przejęło Księstwo Moskiewskie, które wkrótce ogłosiło się prawowitym dziedzicem Kijowa. Jego misją stało się „połączenie rosyjskich ziem”, luźno określanych jako tereny, którymi kiedyś władała dynastia Rurykowiczów. Późniejsza ekspansja Polski i Litwy na tereny średniowiecznej Rusi i Ukrainy stanowiła konkurencję dla rozrastającego się Księstwa Moskiewskiego; można powiedzieć, że ta walka o wpływy trwa do dziś.

Po zniszczeniu rosyjskich stepów Mongołowie podzielili się na dwie grupy, obie dowodzone przez wnuka Czyngis-chana. Jedna zaatakowała Polskę, a druga Węgry. W Niedzielę Wielkanocną 1241 roku Mongołowie opanowali Kraków i spalili go do cna. Do dziś hejnał z wieży Mariackiej w Krakowie jest przerywany w pół nuty jako upamiętnienie trębacza, który zginął od mongolskiej strzały, trąbiąc na alarm. Polska szlachta została dosłownie wyrżnięta, miarą liczby ofiar były dla Mongołów worki wypełnione uszami zabitych.

Kilka dni później podobnej klęski doznały na równinie Mohi wojska węgierskie – z piętnastotysięcznej armii zginęło w bitwie dziesięć tysięcy żołnierzy. Zmierzający ku „Wielkiej Wodzie” Atlantyku Mongołowie byli o krok od zdobycia Wiednia, lecz przeszkodził im właściwie przypadek. W dalekim Karakorum zmarł nieoczekiwanie wielki chan Ugedej. Na wieść o jego śmierci dowódcy pospiesznie wrócili do domu, żeby wziąć udział w wyborze następcy. Zabrali ze sobą łupy i niewolników. Niektórzy historycy uważają, że choć Polska i Węgry zostały pokonane, zadały wrogowi wystarczająco dotkliwe straty, by utrudnić Złotej Ordzie dalszy podbój Europy. Tak czy inaczej Mongołowie już nigdy nie zagrozili zachodniej cywilizacji, choć ich mniejsze siły od czasu do czasu dokonywały najazdów na Europę Wschodnią.

Mimo ogromnych zniszczeń i wyludnienia wschodnie i południowe tereny Polski powoli się odradzały. Ale pozostało jeszcze jedno zagrożenie, z północy, ze strony nieugiętych pogańskich plemion. Książę Konrad I Mazowiecki (1187–1247) podjął wtedy decyzję, która okazała się brzemienna w skutki: uznał, że sam nie da rady podbić Prusów, zwanych także Bałtami (ta ostatnia nazwa wywodziła się od słowa baltas oznaczającego „biały”), i w 1226 roku zwrócił się o pomoc do pozbawionych zajęcia krzyżowców. Negatywnym skutkiem rozdrobnienia dzielnicowego Polski było to, że pomniejsi władcy, tacy jak Konrad, szukali wsparcia za granicą i zapraszali do siebie ludzi, którym dobro gospodarzy wcale nie leżało na sercu. Książę mazowiecki postawił na rycerzy krzyżackich, którzy – jak się później okazało – znacznie nadużyli jego gościnności.

Zakon krzyżacki – którego pełna nazwa brzmiała: Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie – został założony w 1190 roku pod Akką w Palestynie przez czterdziestu pobożnych mnichów i rycerzy w celu zapewnienia niemieckim pielgrzymom opieki szpitalnej podczas krucjat. Jednak ów cel szybko się zmienił, zakon przekształcił się w stowarzyszenie wojskowe nakierowane na podboje. Konrad zgodził się przekazać rycerzom ziemię chełmińską, która miała być ich bazą wypadową do ataków na pogańskie terytoria, jednak uważał ich za swoich wasali.

Tyle że Krzyżacy okazali się znacznie bardziej ambitni. Mając aprobatę niemieckiego cesarza oraz bullę papieską upoważniającą do nawracania Prusów i zajmowania ich terenów pod nominalną zwierzchnością Rzymu, rozpoczęli w 1228 roku kampanię, która bardziej przypominała podbój niż misję chrystianizacyjną. W 1237 roku połączyli się z mającym siedzibę w Rydze zakonem kawalerów mieczowych i ustanowili nad Wisłą niezależne państwo zakonne, które dążyło do ekspansji kosztem Polski. Konrad Mazowiecki zrobił rzeczywiście zły interes: w miejsce nękających Polskę plemion pruskich pojawiło się agresywne państwo niemieckie, będące we władaniu fanatycznego zakonu religijnego.

Krzyżacy mocno się okopali na przechwyconych pruskich ziemiach, skąd prowadzili kolejne „krucjaty”. Po zajęciu w 1309 roku Gdańska (nazywanego po niemiecku Danzig) zakon odciął Polskę od nadbałtyckich rynków zbytu, czyniąc z niej na następne sto lat kraj praktycznie pozbawiony dostępu do morza. Od Bałtyku odgradzały Polskę wrogie niemieckie kolonie rozciągające się od Pomorza aż po Estonię. Po jakimś czasie utworzone przez Krzyżaków miasta i placówki zaczęto nazywać „pruskimi”, a określenie to stało się terytorialną identyfikacją kojarzoną głównie z kulturą germańską. Jednak Krzyżacy nie zadowalali się jedynie najeżdżaniem pogańskich ziem na wschodzie, lecz przypuszczali także ciągłe ataki na dawnego gospodarza i w 1311 roku opanowali niemal całe Pomorze. Podzielona na frakcje i autonomiczne enklawy Polska nie była zdolna do skoordynowanej obrony i nie umiała powstrzymać krzyżackiej ekspansji. Słabość państwa kusiła także innych sąsiadów. W 1300 roku czeski król Wacław III (1271–1305) najechał Wielkopolskę i zmówiwszy się ze świętym cesarzem rzymskim, przyjął tytuł króla Polski. Dalszy byt niezależnego państwa był zagrożony.

Pojawienie się wspólnego wroga w głębi kraju doprowadziło do tego, co wcześniej nie udawało się skłóconym piastowskim książętom: do zjednoczenia Polski. Ten wątek powracał później wielokrotnie: w okresach dobrobytu kraj rozpadał się na zwaśnione, kierujące się własnym interesem stronnictwa, natomiast w czasach kryzysu jednoczył się w imię wspólnego dobra. Połączone na nowo polskie siły, składające się głównie ze szlachty, odbiły Kraków i wyparły Czechów i Krzyżaków poza granice.

Architektem tej nowej polskiej jedności i potęgi był książę Władysław Łokietek (1261–1333). Mimo drobnej postury okazał się wybitnym wojownikiem i stopniowo odzyskiwał utracone terytoria. W ciągu dwudziestu lat udało mu się scalić wszystkie polskie księstwa z wyjątkiem Pomorza. W 1320 roku, po dwustu latach rozdrobnienia dzielnicowego, Władysław został koronowany na króla Polski przy niechętnym przyzwoleniu papieża, który wyraził zgodę dopiero po obietnicy podwyższenia kościelnych podatków. Ta ceremonia przywróciła w Polsce monarchię i władzę centralną.

Wydawało się, że Łokietkowi trudno będzie dorównać, ale to jego syn Kazimierz (1310–1370) jest jedynym polskim królem, który zasłużył sobie na przydomek „Wielki”. Roztropnie łącząc politykę ustępstw terytorialnych z potęgą militarną, Kazimierz wzmocnił królestwo ojca. Uważa się, że jak żaden inny monarcha umiał zapewnić Polsce przewagę na arenie międzynarodowej[7].

Żeby ułagodzić niemieckich sąsiadów, w 1339 roku Kazimierz zrzekł się Śląska na rzecz Czech, jednak księstwo to utrzymało więź z Polską poprzez kościelną jurysdykcję arcybiskupa gnieźnieńskiego. Następnie, żeby przynajmniej na jakiś czas zatrzymać rozlew krwi na granicy, Kazimierz wynegocjował porozumienie z Krzyżakami i oddał im część spornych ziem. Ustępstwa terytorialne były grą na zwłokę, królowi chodziło o ustabilizowanie sytuacji i wzmocnienie kraju. Zapewniwszy sobie bezpieczne granice na północy i na zachodzie, Kazimierz mógł posłać wojska na wschód, na terytoria zniszczone sto lat wcześniej przez mongolską inwazję i praktycznie pozbawione obrony. Zdobyte ziemie z nawiązką skompensowały straty na zachodzie wynikające z zawartych umów pokojowych. W 1340 roku Kazimierz zaanektował Ruś Czerwoną, wprowadzając Rusinów (wówczas jeszcze niezróżnicowanych na Ukraińców i Białorusinów) do polskiej strefy wpływów.

Pod koniec panowania Kazimierza Wielkiego Polska dwukrotnie powiększyła swoje terytorium, stając się główną potęgą Europy. Wśród licznych zasług króla należy wymienić kodyfikację polskiego prawa, budowę ponad pięćdziesięciu zamków obronnych oraz założenie w 1364 roku Akademii Krakowskiej – drugiego uniwersytetu w Europie Środkowej.

Pisząc ten rozdział, autor korzystał z następujących monografii:

Davies, Boże igrzysko
Dziewanowski, Piłsudski: A European Federalist
Halecki, Borderlands of Western Civilization
Halecki, Historia Polski
Hingley, Russia: A Concise History
Jędruch, Constitutions
Lendvai, Węgrzy
Lukowski Zawadzki, A Concise History of Poland
Stone, Polish-Lithuanian State
Taras, Consolidating Democracy in Poland
Tihany, History of Middle Europe
Walters, Other Europe
Zamoyski, Własną drogą

1. W 1604 polscy najemnicy uczestniczyli w zdobyciu Moskwy, gdzie osadzili na tronie Dymitra Samozwańca, rzekomego syna Iwana Groźnego. W 1610 polskie siły na rozkaz Zygmunta III Wazy zajęły Moskwę i okupowały ją przez dwa lata. W 1812 polscy żołnierze stanowili znaczną część Wielkiej Armii Napoleona (przyp. aut.). [wróć]

2. Formalnie Polska leży w Europie Środkowej i od dawna jest łączona z chrześcijańskim Zachodem. Ale ponieważ stanowiła wschodnią granicę zachodniej cywilizacji, często uważa się ją za państwo wschodnioeuropejskie, a z rzadka za „serce Europy”. Dla celów tej książki Europą Wschodnią zostały nazwane ziemie pomiędzy Niemcami a Rosją (przyp. aut.). [wróć]

3. Wbrew powszechnemu mniemaniu do XX w. większość wschodnioeuropejskich krajów, w tym także Polska, nie była jednolita pod względem etnicznym (przyp. aut.). [wróć]

4. Uszkodzony miecz Chrobrego, Szczerbiec, był używany podczas koronacji wszystkich królów Polski, co miało upamiętniać zajęcie Kijowa (przyp. aut.). [wróć]

5. Wielkopolska obejmuje środkowo-zachodnią część Polski. Małopolska, wysunięta najdalej na południe, przylega do Karpat. W czasach rozbiorów region ten, w którym mieści się Kraków, nazywano Galicją – jej wschodnia część należy obecnie do Ukrainy. Mazowsze wraz z Warszawą położone jest w środkowej Polsce, a w jego obrębie znajduje się większa część doliny Wisły. Śląsk, obszar bogaty w złoża mineralne, ciągnie się wzdłuż Odry na zachód od Galicji. Na północy Pomorze z portowym miastem Gdańsk sięgało brzegu Morza Bałtyckiego (przyp. aut.). [wróć]

6. Według niektórych relacji biskup został oskarżony o zdradę, a sąd królewski potwierdził jego winę i skazał go na śmierć. To wyjaśnienie jest bardziej wiarygodne, choć mniej barwne. Historia św. Stanisława brzmi zapewne znajomo dla osób znających dzieje Anglii. Niemal sto lat później, w 1170, arcybiskup Tomasz Becket został zamordowany na rozkaz Henryka II w podobnych okolicznościach (przyp. aut.). [wróć]

7. W Polsce nawet królowie byli poddawani surowym ocenom, które zapewne nie wpływały dobrze na ich samozadowolenie. Można się jedynie domyślać, jak się czuli Mieszko Gnuśny, Bolesław Krzywousty, Bolesław Kędzierzawy, Władysław Laskonogi, Mieszko Plątonogi czy „kurdupel” owych czasów, Władysław Łokietek, kiedy przyznawano im królewskie przydomki (przyp. aut.). [wróć]

Rozdział 4

Podboje Jagiellonów

Kto [miłością] pogardzi, ten wszystko utraci[1].

unia horodelska, 1413

Sukcesja po Kazimierzu Wielkim początkowo nie budziła niepokoju. Wprawdzie król nie miał prawowitego syna, jednak wśród Piastów znalazłoby się kilku odpowiednich dziedziców, więc powszechnie zakładano, że korona przypadnie jednemu z nich, co zresztą król publicznie zapowiedział.

Jednak Kazimierz nieoczekiwanie podzielił schedę pomiędzy wnuka Kaźka, rodowitego piastowskiego księcia, i siostrzeńca Ludwika Andegaweńskiego, króla Węgier. Zazwyczaj wola zmarłego króla była honorowana, jednak ostatnie rozporządzenie Kazimierza Wielkiego spotkało się z powszechnym sprzeciwem. Wcześniejsze rozbicie kraju skończyło się kilkoma wiekami niestabilności, nic więc dziwnego, że Polacy woleli uniknąć takich doświadczeń.

W 1370 roku grupa szlachty ogłosiła, że testament może być nieprawomocny, a sąd w Sandomierzu szybko podważył część jego zapisów. Wyrok ten stworzył ważny precedens: nawet król nie mógł wyznaczyć swojego następcy bez zgody szlachty. Szlachta, stanowiąca 10 procent ludności Polski, przyznawała sobie moralne i legalne prawo do udziału w rządzeniu państwem, co wynikało głównie z faktu, że tylko ona dysponowała siłą militarną. Skomplikowany system zależności między monarchią a stanem szlacheckim, mający ogromny wpływ na całą historię Polski, stanowił w Europie wyjątek (nieco zbliżony system obowiązywał jedynie na Węgrzech). Podstawą była ugoda, która zakładała, że za określone przywileje szlachetnie urodzeni Polacy mają w czasach zagrożenia świadczyć służbę wojskową na rzecz państwa. Szlachta była więc w teorii niezróżnicowaną klasą wojowników, która w odróżnieniu od europejskiej arystokracji nie miała tytułów, takich jak hrabia czy baron. Cieszyła się klasowymi przywilejami, a w zamian miała chronić państwo i zapewniać jego stabilność.

Proporcjonalność tego uregulowania została zachwiana, kiedy prawa szlacheckie zaczęły przeważać nad obowiązkami, co miało się jednak ujawnić dopiero w dalszej przyszłości. Podważenie testamentu Kazimierza Wielkiego stanowiło znaczący krok na drodze tworzenia praw i instytucji, za których sprawą w kolejnych stuleciach szlachta zdobędzie dominującą pozycję w państwie.

W 1370 roku magnaci (czyli bogata szlachta) osadzili na polskim tronie Ludwika Węgierskiego (1326–1382)[2]. Ludwik miał niewiele wspólnego ze swoim wujem, prócz jednej cechy: nie był zdolny do spłodzenia męskiego potomka. Jednak w 1374 roku, dzięki nadaniu szlachcie kolejnych przywilejów, między innymi obniżeniu podatków, które mogły być podnoszone jedynie za obopólną zgodą, udało mu się uzyskać prawo do polskiej korony dla jednej ze swoich córek. Przywilej koszycki ustanowił zasadę, że przed wstąpieniem króla na tron szlachta musi zaakceptować warunki rządów, a także był pierwszym paktem, który dał szczególne prawa nie pojedynczym osobom, ale szlachcie jako całej warstwie społecznej.

Po śmierci Ludwika Węgierskiego jego dziesięcioletnia córka Jadwiga (1374–1399) została w 1384 roku koronowana na „króla” Polski. Męska forma tytułu oznaczała, że Jadwiga jest samodzielną władczynią, a nie jedynie królewską małżonką. Mimo młodego wieku „król” potrzebował męża, więc panowie z Małopolski chętnie podjęli się wyboru odpowiedniego kandydata. Po wykluczeniu Habsburga oraz członków lokalnych rodów piastowskich, którzy otwarcie domagali się dziedzicznej sukcesji, wybór samozwańczej rady regencyjnej padł nieoczekiwanie na niepiśmiennego poganina z sąsiedniej i często wrogo nastawionej Litwy. Jagiełło, wielki książę litewski, był o dwanaście lat starszy od polskiego „króla”. Nie wyglądało to na związek z miłości – pogański wojownik oraz kulturalna, władająca wieloma językami (łaciną, bośniackim, węgierskim, chorwackim, polskim i niemieckim) węgierska księżniczka, do tego chrześcijanka i dziewica – jednak ta na zimno wykalkulowana unia okazała się jednym z najbardziej owocnych małżeństw dynastycznych.

Litwa, ostatnie pogańskie państwo w Europie, była krajem zacofanym, a jej gospodarka opierała się głównie na pracy niewolniczej i sezonowych grabieżach. Biedna, mieszkająca w torfowych ziemiankach ludność zajmowała się rolnictwem na własne potrzeby i posługiwała prostymi drewnianymi narzędziami. Jagiełło, „wielki książę Litwy i Rusi”, rządził z Wilna księstwem dwukrotnie większym od Polski, rozciągającym się od Bałtyku po Krym i od Bugu po Don. W owym czasie Litwa była ponad dziesięć razy większa niż obecne państwo litewskie, zajmowała powierzchnię ponad 900 tysięcy kilometrów kwadratowych. Wykorzystując próżnię powstałą po wycofaniu się Mongołów, Litwini podbili rozległe ruskie terytoria, zajmując większość terenów dzisiejszej Ukrainy, Białorusi i zachodniej Rosji. W 1307 roku zdobyli Połock, w 1340 Mińsk, w 1356 Smoleńsk, a w 1363 Kijów. Może się to wydawać niewiarygodne, ale pod koniec XIV wieku Litwa była największym państwem w Europie.

