Helence i Biani, moim córkom

Wszystkim

Żebyśmy nigdy nie doświadczyli wojny

Słowo wstępne

Oni odchodzą. Jedna po drugiej, jeden po drugim. Tych, co pamiętają wojnę, jest coraz mniej. Walczyli, uciekali, byli wywożeni, więzieni, torturowani, ukrywali się. Łapię ich, rozmawiam, żeby było czarno na białym, czym była druga wojna światowa, czym jest wojna w ogóle. I jeszcze, żeby nikt nie manipulował historią i naszym patriotyzmem.

Moje babcie i moi dziadkowie przeżyli wojnę. Nie zdążyłam zapytać, co dokładnie przeszli. Znam tylko jakieś strzępy informacji. Pamiętam ich zachowania, machanie ręką jednego dziadka, kiedy pytałam o roboty w Niemczech. O Wołyniu jeszcze wtedy nic nie wiedziałam. Widzę drugiego dziadka, jak siedzi za stołem i coś mówi o Syberii, a ja nie dopytuję, nie interesuje mnie to. O jednej babci wiem, że ciotka schowała ją do łóżka, kiedy weszli ruscy. O drugiej prawie nic.

Może właśnie dlatego od lat zbieram wojenne przeżycia innych. Pytam, jak bardzo się bał piętnastoletni chłopiec rzucony do walki o Dworzec Gdański w powstaniu warszawskim, a potem gdy był więziony i dręczony w niemieckim obozie koncentracyjnym Stutthof. Słucham żołnierki, która nie chce być nazywana żołnierzem wyklętym. Próbuję zrozumieć, dlaczego ktoś dał sobie prawo do zemsty na oprawcach i metodycznie ich mordował, a ktoś inny im wybaczył. Chcę wiedzieć, czym był ten przedwojenny patriotyzm po zderzeniu z porozszarpywanymi przez bomby ciałami. Rozmawiam o tym, co się dzieje, kiedy się nie pamięta, kiedy wojna to biała plama albo kiedy wojenne przeżycia nie dają żyć i odciskają się na dzieciach, wnukach, a nawet prawnukach. Na nas wszystkich się odciskają. Jeszcze w nas siedzi tamta wojna, a już obok w Ukrainie trwa kolejna.

Warszawa, lipiec 2022

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

O autorce

Magdalena Rigamonti – jedna z najbardziej znanych i bezkompromisowych polskich dziennikarek. Jej wywiady, które ukazywały się w „Dzienniku Gazecie Prawnej”, są często szeroko komentowane. Laureatka najważniejszych polskich nagród dziennikarskich: Grand Press, Nagrody im. Dariusza Fikusa i Mediatora. Autorka między innymi książek: Bez znieczulenia. Jak powstaje człowiek, Straty. Żołnierze z Afganistanu, Dorosnąć do śmierci, a także Stos i Echo (cztery ostatnie we współpracy z Maksymilianem Rigamontim) – nagrodzonej Pictures of the Year International 2018. Należy do Press Club Polska.

Spis treści

Dedykacja

Słowo wstępne

Wojna to najgłupsza rzecz
rozmowa z Czesławem Lewandowskim

To zostaje w głowie na całe życie
rozmowa z Leszkiem Żukowskim

Boga w Treblince nie było. Na pewno nie było
rozmowa z Adą Willenberg

Hitler był naszym bohaterem
rozmowa z Ottonem Tuszyńskim

Gorzko w ustach się zrobiło. Do tej pory gorzko
rozmowa z Henrykiem Troszczyńskim

Przebaczyć to nie znaczy zapomnieć
rozmowa z Anną Szałaśną

Wyszkoliliśmy się, skoczyliśmy, tyle
rozmowa z Aleksandrem Tarnawskim

Oni zabijali nas, my ich
rozmowa z Lidią Lwow-Eberle

Nie rozgrzeszam rzezi
rozmowa z Władysławem Filarem

Niepamięć jest śladem wojny
rozmowa z Ewą Woydyłło-Osiatyńską

Polowałem na Sowietów
rozmowa ze Zbigniewem Lubienieckim

Coś mi nie pozwalało zrobić zdjęcia
rozmowa z Eugeniuszem Hanemanem

Jakby jutra nie było
rozmowa z Marianem Michniewiczem

Tak bardzo mi się chciało żyć
rozmowa z Zofią Posmysz

Oni znowu są tak blisko
rozmowa z Jerzym Puciłowskim

Płacimy cenę za milczenie
rozmowa z Mają Lis-Turlejską

Nota edytorska

O autorce

Karta redakcyjna

Projekt graficzny okładki
Ula Pągowska

Zdjęcia
Maksymilian Rigamonti
oprócz
s. 253 – fot. Marek Zawadka / NEWSWEEK POLSKA / Reporter

Redaktor prowadząca
Monika Koch

Redakcja
Aleksandra Kubis
Kacha Szaniawska

Korekta
Teresa Zielińska

Copyright © by Magdalena Rigamonti, 2022
Copyright © by Wielka Litera Sp. z o.o., Warszawa 2022

ISBN 978-83-8032-774-0

Wielka Litera Sp. z o.o.
ul. Kosiarzy 37/53
02-953 Warszawa

Konwersja: eLitera s.c.