Zacofaną Litwą, której język był tak prymitywny, że nie powstała w nim żadna literatura, rządzili prostaccy despotyczni panowie, niemający wielkiego szacunku dla politycznego wyrafinowania sąsiedniej Polski[3]. Wydawało się mało prawdopodobne, by kraj tak odmienny pod względem etnicznym, kulturowym i religijnym mógł się efektywnie połączyć z bardziej światłą Polską. Jak się jednak okazało, w polityce możliwe są różne związki. Polscy panowie uznali taki sojusz za wskazany, wiedząc, że Litwa ma podobne ambicje i tych samych wrogów. Oba kraje rywalizowały ze sobą na wschodzie, gdzie rozległe, praktycznie pozbawione obrony tereny umożliwiały ekspansję. Utworzenie jednego bytu politycznego zapobiegło przyszłym konfliktom między Polską a Litwą, które mogły później wspólnie wystąpić przeciwko Tatarom, również roszczącym sobie prawa do księstw na Rusi. Ale były to niejako korzyści uboczne, gdyż głównym czynnikiem popychającym Polskę i Litwę do tego niezwykłego sojuszu był strach przed zakonem krzyżackim.

Krzyżacy nieustannie atakowali Litwę, nie tylko ze względu na jej pogańskość, ale głównie dlatego, że należące do niej ziemie nad Bałtykiem oddzielały ich od państwa kawalerów mieczowych obejmującego dzisiejszą Łotwę i Estonię. Polska przynależała do sfery wpływów Kościoła katolickiego, ale Krzyżacy patrzyli na nią łakomym okiem, dlatego szerzyli przekonanie, że wiara Polaków nie jest autentyczna.

Zakon krzyżacki dysponował w owych czasach najlepszym wojskiem w Europie, świetnie wyszkolonym, nowocześnie wyposażonym i zasobnym finansowo. Z taką potęgą zarówno Polsce, jak i Litwie trudno się było równać, jednak sojusz zapewniał obu osaczonym państwom przetrwanie.

Polska szlachta złożyła Jagielle kuszącą propozycję. Mógłby poślubić Jadwigę i objąć polski tron, gdyby zgodził się kierować operacjami wojskowymi przeciwko Krzyżakom i połączyć unią dynastyczną swoje rozległe księstwo z Polską. Widząc obustronne korzyści takiego rozwiązania, bystry książę litewski przyjął zaproponowane warunki i stworzył największą w Europie federację terytorialną. W 1385 roku podpisał unię w Krewie, formalnie akceptując propozycję polskich panów, a w 1386 pojął Jadwigę za żonę i przeszedł na katolicyzm, przyjmując na chrzcie imię Władysław. Powstała w ten sposób dynastia Jagiellonów przetrwała sto osiemdziesiąt sześć lat; jej podstawą była unia personalna Litwy i Polski, zastąpiona później unią konstytucyjną pomiędzy dwoma państwami, która przetrwała kolejne dwa stulecia.

Krzyżaków rozsierdziło, że Polska i Litwa zawarły sojusz wymierzony przeciwko ich ekspansji, i po dwóch dekadach rozmaitych starć i potyczek postanowili rozwiązać ten problem w jednej bitwie. W 1410 roku dwie potęgi spotkały się na polach pomiędzy Grunwaldem a Tannenbergiem – ta ostatnia miejscowość jest znana przede wszystkim jako miejsce ogromnej bitwy z I wojny światowej pomiędzy wojskami rosyjskimi i niemieckimi. Jednak batalia z 1410 roku miała o wiele większe znaczenie.

Krzyżacy i ich sprzymierzeńcy zebrali ponaddwudziestotysięczną armię złożoną ze świetnie wyszkolonych i znakomicie uzbrojonych wojowników, wśród których znaleźli się kusznicy z Genui, łucznicy z Anglii oraz doborowe rycerstwo z Austrii, Bawarii, Hiszpanii i Szwajcarii. Wieść o planowanej wyprawie rozniosła się szeroko, przyciągając awanturników z całej chrześcijańskiej Europy.

Armia polsko-litewska liczyła czterdzieści tysięcy żołnierzy i liczebnie znacznie przekraczała siły wroga, jednak była gorzej uzbrojona i mniej zdyscyplinowana. Największym oparciem dla zbieraniny oddziałów maszerujących ku moczarom Tannenbergu była dwudziestopięciotysięczna jazda złożona z polskiej i litewskiej szlachty, która umiała się bić, mimo że nie stanowiła zawodowego wojska. Do tego dochodziło dwa i pół tysiąca Tatarów, garstka żołnierzy z Księstwa Moskiewskiego oraz dziesięć tysięcy piechoty, w tym niewielki kontyngent Czechów.

Obie armie starły się 15 lipca 1410 roku. Była to jedna z najkrwawszych średniowiecznych bitew, a Krzyżacy ponieśli w niej druzgocącą klęskę. Zginął wielki mistrz zakonu oraz wszyscy dowódcy z wyjątkiem jednego, zabito albo wzięto do niewoli 80 procent wojsk krzyżackich. Bitwa pod Grunwaldem praktycznie wyeliminowała krzyżackie zagrożenie[4]. Co równie ważne, zwycięstwo umocniło więzy między Polską i Litwą sformalizowane unią w Horodle w 1413 roku. Pakt potwierdzał unię personalną obu państw i nadawał litewskim bojarom te same przywileje, którymi cieszyła się polska szlachta. Ten wyjątkowy dokument, podobnie jak amerykańska Deklaracja Niepodległości, ma głęboko humanitarną wymowę. Jego fragmenty często odczytuje się i dziś, zazwyczaj podczas ceremonii ślubnych:

Nie dostąpi łaski zbawienia, kto nie będzie wspierany tajemnicą miłości, która promienieje własną dobrotą, zwaśnionych godzi, odmienia nienawiście i daje wszystkim pokarm pokoju, rozproszone zbiera, wszystkie cnoty wspomaga, a żadnej nie szkodzi, jeśli kto pod jej skrzydła się schroni, znajdzie bezpieczeństwo. Przez nią prawa się tworzą, królestwa rządzą, miasta porządkują i stan rzeczypospolitej do najlepszego końca dochodzi; kto nią pogardzi, ten wszystko utraci. Przeto my, prałaci, panowie, szlachta i wielmoże królestwa polskiego, brzmieniem niniejszego łączymy domy i rody nasze ze szlachtą i bojarami ziem litewskich[5].

Wyrosła z zimnych politycznych kalkulacji unia stała się braterstwem połączonym wspólnymi ideałami. Po unii horodelskiej litewska szlachta coraz bardziej się polonizowała i coraz częściej posługiwała językiem polskim, a nie litewskim. I chociaż Litwa wciąż była teoretycznie niezależna, a urząd Wielkiego Księcia Litewskiego zachowano, jedno i drugie było podporządkowane Koronie. Udane połączenie litewskiego księstwa i polskiej monarchii przetrwało cztery wieki.

W 1500 roku Polska była największym państwem w Europie, dwukrotnie większym od Francji, a Jagiellonowie władali jedną trzecią kontynentu. Ówczesny układ sił ilustruje wymowna anegdota. W 1502 roku Polska odrzuciła propozycję przymierza z Anglią, twierdząc, że niestabilne wyspiarskie królestwo jest w stanie ciągłych rewolucji, dlatego wszelkie z nim związki są niewarte zachodu. Obiecująca federacja polsko-litewska była wyjątkowa, jako że w większości wypadków polscy królowie obejmowali władzę nad swoimi sąsiadami za ich zgodą i przyzwoleniem. Federacyjny system nie tłumił niezależności wchodzących w jego skład terytoriów, przeciwnie – dodawał im prestiżu. W Polsce panował duch wolności religijnej i intelektualnej, wspierany przez prawo, i niekonfliktowy sposób rządzenia, który przez wiele stuleci nie miał sobie równych.

W czasach „złotego wieku” Polska była krajem zamożnym, światłym i bezpiecznym, uważano ją też za jedną z największych potęg militarnych Europy. Prestiżową Akademię Krakowską ukończyło wielu wybitnych uczonych, między innymi Mikołaj Kopernik (1473–1543), którego odkrycie nie tylko położyło podwaliny dzieła Galileusza, ale też w sposób zasadniczy zmieniło pogląd na miejsce człowieka we wszechświecie. Polacy dużo podróżowali, liczni potomkowie bogatych rodów szlacheckich studiowali na najlepszych europejskich uniwersytetach: w Wittenberdze, Bazylei, Louvain, Bolonii i Padwie, przywożąc do ojczyzny wiedzę techniczną, filozofię i sztukę.

Sercem polskiego renesansu był krakowski Wawel, a dwór Jagiellonów uchodził za kosmopolityczny ośrodek sztuki, zwłaszcza po tym, jak król Zygmunt Stary (1467–1548) ożenił się z piękną włoską arystokratką Boną Sforzą (1494–1557), bliską krewną króla Francji Franciszka I oraz kuzynką Karola V, świętego cesarza rzymskiego i króla Hiszpanii.

W okresie „złotego wieku” Polska była jak na ówczesne standardy krajem spokojnym, choć od południa i wschodu nękali ją Turcy, Tatarzy i Rosjanie. Zachodnie granice Polski były bezpieczne, jako że na Węgrzech i w Czechach zasiadał na tronie bratanek Zygmunta, Ludwik. Pod rządami Jagiellonów Polska była luźną konfederacją rozciągającą się od Bałtyku po Morze Czarne, od Śląska po wschodnią granicę przebiegającą kilkaset kilometrów od Moskwy. Królestwo było bardzo zróżnicowane pod względem etnicznym: w części centralnej i na zachodzie mieszkali Polacy, na północnych terenach Litwy, Łotwy i Estonii – Bałtowie, w Prusach Niemcy, na południowym wschodzie Tatarzy, z kolei prawosławni Ukraińcy i Białorusini na wschodzie, Słowianie na południu, a wśród nich wszystkich rozrzuceni byli Żydzi.

Kiedy polska kultura kwitła, Rosjanie, zrzuciwszy w końcu mongolskie jarzmo, zaczęli spoglądać na zachód, pragnąc odzyskać „utracone” terytoria. Co ciekawe, tak samo jak w przypadku Rusi Kijowskiej, potęga Moskwy wzrosła w wyniku zniszczenia jej największego rywala przez wspólnego wroga. Kiedy Turcy zajęli w 1453 roku „drugi Rzym”, czyli Konstantynopol, zrośnięci z kulturą Bizancjum Rosjanie wypełnili tę próżnię, przejmując imperialne dziedzictwo Kościoła prawosławnego wraz z dwugłowym orłem, który miał się stać symbolem rosyjskiego imperium. To wtedy książęta „trzeciego Rzymu”, czyli Moskwy, zaczęli nazywać siebie carami, co było skróconą formą „cesarza”. Tak narodziło się nowe zagrożenie dla Polski[6].

Rosyjscy carowie, którzy dodali do swoich tytułów określenie „car Wszechrusi”, rozpoczęli ambitną i bezwzględną kampanię mającą na celu podbicie słowiańskich ziem leżących pomiędzy rodzącym się rosyjskim imperium a Polską. Po raz pierwszy wojska moskiewskie ruszyły na zachód w rzekomej świętej wojnie pod koniec XV wieku i można powiedzieć, że ten marsz trwał aż do zakończenia II wojny światowej. Mimo wielu klęsk, nierzadko bardzo dotkliwych, Rosjanie posuwali się coraz dalej. W bitwie pod Orszą w 1514 roku mimo trzykrotnej przewagi liczebnej zostali rozgromieni przez polskie siły, tracąc w ciągu jednego dnia trzydzieści tysięcy żołnierzy. Jednak nawet po takiej klęsce moskiewscy dowódcy nie chcieli negocjować ze zwycięzcami uwolnienia tysięcy rosyjskich jeńców, bo ci, którzy nie umieli walczyć na śmierć i życie, w ich oczach nie byli warci ocalenia. Kampania przyniosła dziesiątki tysięcy ofiar, lecz car zupełnie się tym nie przejął i kontynuował ataki. Maksyma, którą się kierował – „Ludzi zawsze nam wystarczy” – z pewnością nie podnosiła na duchu zwykłych żołnierzy, ale okazała się przerażająco skuteczna aż do II wojny światowej.

Kiedy w roku 1548 królem Polski został syn Zygmunta Starego i Bony Sforzy, Zygmunt August, państwo Jagiellonów znajdowało się w szczytowej fazie rozwoju. Zygmunt August stanowił ucieleśnienie światłego renesansowego monarchy, od najmłodszych lat był przygotowywany do odpowiedzialnych rządów. Wychowywał się we wspaniale urządzonym zamku, pobierał nauki od najlepszych guwernerów, a potem na najlepszych europejskich uniwersytetach, mówił płynnie kilkoma językami, był wyrafinowanym znawcą i mecenasem sztuki oraz legendarnym kolekcjonerem ksiąg. Od dworzan oczekiwał, że będą nie wojownikami, lecz poetami, filozofami i uczonymi. W świecie, w którym spory rozwiązywano najczęściej za pomocą siły, polskie społeczeństwo było znane z praworządności, tolerancji i poszanowania wartości humanistycznych. Król wyróżniał się tolerancją religijną; jego postawa uchroniła Polskę od tragicznych konfliktów, które targały Europą w czasach reformacji i kontrreformacji[7].

Zygmunt August był skutecznym władcą, ale nie doczekał się męskiego potomka i wtedy znów pojawił się problem sukcesji. Król uznał to za znak opatrzności, uważał bowiem, że istniejący system rządów nie odpowiada wymogom coraz bardziej niebezpiecznych czasów. Niepewność, kto zasiądzie później na tronie, połączona z nieskoordynowaną polityką wojskową, fiskalną i administracyjną, nie dawała wystarczającego zabezpieczenia w obliczu rosnącego zagrożenia ze strony Moskwy, Turków i Tatarów. W ostatecznym rozrachunku unia personalna z Litwą była jedynie niewiążącym porozumieniem uzależnionym od posiadania męskiego potomka – takie rozwiązanie niosło ze sobą zbyt wiele niepewności, by mogło przetrwać.

Pisząc ten rozdział, autor korzystał z następujących monografii:

Davies, Boże igrzysko
Davies, Serce Europy
Halecki, Historia Polski
Hingley, Russia: A Concise History
Jędruch, Constitutions
Johnson, Central Europe
Lukowski Zawadzki, A Concise History of Poland
Ostrowski, Krasny i Kuczman, Kraj skrzydlatych jeźdźców
Radzilowski, Traveller’s History of Poland
Stone, Polish-Lithuanian State
Zamoyski, Własną drogą

1. Cyt. za: Unia Litwy z Polską, red. Józef Żerbiłło-Ładuński, Księgarnia „Kroniki Rodzinnej”, Warszawa 1914, s. 198. [wróć]

2. Jak wielu innych królów owych czasów, Ludwik nie przyszedł na świat w państwie, którym miał rządzić. Wywodził się z francuskiej dynastii przeniesionej z Neapolu (przyp. aut.). [wróć]

3. Polska i Litwa miały przynajmniej jedną cechę wspólną: w obu krajach nie używano narodowego języka w oficjalnych okolicznościach. Językiem urzędowym na dworze Wielkiego Księstwa Litewskiego był zapożyczony od prawosławnych poddanych starobiałoruski, a w Polsce – przejęta z Rzymu łacina. Obie gałęzie chrześcijaństwa, pod względem kulturowym bardziej zaawansowane niż nawracane ludy, wprowadziły do nowej wspólnoty języki elit (przyp. aut.). [wróć]

4. Bitwa pod Grunwaldem (Tannenbergiem) przeszła do legendy; w polskiej poezji i literaturze, zwłaszcza XIX-wiecznej, przedstawia się ją jako metaforę walki ciemiężonego narodu z tyranią. Polacy widzieli w Krzyżakach prekursorów późniejszej niemieckiej agresji na swój kraj. Z kolei Niemcy uważali ich za symbol chrześcijańskiego rycerstwa, które szerzyło cywilizację na barbarzyńskim wschodzie. Zwycięska bitwa z I wojny światowej była traktowana jak historyczny odwet, Hitler zaś uczcił pamięć Krzyżaków, nadając inwazji na Polskę w 1939 kryptonim „Tannenberg”; jedna z dywizji SS otrzymała nazwę na cześć zakonu (przyp. aut.). [wróć]

5. Cyt. za: ibid., s. 197–198. [wróć]

6. Według innych źródeł słowo „car” w czasach tatarskiego panowania, czyli od XII do XV w., odnosiło się do tatarskich chanów. Pierwszym moskiewskim władcą, który przy koronacji przyjął tytuł cara Wszechrusi, był Iwan Groźny w 1547 (przyp. aut.). [wróć]

7. Zygmunt August był pobożnym katolikiem, mimo to korespondował z Janem Kalwinem i rozważał reformy, które pozwoliłyby zjednoczyć wszystkie gałęzie chrześcijaństwa. Nakłaniany do udziału w gorących dysputach religijnych, odpowiadał: „Nie jestem królem waszych sumień” (przyp. aut.). [wróć]

Rozdział 5

Rzeczpospolita szlachecka

Polska nierządem stoi[1].

Pod koniec życia Zygmunt August wykuł trwalsze rozwiązanie: konstytucyjne połączenie Polski i Litwy w niepodzielny organizm polityczny, ze wspólną walutą, polityką zagraniczną, królem wybieranym przez naród oraz jednym ciałem ustawodawczym, które miało się zbierać w położonym centralnie miasteczku o nazwie Warszawa. Nowa unia konstytucyjna, nazwana Najjaśniejszą Rzeczpospolitą Obojga Narodów – częściej używano określenia „Rzeczpospolita szlachecka” – obejmowała swoimi granicami obecną Polskę, Litwę, Białoruś, Łotwę oraz część Estonii, Rosji, Słowacji, Mołdawii i Ukrainy[2].

Formalnie unię zawarto 1 lipca 1569 roku w Lublinie. Wcześniej Polska i Litwa faktycznie współżyły ze sobą, jednak teraz zawarły związek małżeński, tworząc największe państwo ówczesnej Europy. Ważnym skutkiem politycznym unii lubelskiej był fakt, że na prośbę ruskiej szlachty, która obawiała się litewskiego separatyzmu, Polska otrzymała większość należących do Litwy ziem słowiańskich, czyli niemal całą południową połowę dawnego Wielkiego Księstwa. W ten sposób do „polskiej części” wspólnoty włączono Wołyń, Podole i Ukrainę, ziemie, które później stały się zarzewiem sporów. Odłączone od Wielkiego Księstwa Litewskiego i zamieszkane przez wyznawców prawosławia tereny były teraz zajmowane przez katolickich właścicieli ziemskich, którzy postanowili narzucić wolnym rolnikom system praktycznie oznaczający poddaństwo i feudalne zobowiązania. Polska szlachta ruszyła licznie na Ukrainę, gdzie zakładała majątki ziemskie. Zasiewała w ten sposób nie tylko przynoszące zyski zboże, ale też ziarna konfliktu, który miał się ujawniać w kolejnych wiekach. Nagłe przeciwstawienie sobie dwóch narodów, dwóch warstw ekonomicznych, dwóch religii i dwóch języków, gdy jeden miał całkowitą władzę nad drugim, zrodziło trwały antagonizm.

Po unii lubelskiej do Królestwa Polskiego włączono także Prusy Królewskie, sprowadzając tym samym pruski parlament do rangi prowincjonalnego zgromadzenia. Prusy Książęce pozostały lennem Korony, lecz te więzy znacznie osłabły, gdy w roku 1563 Zygmunt August nadał Hohenzollernom z linii brandenburskiej prawa administracyjne i prawa dziedziczenia. Sto lat później Brandenburgia zaanektowała Prusy, co miało dalekosiężne konsekwencje.

Unia lubelska stanowiła ukoronowanie wspólnej państwowości polsko-litewskiej, jednak pierwszym prawdziwym sprawdzianem dla nowego systemu politycznego miała się okazać śmierć ostatniego z Jagiellonów w 1572 roku.

Po śmierci Zygmunta Augusta, tak jak dawniej bywało w okresie interregnum, tymczasową władzę do czasu koronacji nowego monarchy przejęli magnaci i duchowieństwo. Chociaż ci pierwsi aktywnie angażowali się w wybór nowego króla już od śmierci Kazimierza Wielkiego w 1370 roku, cały proces nie do końca był jasny, powoływano się w nim zarówno na precedensy, jak i na charyzmę kandydata. Nie istniała żadna jednorodna, usankcjonowana prawnie procedura zapewniająca gładkie przekazanie władzy, dlatego obawiano się, że śmierć Zygmunta Augusta stanie się dla grupek separatystów pretekstem do podziału i osłabienia nowej unii. Pojawiły się opinie, że niezbędna jest procedura bardziej racjonalna i uporządkowana.

Kryzys udało się zażegnać, gdy szlachta postanowiła wykorzystać tymczasową władzę do ustanowienia nowego systemu ustrojowego. W 1572 roku senator i arcybiskup gnieźnieński Jakub Uchański (1502–1581) zwołał sejm konwokacyjny zwany konfederacją warszawską, który miał ustalić szczegóły nowego sposobu rządzenia. Słowo „konfederacja” nie zostało użyte przypadkowo. W ogólnym rozumieniu konfederacja jest stowarzyszeniem suwerennych państw, a ponieważ każdy polski szlachcic był przekonany o własnej wolności i niezależności, termin ten wydawał się bardzo trafny. Konfederacja miała w Polsce długą tradycję, wywodziła się z czasów piastowskich, a oznaczała dobrowolną strukturę złożoną ze zbrojnych, którzy przysięgali bronić szlachetnej sprawy i sprzeciwiać się niesprawiedliwości. Była więc w pewnym sensie zalążkową i nietrwałą partią polityczną tworzoną ad hoc w celu rozwiązania określonych problemów. Można znaleźć wiele podobieństw między konfederacjami dawnej Polski a ruchem Solidarności z 1980 roku, będącym spontanicznie powstałą organizacją patriotów sprzeciwiających się despotycznym rządom.

Już w 1572 roku polska szlachta dysponowała niespotykaną w żadnym europejskim kraju władzą polityczną, jednak konfederacja warszawska jeszcze bardziej rozszerzyła, wzmocniła, a co ważniejsze – utrwaliła w prawie święte przywileje, czyli „złotą wolność” stanu szlacheckiego. Owe „prawa kardynalne”, uchwalone wcześniej niż podobne prawa w Anglii, stały się podstawą polskiego systemu konstytucyjnego.

Jego najbardziej rzucającym się w oczy elementem było ograniczenie władzy króla, do którego lepiej pasowałoby określenie „najwyższy urzędnik administracji państwowej”. Król sprawował władzę do końca życia i formalnie nie był przed nikim odpowiedzialny, ale większość najwyższych stanowisk w państwie też miała dożywotnią kadencję. Teoretycznie owa niezależność służyła ograniczaniu despotycznych zakusów władcy, ale też często uniemożliwiała kompromis, jako że żadna ze stron nie miała wystarczających środków nacisku, żeby zrealizować swoje cele.

Rozproszenie władzy miało zapobiec tyranii, stworzono zatem nowy system ustrojowy, który teoretycznie stanowił konstrukcję łączącą zalety trzech podstawowych elementów. Sejm (niższa izba parlamentu) wyrażał wolę narodu, a przynajmniej wolę szlachty, która jako jedyna miała prawa obywatelskie. Senat był izbą strażników prawa i reprezentował oligarchię. Natomiast król, jako zwierzchnik wojsk i osoba piastująca najwyższe stanowisko, reprezentował monarchię. Ten trójdzielny system można uznać za wczesną próbę podziału władzy, który poprzez wprowadzenie mechanizmów równoważących poszczególne elementy miał zapobiec nadużyciom. Ponad dwa wieki później idea ta została dopracowana w amerykańskiej konstytucji. Polski sejm z XVI wieku miał znacznie więcej władzy niż angielski parlament. Pod koniec tegoż stulecia Polska była państwem o największym w Europie zakresie wolności; ze względu na zasadę „rządy za zgodą rządzonych” oraz nacisk kładziony na równość wobec prawa nazywa się ją czasem kolebką klasycznego liberalizmu.

Podczas konfederacji warszawskiej ustalono, że nowego króla wybierze sejm elekcyjny w maju 1573 roku. Prawo do korony miał każdy szlachcic, kandydat mógł być też innej narodowości. W gruncie rzeczy szlachta wolała cudzoziemca, jako że wyniesienie któregoś z jej członków na tron obrażałoby poczucie równości (czego dowodem jest fakt, że spośród jedenastu królów wybranych w ciągu kolejnych dwustu lat tylko czterech było rodowitymi Polakami).

W 1573 roku faworytem magnatów był kandydat z Austrii, jednak znaczna część mniej zamożnej szlachty uważała Habsburgów za zagrożenie, jako że ich rządy w Czechach i na Węgrzech uchodziły za wyjątkowo despotyczne; większym wrogiem wolności byli jedynie moskiewscy carowie. Najmocniejszym poparciem cieszył się francuski arystokrata Henryk, który – jak się spodziewano – mógł zapewnić cenny sojusz militarny służący jako zapora przeciwko zakusom Rosjan i Habsburgów. Uważano, że więzy dynastyczne z Francją, w odróżnieniu od podobnych więzów z dynastią habsburską, nie dość, że nie stanowią zagrożenia dla polskiej niezależności, to jeszcze pozwalają na alians dwóch potęg wschodniej i zachodniej Europy. Warto zauważyć, że podczas tej pierwszej elekcji spontanicznie wyłoniły się protopartie polityczne oraz ich produkt: zwalczające się stronnictwa. Ta frakcyjność nasilała się i przez kolejne wieki coraz bardziej nękała polską politykę.

Po wielu umizgach, przekupstwach i błaganiach pięćdziesiąt tysięcy szlacheckich elektorów dzięki tak zwanej zbiorowej intuicji osiągnęło w końcu wymaganą przez prawo jednomyślność i ogłosiło, że pierwszym królem Polski wybranym w wolnej elekcji jest Henryk Walezy (1551–1589).

Jednak zgodnie z wymogami ustalonymi przez konfederację warszawską, nowy król musiał przed koronacją podpisać artykuły henrykowskie – umowę społeczną nazwaną tak na cześć władcy – które ustalały podstawowe zasady rządów. Artykuły henrykowskie oraz pacta conventa[3], czyli dalsze ograniczenia władzy królewskiej oraz rozszerzenia przywilejów szlacheckich, negocjowane z kolejnymi obieralnymi monarchami, funkcjonowały jak nieformalna polska konstytucja.

Henryk Walezy został uroczyście koronowany 21 lutego 1574 roku, jednak jego panowanie nie trwało długo. Zaledwie trzy miesiące później, 30 maja, nieoczekiwanie zmarł król Francji Karol IX, brat Henryka. Pierwszy elekcyjny władca Polski, który najwyraźniej uznał, że woli panować we Francji i że nie odpowiada mu rządzenie poddanymi tak żarliwie przywiązanymi do swoich wolności, zniknął z Rzeczpospolitej szlacheckiej 28 czerwca 1574 roku. Nawet się nie pofatygował, żeby poinformować poddanych o decyzji powrotu do Francji; wymknął się z Wawelu w środku nocy i uciekł przez granicę. Przy okazji zabrał ze sobą tyle polskich klejnotów i złota, ile zdołał unieść.

Pierwszy eksperyment polskiej demokracji okazał się, mówiąc delikatnie, rozczarowujący. Musiało minąć trochę czasu, zanim szlachta znów zwarła szyki. W grudniu 1575 roku przeciwni Habsburgom posłowie na sejm zgromadzili się w Warszawie i wybrali na króla Stefana Batorego (1533–1586) – warunkiem jego koronacji było małżeństwo z Anną Jagiellonką, pięćdziesięciodwuletnią niezamężną siostrą Zygmunta Augusta, i przestrzeganie artykułów henrykowskich.

Książę siedmiogrodzki Stefan Batory był dokładnie takim władcą, jakiego potrzebowało państwo polskie. Pod koniec XVI wieku Siedmiogród był dwa razy większy od dzisiejszych Węgier i jako jedyne państwo w tej części Europy utrzymywał sojusz z Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Batory uchodził za znakomitego przywódcę łączącego w sobie cechy wojownika i sprawnego administratora.

Skromny, uczciwy i przywykły do niewygód Batory był zdolnym politykiem. Miał też ogromne doświadczenie wojenne. Zanim wybrano go na księcia Siedmiogrodu, walczył z Turkami, Tatarami i Habsburgami, a sprawując rządy, kierował się tolerancją religijną i gotowością do porozumienia. Pod koniec XVI wieku trudno było o lepsze rekomendacje dla kandydata ubiegającego się o polską koronę.

Po ślubie z Anną Jagiellonką pierwszym celem Batorego stało się odzyskanie kontroli nad Gdańskiem, którego mieszkańcy uznawali za króla Polski cesarza Maksymiliana II Habsburga. Gdańsk, wówczas formalnie znajdujący się pod polskim protektoratem, ale cieszący się szeroką autonomią, jeszcze za czasów krzyżackich został praktycznie zgermanizowany i zdecydowanie ciążył ku cesarstwu Habsburgów oraz sąsiednim Prusom Wschodnim, które były wprawdzie polskim lennem, lecz o wątpliwej lojalności. Hanzeatycki Gdańsk, zdecydowanie najcenniejszy polski port nad Bałtykiem, stał się bramą dla handlu zagranicznego i podróży. Dla polsko-litewskiej federacji stanowił ważny punkt oparcia; jego znaczenie było doceniane także w XX wieku, czego dowodem jest trzynasty punkt Woodrowa Wilsona przyznający niepodległej Polsce prawo do wolnego i bezpiecznego dostępu do morza.

Batory stanowczo dążył do umocnienia polskich wpływów w Gdańsku. Po nieudanej blokadzie zaatakował miasto i chociaż nie udało mu się go zdobyć, zadał przeciwnikowi na tyle dotkliwe straty, że wymusił ustępstwa korzystne dla Rzeczpospolitej. W ramach „przeprosin” za wspieranie habsburskiego pretendenta Gdańsk musiał zapłacić Batoremu dwieście tysięcy guldenów (złotych monet), zachował jednak autonomię i przywileje nadane przez poprzednich polskich władców. Dzięki zdecydowanym działaniom króla i jego gotowości do zawarcia rozsądnego kompromisu miasto uznało Batorego za króla Polski i przez kolejne stulecia okazywało lojalność Rzeczpospolitej.

Potem Batory zajął się problemem zagrożenia ze strony Księstwa Moskiewskiego i wezwał do ostatecznej rozprawy z Iwanem Groźnym (1530–1584). Rosjanie otwarcie rościli sobie prawa do niemal wszystkich ziem Europy Wschodniej i rozpoczęli agresywną kampanię wojskową mającą na celu zajęcie jak największych terenów. W pierwszej fazie wojny wojska Iwana odnosiły sukcesy, jednak Batory, objąwszy dowództwo, sprawił, że szala zwycięstwa przechyliła się na stronę Polski. W znacznej części przyczyniło się do tego wykorzystanie zawodowej ciężkiej kawalerii uzbrojonej w węgierskie lance – oddziały te stały się później znane jako „skrzydlata husaria”. W 1581 roku Batory wkroczył na rosyjskie terytoria i choć miał już Moskwę w zasięgu wzroku, nie posunął się dalej. Pomimo surowych warunków (zdarzało się, że polscy kawalerzyści zamarzali w siodłach na śmierć) Polska utrzymywała przewagę, zabijając tysiące rosyjskich żołnierzy i zapuszczając się w głąb rosyjskiego terytorium. W 1582 roku Iwan Groźny musiał poprosić o rozejm, co przynajmniej na sto lat udaremniło rosyjskie ambicje narzucenia władzy Europie Wschodniej. Niestety, Stefan Batory, największy cudzoziemski król Polski, zmarł niespodziewanie w 1586 roku.

Rok później szlachta wybrała na króla syna szwedzkiego władcy, Zygmunta Wazę (1566–1632), co zapoczątkowało stuletnie panowanie Wazów w Polsce. Na początku tego okresu Polska miała przewagę nad Rosją, która pogrążyła się w wywołanym przez konflikty wewnętrzne i zewnętrzne kryzysie zwanym wielką smutą. Polskie wojska zajęły Moskwę i osadziły na carskim tronie Polaka. Niestety, Wazowie – częściowo dlatego, że pragnęli odzyskać szwedzką koronę – uwikłali Polskę w serię niepotrzebnych wojen, opróżniając przy tym skarbiec koronny, co doprowadziło rozwścieczoną szlachtę na krawędź buntu. Pod koniec panowania Wazów Rzeczpospolita podupadła tak bardzo, że jej przyszłe istnienie stanęło pod znakiem zapytania. Polska weszła w trudny okres niespotykanych wcześniej klęsk i katastrof, nazywany potopem[4].

Wszystko zaczęło się na wschodzie. Od czasów mongolskiego najazdu w XIII wieku Ruś Kijowska znajdowała się pod obcym panowaniem. Po unii lubelskiej z 1569 roku ziemie obejmujące znaczną część dzisiejszej Ukrainy trafiły do Polski, a polska szlachta zaczęła zakładać na żyznych glebach rozległe majątki, którymi zarządzali Żydzi. Po bliskich związkach polskiego ziemiaństwa z Żydami pozostała pamiątka w postaci charakterystycznych kaftanów i czapek obramowanych futrem, noszonych przez ortodoksyjnych wyznawców judaizmu – w średniowieczu taki strój był przypisany polskiej szlachcie. W odróżnieniu od unii z Litwą zajęcie ziemi kijowskiej było wymuszonym rozbiorem, skutkiem rozporządzenia, a nie porozumienia, co doprowadziło do trwałej niechęci Ukraińców wobec nowych panów.

Rozległe stepy kijowskiego państwa, dzisiaj znane jako Ukraina, były słabo zaludnione, głównie przez zatwardziałych wojowników, czyli Kozaków – słowo to, wywodzące się z języków tureckich i z tatarskiego, oznaczało „wolnego wojownika”[5]. Nie mając instytucjonalnych możliwości wyrażania swoich skarg oraz nie mogąc powstrzymać bezwzględnej polonizacji ruskiej szlachty, Kozacy zaczęli występować przeciwko polskiej władzy. Nieskoordynowane lokalne powstania były jednak krwawo tłumione, co wywoływało jeszcze większą nienawiść. Rosnące niezadowolenie doprowadziło w 1648 roku do wybuchu wielkiego powstania kozackiego. Bunt był zasługą (albo winą, w zależności od punktu widzenia) wielkiego ukraińskiego bohatera narodowego Bohdana Chmielnickiego (1595–1657).

Po kilku zwycięstwach nad polskimi wojskami wysyłanymi do uśmierzenia zamieszek Chmielnickiemu udało się przekonać do swojej sprawy wielu Kozaków i Rusinów. Rzesze, które do niego ciągnęły, wyczuwały rodzący się nacjonalizm i usiłując odzyskać swoje ziemie, uruchomiły falę terroru. Niszczono i plądrowano kościoły katolickie, a szlachtę, zakonnice, księży i szczególnie Żydów zabijano tysiącami.

Żeby powstrzymać rzeź, Polska wysłała na Ukrainę jeszcze liczniejsze wojska. Chmielnicki, na którego napierali Polacy i sprzymierzeni z nimi Tatarzy, zwrócił się o pomoc do cara Aleksego I, oczekując od niego wsparcia dla Słowian wyznających prawosławie. Zwłaszcza że Księstwo Moskiewskie, częściowo w odwecie za dotkliwe porażki w czasach wielkiej smuty, już wcześniej wypowiedziało wojnę Rzeczpospolitej i zamierzało odzyskać Smoleńsk.

Rosyjskie wsparcie dla Ukrainy miało gorzką, lecz sprawdzoną formę, którą z powodzeniem zastosowano też później, w czasach komunistycznych. Wysłana na pomoc Chmielnickiemu armia „wyzwolicielska” szybko zamieniła się w wojska okupacyjne. Uroczyście obiecywana lokalna autonomia okazała się iluzją, a każde ważniejsze działanie Ukraińców musiało mieć aprobatę cara.

Polacy skierowali wszystkie siły przeciwko Rosjanom i Kozakom, co natychmiast wykorzystały Prusy Brandenburskie i Szwecja. W 1655 roku ich wojska w ogromnej sile najechały osaczoną Rzeczpospolitą i zajęły całą Wielkopolskę, historyczne serce państwa polskiego. Oparł się im tylko ufortyfikowany Gdańsk.

Pod koniec 1655 roku niemal cała Polska znalazła się pod okupacją najeźdźców moskiewskich, szwedzkich, kozackich, siedmiogrodzkich i brandenburskich, którzy otwarcie przymierzali się do jej rozbioru. Rosjanie uchodzili za barbarzyńców, ale i Szwedzi nie okazali się od nich lepsi: palili katolickie kościoły i wyrzynali mieszkańców wsi i miasteczek. Te okrucieństwa oraz zagrożenie samej egzystencji państwa wyzwoliły w Polakach wielką determinację. Z popiołów spalonych świątyń wyłonił się zaskakująco szeroki i powszechny ruch oporu, który początkowo przybrał formę wojny partyzanckiej, a następnie skonsolidował się wokół osoby króla Jana Kazimierza (1609–1672).

Za punkt zwrotny „potopu” uważa się małą i na pozór nieznaczącą bitwę, która stała się w Polsce legendą: obronę Jasnej Góry.

Na Jasnej Górze w leżącej nad Wartą Częstochowie wznosił się umocniony klasztor. Miejsce nie miało żadnej wartości strategicznej, jednak Szwedzi byli przekonani, że kryją się tam wielkie skarby. Wiedzieli też, że klasztoru broni zaledwie siedemdziesięciu mnichów i osiemdziesięciu ochotników z okolicy. Po kilku nieudanych szturmach szwedzkie wojska rozpoczęły 18 listopada 1655 roku oblężenie. Mnisi twardo się opierali, a nawet wyprowadzali nocne ataki za mury – w wyniku tych wypadów obrońcom udało się zabić wielu szwedzkich żołnierzy i zagwoździć kilka armat. Najbardziej chyba irytującą bronią zakonników były śpiewane chórem pobożne pieśni, które ze szczytu wieży niosły się szeroko ponad głowami napastników. Zniechęceni Szwedzi wycofali się w końcu 27 grudnia 1655 roku. Oblężenie Jasnej Góry odwróciło losy Polski, której potęga zaczęła się odradzać na nowo.

W lipcu 1656 roku Polska wzmocniła się na tyle, by przypuścić kontratak na okupujących Warszawę Szwedów i ich brandenburskich sojuszników. Polakom nie udało się wprawdzie odbić stolicy, ale wykrwawieni Szwedzi wkrótce opuścili miasto. Wcześniej jednak załadowali na barki dzieła sztuki, książki i inne wartościowe przedmioty i wysłali je w dół Wisły. Stosunkowo niewielka bitwa o Warszawę miała jednak istotny skutek: po swojej klęsce Jan Kazimierz uznał pełną suwerenność Prus Książęcych, które od 1466 roku były polskim lennem. W zamian za to Fryderyk Wilhelm Hohenzollern, książę pruski i elektor brandenburski (jeden z siedmiu książąt uprawnionych do wyboru Świętego Cesarza Rzymskiego), zgodził się zerwać sojusz ze Szwecją. To porozumienie przyniosło zgubne dalekosiężne konsekwencje: dynastia Hohenzollernów miała w przyszłości sprowadzić na Polskę wiele nieszczęść. Jednakowoż po wycofaniu się Prus z wojny Polacy zaczęli powoli odzyskiwać swoje ziemie. W 1660 roku, w wyniku czteroletnich walk, Szwedzi zostali z Polski wyparci, a północne granice państwa znów stały się bezpieczne.

Poprawiła się również sytuacja na wschodzie. Po śmierci Chmielnickiego w 1657 roku przez krótki czas się wydawało, że Polakom i Ukraińcom uda się nawiązać poprawne stosunki. Nowy przywódca Kozaków Iwan Wyhowski nie miał już złudzeń co do sojuszu z Rosją. Licząc na porozumienie z Polską na bardziej dogodnych warunkach, rozpoczął potajemne negocjacje z polskim królem, które zakończyły się we wrześniu 1658 roku podpisaniem unii hadziackiej. Tajny pakt powoływał do życia potrójną federację złożoną z Polski, Litwy i Wielkiego Księstwa Ruskiego, z jednym królem, jednym sejmem i wspólną polityką zagraniczną. Dzięki temu porozumieniu powstało państwo słowiańskie, mające odpierać ekspansjonistyczne ataki ze wschodu i zachodu oraz dające podstawę do stworzenia potężnej słowiańskiej koalicji w Europie Wschodniej.

Unia hadziacka to jeden z tych przypadków w historii, które można rozpatrywać w kategoriach „co by było gdyby”. Federacja potężnych wschodnioeuropejskich państw – pierwszy mówił o niej Bolesław Chrobry – mogła w znacznym stopniu opóźnić ekspansję rodzących się imperiów, rosyjskiego i niemieckiego. Tyle że w tym ważnym punkcie nie dokonał się żaden zwrot. Car Rosji, dostrzegłszy zagrożenie, jakim było pojawienie się zjednoczonej wspólnoty państw, wysłał do Polski i na Ukrainę silne liczebnie wojska, które miały zapobiec wprowadzeniu unii w życie. Po kolejnych gwałtownych sporach frakcję polską i ukraińską podzieliło tyle waśni i wzajemnych pretensji, że żaden sojusz nie mógł ich unieść. Unia hadziacka pozostała martwym zapisem.

Trzeba było czterech lat, by wypchnąć wojska moskiewskie z Litwy i Ukrainy Lewobrzeżnej, oraz kolejnych trzech, żeby zawrzeć rozejm[6]. Niestety, podpisany układ pokojowy nie był dla Polski korzystny, głównie z powodu antykrólewskiego buntu, który wybuchł w nieodpowiednim czasie i wciągnął ograniczone polskie siły w wojnę domową.

Na mocy zawartego w 1667 roku rozejmu andruszowskiego – który formalnie był planowanym na trzynaście i pół roku zawieszeniem broni – Polska oddała Moskwie Smoleńsk, Kijów, Czernihów oraz Ukrainę Lewobrzeżną, których to terytoriów nigdy nie odzyskała. W efekcie Rosja osiągnęła przewagę w kolejnych wojnach. Znajdujące się na ziemiach ruskich bogactwa materialne oraz siły ludzkie były kluczowe dla potęgi Rzeczpospolitej, okazało się, że bez nich Polska nie jest w stanie dorównać Rosji. Zmiany terytorialne zapisane w rozejmie andruszowskim miały decydujące znaczenie historyczne: z jednej strony skazywały Polskę na powolny upadek, z drugiej pozwoliły imperium rosyjskiemu urosnąć w siłę, która kilkakrotnie zagroziła całej Europie.

Polska przetrzymała potop, ale jego skutki okazały się niszczące. Zginęło 30 procent ludności Rzeczpospolitej, gospodarka się załamała, spalone doszczętnie zostało co trzecie miasto. Z królewskich grobowców rozkradziono klejnoty, szwedzcy rabusie zabrali nawet srebrny ołtarz świętego Stanisława. Wiślany handel zbożem, który podczas potopu zmniejszył się o dwie trzecie, do końca istnienia Rzeczpospolitej nie wrócił do poziomu sprzed 1648 roku. Utrata Inflant na rzecz Szwecji oraz Prus Książęcych na rzecz elektora brandenburskiego niemal odcięła Polskę od Bałtyku.

Jednak najbardziej niszczący skutek potopu przejawiał się w subtelniejszy sposób. Było nim wprowadzenie dziwnej procedury parlamentarnej. Określenie „liberum veto”, które można przetłumaczyć jako „mam prawo powiedzieć nie pozwalam”, pojawiło się w polskim słowniku w 1652 roku. Obradujący podczas powstania Chmielnickiego sejm miał się właśnie zakończyć, gdy marszałek ogłosił, że zgromadzenie zostaje przedłużone o jeden dzień, żeby domknąć niedokończone sprawy. Kiedy posłowie zaczynali się rozchodzić, rozległ się głos nieznanego szerzej Władysława Sicińskiego, potajemnie opłacanego przez litewskich separatystów: „Nie pozwalam!”. Szanujący zasadę jednomyślności posłowie odbyli krótką dyskusję, czy taki sprzeciw jest ważny, i po zasięgnięciu opinii osób uczonych w prawie doszli do wniosku, że tak. Nie dość, że sejm nie zgromadził się ponownie, to jeszcze cała wcześniejsza praca ustawodawcza została uznana za nieważną. Sztuczka prawna, która w owych czasach była akceptowana jako wyraz praw jednostki, miała wkrótce przynieść wielkie szkody.

Osłabienie Polski podczas potopu nie tylko wymusiło ustępstwa terytorialne wobec Rosji, ale też umożliwiło trwałe niemieckie osadnictwo w Prusach Wschodnich i Prusach Brandenburskich, co z kolei doprowadziło do utworzenia XVII-wiecznego korytarza, stwarzającego takie same problemy jak „korytarz polski” w XX wieku. Osłabienie Polski było korzystne dla Romanowów, Habsburgów, Wazów i Hohenzollernów, a utrata znacznych ziem ośmieliła rodzące się europejskie potęgi, które mogły się okazać śmiertelnym zagrożeniem. Jednak Polska przetrwała, a przy sile i odporności okazywanej przez tyle pokoleń, miała szansę powrócić do dawnej świetności. Nawet po rozejmie andruszowskim i niektórych ubytkach poniesionych podczas potopu – Polska straciła wówczas więcej ziem, niż wynosi powierzchnia obecnego państwa polskiego – Rzeczpospolita nadal zaliczała się do największych pod względem geograficznym krajów w Europie.

Lecz pokój nie trwał długo. Turcy jako jedni z niewielu sąsiadów nie zaatakowali Polski podczas potopu, jednak w 1671 roku sprzymierzone turecko-kozackie wojska najechały Rzeczpospolitą i w krótkim czasie zajęły znaczne połacie polskiej Ukrainy.

Na szczęście znalazł się człowiek, który potrafił powstrzymać tę inwazję. Jan III Sobieski (1629–1696), mąż stanu, żołnierz i uczony, okazał się urodzonym przywódcą. W równym stopniu znał się na dworskiej etykiecie, jak i na okrutnej sztuce wojennej, nie bał się ani sporów intelektualnych, ani starć fizycznych. Jego osiągnięcia były szeroko znane także za granicą. Prowadził korespondencję z królem Anglii Karolem II, a Ludwik XIV zaproponował mu w 1666 roku buławę francuskiego marszałka. Jego wspaniały, utrzymany we włoskim stylu pałac był pełen dzieł sztuki, francuskich książek i wschodnich ozdób, takich jak tureckie chorągwie, broń i dywany. Sprawując w 1654 roku służbę w polskim przedstawicielstwie w Stambule, udoskonalił zdolności dyplomatyczne i nabył dużą wiedzę o osmańskich adwersarzach. Podczas bitew stawał na czele wojsk, wykazując się niezrównanym męstwem i umiejętnościami walki. Dzięki swej imponującej sylwetce i wielkiej sławie budził powszechny szacunek, co z goryczą przyznawali nawet jego polityczni wrogowie w sejmie.

W 1673 roku Sobieski jako hetman wielki koronny poprowadził wojska pod Chocim leżący w zachodniej części Ukrainy, gdzie w fortecy nad Dniestrem okopała się trzydziestotysięczna armia turecka. O świcie 11 listopada 1673 roku Polacy zaskoczyli Turków, atakując ich najmocniejsze punkty. Taktyka Sobieskiego polegała na użyciu ruchomej artylerii, która otwierała drogę najskuteczniejszym polskim oddziałom, czyli skrzydlatej husarii. Bitwę przeżył co piętnasty turecki żołnierz. Ich dowódca, Husejn Pasza, uszedł z życiem, ale niedługo potem otrzymał od sułtana jedwabny sznur, który był niewypowiedzianym rozkazem popełnienia samobójstwa po haniebnej klęsce.

Po wielkim zwycięstwie pod Chocimiem Sobieski został okrzyknięty bohaterem i wiosną 1674 roku zapewnił sobie wybór na króla[7]. Stał się najsławniejszym polskim monarchą, a zapamiętano go z jednej z najbardziej heroicznych bitew zachodniej cywilizacji.

Dzięki wojennym umiejętnościom Sobieskiego Polska była bezpieczna, czego nie dało się jednak powiedzieć o reszcie Europy. W 1683 roku podbój kontynentu przez Turcję wydawał się nieuchronny. Chrześcijańsko-muzułmański konflikt tlił się już od tysiąca lat, a przez ostatnie półtora wieku islam zapuszczał się coraz dalej na europejskie terytoria. Po bitwie pod Mohaczem w 1526 roku Turcy przejęli władzę na Węgrzech i w 1529 rozpoczęli oblężenie Wiednia. Wycofali się tylko dlatego, że w ich obozie wybuchła epidemia, a kapryśne ulewy uniemożliwiały szturm. Do tego czasu udało im się zająć niemal całą Afrykę Północną, razem z Bagdadem i pozostałą częścią Mezopotamii, szybko też opanowali Tunis, Algierię i Niceę. Potężna flota osmańska praktycznie zniszczyła chrześcijański handel nad Morzem Śródziemnym, papież obawiał się najazdu Turków na Rzym, a w całych Niemczech rozmieszczano tak zwane tureckie dzwony, które miały ostrzegać ludność przed zbliżaniem się najeźdźców. Często kusi nas, żeby oceniać siłę przeciwnika z dzisiejszej perspektywy, jednak w XVII wieku islam stanowił główną potęgę militarną, która odnosiła kolejne zwycięstwa nad zacofanym technologicznie Zachodem[8].

W 1683 roku imperium osmańskie miało przewagę nad chrześcijańską Europą. Granica między dwiema cywilizacjami, o długości prawie dwóch tysięcy kilometrów, ciągnęła się szerokim łukiem od Morza Azowskiego aż po Adriatyk; Turcy mieli swoje bastiony w Dalmacji, Słowenii, na Węgrzech, w Siedmiogrodzie, w Mołdawii, na Podolu i na Ukrainie. Imperium osmańskie zajmowało jedną czwartą kontynentu europejskiego i pragnęło więcej. Pomimo rozejmu podpisanego z monarchią habsburską w 1683 roku ogromna armia turecka ruszyła na podzieloną Europę Środkową, która wydawała się łatwym łupem.

Cesarz Leopold I (1640–1705) złożył więc rozpaczliwą propozycję swojemu niegdysiejszemu wrogowi, ale też, tak jak on, chrześcijańskiemu władcy: jeśli Sobieski osobiście poprowadzi armię na odsiecz Wiedniowi, otrzyma dowództwo nad wszystkimi europejskimi wojskami oraz subwencję w wysokości miliona dwustu tysięcy dukatów na pokrycie kosztów wyprawy. Także papież poprosił Polskę o pomoc w odparciu muzułmańskiego terroru; zapewne dostrzegł, że Sobieski jest jedynym człowiekiem, który może obronić zachodnią cywilizację. Polski król rozumiał nieprzyjaciela jak żaden inny Europejczyk, mówił w jego języku, obserwował jego najwyższych urzędników w Konstantynopolu i w ciągu dziesięciu lat stoczył z nim wiele bitew. Był mistrzem ataku i miał do dyspozycji najbardziej przerażającą w owych czasach broń: niezwyciężoną skrzydlatą husarię. Równie ważna była jego reputacja, Turcy bowiem bali się polskiego króla, którego bohaterskie czyny wydawały się przekraczać ludzkie możliwości.

Otrzymawszy od sejmu stosowne przyzwolenie, Sobieski wyruszył latem na czele dwudziestosiedmiotysięcznego polskiego wojska, by spotkać się pod Wiedniem z oddziałami księcia lotaryńskiego Karola V, szwagra cesarza. Odpowiadając na wezwanie papieża, do Polaków i Austriaków dołączyły też wojska z Bawarii, Saksonii, Badenii i innych państw chrześcijańskich.

Armia osmańska dotarła pod Wiedeń 16 lipca 1683 roku i rozpoczęła oblężenie. Po dwóch miesiącach zaciekłych walk, 8 września, tureccy saperzy dokonali kilku wyłomów w murach i wydawało się, że losy Wiednia są przesądzone. Muzułmańskie hordy powstrzymywało zaledwie cztery tysiące obrońców, więc klęska, która oznaczała śmierć albo niewolę, była kwestią kilku dni.

11 września wieczorem – zapewne nieprzypadkowo wybrano datę poprzedniej muzułmańskiej inwazji – połączone wojska chrześcijańskie, liczące prawie siedemdziesiąt tysięcy żołnierzy, znalazły się na obrzeżach Wiednia i ze wzgórza oceniały sytuację. Roztaczał się przed nimi przerażający widok: prawie ćwierć miliona Turków – żołnierzy, urzędników, niewolników i markietanek z całego państwa otomańskiego oraz bojowników z muzułmańskich włości w Europie, Azji i Afryce.

O świcie chrześcijanie rozpoczęli atak. Gdy oddziały z Austrii i Saksonii zajęły pozycję na lewym skrzydle nad brzegiem Dunaju, a Bawarczycy ulokowali się w centrum, reszta wojsk ruszyła w ulewnym deszczu do szturmu. Chrześcijanie walczyli dzielnie, lecz było jasne, że mają zbyt małe siły, by przełamać linię wroga.

Jednak ku zaskoczeniu Turków losy bitwy miały się nagle odmienić. Pod osłoną gęstych lasów polski kontyngent zajął ukradkiem pozycje na prawej flance. I jak we śnie, tysiące najlepszych wojowników z całego chrześcijańskiego świata pojawiło się nieoczekiwanie na nieprzygotowanym do obrony tureckim skrzydle. Czoło ataku stanowiła lśniąca polska kawaleria. Te elitarne siły składały się z najbardziej doświadczonych rycerzy, magnatów i szlachty, którzy dla dobra sprawy odłożyli na bok wcześniejsze spory. A przerażeni Turcy dostrzegli, że tej potędze osobiście przewodzi człowiek, którego obawiali się najbardziej, Jan III Sobieski. Król znalazł się we właściwym miejscu we właściwym czasie[9].

Kiedy Sobieski dał sygnał do ataku, trzy tysiące husarzy ruszyło jednocześnie na linie wroga. Tej niszczycielskiej sile towarzyszył upiorny dźwięk tysięcy wibrujących sztandarów, dudniących kopyt i trzepoczących skrzydeł aniołów zemsty (husarze mieli na zbrojach przytwierdzone skrzydła). Osmańscy żołnierze, którzy rozpoznali Sobieskiego po kolorowych proporcach ozdabiających lance jego przybocznej straży, zawołali: „Na Allaha, król jest wśród nich!”, i rzucili się do ucieczki. Wkrótce polskie oddziały połączyły się z żołnierzami austriackimi i niemieckimi, którzy uparcie posuwali się do przodu na prawym skrzydle i w centrum, tworząc w ten sposób straszną, świetnie zorganizowaną siłę w samych trzewiach tureckiej bestii.

Rozproszeni Turcy stali się łatwym łupem dla chrześcijańskich wojsk, które spychały uciekającego wroga w kierunku wiedeńskich linii obronnych. Za polską husarią podążał konno ksiądz, który dzierżył ogromny krucyfiks i wołał: „Oto krzyż Pański! Ustąpcie wrogowie jego!”. Można się sprzeczać, która jazda była bardziej skuteczna, ale obie odniosły imponujące zwycięstwo. Turcy, którym nie udało się uciec, ginęli na miejscu. Wiedeń został uratowany, potęga osmańska załamała się – jak się okazało, na zawsze – a wszystko to za sprawą bohaterskiego polskiego króla.

Niestety, wiedeńska wiktoria nie przyniosła Polsce korzyści. Imperium Habsburgów, wciśnięte wcześniej między Turków, Króla Słońce (czyli Ludwika XIV) i Ren, znalazło teraz możliwość ekspansji w Europie Wschodniej, początkowo na Bałkanach, a potem w Polsce. Zwycięstwo Rzeczpospolitej pod Wiedniem i kolejne bitwy z Turkami jedynie wyczerpały polskie wojska, natomiast dodawały mocy Habsburgom, którzy po zniknięciu osmańskiego zagrożenia stworzyli w Europie Środkowej ogromne, wieloetniczne imperium. A umożliwiło im to bezinteresowne poświęcenie Sobieskiego pod Wiedniem w 1683 roku.

Militarny sukces Sobieskiego nie został doceniony w kraju przez jego przeciwników politycznych. Pozycja króla jako bohatera była problemem dla szlachty, która obawiała się, że obdarzony takim splendorem władca pozwoli sobie na despotyczne rządy albo na wprowadzenie zmian w konstytucji – obie możliwości uważano za równie straszne. Obrady sejmu w latach 1685, 1688, 1689 i 1692 sprowadzały się właściwie do zaciekłych sporów i ataków na zwolenników Sobieskiego. Królowi zarzucano łamanie prawa, ciemiężenie poddanych i występowanie przeciwko własnemu krajowi. W szeroko rozprowadzanych broszurach przedstawiano niepochlebne karykatury monarchy, ukazujące go w kompromitujących pozach.

Zżerające Rzeczpospolitą waśnie stronnictw politycznych spowodowały dramatyczny spadek dochodów z podatków, co szczególnie zaszkodziło armii. Z braku pieniędzy skrzydlatą husarię zastąpiono lekką kawalerią, a piechota i artyleria praktycznie przestały istnieć. Doprowadzony tym do rozpaczy Sobieski oświadczył w senacie w 1688 roku:

O, dopieroż zdumieje się potomność, że po takowych zwycięstwach i triumfach, po tak szeroko na świat rozgłoszonej sławie, potkała nas teraz wiekuista hańba i niepowetowana szkoda, gdy się tedy widzimy bez sposobów i prawie bezradni albo niezdolni do rady[10].

Po śmierci Sobieskiego w 1696 roku położenie Polski jeszcze bardziej się pogorszyło. Od zachodu zagrażało jej imperium Habsburgów, a w tym samym czasie na wschodzie nowy car Rosji z wielką energią planował powiększenie swojego państwa. Piotr Wielki (1672–1725) uważał, że jeśli Rosja ma się stać prawdziwym światowym mocarstwem, musi mieć dostęp do morza. Żeby dosięgnąć wybrzeży Bałtyku, pod koniec lat dziewięćdziesiątych XVII wieku zwrócił się do polskiego króla Augusta Mocnego, proponując mu wspólny atak na Szwecję i zajęcie portów morskich. Negocjacjom towarzyszyło wielkie pijaństwo – co w owych czasach było typowe – a obaj władcy podobno nie trzeźwieli przez piętnaście dni.

August, znany z siły fizycznej i licznych związków pozamałżeńskich, był pierwszym królem z dynastii saskiej, która przyniosła Polsce jedynie rozczarowania. Zgodnie z prawem nie mógł bez zgody sejmu wysłać polskich wojsk na wojnę, ale jako elektor Saksonii miał pełną władzę nad tamtejszą armią i chętnie dołączył do cara. Z racji więzów z Augustem Polska została wciągnięta w tę wojnę i poniosła jej wszystkie konsekwencje.

Odurzonym alkoholem monarchom, którzy uczestniczyli w zmowie, Szwecja jawiła się jako kraj bezbronny, rządzony przez niedawno osadzonego na tronie zaledwie szesnastoletniego Karola XII (1682–1718). Do sojuszu dołączyła Dania, odwieczny wróg Szwecji, wietrząc w tym swoją korzyść. W 1700 roku koalicja zaatakowała Szwecję, rozpoczynając tym samym wielką wojnę północną. Jednak szwedzki monarcha okazał się godnym przeciwnikiem. Chociaż jego armia odpowiadała liczebnie zaledwie jednej czwartej sprzymierzonych wojsk Rosji, Polski, Saksonii i Danii, Szwedzi byli znacznie lepiej wyszkoleni i dysponowali nowoczesną bronią palną. Pod wodzą energicznego młodego króla wygrywali bitwę za bitwą.

W 1701 roku Karol XII wyparł polsko-saksońskie wojska z Rygi i posuwał się coraz dalej. W ręce Szwedów wpadło Wilno, Warszawa, Kraków i Toruń. Polskę niszczył kolejny potop, zdumiewająco podobny do wcześniejszego. Hohenzollernowie wykorzystali ten konflikt, ogłaszając w 1701 roku powstanie Królestwa Prus, które z czasem stało się dla Polski znacznie większym zagrożeniem niż Szwecja.

Po blisko dziesięciu latach walk wielka wojna północna osiągnęła punkt kulminacyjny – w 1703 roku doszło do bitwy pod Połtawą (teren dzisiejszej środkowej Ukrainy), w której Piotr Wielki zdecydowanie pokonał Karola XII. Wprawdzie Rosjanie mieli trzykrotną przewagę liczebną i bronili się na ufortyfikowanych pozycjach, niemniej zwycięstwo nad rzekomo niepokonanymi Szwedami uczyniło z Rosji światową potęgę i zapewniło jej dominację w północno-wschodniej Europie.

Rosjanie zepchnęli Szwedów na zachód i wkroczyli do Polski jako „wyzwoliciele” (podobne przedstawienie odegrają w 1945 roku). Rosyjskie siły „pokojowe” dokonały podstępnej inwazji, tak samo trwałej jak rozbiory czy traktaty, a ceną za taką „ochronę” była suwerenność. W 1715 roku wielu Polaków miało już jasność, że saski monarcha jest na pasku Rosjan i że protekcja narzucona przez Piotra Wielkiego powoli niszczy Rzeczpospolitą. Zdesperowani polscy patrioci zawiązali konfederację tarnogrodzką, której celem była detronizacja króla i poszerzenie władzy parlamentu. I pewnie udałoby im się wyrzucić Augusta z Polski, gdyby nie pojawienie się armii rosyjskiej, która ochoczo podjęła się rozsądzenia sporu. Podczas prowadzonych w Warszawie negocjacji rosyjscy dyplomaci „zaproponowali” sejmowi uchwalenie stałego ograniczenia liczebności polskiej armii oraz wysokości jej finansowania, co miało wyeliminować niepotrzebne wrogie incydenty. Żeby zapewnić odpowiednie brzmienie ustawy, carski wysłannik, książę Grzegorz Dołgorukow, sam napisał stosowny dokument i przedstawił posłom do zatwierdzenia. Rosjanie zażądali, by nowe prawo zostało uchwalone jednogłośnie i bez debaty, co znacznie przyspieszyło całą procedurę. W rezultacie wojska Rzeczpospolitej zostały znacznie zredukowane, a do tego ogłoszono, że liberum veto, i tak utrudniające skuteczne rządzenie państwem, staje się nienaruszalnym prawem i stanowi „złotą wolność”.

Polskich posłów przekonały rosyjskie argumenty w postaci oddziałów wojskowych, które otaczały parlament do czasu uchwalenia nowych ustaw. Pod groźbą rosyjskich bagnetów sejm z 1717 roku – zwany sejmem niemym z powodu braku jakiejkolwiek debaty – w zasadzie zrzekł się suwerenności, i to za pomocą tego samego mechanizmu, który zdaniem Polaków miał ich zabezpieczać przed despotyczną władzą[11]. Niektórzy uważają, że sejm niemy stanowi ten punkt w historii, w którym Rzeczpospolita nieodwracalnie straciła suwerenność, i dlatego można go uznać za początek nowoczesnej historii Polski.

Prusy, które włączyły się do wielkiej wojny północnej, gdy jej los był już przesądzony, zyskały wszystkie szwedzkie tereny leżące na Pomorzu Zachodnim. W ten sposób w polskich rękach pozostał jedynie wąski korytarz z Gdańskiem, rozdzielający państwo pruskie na dwie części. Ten nowy układ miał się okazać zarzewiem konfliktów.

Protestanckie Prusy i prawosławna Rosja nawiązały dziwny i – jak się okazało – groźny dla Polski sojusz; podobnie nazistowskie Niemcy i komunistyczna Rosja, dwa diametralnie przeciwne systemy polityczne, sprzymierzyły się w 1939 roku, żeby zniszczyć odrodzone państwo polskie. Mimo odmiennych religii oba rodzące się imperia miały kilka cech wspólnych: militaryzm i despotyzm władzy oraz potrzebę ekspansji terytorialnej. Do tego oba sąsiadowały ze słabym, ale zasobnym państwem, które kusiło do podboju.

Przez wiele stuleci Prusy i Rosja były od siebie oddzielone i trzymane na dystans przez potężną Rzeczpospolitą Obojga Narodów. Jednak w XVII wieku osłabiona Polska stała się dla nich ziemią niczyją, a później przestrzenią życiową, którą można było bezkarnie najeżdżać.

Ustanowienie rosyjskiego protektoratu przyspieszyło rozkład państwa. Gospodarka się załamała, a sejm okazał się całkiem nieudolny, gdy opłacani przez zagraniczne rządy posłowie bez ograniczeń korzystali z liberum veto. Frakcje polityczne sprzeczały się o drobiazgi, a tymczasem najważniejsze kwestie dotyczące bezpieczeństwa państwa nie mogły się doczekać rozwiązania. Mimo jedenastomilionowej ludności polska armia liczyła zaledwie 20 tysięcy żołnierzy, źle wyposażonych i źle opłacanych. Znaczna część szlachty zubożała i z braku innego zajęcia zaciągała się na służbę wojskową u magnatów, tworząc w ten sposób największy zasób sił zbrojnych w Europie. Tyle że ten najbardziej zmilitaryzowany kraj europejski nie był w stanie się obronić, ponieważ jego wojska nie działały w interesie narodowym i często były wystawiane do walki przeciwko sobie.

Utraciwszy zdolności obronne i zrezygnowawszy z prowadzenia własnej polityki zagranicznej, Polska praktycznie przestała być suwerennym państwem. Sejm nadal obradował, a król teoretycznie sprawował władzę, jednak wszystkie najważniejsze decyzje musiały zyskać aprobatę cara.

Pisząc ten rozdział, autor korzystał z następujących monografii:

Davies, Boże igrzysko
Davies, Serce Europy
Dziewanowski, Piłsudski: A European Federalist
Fletcher, The History of Poland
Halecki, Borderlands of Western Civilization
Halecki, Historia Polski
Jasienica, Rzeczpospolita Obojga Narodów
Jędruch, Constitutions
Johnson, Central Europe
Kochowski, Lata potopu
Lukowski Zawadzki, A Concise History of Poland
Prażmowska, A History of Poland
Snyder, Rekonstrukcja narodów
Stone, Polish-Lithuanian State
Stoye, Oblężenie Wiednia
Tihany, History of Middle Europe
Wheatcroft, Enemy at the Gate
Winik, Great Upheaval
Zamoyski, Własną drogą

1. Autor tych słów, które podobno padły na jednym z XVI-wiecznych sejmików, jest nieznany. Rozpowszechnił je m.in. Julian Ursyn Niemcewicz w komedii Powrót posła. Niektórzy – wśród nich były prezes Trybunału Konstytucyjnego, sędzia Jerzy Stępień – uważają, że ich sens został wypaczony, a pierwotny kontekst był następujący: „Polska nie rządem stoi, ale swobodami obywateli”. [wróć]

2. Rzeczpospolita Obojga Narodów składała się z Królestwa Polskiego, Wielkiego Księstwa Litewskiego oraz Prus, Mazowsza, Żmudzi, ziemi kijowskiej, Wołynia, Podola, Podlasia i Inflant. Zwycięstwa nad Moskwą rozciągnęły w XVII w. polskie panowanie na kolejne terytoria. Poza tym Polacy zawładnęli Kurlandią, Prusami Wschodnimi, Mołdawią i Wołoszczyzną (przyp. aut.). [wróć]

3. Pacta conventa oznacza po łacinie „warunki uzgodnione”. Ten termin miał wyrażać ponad wszelką wątpliwość, że król uznaje przyjęte w umowie warunki za wiążące (przyp. aut.). [wróć]

4. Określenie „potop” stało się popularne za sprawą powieści laureata Nagrody Nobla, Henryka Sienkiewicza, sfilmowanej w 1974 (przyp. aut.). [wróć]

5. Pierwotnie nazwa „Ukraina” oznaczała wszystkie nadgraniczne tereny dawnej Rusi, dopiero później przypisano ją jedynie do południowo-wschodniego pogranicza (przyp. aut.). [wróć]

6. Ukraina Lewobrzeżna to termin historyczny, oznaczający część Ukrainy leżącą na lewym, czyli wschodnim, brzegu Dniepru (przyp. aut.). [wróć]

7. Rywalem Sobieskiego podczas tej elekcji był m.in. książę Yorku, który później rządził Anglią jako Jakub II (przyp. aut.). [wróć]

8. Thomas F. Madden, Crusade Propaganda, „National Review”, 2 listopada 2001 (przyp. aut.). [wróć]

9. Sobieski miał wtedy 54 lata, więc jak na ówczesne standardy uchodził za człowieka wiekowego. Mówiono, że był już tak słaby, iż potrzebował pomocy, by dosiąść konia. Jednak podczas bitwy świetnie sobie radził (przyp. aut.). [wróć]

10. Cyt. za: Tadeusz Korzon, Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, t. 3, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów–Warszawa–Kraków 1923, s. 26. [wróć]

11. W 1976 kontrolowany przez Sowietów Sejm uchwalił podobną nowelizację polskiej Konstytucji, formalizującą „przyjaźń ze Związkiem Radzieckim” (przyp. aut.). [wróć]

Rozdział 6

Rozbiory – Polska w czyśćcu

Żadnych marzeń, panowie!

car Aleksander II, ok. 1858

Gdy Prusy i Rosja rosły w siłę, Polska chyliła się ku upadkowi, a jej obywatele nie decydowali już o wyborze króla. Następca Augusta III (1696–1763), ostatniego władcy z dynastii saskiej, został wyznaczony przez dwóch największych wrogów Rzeczpospolitej. Fryderyk II Wielki (1712–1786), król Prus, oraz caryca Katarzyna Wielka (1729–1796) postanowili wspólnie znaleźć posłusznego im monarchę, który jednak dla zachowania pozorów będzie rodowitym Polakiem.

Marionetką popieraną przez oboje „Wielkich” okazał się człowiek mający wszystkie pożądane cechy „polskości”. Stanisław Poniatowski był posłem na sejm i bratem przyszłego prymasa. Przystojny, wykształcony, mówił płynnie sześcioma językami. W młodości odbył długą podróż po Europie – zaprzyjaźnił się wtedy z wielkim filozofem Monteskiuszem, brał udział w gorących debatach w słynnym paryskim salonie madame Geoffrin oraz czytał dzieła Woltera i Rousseau. Podziwiał francuską kulturę i angielskie prawo konstytucyjne i zamierzał wprowadzić w Polsce najlepsze ich elementy. Jednak los wyznaczył mu rolę postaci tragicznej: żarliwego, lecz nieskutecznego polskiego patrioty obwinianego o zniszczenie Rzeczpospolitej.

Rosyjska władczyni namaściła Poniatowskiego na króla nie tylko z powodu jego kwalifikacji, ale także dlatego, że byli kochankami. Dzięki wpływowym stryjom Stanisław uzyskał w 1755 roku stanowisko na rosyjskim dworze. I tam, w apartamencie brytyjskiego ambasadora, sir Charlesa Hanbury Williamsa, czarujący przyszły król poznał dwudziestosześcioletnią księżnę Katarzynę. W 1762 roku księżna była już małżonką cara, mimo to nawiązała ze Stanisławem gorący głośny romans; jest niemal pewne, że mieli córkę. Pod koniec tegoż roku, po zabójstwie męża, Katarzyna przejęła samodzielną władzę i zyskała przydomek „Wielka”.

We wrześniu 1764 roku na inauguracyjnym posiedzeniu sejmu elekcyjnego znów pojawiło się liczne rosyjskie wojsko, które miało dopilnować, by posłowie dokonali „właściwego” wyboru. Sędziwy marszałek sejmu, usiłując się temu sprzeciwić, podjął bezskuteczną próbę zawieszenia zgromadzenia, które w sposób oczywisty nie mogło obradować w obecności obcych wojsk. Gdy rosyjscy żołnierze ruszyli na niego z szablami, miał odważnie zawołać: „Bijcie, niech umrę wolny za sprawę wolności!”[1]. Jednak Rosjanie po prostu wyprowadzili marszałka z izby, a na jego miejsce powołali bardziej posłusznego posła. Nic dziwnego, że Poniatowski zwyciężył w głosowaniu.

Chociaż nowy król, który przyjął imię Stanisław II August, współpracował z Katarzyną, to tak naprawdę był bardziej ofiarą okoliczności niż chętnym wspólnikiem rosyjskiej władczyni. Jednak ta sytuacja okazała się nie do zniesienia dla dumnych Polaków, pojawiły się liczne protesty. W odpowiedzi Katarzyna wtrąciła do więzienia kilku przywódców politycznych i religijnych, a następnie zesłała ich na Syberię. Taka zniewaga skłoniła Polaków do otwartego buntu. 29 lutego 1768 roku w miasteczku Bar na Podolu kilkuset przedstawicieli drobnej szlachty, księży i chłopstwa zawiązało konfederację, stawiając sobie za cel usunięcie z Polski rosyjskich wojsk oraz przywrócenie prymatu wiary katolickiej. Podobnie jak oblężenie Jasnej Góry, konfederacja barska stała się jeszcze jedną legendą I Rzeczpospolitej. Klęskę konfederatów uważa się za początek współczesnego polskiego nacjonalizmu, a ich bohaterstwo stało się paliwem zasilającym polskie fantazje o utraconej sprawie niepodległości, które przetrwały aż do XX wieku. Mimo że formalnie Polska wciąż była wolnym państwem, wielu historyków uznaje konfederację barską za pierwsze powstanie narodowowyzwoleńcze.

Od samego początku było jasne, że ten bunt nie ma szans powodzenia. Mimo braku pomocy magnatów, którzy jako jedyni dysponowali niezależną siłą militarną, mimo braku pieniędzy i zagranicznych sojuszników, konfederaci zyskali początkowo szerokie poparcie społeczne i przez kilka lat stawiali znaczący opór. Jednak popełnili fatalny błąd, kiedy 3 listopada 1771 roku porwali z królewskiej karety Stanisława Augusta, zabijając przy okazji dwóch członków jego straży. I choć później uwolnili króla, zamach na monarchę zniszczył wszelkie poparcie dla rebelii na europejskich dworach[2]. Rosja, Prusy i Austria, pewne, że ich działania nie wywołają międzynarodowej reakcji, wysłały do Polski liczne wojska, które miały się uporać z powstaniem.

Zaatakowana ze wszystkich stron przez przeważające siły, Polska znalazła się w beznadziejnej sytuacji. Apele do europejskich mocarstw trafiały w próżnię, jedynie król Anglii Jerzy III poradził Polakom, by modlili się do Boga. Ostatnim bastionem oporu znów stała się Częstochowa, siedziba jasnogórskiego klasztoru. Skutkiem nieudanego powstania było zesłanie tysięcy Polaków na Syberię – ten wątek miał się później wielokrotnie powtarzać.

Buntowniczy zryw okazał się pretekstem do aneksji polskich ziem. 5 sierpnia 1772 roku Rosja, Austria i Prusy podpisały traktat rozbiorowy. A następnego roku polski sejm, co było kolejną zniewagą, musiał pod groźbą bagnetów ten traktat zaaprobować. Rosjanie w sposób oczywisty stosowali przymus, ale jednocześnie robili wszystko, by uzyskać oficjalne przyzwolenie parlamentu i zachować pozory legalności.

Żeby pozbawić Polaków ostatniej możliwości obrony, jaką było liberum veto, Rosjanie zażądali, by sejm zebrał się jako konfederacja, co oznaczało, że uchwały mogły zapadać zwykłą większością głosów, a nie jednomyślnie. Hipokryzja Rosjan, którzy domagali się zachowania liberum veto dla innych kwestii, stanowiła jasny dowód, że ich obrona „złotej wolności” nie miała z wolnością nic wspólnego.

Nie napotykając żadnego zbrojnego sprzeciwu i nie dbając o pragnienia swoich nowych poddanych, mocarstwa rozbiorowe zaczęły się spierać o kształt przyszłej mapy Europy Wschodniej. Zasługą Katarzyny było to, że starała się ograniczać roszczenia Prus i Austrii, dzięki czemu osłabione państwo polskie mogło przetrwać. Oczywiście taka postawa strony rosyjskiej nie wynikała ze szlachetnych pobudek – wszystkie tereny, które nie podlegały rozbiorowi, wciąż miały pozostawać pod protektoratem Rosji. Mimo to zbrodnia się dokonała. W wyniku pierwszego rozbioru Rzeczpospolita straciła 35 procent terytoriów, w tym najbogatsze prowincje.

Austrii przypadło 81 900 kilometrów kwadratowych polskich ziem, zamieszkanych przez 2,7 miliona ludzi – była to część Galicji oraz województwa lwowskie i bełskie. Prusy zagarnęły mniejszy, ale smakowitszy kąsek: 36 300 kilometrów kwadratowych ziemi i pół miliona mieszkańców Prus Królewskich, co pozwoliło na kontrolowanie niemal całego handlu zagranicznego Rzeczpospolitej, i to pomimo zachowanej niezależności Gdańska. Nabytki terytorialne dały Prusom panowanie nad korytem Wisły i pozwoliły wreszcie połączyć obie połowy państwa. Rosja otrzymała Inflanty, a także kilka województw leżących nad Dźwiną i Dnieprem – w sumie było to 100 tysięcy kilometrów kwadratowych ziemi i 1,3 miliona mieszkańców. Polska utraciła nie tylko naturalną południową granicę opierającą się na Karpatach, ale także dostęp do Bałtyku. A cały ten zabór dokonał się bez formalnej odpowiedzi zbrojnej ze strony państwa, które jeszcze niedawno było największą potęgą w Europie Wschodniej.

Mimo utraty części terytoriów Polska wciąż była znaczącym państwem z liczbą mieszkańców równą populacji ówczesnej Francji. Największym zagrożeniem dla jej suwerenności była rosyjska dominacja.

Europa wyraziła oburzenie rozbiorem dawnego mocarstwa, które nie było w stanie wojny z żadnym ze swoich sąsiadów i którego wolności i integralności terytorialnej mieli teraz bronić zaborcy. Jednak to oburzenie nie przełożyło się na żadne działania. Odległe zachodnie potęgi milcząco uznały rozbiór za fakt dokonany.

Żeby się nie poddać rosyjskiemu panowaniu, wielu Polaków uciekło za granicę. Jednym z nich był Tadeusz Kościuszko (1746–1817), który podczas zamieszania związanego z konfederacją barską przeniósł się do Paryża, gdzie studiował inżynierię. Poznał tam amerykańskiego patriotę Silasa Deane’a, który dostrzegłszy talenty i republikańskie przekonania młodego Polaka, zachęcił go do podróży do Pensylwanii. Przybywszy w 1776 roku do Filadelfii, Kościuszko miał okazję zapoznać się z opublikowaną właśnie Deklaracją Niepodległości. Dokument, który w zachwycającej prozie oddawał jego własne poglądy na temat wolności i funkcjonowania władzy, doprowadził go do łez. Kościuszko ruszył do Wirginii, żeby poznać autora tego tekstu, Thomasa Jeffersona, który z radością przyjął bratnią duszę. Kościuszko walczył później w wojnie o niepodległość pod komendą George’a Washingtona i doczekał się stopnia generała brygady. Otrzymał zadanie wzniesienia fortyfikacji w Filadelfii, nad rzeką Delaware oraz wokół West Point, odegrał też ważną rolę w decydującej bitwie pod Saratogą. W 1783 roku otrzymał amerykańskie obywatelstwo, ale rok później wrócił do Polski, żeby zaszczepiać w kraju rodzinnym idee Jeffersona.

Co ciekawe, dzięki pewnym usprawnieniom w zakresie finansów, polityki i edukacji Polska przeżyła po rozbiorze okres szczególnej żywotności, nieznanej od czasów saskich. Być może szok związany z utratą części ziem okazał się wystarczającym bodźcem do wprowadzenia poważnych reform, a dwie dekady dzielące pierwszy i drugi rozbiór Polski zapoczątkowały proces narodzin polskiego nacjonalizmu.

Najrozleglejsze w historii Polski reformy i ostatnia szansa na pełną suwerenność były właściwie dziełem przypadku. Gdy w 1787 roku Rosja i Turcja szykowały się do wojny, Stanisław August zaproponował Katarzynie sojusz przeciwko imperium osmańskiemu w zamian za pewne ustępstwa dla Rzeczpospolitej. Katarzyna, nieco zaskoczona śmiałością takiej oferty, odmówiła, sądząc, że nie warto płacić za coś, co i tak już do niej należy. Jednak w 1788 roku skłoniła Stanisława Augusta do zwołania sejmu konfederacyjnego, który miał zaaprobować powołanie wojsk na wojnę przeciwko Turcji. Sejm konfederacyjny nie wymagał jednomyślności, więc nie dało się go zerwać pojedynczym głosem liberum veto, a liczni posłowie opłacani przez Katarzynę stanowili gwarancję odpowiedniej większości w celu uchwalenia każdej korzystnej dla Rosjan ustawy.

Lekceważąca odmowa Katarzyny miała poważny skutek. Stanisław August, zażenowany takim poniżeniem, posłusznie otworzył obrady sejmu, tak jak mu kazano. Ale po wyrażeniu zgody na powołanie wojsk sejm nie miał kolejnych punktów obrad, więc zostało mu dużo czasu na omówienie tragicznych losów Polski. Tak się szczęśliwie złożyło, że Rosja była wówczas pochłonięta wojną z Turcją, a w parlamencie znalazło się kilku wybitnych myślicieli i teoretyków polityki. Dzięki temu Sejm Czteroletni opracował ambitny program reform, którego początkiem było odważne odrzucenie zagranicznych „gwarancji”. Zwiększono liczebność polskiej armii do 65 tysięcy ludzi, wzmocniono królewskie prerogatywy i nawiązano bezpośrednie stosunki z zachodnimi mocarstwami. Co najważniejsze, we wrześniu 1789 roku sejm wyznaczył komisję, która miała przygotować konstytucję Rzeczpospolitej.

Gdy Rosja zmagała się z Turcją, Polacy odzyskali swobodę i stworzyli jedną z najbardziej ważkich konstytucji. Polska konstytucja z 1791 roku – w tym samym czasie napisano francuską Deklarację Praw Człowieka i wprowadzano konstytucję amerykańską – powołała do życia nowatorski system rządów. Podobnie jak amerykańska Konwencja Konstytucyjna z 1787 roku, która obradowała potajemnie i nie miała żadnej mocy, by zmienić władzę, narodziny polskiej konstytucji nie do końca były legalne i właściwie można je uznać za pokojowy zamach stanu.

Sam akt prawny powstał dwa lata wcześniej, ale przedstawiono go sejmowi dopiero wtedy, gdy zaistniała pewność jego przyjęcia w głosowaniu. 3 maja 1791 roku, podczas wielkanocnej przerwy w obradach, kiedy wielu prorosyjskich deputowanych wyjechało z miasta, reformatorzy niespodziewanie przedstawili przełomową konstytucję. Wybrali moment, gdy większość w izbie stanowili sprzyjający im posłowie, którzy już wcześniej zgromadzili się potajemnie w tym celu. Ambitny dokument przeszedł przygniatającą większością głosów, mimo że wystarczyła zwykła większość – na żądanie Katarzyny parlament obradował jako konfederacja.

Konstytucja 3 Maja, pierwsza nowoczesna konstytucja w Europie i zaledwie druga zapisana na świecie, zawierała pewne elementy konstytucji amerykańskiej oraz wiele idei zaczerpniętych z francuskiego, angielskiego, austriackiego i pruskiego oświecenia. W preambule przyznawano, że suwerenność jest nieoddzielna od wolności i że „los nas wszystkich od ugruntowania i wydoskonalenia konstytucji narodowej jedynie zawisł”, wolnej „od hańbiących obcej przemocy nakazów” i ceniącej „niepodległość zewnętrzną i wolność wewnętrzną narodu”[3]. Konstytucja wzbudziła wielkie uznanie, chwalili ją między innymi Thomas Paine, Charles James Fox, Edmund Burke oraz francuscy rewolucjoniści, którzy pod koniec tego samego roku wprowadzili własną ustawę zasadniczą. Karol Marks nazwał później Konstytucję 3 Maja „jedynym dziełem wolności, które Europa Środkowa stworzyła z własnej woli i inicjatywy”.

Jednakże Rosja nie zamierzała się pogodzić z takim stanem rzeczy i w 1792 roku, zaraz po zakończeniu wojny z Turcją, Katarzyna wysłała sto tysięcy żołnierzy do stłumienia „rebelii” w Polsce. Prusacy, którzy początkowo wspierali nową konstytucję, nie zamierzali przegapić takiej okazji i też wysłali do Polski swoje oddziały. W obliczu dwóch potężnych armii zmierzających ku stolicy polski rząd ogłosił levée en masse, czyli masowy pobór do wojska oraz mobilizację sił zbrojnych. Kiedy Rosjanie i Prusacy przekroczyli granicę, południowa armia Rzeczpospolitej, dowodzona przez bratanka króla, Józefa Poniatowskiego (1763–1813), i wspomagana przez Tadeusza Kościuszkę, mężnie stawiała im opór, spowalniając marsz wroga i zadając mu ciężkie straty.

Mimo wielkiego bohaterstwa Polacy musieli ulec przeważającym siłom nieprzyjaciela. Pakt podpisany 23 stycznia 1793 roku oznaczał drugi rozbiór Polski i utratę terytoriów znacznie bardziej zagrażającą istnieniu państwa. Po drugim rozbiorze Rzeczpospolitej pozostało jedynie 30 procent dawnych terytoriów – było to bezsilne państwo kadłubowe, niezdolne do samodzielnych rządów. Prusy wzięły 58 tysięcy kilometrów kwadratowych polskich ziem, w tym Gdańsk i całą Wielkopolskę należącą do państwa polskiego od czasów jego powstania. Rosjanie zagarnęli 250 tysięcy kilometrów kwadratowych, w tym polskie tereny na Białorusi i Ukrainie. Austria też miała apetyt na polskie ziemie, jednak z powodu wojny z Francją nie uczestniczyła tym razem w podziale łupów.

Polacy, którym pozostały jedynie żałosne resztki dawnej świetności największego państwa Europy Wschodniej, powrócili do rządów, które nie miały żadnej mocy sprawczej, za to odwoływały się do zabójczej „złotej wolności”; w miejsce obiecujących reform i odrodzenia państwa pojawiły się rozpacz i anarchia. Formalnie Polska wciąż istniała jako państwo, jednak została całkowicie zdominowana przez obce siły.

Sytuacja pogarszała się coraz bardziej. W 1794 roku Rosjanie przestraszyli się, że w ich protektoracie może dojść do jakobińskiej rewolucji, dlatego postanowili rozwiązać skarlałe wojsko polskie i wcielić je do armii rosyjskiej, która przygotowywała się do wojny przeciwko ogarniętej rewolucją Francji. Jednak 5 marca 1794 roku polski oficer Antoni Madaliński przejął dowództwo nad siedmiuset kawalerzystami, którzy odmówili wykonania rozkazu o demobilizacji, i tym samym rozpoczął w Pułtusku powstanie. Rosyjska armia, zwołana w celu powstrzymania rewolucji we Francji, musiała się skierować przeciwko Polsce. I na szczęście dla francuskiej republiki opór Polaków był na tyle twardy, że Rosjanie nigdy już nie podjęli pierwotnej misji.

Kościuszko, który przebywał na wygnaniu w Paryżu, wrócił czym prędzej do ojczyzny, żeby stanąć na czele narodowego zrywu. Jego idealizm, intelekt i doświadczenie wojenne czyniły z niego oczywistego przywódcę powstania. Po przybyciu do Krakowa obwołano go głównodowodzącym wojsk. Do Polski wrócił też Józef Poniatowski, ale jako bliski krewny chwiejnego króla nie mógł otrzymać stanowiska dowódcy. Mimo to zgłosił się na ochotnika jako zwykły żołnierz, by z czasem dojść do stopnia generała.

24 marca 1794 roku Kościuszko odczytał na krakowskim rynku Akt insurekcji, wzywający Polaków do walki w celu przywrócenia Konstytucji 3 Maja i odzyskania niepodległości, a potem jako naczelnik powstania złożył następującą przysięgę:

Ja, Tadeusz Kościuszko, przysięgam w obliczu Boga całemu Narodowi Polskiemu, iż powierzonej mi władzy na niczyj prywatny ucisk nie użyję, lecz jedynie jej dla obrony całości granic, odzyskania samowładności Narodu i ugruntowania powszechnej wolności używać będę.

Chłopska armia Kościuszki ruszyła do Warszawy, by osadzić tam nowy rząd, jednak 4 kwietnia 1794 roku ogromne rosyjskie siły zastąpiły jej drogę pod Racławicami. Polacy mieli przewagę liczebną w oddziałach kawalerii, jednak brakowało im broni palnej, która decydowała o skuteczności piechoty. Dlatego, przy tak dużym zróżnicowaniu oddziałów, dowództwo musiało dobrać odpowiednią taktykę. Najważniejszym elementem siły bojowej kościuszkowskich wojsk byli kosynierzy, czyli chłopi uzbrojeni w osadzone na sztorc kosy. A sam Kościuszko posłużył się taktyką, którą udoskonalił podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Gdy regularne oddziały ściągnęły na siebie uwagę wroga, kosynierzy ukradkiem zbliżyli się do armat na odległość kilkuset metrów. Losy bitwy wisiały na włosku, dopóki kosynierzy nie ruszyli na rosyjskie działa. Jeden z nich, niejaki Wojciech Bartos Głowacki (1758–1794), zyskał miano ludowego bohatera po tym, jak wybiegł przed swoich towarzyszy i czapką zdusił lont armaty, uniemożliwiając wystrzał. Dzięki niemu oraz innym walecznym kosynierom rosyjscy artylerzyści rzucili się do ucieczki, a polskie wojsko wyparło nieprzyjaciela z pola bitwy.

Bitwa pod Racławicami była pierwszym zwycięstwem Polaków od czasów Sobieskiego – wieść o niej wzbudziła wielkie poruszenie i wywołała falę wielkiego entuzjazmu, którego Rosjanie nie byli w stanie stłumić. Jednak wojska rosyjskie i pruskie miały ogromną przewagę liczebną i mimo ciężkich strat zadawanych przez pospiesznie zebrane polskie siły nieubłaganie zbliżały się do Warszawy. Austriacy, widząc, że sprawa jest właściwie przesądzona, dołączyli w ostatniej chwili i wysłali swoje wojsko na praktycznie niebronione południowo–zachodnie tereny Polski.

10 października 1794 roku mimo czterokrotnej przewagi nieprzyjaciela Kościuszko podjął desperacką próbę, by nie dopuścić do połączenia się dwóch wrogich armii. Niestety, pod Maciejowicami został ranny i trafił do niewoli. Wielkiego bohatera przewieziono do Moskwy, gdzie „oświeceniowa” Katarzyna kpiła z niego w żywe oczy, a nawet kazała go na krótko umieścić w klatce i wystawić na widok publiczny. Jedyna zagraniczna pomoc nadeszła ze strony szkockiego poety Thomasa Campbella, który napisał w swoim wierszu: „Ulotna nadzieja pożegnała świat, a wolność załkała, gdy Kościuszko padł”.

Tyle że Polska potrzebowała żołnierzy, a nie poetyckich strof. Bez charyzmatycznego lidera i wobec znacznej przewagi wroga powstanie było skazane na porażkę. Rosjanie wkrótce stanęli na przedmieściach stolicy, na prawym, wschodnim brzegu Wisły. 4 listopada 1794 roku polskie linie obronne ugięły się pod straszliwym atakiem i 24 tysiące rosyjskich żołnierzy i okrutnych Kozaków zaczęło siać zniszczenie na ulicach miasta. W akcie zemsty za straty poniesione w kwietniu żołdacy palili domy, gwałcili kobiety i mordowali każdego, kto im wpadł w ręce. Podczas „rzezi Pragi” zginęło dwadzieścia tysięcy cywilów, głównie Żydów. Straszna masakra, którą widać było wyraźnie z drugiego brzegu Wisły, tak przeraziła mieszkańców, że zaniechali oporu.

Insurekcja kościuszkowska zakończyła się 16 listopada 1794 roku. Wojska polskie złożyły broń i znów tysiące powstańców zesłano w kajdanach na Syberię. Stanisław August został zmuszony do abdykacji, ale Katarzyna okazała byłemu kochankowi ostatnią łaskę, pozwalając mu osiąść w Petersburgu. Król żył tam właściwie jak w więzieniu do śmierci w 1798 roku. A 24 października 1795 roku zwycięski triumwirat złożony z Rosji, Prus i Austrii podpisał akt ostatecznego rozbioru Polski, rozdzielając między siebie resztki państwa polskiego. Zaborcy nie szukali nawet pozorów legalności takich działań, jako że nie istniał już żaden polski rząd, który należałoby zmusić do uległości. Austria jakby zapomniała o bohaterstwie Sobieskiego, który zaledwie sto lat wcześniej ocalił imperium Habsburgów, i lekką ręką zagarnęła zachodnią Galicję i południowe Mazowsze, przejmując przy okazji protekcję nad „wolnym miastem Krakowem”, by i tak je całkowicie zaanektować w 1846 roku. Prusy otrzymały Podlasie i to, co pozostało z Mazowsza, w tym Warszawę. Rosja zagarnęła resztę, między innymi Wilno.

Zanim jeszcze zaborcy podzielili między siebie polskie ziemie, było jasne, że wszelkie pozory pradawnych praw terytorialnych będą musiały ustąpić przed zwykłą chciwością. Nowe granice nie odpowiadały żadnym historycznym, etnicznym ani geograficznym kryteriom – spory, które towarzyszyły ich wytyczaniu, o mało nie doprowadziły do wojny między ogarniętymi zachłannością sojusznikami. W sumie Rosja dostała 62 procent ziem Rzeczpospolitej i 45 procent ludności; Prusy wzbogaciły się o 20 procent ziem i 23 procent ludności; natomiast Austria zyskała odpowiednio 18 i 32 procent.

Podniosły się głosy, że rozczłonkowanie jednego z największych państw europejskich jest działaniem bezprawnym, do tego dokonanym przez rzekomo oświecone głowy trzech chrześcijańskich dynastii. A najbardziej szokujący był ogrom tej zbrodni. W 1794 roku Rzeczpospolita Obojga Narodów była czwartym pod względem liczby ludności państwem w Europie – przy 14 milionach mieszkańców wyprzedzały ją jedynie Francja, Święte Cesarstwo Rzymskie i Rosja.

Rzeczpospolita szlachecka, ostatni bastion wolności w Europie Wschodniej i obrończyni wiary, przestała istnieć. Nie ocaliło jej kulturalne, obywatelskie i duchowe odrodzenie ostatnich lat, przeciwnie – przypieczętowało jej los, jako że lęk przed zaraźliwością liberalnych reform skłonił wrogów do działania, zanim Polska zdążyła się wzmocnić i zainfekować inne tereny. Największy aż do dziś europejski eksperyment sprawowania rządów opartych na umowie społecznej i zgodzie rządzonych nie powiódł się, pozornie potwierdzając utarte przekonanie, że władza pochodzi z boskiego nadania, a sprawować ją może jedynie elita.

Po trzecim rozbiorze państwo polskie zniknęło z mapy Europy na 123 lata. Liberalizm i parlamentaryzm obumarłej Rzeczpospolitej nie miały szans zadomowić się w rosyjskim despotyzmie, pruskiej biurokracji czy austriackim konserwatyzmie. Jednak opór przeciwko obcej władzy ujawnił się natychmiast, Polska stała się przykładem dla sąsiadów, to z niej wywodzili się bojownicy o wolność, którzy już wkrótce mieli stanąć na barykadach w całej Europie. Hasło polskich rewolucjonistów: „W imię Boga, za waszą i naszą wolność” – do dziś stanowi inspirację dla ruchów narodowowyzwoleńczych.

Kiedy państwo polskie zostało oficjalnie zgładzone, za granicę ruszyły tłumy uchodźców szukających tymczasowych domów, w których mogli snuć plany narodowego odrodzenia. Wielu wyemigrowało do Stanów Zjednoczonych, jednak większość udała się do Francji, którą od kilku stuleci łączyły z Polską silne więzy. Polski kryzys przysłużył się francuskim zmaganiom zbrojnym z lat 1793–1795, absorbując uwagę Rosji i Prus w początkowych latach francuskiej republiki. Częściowo w uznaniu dla tych zasług Kościuszko otrzymał tytuł honorowego obywatela Francji. W 1796 roku, pod warunkiem złożenia przysięgi wierności synowi Katarzyny, carowi Pawłowi I, on i 20 tysięcy innych Polaków zostało wypuszczonych z rosyjskich więzień. Niemal wszyscy udali się do Francji, gdzie przywitano ich jak towarzyszy walki, sprzeciwiających się monarchistycznej reakcji.

Mieszkający we Francji Polacy nawiązali kontakt z pewnym młodym wojskowym, którego błyskawiczna kariera polityczna miała zmienić oblicze zachodniej cywilizacji. Napoleon Bonaparte (1769–1821) urodził się na Korsyce w ubogiej rodzinie szlacheckiej; w wieku czterdziestu pięciu lat po ostatecznej klęsce trafił na zesłanie, jednak przedtem niemal udało mu się podbić cały kontynent. W tym czasie został cesarzem, który osadzał na europejskich tronach swoich krewnych i przyjaciół. Sam książę Wellington, kiedy go zapytano, kto jest największym żyjącym generałem, odparł: „W dzisiejszych czasach Napoleon”.

Napoleon dbał przede wszystkim o interesy Francji, jednak jego plany w wielu aspektach były korzystne dla Polski. Trzema filarami „starego reżimu”, przeciwko którym wystąpiła rewolucja francuska, były państwa odpowiedzialne za rozbiory Polski: Rosja, Prusy i Austria. Dostrzegłszy tę naturalną animozję, Napoleon wezwał w 1796 roku do Paryża byłego polskiego oficera Jana Henryka Dąbrowskiego (1755–1818) i zaproponował utworzenie polskiej armii na uchodźstwie pod francuskim dowództwem.

Dąbrowski bez zwłoki przyjął ofertę i 11 października 1796 roku otrzymał od Dyrektoriatu pozwolenie na utworzenie Legionów Polskich. Zwerbowanie Polaków nie było trudne i już wiosną 1797 roku na wezwanie Dąbrowskiego odpowiedziało sześć tysięcy ochotników. Ponieważ prawo francuskie nie pozwalało na obecność obcych wojsk na francuskiej ziemi, polskie oddziały wysyłano w odległe rejony coraz większego imperium, najpierw do Włoch, a potem aż na Karaiby.

Polacy w ogromnej mierze przyczynili się do pierwszych sukcesów Napoleona, między innymi do zdobycia Rzymu w maju 1798 roku. Właśnie w Rzymie Dąbrowski odnalazł dwie pamiątki przesłane przez Sobieskiego papieżowi: turecki sztandar zdobyty podczas oblężenia Wiednia w 1683 roku i szablę, której król używał podczas bitwy. Od tamtego czasu sztandar zawsze towarzyszył Legionom Polskim, natomiast szablę przekazano Kościuszce, uważanemu za godnego następcę Sobieskiego.

W 1799 roku dla Napoleona walczyły już trzy legiony, między innymi Legia Naddunajska na froncie niemieckim. Polskie oddziały stanowiły jedyną rzeczywistą reprezentację zniewolonego narodu i wielokrotnie ścierały się z zaborcami. Napoleon był pod ogromnym wrażeniem zdolności bojowej legionów, co skwitował słowami: „Ci Polacy biją się jak diabły”. Nagrodził ich odwagę tym, że wystawiał ich na czele ataków, narażając na największe ofiary.

Pierwszy sygnał ostrzegawczy co do prawdziwych zamiarów Napoleona Polacy otrzymali w 1801 roku po podpisaniu traktatu w Luneville, kończącego wojnę Francji z Austrią. W traktacie nie znalazła się żadna wzmianka o Polakach, wysiłek prawie trzydziestu tysięcy żołnierzy służących w legionach poszedł na marne.

Po podpisaniu traktatu legiony rozwiązano, a wielu żołnierzy odesłano do Włoch jako pomocniczy korpus policyjny w efemerycznym królestwie Etrurii. Legiony istniały krótko, w latach 1797–1801, lecz wyraźnie zaznaczyły swoją obecność. Pokazały, że Polacy wciąż stawiają zbrojny opór zaborcom i że na swój sposób Polska nadal żyje.

Po pakcie z Luneville było jasne, że Francja nie jest godnym zaufania sojusznikiem, jednak dzięki przyjaźni Adama Czartoryskiego (1770–1861) z dziedzicem rosyjskiego tronu polscy patrioci otrzymali wsparcie z dość nieoczekiwanej strony. W młodości Czartoryski odbył wielką podróż po Europie: miał okazję studiować prawo konstytucyjne i zachodnią filozofię. Podczas walk narodowowyzwoleńczych opowiadał się za sprawą polską, dlatego po ostatnim rozbiorze wysłano go do Rosji praktycznie jako zakładnika mającego zapewnić odpowiednie zachowanie wpływowej rodziny w Polsce. Wraz z bratem Konstantym został wcielony do rosyjskiej armii. W nagrodę za doskonałą służbę Katarzyna Wielka zwróciła rodzinie część dóbr w Polsce, a obu braciom ofiarowała stanowiska na rosyjskim dworze. Na uroczystym balu Adam Czartoryski poznał wnuka Katarzyny, wielkiego księcia Aleksandra (1777–1825). Od razu przypadli sobie do gustu. Idealistycznie nastawieni młodzieńcy kierowali „komitetem ocalenia narodowego”, który zamierzał przekształcić Rosję w monarchię konstytucyjną podobną do tej zarysowanej w Konstytucji 3 Maja. Aleksander przysiągł nawet Czartoryskiemu, że pewnego dnia przywróci Polsce wolność, i gdy w 1801 roku wstąpił na tron, był tak zauroczony ambitnymi planami przyjaciela, że w 1804 roku mianował go ministrem spraw zagranicznych rosyjskiego imperium. Taka nominacja dla Polaka była rzeczywiście czymś niezwykłym.

W tamtym okresie Polska pod rosyjskimi rządami cieszyła się dość dużą swobodą. Kwitnąca kultura była jak światełko nadziei dla Polaków w zaborach pruskim i austriackim, poddawanych znacznie większej opresji. W odróżnieniu od czasów późniejszych rosyjskie rządy z początku XIX wieku były stosunkowo powściągliwe i dopuszczały pewne elementy samorządności. Działały polskie szkoły, a system prawny funkcjonował niemal tak samo jak w XVI wieku. Natomiast pruski system oświatowy był coraz bardziej zgermanizowany, a w zaborze austriackim niezróżnicowana wcześniej szlachta została podzielona i poróżniona za sprawą zhierarchizowanych tytułów.

Jednakże już wkrótce Napoleon znów zakłócił dzieje Rosji i właściwie całej Europy. 2 grudnia 1805 roku, kilka tygodni po klęsce pod Trafalgarem, rozbił wojska rosyjskie i austriackie, demonstrując wybitne zdolności taktyczne i dowódcze. W bitwie pod Austerlitz (leżącym w dzisiejszych Czechach) Napoleon pokonał mające przewagę liczebną połączone armie Rosji i Austrii dowodzone osobiście przez Aleksandra, a do tego zadał nieprzyjacielowi straty dziesięć razy większe, niż sam poniósł. Napoleon uważał Austerlitz za swoje największe zwycięstwo, a sama bitwa w sposób zasadniczy zmieniła politykę europejską na całe dziesięciolecie. Podobno car Aleksander tak się wyraził o wojskowych umiejętnościach Napoleona: „Jesteśmy jak dzieci w rękach giganta”.

Mimo że Austria została z wojny wyeliminowana, Rosja, Prusy, Saksonia, Szwecja i Wielka Brytania zawiązały przeciwko Francji tak zwaną IV koalicję. Szukając sojuszników, w 1806 roku Napoleon wezwał do siebie Dąbrowskiego, który służył we Włoszech jako generał dywizji, i poprosił go o zorganizowanie nowych oddziałów na potrzeby zbliżającej się wojny. 20 września 1806 roku wydano stosowne rozkazy pozwalające na utworzenie nowej dywizji złożonej z Polaków, którzy zechcieliby zdezerterować z armii pruskiej. (W rezultacie wojsko pruskie straciło prawie jedną siódmą żołnierzy). Usiłując nakłonić Polaków, by stanęli u jego boku, Napoleon ogłosił: „Muszę się przekonać, czy Polacy zasługują na to, by być narodem”. Nie złożył jednak żadnych wiążących obietnic dotyczących wyzwolenia Polski.

Polskie oddziały towarzyszyły Napoleonowi, gdy ten 14 października 1806 roku rozbił w pył armię pruską w bitwie pod Jeną-Auerstedt. Po wyeliminowaniu Prus Napoleon skierował się przeciwko Rosji. Kiedy jego wojska zbliżały się do kontrolowanych przez Rosjan polskich ziem, pobór do oddziałów Dąbrowskiego szybko narastał. W listopadzie 1806 roku Francuzi wyzwolili Poznań, witani entuzjastycznie przez tłumy mieszkańców. Polski patriotyzm okazał się zaraźliwy i szybko rozprzestrzenił się w niemal całej Wielkopolsce, gdzie przy wsparciu Francuzów doszło do jedynego zwycięskiego powstania narodowego po rozbiorach. Kampania zakończyła się 19 grudnia triumfalnym wjazdem Napoleona do Warszawy.

Francuska armia, w której służyło mnóstwo pełnych zapału Polaków, wkroczyła do wschodnich Prus i zbliżała się do granicy Rosji – dawniej te tereny należały do Polski. A Napoleon dalej podsycał polski nacjonalizm, tworząc nowy byt polityczny, przedstawiany jako pierwszy krok na drodze do polskiej państwowości. Starannie unikając zapalnego słowa „Polska”, które mogłoby utrudnić zawieranie przyszłych sojuszy, powołał w 1807 roku Księstwo Warszawskie, na które złożyły się ziemie zagarnięte przez Prusy w wyniku drugiego i trzeciego rozbioru. Dowództwo nad armią Księstwa Warszawskiego otrzymał bratanek byłego króla, książę Józef Poniatowski, który bohatersko walczył w powstaniach ostatniej dekady XVIII wieku.

Jednak wspierając powstanie Księstwa Warszawskiego, Francuzi nie kierowali się bezinteresownością. Napoleon chciał się posłużyć nowym państwem jako groźbą wobec Prus i ich sprzymierzeńców, by uznali francuską dominację, a jednocześnie zostawił sobie otwartą furtkę pozwalającą na zmniejszenie lub zwiększenie Księstwa w zależności od potrzeb. Co więcej, Księstwo Warszawskie nie mogło się rozwinąć pod względem gospodarczym z dwóch powodów. Jednym było wymuszone podporządkowanie się napoleońskiej „blokadzie kontynentalnej” praktycznie uniemożliwiającej handel polskim zbożem, a drugim – konieczność utrzymywania sześćdziesięciotysięcznej armii, której znaczną część wysłano do uśmierzania niepokojów na Półwyspie Iberyjskim[4].

Na początku 1808 roku Napoleon był na szczycie zwycięskiej fali, która zdawała się nie mieć sobie równych. W wieku zaledwie trzydziestu dziewięciu lat stworzył imperium większe niż Cezar czy Karol Wielki; także Hitlerowi nigdy nie udało się mu dorównać. Miał u stóp całą kontynentalną Europę, władcy Rosji i Austrii stali się jego podległymi sojusznikami, a jakikolwiek zbrojny opór topniał w zetknięciu z błyskotliwą taktyką bitewną. Na tronach europejskich zasiadło z rozkazu Napoleona trzech jego braci. Wszystko wskazywało na to, że Polacy sprzymierzyli się z prawdziwą potęgą.

Słuszność sojuszu z Francją i głęboko zakorzeniona wrogość zaborców potwierdziły się w kwietniu 1809 roku, kiedy trzydziestotysięczna armia austriacka zaatakowała Księstwo Warszawskie. Habsburgowie nie mogli przeboleć istnienia państwa polskiego i postanowili je zniszczyć przed nadejściem francuskiej pomocy. Jednak zanim Austriacy zdołali opanować Warszawę, Poniatowski, mimo że dysponował znacznie mniejszymi siłami, zadał im duże straty, a kosztowna i wymagająca licznych oddziałów okupacja stolicy ułatwiła Polakom działanie. Poniatowski okrążył tyły armii austriackiej, wkroczył do Galicji i w imieniu Napoleona wyzwolił dawną polską prowincję. Kraków i Lwów znów należały do Polski. Jednocześnie inne oddziały dowodzone przez Dąbrowskiego wywabiły Austriaków z Warszawy i 14 maja 1809 roku pokonały ich pod Toruniem, wypierając ostatecznie Habsburgów za granicę. W wyniku tych bitew oraz zwycięstwa Napoleona pod Wagram Księstwo Warszawskie zostało powiększone o połowę ziem zagarniętych przez Austriaków w wyniku zaborów.

Po raz pierwszy od ponad stu lat polskie wojska pod polską komendą pokonały najeźdźców. Tak naprawdę kampania z 1809 roku była jedyną zwycięską kampanią polskich sił zbrojnych w całym XVIII i XIX wieku. Jednak księstwo, jeśli mierzyć je historyczną miarą, było niewielkim krajem i brakowało mu dostępu do morza. Należała do niego zaledwie jedna piąta ziem i 30 procent populacji dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów. Mimo to Księstwo Warszawskie reprezentowało serce historycznej Polski, w jego granicach znalazło się Gniezno, ważny ośrodek religijny, oraz dwa miasta stołeczne, Warszawa i Kraków. Niewiele ponad dziesięć lat po tym, jak nazwa „Polska” zniknęła z kart historii, w układance zwiastującej przywrócenie Rzeczpospolitej brakowało jedynie rosyjskiego kawałka.

Kruchy sojusz rosyjsko-francuski legł w gruzach, gdy 24 czerwca 1812 roku Napoleon poprowadził swoją Grande Armée na Rosję. Prawdziwym powodem tej ofensywy było zapanowanie nad całą Europą, jednak Napoleon wydobył na pierwszy plan kwestię polską, nazywając wojnę „drugą polską wojną”. I choć nie podjął żadnych wyraźnych zobowiązań wobec Polski, szerokim echem rozeszły się słowa jego rzecznika, księcia Basano: „Całkowite przywrócenie Polski było jedną z dróg do zakończenia konfliktu”.

Polacy, chętni do pomsty za sto lat upokorzeń i przekonani, że zwycięstwo nad Rosją oznacza odrodzenie państwa polskiego, tłumnie zgłaszali się do francuskiej armii. Mimo że Napoleon nie obiecał wprost, że utworzy nowe polskie królestwo, jego kampania miała w powszechnym odczuciu przywrócić historyczną wschodnią granicę Polski. Ta perspektywa okazała się niezwykle skutecznym narzędziem napędzającym pobór: w sześciusettysięcznej Grande Armée służyło sto tysięcy Polaków.

Gdy Francuzi i ich sprzymierzeńcy przekroczyli rosyjską granicę, Aleksander I ogłosił „wojnę ojczyźnianą”[5]. Rosjanie woleli nie ryzykować spotkania z francuską armią w otwartej bitwie, dlatego zaczęli długi odwrót. Stosowali przy tym taktykę spalonej ziemi, co utrudniało najeźdźcy znalezienie schronienia i żywności. I choć po raz pierwszy od XVII wieku polskie wojska zdobyły Smoleńsk, rosyjska taktyka okazała się skuteczna. Zanim Francuzom udało się zmusić Rosjan do dużej bitwy, z powodu chorób, głodu i strat po licznych drobnych potyczkach ubyła im połowa żołnierzy. Wielka Armia na krótko wkroczyła do Moskwy, jednak Rosjanie nie zważali na straty i nie przerywali oporu. W końcu 19 października 1812 roku Napoleon zarządził odwrót, a dwa tygodnie później spadł pierwszy śnieg.

Rosyjska wyprawa Napoleona okazała się katastrofą; z ponad pół miliona żołnierzy, którzy wkroczyli na rosyjskie terytorium, do domu wróciło niecałe czterdzieści tysięcy. Mimo ostatecznej klęski Polacy spisali się świetnie; przynajmniej mieli tę satysfakcję, że powrócili z Rosji ze wszystkimi sztandarami i całą artylerią, co nie udało się żadnym innym oddziałom. Jednak polskie wojsko wycofało się za Napoleonem daleko na zachód, pozostawiając Księstwo Warszawskie bez ochrony. W lutym 1813 roku rosyjskie oddziały wkroczyły do Warszawy. Prusacy i Austriacy pospiesznie wypowiedzieli sojusz z Francją i najechali bezbronne księstwo. I choć kilka odosobnionych twierdz broniło się prawie przez rok, zaborcy znów pogrzebali państwo polskie, na krótko ekshumowane przez Napoleona.

Wrogowie francuskiego cesarza, ośmieleni jego porażką w Rosji, zawiązali tak zwaną szóstą koalicję. Tym razem wszystkie największe potęgi Europy, czyli Rosja, Prusy, Austria i Wielka Brytania, sprzymierzyły się przeciwko nękanej kłopotami Francji. W październiku 1813 roku pod Lipskiem rozegrała się „bitwa narodów” – naprzeciw trzystutysięcznej armii sprzymierzonych stanęła o połowę mniej liczna armia francuska. Napoleon został pokonany, a jego wojsko poniosło ogromne straty. Wśród zabitych był też polski bohater Józef Poniatowski, który na dzień przed bitwą jako jedyny cudzoziemiec otrzymał buławę francuskiego marszałka. Poniatowski zginął, osłaniając odwrót Francuzów – utonął, gdy próbował przepłynąć Elsterę, francuscy żołnierze bowiem, żeby umożliwić sobie ucieczkę, zbyt wcześnie zniszczyli most.

19 marca 1814 roku Rosjanie zajęli stolicę Francji. Ulicami miasta przeszła triumfalna parada, na której czele jechał Aleksander I. Napoleon abdykował 6 kwietnia 1814 roku, co oznaczało koniec francuskiej dominacji w Europie. Zwycięscy sojusznicy okazali wielkoduszność, skazując byłego cesarza jedynie na wygnanie. Uważali, że Napoleon nigdy nie wróci z Elby, małej wyspy leżącej 20 kilometrów od wybrzeża Włoch.

Współpraca Polski z Francją zakończyła się katastrofą, jednak wojny napoleońskie odcisnęły w sercach polskich patriotów niezatarty ślad. Można wręcz powiedzieć, że Polacy ulegli czarowi napoleońskiej legendy znacznie bardziej niż sami Francuzi[6]. Po stu latach nieobecności na polach bitewnych, nie licząc źle zorganizowanych powstań, Polacy mogli pokazać odwagę i siłę charakteru w obliczu najlepszych ówczesnych armii. W kampanii z 1812 roku polskie oddziały pierwsze wkroczyły na rosyjskie terytorium i ostatnie je opuściły.

Aleksander I okazał się zaskakująco wielkoduszny dla weteranów, być może uszanował prośbę Napoleona, by potraktować Polaków łagodnie. Wyraził uznanie dla polskich wojsk za ich „honorową służbę” i zaproponował ustanowienie w byłym Księstwie Warszawskim władzy Romanowów, oczywiście pod rosyjskim protektoratem. Ogłoszono amnestię, po której polscy żołnierze mogli wrócić do „Polski” wraz z armią rosyjską i albo pozostać w carskim wojsku, albo udać się do domów.

Niedługo po zakończeniu walk car obwieścił zamiar ustanowienia autonomicznego państwa polskiego, rządzonego na podstawie konstytucji, a nawet wspomniał, że pewnego dnia Polska wróci do swoich granic z 1772 roku. Przez kolejne dwa lata, gdy zwycięskie mocarstwa zastanawiały się nad losem Księstwa Warszawskiego, było ono administrowane przez Rosjan. Aleksander tolerował istnienie senatu, lokalnych sądów, a nawet mającego pewne uprawnienia Komitetu Centralnego złożonego z Polaków.

Na kongresie wiedeńskim zwołanym we wrześniu 1814 roku w celu wyznaczenia kształtu ponapoleońskiej Europy przywódcy zwycięskich mocarstw mieli ustalić warunki trwałego pokoju i wyznaczyć „prawowitych władców”. Rosji, Austrii, Prusom i Anglii bardziej zależało na stworzeniu stabilnego systemu państw niż na ukaraniu Francji. Wytrawni dyplomaci wiedzieli, że równowaga sił, w której żadne państwo nie jest zdolne do podboju innych, zmniejsza prawdopodobieństwo powszechnej wojny czy pojawienia się kolejnego Robespierre’a lub Napoleona.

Niestety, pomysłu ustanowienia legalnej władzy i równowagi sił nie dało się pogodzić z planami usunięcia Polski z rodziny państw. Przywrócenie Polski do życia było nie tylko kwestią dziejowej sprawiedliwości, ale też niezbędnym elementem pokojowej Europy. Przebiegły francuski minister Talleyrand ujął to w prostych słowach: „Równowaga sił została zniszczona w 1772 roku (przez pierwszy rozbiór Polski). Powrót do roku 1772 pozwoli nam myśleć o jej przywróceniu”.

Oczywiście nie dało się cofnąć czasu o czterdzieści lat. Nieszczęściem Polski było to, że o jej losie miały decydować potęgi odpowiedzialne za jej zagładę. Do tego przedstawiciele poszczególnych państw mieli zupełnie odmienne pomysły co do przyszłości polskich ziem i przez kilka miesięcy, mimo przedłużających się negocjacji, nie udało im się wypracować żadnego porozumienia. Dyskusja była tak gorąca, że w pewnym momencie Austria, Francja i Wielka Brytania z obawy przed wzmocnieniem Rosji zawiązały nowy sojusz, grożąc wypowiedzeniem wojny, jeśli ich żądania nie zostaną spełnione.

Jednak w marcu 1815 roku, gdy Napoleon uciekł z Elby i powrócił do Francji, sojuszników zaprzątnęły zupełnie inne sprawy. Antynapoleońska koalicja ponownie się zacieśniła i 18 czerwca 1815 roku w decydującej bitwie pod Waterloo pokonała mniej liczną armię francuską. Napoleon znów musiał się udać na wygnanie, tym razem na wulkaniczną Wyspę Świętej Heleny, gdzie zmarł w 1821 roku w stosunkowo młodym wieku pięćdziesięciu jeden lat.

Po „stu dniach” Napoleona europejscy dyplomaci skupili uwagę na kongresie wiedeńskim. Paląca polska kwestia znalazła kompromisowe rozwiązanie: utworzono autonomiczne, ale kontrolowane przez Rosję, Kongresowe Królestwo Polskie (nazwane tak ze względu na kongres wiedeński), które składało się z ziem zagarniętych przez Prusy i Austrię w trzecim rozbiorze. Reszta terytoriów dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów została sztucznie podzielona. Prusom przypadły ziemie zagarnięte w pierwszym rozbiorze, okręg poznański (będący teraz na wpół autonomicznym Księstwem Poznańskim) oraz Gdańsk. Austria otrzymała Galicję wraz z jej stolicą Lwowem, ziemie uzyskane w wyniku pierwszego rozbioru przemianowane oficjalnie na Królestwo Galicji i Lodomerii. Rosja, poza Królestwem Kongresowym, zachowała zachodnie gubernie (jednostki administracyjne w imperium rosyjskim), będące wschodnimi kresami dawnej Rzeczpospolitej i obejmujące dzisiejszą Litwę, Białoruś i Ukrainę. Symbolicznym gestem przywrócenia wolności w Europie Wschodniej było utworzenie Rzeczpospolitej Krakowskiej pod protektoratem trzech mocarstw.

Przed wojnami napoleońskimi Prusy i Austria przejęły niemal wszystkie terytoria zamieszkane przez ludność etnicznie polską. Po kongresie wiedeńskim tereny uważane za historyczne serce Polski przypadły Rosji. Z tej przyczyny przez kolejne sto lat walka o niepodległość skierowana była przede wszystkim przeciwko caratowi.

Nowe Królestwo Polskie, o jedną trzecią mniejsze od Księstwa Warszawskiego, stanowiło zaledwie jedną siódmą dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów, ale przynajmniej było autonomicznym państwem mającym w nazwie przymiotnik „polskie”. Pod względem terytorialnym było najmniejszym polskim bytem państwowym. Nie istniało też długo – szesnaście lat później zostało praktycznie wchłonięte przez Rosję. Jednak na jego terytorium żyło największe skupisko Polaków na świecie, dlatego na następne stulecie królestwo stało się głównym ośrodkiem aspiracji narodowych. W świadomości Zachodu, nieznającego dumnej polskiej przeszłości, Królestwo Kongresowe było tym samym co Polska.

1. Słowa marszałka Mokronowskiego bardzo przypominają wypowiedź Patricka Henry’ego w izbie niższej parlamentu Wirginii w 1775: „Dajcie mi wolność albo śmierć!” (przyp. aut.). [wróć]

2. W długiej historii Polski żaden z jej królów nie został zamordowany – w zamachach ginęli rosyjscy carowie, europejscy władcy, osmańscy sułtanowie i amerykańscy prezydenci. Najbliżej do takiego występku było w 1481, kiedy opłaceni przez cara Litwini zamierzali zabić Kazimierza Jagiellończyka, lecz spisek szybko wykryto (przyp. aut.). [wróć]

3. Cyt. za: http://agad.gov.pl/?page_id=1675. [wróć]

4. Napoleońska blokada kontynentalna miała zaszkodzić brytyjskiej gospodarce poprzez bojkot angielskich towarów. Handel można było prowadzić jedynie z Francją i jej sojusznikami (przyp. aut.). [wróć]

5. Stalin wykorzystał to określenie podczas II wojny światowej, nazywając walki na froncie wschodnim „wielką wojną ojczyźnianą” (przyp. aut.). [wróć]

6. Dowodem na to twierdzenie może być fakt, że Polska jest jedynym krajem, który przywołuje Napoleona w swoim hymnie narodowym (przyp. aut.). [wróć]

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki