Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

1. Jak silna jest jego wiara?

2. Bankructwo to nie koniec świata

3. Adrenalina

4. Jerzy

5. Afryka

6. Londyn 1939

7. Secret Intelligence Service

8. Kto nie lubi zabawek?

9. Atakuj albo giń

10. Budapeszt

11. Takiego Andrzeja nie znałam

12. Karty na stół

13. Przygotowania do wyprawy

14. Wyprawa

15. Krysiu, to ty?

16. Żyję i mam się dobrze

17. Budapeszt wita ponownie

18. Migdałowe oczy

19. Nowy współpracownik

20. Moje diamenty

21. O mały włos

22. Nieproszeni goście

23. Ucieczka

24. Operacja Barbarossa

25. Jak nie splunąć mu w twarz?

26. Czy francuski konsul jest dżentelmenem?

27. Niby mąż, ale już nie mąż

28. Kair, urlop czy zesłanie?

29. Niemoc mnie przeraża

30. Przyjaźń zbudowana na kłamstwie

31. Muszkieterzy

32. Z kim ja mieszkam?

33. Zawiodłam ją

34. Pauline Armand

35. Francis Cammaerts

36. Płaskowyż Vercors

37. Przepraszam panowie, co wy tutaj robicie?

38. Siostrzenica Montgomery’ego

39. Uratowałaś nam życie

40. Powrót do Polski

41. Dziękujemy za zasługi

42. Ja się do tego nie nadaję

43. Plaża, wschody i zachody słońca

44. Po morzach i oceanach

45. Obsesja

46. Nie tak to się miało skończyć

Karta redakcyjna

1.
Jak silna jest jego wiara?

– Kryśka, co robiłaś w prezbiterium?

– Cicho, głowa mnie rozbolała.

– Po ostatnim naszym numerze matka przełożona bardzo się zdenerwowała, krzyczała wniebogłosy i wygrażała, że już dłużej nie będzie tolerować twojego zachowania.

– Tak, pokrzykiwała: „hrabianko Krystyno, damie takie zachowanie nie przystoi”. Baśka, słuchajmy księdza, bo tym razem przez ciebie będą kłopoty!

– Gdzie masz gromnicę?!

– Nic nie mów, wszyscy na nas patrzą!

– Nie uciszaj mnie, to niegrzeczne!

– Nie wolno rozmawiać podczas mszy!

– Jezu, co się dzieje?! Krysia, spójrz w stronę ołtarza!

– No proszę, coś się pali! Dobrze, że budynek wysoki, może dach nie spłonie. Szkoda by było remontu, rodzice włożyli w ten dach sporą sumę….

– Dzięki temu jeszcze cię ze szkoły nie wyrzucili!

– Arystokratką jestem, dlatego mi pobłażają, ale mam nadzieję, że tym razem przekroczyłam wszystkie granice! Barbaro, jak myślisz, Bóg ugasi pożar?

Nagle z prezbiterium rozbrzmiał krzyk księdza. Ogień objął już część jego szat liturgicznych. Pierwsza myśl, jaka przyszła mi do głowy, to jak ksiądz, osoba duchowna, może być człowiekiem tak małej wiary? Miałam nadzieję, że będzie kontynuował mszę, a on się przestraszył ognia! Gdyby Bóg chciał, żeby ogień go nie dotknął, to by nie zaczął się palić. Widocznie taka jest Jego wola. Może ksiądz zgrzeszył i teraz musi za to zapłacić?

– Krystyno, trzeba pomóc księdzu ugasić ogień!

– Straciłam wiarę w duchowieństwo, kiedy wielebny przerwał mszę i polewał sutannę wodą święconą. Nie tak się to miało zakończyć!

– Oj, obawiam się, że dla ciebie to już koniec kariery w katolickim gimnazjum w Jazłowcu!

Słowa Baśki były prorocze. Matka przełożona wezwała moich rodziców na rozmowę. Ksiądz proboszcz miał zniszczony ornat i – z tego co mówił – częściowo poparzone ciało. Przykro mi było z dwóch powodów, po pierwsze, że ksiądz okazał się zwykłym człowiekiem, którego Bóg traktuje tak samo jak innych, po drugie, że tatko się na mnie zdenerwował. Darzyłam ojca nieprzeciętną miłością, on mnie tyle w życiu nauczył. Dzięki niemu doskonale jeżdżę konno, mam taki sam dosiad jak mężczyźni i na stoku też nie mam sobie równych! Zawsze mi pobłażał i przymykał oko na moje występki. Niestety nie tym razem!

– Pani hrabino i panie hrabio, czy zdajecie sobie sprawę, dlaczego państwa zaprosiliśmy?

– Proszę księdza, matko przełożona, to był wypadek, Krystynka nie chciała zrobić niczego złego!

– Hrabia podpalenie duchownego nazywa wypadkiem? Przecież niewiele brakowało, a bym już z państwem nie rozmawiał! To było celowe działanie hrabianki! Jak się państwo orientujecie, nie pierwszy jej występek!

– Pożar został ugaszony, pan Bóg nie pomógł, ale woda święcona sobie poradziła z ogniem. Do nowego sklepienia nie dotarł!

– Panienko Krystyno, to niegrzeczne wtrącać się do rozmowy dorosłych!

– To grzeczne, to niegrzeczne. Jedno wypada, drugie nie wypada. W domu nie obowiązywały te wszystkie zasady i nauka była przyjemniejsza. Dlaczego na ostatnie dwa lata gimnazjum zapisaliście mnie do szkoły? Przecież od początku było wiadomo, że będę się tutaj nudziła. Egzaminy zdałam śpiewająco, a to oznacza, że mój poziom wiedzy jest wyższy od tego, który reprezentują uczniowie. Teraz wszyscy udają zaskoczonych! Tutaj jest jak w więzieniu! Żeby jeszcze przestrzeganie tych wszystkich zasad miało jakiś sens, ale nie ma.

– Krystyno, ksiądz proboszcz ma rację! Przewielebny Ojcze i Matko Przewielebna, nic nie usprawiedliwia naszej córki. Oczywiście zapłacę za wszystkie straty!

– Panie hrabio, tu nie chodzi o pieniądze. To nie było pierwsze przewinienie panienki, ostatnim razem, kiedy z panienką Barbarą weszły na drzewo bez bielizny, przymknęliśmy oko. Niestety, nie tym razem! Koniec już tłumaczenia, że jest panienką z dobrego domu i została nauczona dobrych manier, te maniery nie licują z katolicką szkołą.

– Krystyno, przeproś księdza proboszcza i matkę przełożoną!

– Tatku, ale ja już mówiłam, że to nie moja wina! Nie wiem dlaczego Pan Bóg nie sprawił, żeby ksiądz mógł dokończyć mszę, widocznie taka była Jego wola. Może chciał księdza za coś ukarać?!

– Koniec dyskusji! Decyzją Rady Szkoły panienka Krystyna Skarbek zostaje wydalona ze szkoły!

Bogu dzięki! To jedyna myśl, jaka przyszła mi wtedy do głowy. Zmarnowane dwa lata mojego życia! Oczywiście doszlifowałam angielski, francuski i łacinę, ale ten rygor był nie do zniesienia! Zdecydowanie bardziej odpowiadało mi życie w Trzepnicy, uczestniczenie w spotkaniach towarzyskich, polowaniach. Na szczęście nic nie może wiecznie trwać i nie musiałam już dłużej tkwić w tym miejscu, chociaż miasteczko Jazłowiec jest urokliwe. Dużo lepiej czułam się w Osadzie Nowy Młyn w Trzepnicy. Uwielbiałam spędzać czas na łonie natury, pośród zwierząt, czuć i patrzeć jak wszystko wokół mnie kwitło! W Jazłowcu brakowało mi przejażdżek konnych. W domu dostałam karę, ale na szczęście ojciec miał słabość do swojej Krystynki i szybko zapomniał o jej egzekwowaniu. Wkrótce wyjechaliśmy do Zakopanego. Już dawno planowaliśmy z tatkiem wspinaczkę górską po szczytach naszych pięknych Tatr!

Bardzo kochałam moich rodziców i naprawdę było mi przykro, że musieli słuchać wywodów księdza i siostry przełożonej. Mój ojciec był zubożałym hrabią, kochał życie i wiedział jak z niego korzystać, nie lubił marnować żadnej chwili i tę cechę na pewno odziedziczyłam po nim. Matka, Stefania Maria Goldfeder była z pochodzenia Żydówką, córką warszawskiego bankiera. To raczej obietnica posagu, a nie namiętna miłość doprowadziła do małżeństwa moich rodziców. Ojciec nie ukrywał swoich romansów z innymi kobietami przede mną i moim – starszym o osiem lat – bratem Andrzejem. Posag mamy pozwolił na zakup ziemskiego majątku w Trzepnicy, gdzie założył hodowlę koni wyścigowych. Ale tatko zatracał się w życiu, a nie w pracy, polował, grał w karty, wyjeżdżał za granicę, bawił się. W domu był gościem, ale jak już się pojawiał, poświęcał mi sporo czasu. W górach nauczył mnie jeździć na nartach. Był wymagającym trenerem. Jako sześcioletnia dziewczynka potrafiłam ujeżdżać młode konie. Jako piętnastolatka zostałam wydalona ze szkoły. – Mario Krystyno, nie myśl, że twoja edukacja się zakończyła i teraz będziesz się oddawała życiowym uciechom!

– Tatku, kiedy zwracasz się do mnie pełnym imieniem, to nie wróży niczego dobrego!

– Czy zdajesz sobie sprawę, że źle postąpiłaś?

– Tatku, ale…

– Nie ma żadnego „ale”, musisz kontynuować naukę i to na wysokim poziomie, znajdziemy ci nową szkołę! Prośby, błagania i obietnica poprawy na nic się zdały! Rodzice posłali mnie jeszcze do dwóch szkół. Na szczęście dorosłam i wyszłam na ludzi. Chociaż nie obyło się bez mniejszych i większych ekscesów.

4 grudnia 1930 roku, w Szwajcarii, u boku innej kobiety odszedł do Boga mój ukochany tatko, Jerzy Skarbek herbu Awdaniec. Tuż przed śmiercią sprzedał nasz folwark w Trzepnicy Henrykowi Konarzewskiemu. Miałam wtedy dwadzieścia dwa lata. Straciłam człowieka, który tak wiele mnie nauczył i pokazał, czym jest patriotyzm. Przy grobie obiecałam ojcu, że będę patriotką. Czy udało mi się dotrzymać danego słowa?

2.
Bankructwo to nie koniec świata

– Krysiu, nie smuć się tak, twój ojciec opiekuje się nami z góry!

– Mamo, opiekuje się? Cztery lata temu wyjechał do Szwajcarii! Co za różnica, gdzie teraz jest!

– Zacznij żyć, młoda damo, Warszawa cię wzywa!

– Życie w stolicy ma swoje uroki, ale brakuje mi jazdy konnej, biegania wiosną i latem po zmoczonej rosą trawie, dźwięków, jakie rozchodzą się z zagród zwierzęcych i śpiewu ptaków.

– Krysiu, jeszcze pobiegasz! Jesteś piękną panienką, dobrze urodzoną, poznasz zamożnego mężczyznę, zostaniesz jego żoną i zamieszkacie w okazalszej posiadłości niż ta w Trzepnicy.

W Warszawie poznałam wielu aktorów, muzyków, malarzy. Już wtedy miałam łatwość zjednywania sobie ludzi. Gdzie się nie pojawiałam, szybko zawierałam znajomości, które przeradzały się w bardziej lub mniej zażyłe przyjaźnie. Po śmierci ojca zostaliśmy bez grosza, a nawet z niemałymi długami, niebawem upadło też imperium finansowe Goldfederów. Musiałam podjąć pracę.

– Mamo, muszę zacząć zarabiać pieniądze. Nie możemy żyć na krawędzi ubóstwa, tylko dlatego, że dziewczynom z moim pochodzeniem nie wypada pracować!

– Krysiu, gdzie ty chcesz pracować?

– Przez znajomych, których poznałam podczas sobotniego party, załatwiłam sobie pracę w fabryce samochodów, na Pradze, przy Terespolskiej.

– Będziesz budować samochody?

– Nawet jakbym miała sprzątać to nie byłoby w tym nic złego!

– Nie zapominaj, że jesteś hrabianką! Twój przodek - Jan z Góry – był wychowawcą księcia Bolesława Krzywoustego. Historia rodu Skarbków sięga niemal początków państwa polskiego. Jan Długosz napisał, że nazwa herbu Abdank pochodzi od wydarzenia, jakie miało miejsce za panowania Bolesława Krzywoustego. Król niemiecki, a później też cesarz rzymski Henryk V Salicki chciał zaimponować polskiemu posłowi bogactwem. Pokazał skrzynie pełne złota, protoplasta rodu Skarbków zdjął z palca pierścień i wrzucił do skrzyni. Cesarz podziękował słowem „Habdank – dziękuję”. Jak było naprawdę, tego dzisiaj nie wie nikt, ale ty, dziecko, powinnaś być dumna, że pochodzisz z takiej rodziny.

– Nie mamy z czego żyć, jestem panną bez posagu! Co ze mnie za arystokratka? Nie martw się, mamusiu, będę pracować w biurze Fabryki Samochodów Osobowych i Półciężarowych Państwowych Zakładów Inżynierii. Nasz rząd podpisał umowę z włoskim Fiatem na produkcję samochodów!

I poszłam do Fiata, firmy motoryzacyjnej, która miała produkować, może trafniejsze słowo, składać podzespoły, wyprodukowane we Włoszech. Skąd nazwa Fiat? Od włoskiej nazwy Fabbrica Italiana Automobili Torino, co oznacza Włoska Fabryka Samochodów w Turynie. W Turynie rozpoczęła swoją działalność 11 lipca 1899 roku. Jednym z założycieli był hrabia Roberto Biscaretti di Ruffia. Hrabina Skarbek pracuje w fabryce hrabiego Biscaretti, to nawet dobrze brzmi! W Polsce budowa fabryki samochodów rozpoczęła się w 1921 roku. Niestety została przerwana, ponieważ ważniejsze było serwisowanie samochodów niż produkcja nowych. Po polskich ulicach jeździł Fiat Zero, który z włoskiej taśmy produkcyjnej zjechał w 1912 roku. Kolejnym modelem charakteryzującym się wyjątkowym włoskim wzornictwem był Fiat 509. Należał do samochodów klasy średniej. Produkowany był jako limuzyna, kabriolet i w wersji coupe. Musiałam zdobyć wiedzę motoryzacyjną, na szczęście mam dobrą pamięć. Na Kamionek przyjeżdżali zamożni mężczyźni. Tłumaczyłam to mojej zbulwersowanej matce.

– Mamo, serwis samochodów to wymarzone miejsce pracy dla zubożałej hrabianki! Nie spodziewałabyś się jak bogaci i przystojni panowie do nas przyjeżdżają!

Pewnego dnia do mojego biura wszedł on. Czy to była miłość od pierwszego wejrzenia? Z mojej strony nie.

– Mam problem z samochodem. W warsztacie nie znalazłem nikogo, kto mógłby mi pomóc. Przepraszam, panią, nie przedstawiłem się, Gustaw Gettlich!

– Dzień dobry, Krystyna Skarbek!

– Och, bardzo panią przepraszam, nie wiem jak mógłbym wymazać moje faux pas! Może – w ramach przeprosin – zechciałaby pani zjeść ze mną kolację? Choć, czy tak piękna kobieta będzie zainteresowana zjedzeniem kolacji z takim gburem jak ja?

– Panie Gustawie, dlaczego „gburem”?

– Wszedłem do biura, nie przywitałem się, zapomniałem się przedstawić, ale to nie moja wina!

– Zatem któż jest temu winien?

– Pani rodzice!

– Moi rodzice, a to niby dlaczego?

– Dzięki nim przyszła na świat istota, z oblicza której bije blask niebiańsko oświetlający to pomieszczenie wypełnione zapachem spalin! Wchodząc tutaj spodziewałem się, że za biurkiem będzie siedział wąsaty mężczyzna. Udało mi się panią rozbawić?

– Przepraszam, nie powinnam się śmiać.

– Z żartów wypada, a nawet należy!

Gustaw Gettlich z Pabianic. Zarządzał fabryką firanek i był ode mnie cztery lata starszy. Wydawał się miłym, elokwentnym mężczyzną. Tak jak ja, lubił chodzić do kina i teatru. Po seansie szliśmy do klubu albo restauracji.

– Gustawie, dziękuję, wieczór z tobą to prawdziwa uczta zmysłów! „Moralność pani Dulskiej”, znakomity film i to z dźwiękiem, co za rewolucja!! Lubisz dramaty? – Wolę komedie, zwłaszcza te, w których gra Adolf Dymsza.

– Ciekaw jestem, czy bardziej podoba ci się film, czy mężczyzna?

– Ciekawość to pierwszy stopień do piekła!

– Czyli jednak, twoje serce skradł Adolf Bagiński.

– Dziwny pseudonim, ale jeżeli tak sobie życzy. Pewnie ma ku temu powody. Wracając do filmu, wiesz, że pomysł na sztukę podsunął Gabrieli Zapolskiej jej redakcyjny kolega, Leopold Szenderowicz?

– O, pani Zapolska to ciekawa postać. Nie wiem, czy chciałbym ją osobiście poznać. Co za temperament i to trzydzieści lat temu! Podobno raz na scenie uderzyła swoją koleżankę siekierą!

– Tak, słyszałam tę anegdotę, we Lwowie wszyscy ją znają.

– Leopold Szenderowicz to zasłużona postać w lwowskim środowisku dziennikarskim. Był pierwowzorem Zbyszka czy Felicjana?

– Nie, opowiedział Zapolskiej o swojej sąsiadce, była jak pani Dulska; egoistyczna, skąpa i wyzyskiwała służących.

– Zbyszek też ma swój pierwowzór?

– Tak, zainspirował pisarkę syn krewnych, który romansował ze służącą.

– Widziałaś sztukę?

– Nie, ale chętnie wybrałabym się do teatru…

Możliwość wyjścia do kina czy teatru była znakomitym wynagrodzeniem niedogodności, jakie niesie za sobą mieszkanie w Warszawie. Nie ma tutaj rozległych łąk, rozlewisk i bujnie porośniętych lasów, ale jest łatwy dostęp do kultury i sztuki. Jeżeli chodzi o premiery kinowe, najbardziej podobała mi się „Gwiaździsta eskadra” Buczkowskiego, po cichu mówiło się, że to najdroższa polska superprodukcja, a czasy nie były łatwe. „Kult ciała” Waszyńskiego z niezwykle przystojnym Eugeniuszem Bodo zdobył złoty medal na festiwalu filmowym w Nicei. Czasem miałam wrażenie, że Gustaw jest zazdrosny… On szczególnie lubił filmy z Gretą Garbo i wykwintne restauracje.

Z teatrów najchętniej chodziłam do Polskiego, zarządzanego przez wspaniałego Arnolda Szyfmana, znajomego mojej mamy. Przedstawienie, które na długo zapadło w mojej pamięci to „Dwanaście godzin przygód”. Adresowane do dzieci, ale dorośli też mieli czym się zachwycać. Piękne dekoracje, dużo muzyki, humor, no i przygoda, bo czyż moje życie nie jest przygodą? Z Gustawem chętnie odwiedzaliśmy też sceny kabaretowe, najczęściej nowe Qui Pro Quo z Hanką Ordonką, Mirą Zimińską, Zulą Pogorzelską, Eugeniuszem Bodo i oczywiście Adolfem Dymszą, z obszernej sceny i świetnej akustyki słynął Teatr Letni w pięknym Saskim Ogrodzie. Niestety sam budynek był brzydki i trzeba było nakładać ciepłą bieliznę, bo były przeciągi.

Moja kariera pracownika biurowego w fabryce Fiata nie trwała długo. Produkcja generowała toksyczne spaliny, które wszyscy pracownicy, bez względu na wykonywane zadania, wdychali. Moje płuca szybko zaczęły się wypełniać związkami, które powodowały duszący kaszel. Lekarz kazał mi zrezygnować z pracy i wyjechać do Zakopanego.

– Panno Krystyno, jest pani młodą, piękną kobietą, proszę zmienić pracę. A jeszcze wcześniej – podreperować zdrowie!

– W jaki sposób, panie doktorze?

– Zalecam zmianę klimatu! Proszę wyjechać na jakiś czas do Zakopanego, pooddychać górskim powietrzem!

– Dziękuję za tę receptę, góry będą dla mnie doskonałym lekarstwem, uwielbiam jazdę na nartach! Mój świętej pamięci tatko był moim instruktorem. Dzięki niemu znakomicie opanowałam jazdę na równoległych deskach.

Wyjechałam. W Zakopanem zamieszkałam w pensjonacie prowadzonym przez siostry zakonne. Nie było to najlepsze dla mnie miejsce. Moja niespokojna dusza ciągnęła do towarzystwa. W dzień jeździłam na nartach, popisując się swoimi umiejętnościami. Wieczory spędzałam na długich rozmowach ze znajomymi, pośród których najwięcej uwagi poświęcałam dwóm panom G. – Gettlichowi i Gombrowiczowi. Z Gustawem często siadywaliśmy na ganku, ciasno przykryci grubym wełnianym kocem. Miło było, czując ciepło jego ramion, podziwiać uroki polskiej zimy. Potem szliśmy do któregoś z licznych lokali, aby posłuchać jazzu. Nie wiem, co myślały sobie o mnie siostry, gdy widziały kręcących się wokół mnie biznesmenów, oficerów i poetów.

Podczas mojego pobytu w Zakopanem aktorzy ze znanego mi z Warszawy zespołu Reduta wystawili sztukę Aleksandra Fredry „Przyjaciele”. Wydawało mi się, że morał był skierowany do mnie: „Wpatrz jeno się dobrze, obaczysz inaczej”. Czasami warto lepiej się przyjrzeć, zwłaszcza kandydatowi na męża…

Po powrocie do Warszawy nadal się spotykaliśmy. Jak zawsze brylowałam w towarzystwie, chociaż tak naprawdę, brakowało mi pewności siebie. Żeby poprawić samoocenę postanowiłam wziąć udział w konkursie Miss Polonia, organizowanym przez redakcje „Expressu Porannego” i „Kuriera Czerwonego”. Nadesłano ponad pięć tysięcy zgłoszeń. Kandydatki od osiemnastu do dwudziestu pięciu lat musiały być niezamężne i nieskazitelnie prowadzić się. Na podstawie przesłanych fotografii komisja wybrała siedemdziesiąt finalistek, na które głosowali czytelnicy. Ostatecznie przed jury prezentowało się piętnaście finalistek, wśród, których byłam też ja. Finał miał miejsce 28 stycznia w Hotelu Polonia w Warszawie. Najpiękniejszą Polką nie zostałam, ale otrzymałam tytuł „Gwiazdy Piękności”. Gustaw nie posiadał się ze szczęścia, rozpierała go duma.

– Widzisz Krystyno, kiedy ci powtarzam, że jesteś piękna i mądra, ty się rumienisz i odpowiadasz, że przesadzam. Tymczasem mam zaszczyt otwierać drzwi „Gwieździe Piękności”!

– Dziękuję, Gustawie, to tylko zabawa!

– Zabawa? Nie wydaje mi się! Wszystkie uczestniczki traktowały ten konkurs bardzo poważnie, czekałem, kiedy któraś z konkurentek nogę ci podstawi. Żartuję, nie patrz tak na mnie, jestem świadom, że dobrze by się to dla niej nie skończyło!

Dwa miesiące później poprosił mnie o rękę. Moja mama piała z zachwytu.

– Dzień dobry, mamo, chciałam ci coś powiedzieć. Przepraszam, że tak z rana, przy śniadaniu, ale nie mogę z tym dłużej czekać.

– Krysiu, dziecko drogie, co tym razem zmalowałaś?!

– Zapewniam cię mamo, że od wielu lat jestem grzeczna. Chyba nie wracasz ciągle pamięcią do tamtego wydarzenia w kościele? Przecież doskonale wiesz, że to nie była moja wina, a poza tym minęło już tyle lat…

– Zatem, o czym chciałaś mi powiedzieć?

– Gustaw Gettlich chciałby prosić cię o moją rękę.

– To znakomita wiadomość! Co prawda nie ma arystokratycznego pochodzenia, ale pieniędzy im nie brakuje!

– Myślisz, że to wystarczy, żebym była szczęśliwa?

– Krysiu, wiem, że zasługujesz na wszystko, co najlepsze, ale twój, świętej pamięci ojciec, roztrwonił nasz majątek, więc perspektywa małżeństwa z panem Gettlichem zasługuje na poważne traktowanie. Proszę, powiedz, nie trzymaj mnie w niepewności, dałaś mu nadzieję?

– Dałam, nie dałam, jakie to wszystko prozaiczne!

– Krystyno, zachowaj powagę, nasza sytuacja nie pozwala na kaprysy!

– Powiedziałam, że jeśli nie będziesz miała nic przeciwko temu to za niego wyjdę!

– Dziecko, nawet nie wyobrażasz sobie jaka jestem szczęśliwa! Założysz białą suknię, będziesz wyglądała jak księżniczka!

– Chciałabym, żeby bukiet był z pomarańczowych kwiatów!

– Ty jak zwykle, na przekór wszystkim!

Słowo się rzekło, stanęliśmy na ślubnym kobiercu w kościele seminaryjnym w Warszawie. Gustaw zwykł później o mnie mówić „moja pierwsza żona”. Niestety, nasze oczekiwania, co do małżeństwa, były różne. Gustaw szukał perfekcyjnej i eleganckiej pani domu. Chciał, żebym prowadziła posiadłość, a ja uwielbiałam spotkania z przyjaciółmi, bale, rauty, podróże. Nie nadawałam się na panią domu, ciągnęło mnie do świata. Nasze małżeństwo przetrwało pół roku. Rozwód wzięliśmy w Wilnie. Mama, kiedy dowiedziała się, że się rozstajemy, wpadła w rozpacz. Była osobą wierzącą, ślub przed obliczem Boga, obietnica miłości, wierności i uczciwości małżeńskiej oraz tego, że będziemy razem, aż do śmierci, to nie były dla niej słowa rzucone na wiatr. Dziwne, przecież małżeństwo z ojcem powinno ją czegoś nauczyć.

– Dziecko, może to jakaś klątwa ciąży nad naszą rodziną?

– Dlaczego tak sądzisz?

– Ojciec nie był ze mną szczęśliwy, uwielbiał życie towarzyskie, piękne kobiety, ciągnęło go do polowań, wyścigów konnych, wyjazdów w góry i za granicę, ja czas spędzałam na folwarku.

– Najwyraźniej więcej genów odziedziczyłam po tatku! Nie potrafię usiedzieć w miejscu, Gustaw tego nie rozumiał. Musiało się tak skończyć!

3.
Adrenalina

Praca w fabryce Fiata odcisnęła wyraźne piętno na moich na płucach. Kolejny lekarz zalecił mi spędzanie czasu na świeżym powietrzu.

– Pani Krystyno, obraz pani płuc jest zaciemniony.

– Czy będę mogła uprawiać sport?

– Jeździ pani na nartach?

– Nie wypada się chwalić, ale jeżdżę wyborowo!

– Przepisuję pani zatem kurację w Zakopanem!

– Z radością się jej oddam!

Znów miałam wymówkę, żeby wyjechać na narty. Wtedy już pracowałam w redakcji, ale wszyscy rozumieli, że krótki, zdrowotny urlop jest wskazany, a może nawet zainspiruje mnie do napisania większego artykułu. Dostałam odszkodowanie z ubezpieczalni i wyruszyłam do stolicy zimowego szaleństwa.

– Pani Krystyno, jak miło panią ponownie spotkać! Gdy za oknem rozpościera się biel zasypanych stoków, pani promienne oblicze niczym słońce na nieboskłonie!

– Panie Witoldzie, czy to fragment nowej powieści?

– Krystyno, to nie literatura, tylko szczera prawda! Pozostaję pod wrażeniem pani urody i intelektu. Doszły mnie też słuchy, że dołączyła pani do grona warszawskich dziennikarzy, to wspaniała wiadomość, polska prasa potrzebuje wykształconych, inteligentnych kobiet! – Dziękuję, czy mam zatem rozumieć, że płeć ma większe znaczenie od talentu?

– Ach, proszę mi wybaczyć, czytałem pani artykuł, chapeau bas!

– Myśli pan, że mogę pisać?

– Wyraziłem już swoje uznanie. Przecież to nie są puste słowa.

Tak, Witold Gombrowicz, dusza towarzystwa. W Warszawie dość często spotykałam go w Ziemiańskiej. Wystawiano tam szopki polityczne „Cyrulika Warszawskiego”, na głos odczytywano teksty satyryczne pisane dla „Qui Pro Quo” i „Małego Qui Pro Quo”. Skamandryci mieli swój stolik na półpięterku, na dole zbierali się malarze. Kawiarnia przyciągała klientelę nie tylko strawą duchową. Mnie najczęściej kusiła znakomita kawa i doskonałe wyroby cukiernicze: miniaturowe pączki, ciasteczka w papilotkach, faworki. Na mojej mapie kulturalnej Warszawy ważne miejsce zajmowała też cukiernia Szwajcarska – ulubione miejsce spotkań dziennikarzy i poszukiwaczy nowinek, giełda wiadomości z pierwszej ręki, wylęgarnia plotek i dowcipów, które potem obiegały całe miasto. Nad nią miały swoje redakcje „Dzień Polski”, „Głos Prawdy”, „Gazeta Polska”, „Le Messager Polonais”, po sąsiedzku ulokowały się: „Kurier Polski”, „Słowo”, „Świat”, „ABC”, nieopodal „Nowa Gazeta”, „Gazeta Poranna”, „Gazeta Warszawska”. W Szwajcarskiej lubili bywać literaci, plastycy, adwokaci, lekarze, politycy. Jako początkująca dziennikarka uczestniczyłam w tej „giełdzie środowiskowej”, chętnie zapraszano mnie do stolików zarezerwowanych dla „mistrzów pióra”. Czasem patrzyłam na nich z oddali, czasem z bliska.

Lubię przebywać wśród artystów, chociaż nieraz męczy mnie ich oderwanie od rzeczywistości. Ja zdecydowanie twardo stąpam po ziemi.

– Panie Witoldzie, doszły mnie słuchy, że tworzy pan dzieło wyjątkowe…

– Ach, od razu wyjątkowe! Sama pani nie dopuszcza słów uznania dla swej olśniewającej urody, a tak łatwo komplementuje innych.

– Proszę nie odwracać kota ogonem, tylko pochwalić się, co pan pisze...

– Nie wiem, czy mogę…

– Dlaczego nie?

– Jak sama pani zauważyła, dzieło jeszcze nieskończone…

– Proszę uchylić rąbka tajemnicy…

– Głównym bohaterem jest Józio.

– Józiu, słyszysz, zostałeś bohaterem powieści Witolda!

– Nie ten Józio, to przypadkowa zbieżność imion. Mój bohater jest inteligentniejszy i przystojniejszy.

– Co ma nam do powiedzenia, ten książkowy Józio?

– Chcę pokazać czytelnikom, jak środowisko determinuje człowieka, co ma wpływ na kształtowanie jego osobowości. Jak świat zewnętrzny implikuje wewnętrzne ograniczenia.

– To zawiłe, ale wierzę, że powstanie awangardowa powieść i proszę, nie zaprzeczaj, bo nie jestem kokietką!

– Długo zamierzasz bawić w Zakopanem?

– To zależy jak dobrze będę się bawić!

– Koniecznie powinnaś poznać kilka osób, równie dobrze jak ty radzących sobie na nartach!

– A są w ogóle tacy? Przecież żartuję, lubię rywalizację!

– Marian, Adaś, podejdźcie, poznajcie niezwykłą kobietę, przed wami hrabini Krystyna Skarbek-Gettlich.

– Po prostu Krystyna!

– Dzień dobry, pani pozwoli, że ucałuję jej delikatną dłoń, Marian Zakościelny i mój brat, Adam.

– Brat nieśmiały?

– Może duszą towarzystwa nie jest, ale Tatry zna jak własną kieszeń. Wspinał się na szczyty, które pokonały niejednego śmiałka!

– Czy to odwaga, czy brawura?

– Tak jak i w pani przypadku, niezwykłe połączenie obu tych cech.

– Zazdroszczę panom przygody!

– To proszę do nas dołączyć! Widzieliśmy panią na stoku. Pojutrze wybieramy się na Słowację!

– Chcecie przejść przez granicę?

– Nie chcemy, my to robimy! Teraz wyruszamy przez przełęcz w Tatrach Zachodnich – tysiąc osiemset sześćdziesiąt trzy metry nad poziomem morza, pomiędzy Kopą Kondracką, a Suchym Wierchem Kondrackim. Chyba pani to nie przeraża?

– Ależ panie Marianie, skąd to pytanie? To, że jestem kobietą, nie czyni mnie słabszą, raczej mocniejszą!

– Źle mnie pani zrozumiała!

– Przechodzimy na stronę słowacką i dochodzimy do Doliny Cichej?

– Tak, tam odbieramy przesyłki i wracamy. To jest jedna z naszych tras, jak się pani spodoba, zabierzemy panią też na inne wycieczki.

– Myślę, że nie będę dla was ciężarem.

– W naszych skromnych szeregach nie mieliśmy jeszcze kobiety, stąd pewnie nasze nieokrzesanie, ale obiecujemy poprawę! Wszyscy podziwiamy pani odwagę i cieszymy się, że dołączy pani do naszego grona!

– To się jeszcze okaże!

Okazało się, że nie tylko nie zawadzałam, ale byłam pomocna. Chwalili moją sprawność i inteligencję. Poznałam dobrze środowisko taterników. Pokazali mi swoje kryjówki, nauczyli jak poruszać się po górach i być niewidoczną. Bardzo spodobała mi się ta przygoda. Transportowałam przez granicę słowacko-polską papierosy i alkohol. Towar pożądany, nie tylko w tamtych czasach, później też był deficytowy. Nieraz zdarzyło mi się, że musiałam przeczekać nawet parę godzin w jaskiniach. Na swojej drodze często spotykałam kozice tatrzańskie. Delikatne, zwinne, poruszające się z gracją, bez względu na płeć. Na czele stada stoi licówka, czyli najstarsza i najbardziej doświadczona kozica. Gromadzą się w grupach zwanych kierdlami, niektóre kierdle potrafią liczyć do czterdziestu osobników.

Moje największe przeżycie to spotkanie z niedźwiedziem. Kiedy byłam dzieckiem ojciec opowiadał mi przeróżne historie, ale w mojej głowie miś pozostał jako duży, brunatny osobnik, na którego polują źli myśliwi. Nie rozumiałam wtedy jak można pozbawić misia życia, przecież on nie może być groźny, nawet kiedy mierzy powyżej dwóch metrów i waży ponad pół tony. Podczas jednej z wypraw byłam zmuszona ukryć się w jaskini, cofając się natrafiłam na przeszkodę, była zbyt miękka jak na skałę. Tak, to był niedźwiedź, który w listopadzie ułożył się do snu, a ja chciałam mu ten sen zakłócić. Nawet nie chcę myśleć, jak skończyłaby się moja przygoda, gdybym niefortunnie go wybudziła! Umiejętności i wiedzę, w jaką wyposażyli mnie taternicy, wykorzystałam w późniejszych latach. Przed wojną wspinaczki wysokogórskie traktowałam jako przygodę niepokornej kobiety, która nie jest w stanie spędzić zbyt wiele czasu siedząc bezczynnie w jednym miejscu. Parę lat później moja wiedza i doświadczenie, połączone ze sprawnością fizyczną, okazały się bezcenne.

4.
Jerzy

– Przepraszam pana, nie wiem co się stało, że straciłam równowagę, to mi się zwykle nie zdarza!

– Też się dziwię, przecież jest pani nie tylko Miss Tatr, ale też najlepszą narciarką! Przepraszam, nie przedstawiłem się, Jerzy Giżycki!

– Miło mi, Krystyna Skarbek!

– Pani nie musi się przedstawiać, w Zakopanem nawet myszy znają pani imię i nazwisko!

– Czemu zawdzięczam tę sławę?

– Przecież jest pani najpiękniejszą kobietą polskich gór!

– A po stronie słowackiej już nie? Co pan taki zamyślony? Zastanawia się pan jaka odpowiedź jest prawidłowa? Przecież to proste, ta, której oczekuje kobieta!

– Piękna, inteligentna, bystra, potrafi zaskoczyć mężczyznę!

– Dziękuję! Prawie pana staranowałam, a tymczasem, zamiast krytyki, słyszę komplementy!

– Pani Krystyno, pozwoliłaby się pani zaprosić na kolację?

– Z przyjemnością, ale nie dzisiaj, obiecałam pomóc znajomym, wrócę za dwa, może trzy dni.

– Wiem, to niestosowne, żeby dopiero co poznaną kobietę zapraszać na kolację, ale ja odnoszę wrażenie, że znamy się nie od dziś.

– To przyjmijmy, że jesteśmy starymi, dobrymi znajomymi i spotkajmy się na kolacji za dwa, trzy dni, w pensjonacie przy stoku. Jeżeli Witold będzie w tym czasie w Zakopanem, to pewnie do nas dołączy. Znacie się panowie?

– Tak, ja też jestem pisarzem. Tylko nasze pióra się różnią.

– Jestem zmuszona przeprosić, obowiązki wzywają. Do zobaczenia wkrótce!

Mam nadzieję, że do zobaczenia. Wydaje się, że to interesujący mężczyzna, przystojny, szarmancki, starszy, ale to mi nie przeszkadza. Po powrocie z wyprawy poświęcę mu trochę czasu, jutro wyruszamy o świcie.

– Gotowa do drogi?

– Witajcie! Ja zawsze, tylko mróz dzisiaj niesprzyjający wyprawie…

– Chcesz się wycofać?

– To nie w moim stylu..

– Jeżeli nie czujesz się na siłach, możemy wysłać któregoś z chłopaków.

– Przestańmy bawić się w uprzejmości, nie mam czasu, jutro jestem umówiona na kolację z przystojnym mężczyzną!

– Czy ten dżentelmen wie, że przemierzasz Tatry wzdłuż i wszerz?

– To nie ma znaczenia, ważne, żeby potrafił zabawić mnie rozmową, a to, co robię prywatnie, nie powinno nikogo interesować, a w szczególności wojsko i policję państwową.

– Spójrz na mapę, Przełęcz Tomanowa jest szeroka, to ważne przy panujących warunkach.

– Uff, a już myślałam, że dotarłam w złe miejsce!

– Co za kobieta! Po drodze będziesz mogła podziwiać Tatry Wysokie, szczególnie Świnicę i Kominiarski Wierch. Skały są dolomitowo-wapienne, znajdziesz tam sporo wydrążonych kryjówek.

– Mam nadzieję, że tym razem nie spotkam misia!

– Któryś z naszych chłopaków ma taką ksywę?

– Tamten ważył chyba z sześćset kilo i miał wielkie, owłosione łapy.

– Brunatne o tej porze śpią.

– Na szczęście, bo nie wiem, czy dzisiaj byśmy tutaj rozmawiali.

– Twój cel?

– Dolina Tomanowa Liptowska!

– Wyruszaj, powodzenia i pozdrów chłopaków na szlaku!

Dobrze, że mogę od czasu do czasu wybrać się w góry. Spotykania ze znajomymi i jazda na nartach to dla mnie za mało, umarłabym z nudów, a głowa pękłaby mi z braku adrenaliny.

Kolejna wyprawa zakończona sukcesem. Trwała trochę dłużej niż zakładaliśmy, bo spotkała mnie zamieć. Przemarzłam, przemokłam na wskroś. Był taki moment, że nie wiedziałam, czy przede mną stoi człowiek, czy to skała. Towar przekazywałam Adamowi, kiedy zapytał, czy się bałam. Roześmiałam się głośno.

– Czego miałam się bać?

– W takich sytuacjach nawet zaprawieni górale zastanawiają się, czy przyroda ich nie pokona? Nie mieliśmy pewności, że wrócisz!

– Każdego dnia można sobie zadawać to samo pytanie. Rano, wychodząc za próg swojej chaty, nie masz pewności, że wrócisz. W górach wszystko może się zdarzyć.

Na kolację z Giżyckim dotarłam z jednodniowym opóźnieniem. Na szczęście dzień wcześniej spotkał Witolda, który przekonał go, że nie warto się zrażać, bo mam w zwyczaju znikać i Bóg jeden wie, gdzie się wtedy podziewam. Dla podkręcenia atmosfery dodał, że to, co robię, sprawia mi chyba wielką przyjemność, bo wracam z wypiekami na twarzy.

Jerzy to bardzo przystojny mężczyzna, aczkolwiek dwadzieścia lat ode mnie starszy. Może to i dobrze, pewnie w życiu wiele przeszedł, będzie miał o czym opowiadać.

– Dobry wieczór, przepraszam za spóźnienie.

– Dobry wieczór, pomogę pani zająć miejsce! Mam nadzieję, że zechce pani zjeść kolację ze mną? Chyba, że się mylę i przy sąsiednim stoliku oczekuje na panią inny mężczyzna?

– Nie, skąd ten pomysł?

– Proszę spojrzeć, jak oni na panią patrzą!

– Staram się nie zauważać, zwłaszcza, gdy „dżentelmen” przychodzi w towarzystwie damy.

– Na stałe zamieszkała pani hrabianka w Zakopanem?

– Proszę zwracać się do mnie po imieniu. Wracając do pańskiego pytania, nie, nie mogłabym na dłużej osiedlić się w jednym miejscu, jestem tutaj, żeby podreperować zdrowie.

– Warto było poczekać jeden wieczór. Taka młoda kobieta i problemy ze zdrowiem?

– Młoda, ale doświadczona. Słyszałam, że podróżujesz po świecie, byłeś w miejscach, o których warszawska śmietanka nie ma wyobrażenia.

– Niewiele czasu zajęło ci rozpoznanie.

– Naturalna umiejętność podsycana ciekawością. Lubię wiedzieć z kim będę jadła kolację.

– Chyba nie podejrzewałaś, że mogę mieć złe zamiary?

– Nie rzucam podejrzeń, analizuję i sprawdzam.

– Ciekawe podejście, zważywszy na wiek i płeć.

– Od dziecka towarzyszyła mi ciekawość świata. Świętej pamięci ojciec, często zabierał mnie na polowania, spotkania towarzyskie, uczył jazdy konnej, wspinaczki. To dzięki niemu opanowałam do perfekcji sztukę jazdy na nartach.

– Do perfekcji? To dlatego chciałaś mnie staranować?

– Staranować? To był wypadek, straciłam równowagę! Stanąłeś mi na drodze!

– Mam nadzieję, że szybko nie będę musiał z niej schodzić!

– Jak to się stało, że zacząłeś pracę w Waszyngtonie?

– Długo by opowiadać, ale chyba – jak to zwykle w życiu bywa – zdecydowało zrządzenie losu. Znam języki i paru polityków, pewnie dlatego zaproponowano mi funkcję sekretarza w poselstwie polskim. Po paru latach zrezygnowałem ze służby dyplomatycznej, żeby utrwalić swe nazwisko na kartach historii sportu.

– Tak, twoje zasługi są powszechnie znane. Wziąłeś udział w przygotowaniach polskiej reprezentacji do pierwszej olimpiady.

– Należałem do Polskiego Komitetu Olimpijskiego. Paryż 1924 na długo pozostanie w mojej pamięci. Poza kolarstwem nie osiągnęliśmy wielkich sukcesów, ale i tak byłem dumny z chłopaków, srebrny medal w kolarstwie drużynowym na cztery tysiące metrów i piąte miejsce Józefa Lange na pięćdziesiąt kilometrów po torze.

– Z ojcem kibicowaliśmy Adamowi Królikiewiczowi, który zdobył brązowy medal na koniu Picador, w skokach przez przeszkody.

– Zafundował piękny prezent pasjonatom jeździectwa!

– Jerzy, nasi sportowcy, zważywszy na perturbacje jakie przeszedł nasz kraj, samą reprezentacją w dziesięciu dyscyplinach odnieśli sukces!

– Masz rację, Krystyno!

– Widziałam twoje piękne zdjęcia z Afryki. Wielkie dzikie zwierzęta i niesamowita przyroda. U nas tego w takiej skali nie uświadczysz. Nasze drzewa, kwiaty i krzewy – w porównaniu do tych z twoich zdjęć – wydają się po prostu smutne.

– Uczestniczyłem w wyprawie po Afryce zorganizowanej przez Ferdynanda Ossendowskiego, byłem jego sekretarzem i fotografem. Zakochałem się w Afryce, potem wracałem tam wielokrotnie i na pewno jeszcze wrócę!

To nie było nasze ostatnie spotkanie. Giżycki okazał się fascynującym człowiekiem, wielokrotnie spotykaliśmy się w Zakopanem. Po powrocie do Warszawy przy dźwiękach utworu „Tylko z Tobą i dla Ciebie” z filmu „Pieśniarz Warszawy”, w wykonaniu Eugeniusza Bodo poprosił mnie o rękę.

Choćbyś w piersi serce miał jak głaz
Jednak kiedyś przyjdzie taki czas
Że ci serce twe nagle dziwnie drgnie
Co to znaczy, każde wie
Nie wiesz wtedy płakać, czy się śmiać
Chciałbyś cały świat w ramiona brać
Oczy twoje lśnią, bo masz właśnie to
Co miłością ludzie zwą
Tyko z tobą i dla ciebie
Wciąż serce o tym śni
Tylko z tobą i dla ciebie
Przez jasne życia dni…

W listopadzie 1938 roku stanęliśmy na ślubnym kobiercu. Kto by pomyślał, że następstwem niefortunnego wypadku na stoku może być małżeństwo…

5.
Afryka

– Krystyno, wystarczy już tych przyjęć i spotkań! Czuję się jakby ktoś przywiązał mnie do krzesła w Zodiaku czy Ziemiańskiej. Czekam, kiedy przy wstawaniu od stolika – po jakiejś burzliwej dyskusji – siedzenie oderwie się ode mnie.

– Jerzy, wiesz przecież, że lubię spotykać się z tymi ludźmi, godzinami z nimi dyskutować. Mogłeś się o tym przekonać już w Zakopanem, kiedy nie miałam swoich spraw do załatwienia, sporo czasu spędzałam na rozmowach, i to nie tylko z Witoldem Gombrowiczem.

– Słyszałaś, że Witold wybiera się do Ameryki Południowej? Będzie jednym z ponad tysiąca pasażerów w pierwszym rejsie statku pasażerskiego MS Chrobry.

– Gombrowicz szuka inspiracji do kolejnej powieści? Sztormy, rekiny i piraci… Jego wyobraźnia może wykreować niezwykłe dzieło.

– Mam nadzieję, że nie tak niezwykłe jak „Ferdydurke”.

– Czytałeś całość, czy tylko fragmenty?

– Mam nadzieję, że kiedy poznam całość, Witold odkryje przede mną, co tak naprawdę miał na myśli, bo po przeczytaniu fragmentów nie mam pewności, jakie są jego zamiary.

– Witold lubi zabłysnąć oryginalną myślą, przesłaniem. Ale żeby to zrozumieć trzeba szukać pomiędzy wierszami. Wielu czytelników obraziło zakończenie.

– Jeśli nasz literat wypływa na szerokie wody, nie uważasz, że czas też na nas?

– Chcesz płynąć do Ameryki Południowej?

– Z Gombrowiczem – nigdy!

– Wydaje mi się, że nie składasz mi propozycji, tylko coś oznajmiasz!

– Dobrze, Krystyno, rozszyfrowałaś moje zamiary. Dostałem propozycję pracy, to wiąże się z wyjazdem.

– Podróż do Europy? To może ostatnia szansa, zanim wybuchnie wojna.

– Docierają do nas różne spekulacje, ale to nie są potwierdzone wiadomości.

– Niepotwierdzone, bo nikt nie ma pewności co Niemcy, Włosi i Rosjanie planują! Dokąd wyjeżdżamy?

– W podróż poślubną do Afryki! Zobaczysz to, co opisywałem w moich książkach!

– To wspaniale! Co będziemy robić?

– Zostaniesz panią ambasadorową. Mam objąć funkcję ambasadora Rzeczypospolitej Polskiej w Addis Abebie, stolicy Etiopii.

– No cóż mogę powiedzieć? Gratuluję! Idę pakować kapelusze i parasolki chroniące przed słońcem! Wyruszamy, dla mnie w nieznane, ale z dobrym przewodnikiem chyba nie zabłądzimy?!

Podróż do Addis Abeby zajęła nam kilkanaście dni. Czy była męcząca? Wszystko zależy od nastawienia. Chyba oboje byliśmy znużeni codziennością. Zmiana miejsca wyzwoliła we mnie chęć do działania. Tym razem nie będą pokonywała szlaków górskich i ukrywała się w jaskiniach wydrążonych w skałach. W Kenii nie ma górali, a zwierzęta nieco się różnią od tatrzańskich kozic, niedźwiedzi brunatnych, owiec i świstaków, tamtejsze jaszczurki też są większe on naszej salamandry plamistej.

Pierwsze wrażenie z Afryki to wiecznie zielone eukaliptusy i przystojni Włosi. Fauna i flora potwierdziły tylko to, co widziałam na zdjęciach, ale Włosi? Jerzy wyjaśnił mi, że Zjednoczone Włochy rozpoczęły działania zmierzające do nadrobienia zaległości w kolonizowaniu świata już w latach siedemdziesiątych XIX wieku i choć u schyłku stulecia przegrały w wojnie z Abisynią, bo tak dawniej brzmiała nazwa Etiopii, w 1935 roku armia włoska ponownie tu wkroczyła. Włosi mieli dużą przewagę, dysponowali lotnictwem, artylerią i bronią chemiczną. Rok później opanowali dużą część Afryki Wschodniej. Mieszkańcy włoskiej kolonii nie akceptowali rządów okupanta, cesarz Hajle Syllasje I znalazł schronienie w Wielkiej Brytanii.

– Jerzy, czy na pewno nasza obecność jest tutaj niezbędna? Polska przygotowuje się do wojny, a my jesteśmy tak daleko, że nawet nie wszystkie informacje do nas docierają.

– Krystyno, funkcja ambasadora Rzeczypospolitej jest dla mnie dużym wyróżnieniem, ale też obowiązkiem. Dla ciebie pobyt w Afryce miał być przygodą. Dopiero co cieszyłaś się na myśl o podróży.

– Tak, tylko ostatnio sytuacja w Europie stała się bardzo dynamiczna.

– Zamiast spekulować realizuję zadania wyznaczone przez naszą rację stanu. Odległość nie ma tutaj znaczenia, w Egipcie mieszkają nasi rodacy, którzy mogą potrzebować mojej pomocy.

– W jaki sposób chcesz wesprzeć nasz naród?

– Jesteś jeszcze młoda i pewne sprawy są dla ciebie niezrozumiałe. Tutaj też są ludzie.

– Ciekawe jacy, kiedy we Włoskiej Afryce Wschodniej, ot tak, morduje się dwa tysiące niewinnych ludzi!

– Nie „ot tak”, to był odwet za próbę zamachu na Grazianiego!

– Jerzy, to była masakra! Włosi z zimną krwią rozstrzelali kapłanów, mnichów, diakonów, pielgrzymów, a przy okazji zrabowali sanktuarium Taclé Haimanot. To tu, w Etiopii, przeciwko ludności cywilnej użyli – na dużą skalę – gazów bojowych, wiesz jak działa iperyt!

– Chcieli pokazać napastnikom, że nie mogą być bezkarni.

– Napastnicy, tak określasz ludzi, którzy poświęcili swoje życie na modlitwę i medytację?

– Żołnierze generała Malettiego otrzymali informację, że w klasztorze Debre Libanos przebywają sprawcy napadu!

– Raczej rozkaz – „wicekróla” Grazianiego! Kiedy dostaną informację, że sprawcy zamachu przebywają w polskiej ambasadzie ty staniesz się ich ofiarą!

– Tworzysz jakieś wyimaginowane scenariusze!

– Zaczynam odnosić wrażenie, że tutaj niewiele jesteśmy w stanie zrobić, więc czym prędzej powinniśmy popłynąć do Francji, albo Wielkiej Brytanii. Po prostu musimy być bliżej wydarzeń! Mój ojciec wpoił mi, że ojczyźnie należy służyć.

– Wpoił! Chyba w trakcie wyjazdów na polowania i gry w karty, w towarzystwie dam z półświatka!

– Nie powinieneś tak mówić, nie znałeś go.

– Osobiście nie, ale skłonności hrabiego Skarbka są powszechnie znane w moim środowisku.

– W środowisku warszawskich intelektualistów, którzy podczas rozmów o polityce za kołnierz nie wylewają!

– Krystyno, skończmy tę bezsensowną dyskusję, bo zmierza w niewłaściwym kierunku!

– Uwaga, pan wszechwiedzący, pozjadał wszystkie rozumy podglądając życie afrykańskich dzikusów, a później swoje mądrości przelał na papier!

– Krystyno, nie rób awantur!

– Ja? Awantur? To ty na mnie pokrzykujesz jak jakaś Włoszka, podczas awantury ze swoim mężem!

– Porównujesz mnie do kobiety? To niedorzeczne!

– Oczywiście, czy tobie podoba się cokolwiek z tego co ja mówię? Może powinnam się przestać odzywać, jak Emil Hácha?

– Nie miał wyjścia, został zmuszony do podpisania dokumentu, który pozwolił Niemcom na wejście do Czech i na Morawy.

– Oczywiście, Jerzy, zamiast być patriotą i bronić swojego narodu, lepiej cicho siedzieć i sprawować urząd pod auspicjami wroga!

– Krystyno, otwórz oczy, kto tu jest wrogiem, a kto sprzymierzeńcem? Emil Hácha uchronił Pragę przed bombardowaniem! Tak naprawdę duża zasługa w zajęciu przez Hitlera Czech leży po stronie Francji, Wielkiej Brytanii i Włoch.

– Masz na myśli Układ Monachijski?

– Tak, dlaczego alianci poszli na ustępstwa? Już przed naszym ślubem dziennikarze krytykowali to posunięcie. O nowym porządku w Europie zdecydował Neville Chamberlain, Édouard Daladier i Benito Mussolini!

– Chcieli uchronić Europę przed wojną!

– Na nic to się nie zdało, przecież było wiadomo, że Hitler nie ma czystych intencji! A my tu sobie spokojnie żyjemy, wśród eukaliptusów, słoni i tygrysów, kiedy Hitler wyciąga ręce po Wolne Miasto Gdańsk! Przecież sam czytałeś ostatnią depeszę, minister Beck spotkał się z Hitlerem, ale nie zgodził się na propozycję przyłączenia Wolnego Miasta Gdańska do III Rzeszy!

– Mamy czerwiec i Niemcy na nas nie najechali! Nie rozumiem skąd twoje zaniepokojenie?! Urządzasz awanturę, żeby zrobić mi na złość. Nie podoba ci się w Addis Abebie, bo ja się tutaj dobrze czuję. Kiedy się poznaliśmy, mówiłem ci, że moim marzeniem jest ponowny wyjazd do Afryki. Przecież na wieść o wyjeździe nie posiadałaś się z radości!

– Byliśmy świeżo upieczonymi małżonkami i chciałam jechać tam, gdzie ty. Nie wiedziałam, że tutaj czeka mnie nuda i brak możliwości podjęcia jakichkolwiek działań!

– Krystyno, proszę, powiedz wprost: znudziłaś się mną!

– Wyolbrzymiasz!

A jednak nie. W pewnym momencie zauważyłam, że popełniłam błąd wychodząc za Jerzego. Imponowała mi jego wiedza i doświadczenie. Miałam nadzieję, że przy boku starszego mężczyzny znajdę to coś. Problem polega na tym, że nie wiedziałam, czego szukam. Czy ktokolwiek, poznając drugą osobę, jesteś świadom tego, co go w niej w danym momencie urzekło i czy to urzeczenie będzie trwać wiecznie?

Może byłoby inaczej, gdybym była całkowicie podporządkowaną mężowi panią domu? W końcu to z tego powodu rozpadło się moje małżeństwo z Gettlichem. Moja matka przez czternaście lat nie opuszczała naszej posiadłości w Trzepnicy biernie przyglądając się temu, jak ojciec trwoni jej posag. I co z tego ma? Żyje samotnie w wynajętym mieszkaniu w Warszawie oglądając pod lupą każdą złotówkę.

6.
Londyn 1939

Hitler nie lubił, kiedy ktoś mu się przeciwstawiał. Polacy powiedzieli, że Wolnego Miasta Gdańska nie oddadzą. Nie to nie, Adolf prosił nie będzie. 26 sierpnia 1939 roku wydał na Polskę wyrok. Polacy od zawsze byli walecznym narodem, zbyt długo byliśmy pod okupacją, żeby teraz poddać się bez walki. Liczyliśmy na pomoc Wielkiej Brytanii, która 1 marca 1938 obiecała, że wesprze Polskę w sytuacji akcji zbrojnej ze strony Niemiec, ale jak się niebawem okazało były to deklaracje bez pokrycia. Zgodziliśmy się z Jerzym, chociaż raz mieliśmy takie same poglądy, żeby spakować się, wsiąść na statek i popłynąć do Francji. Ja nie zamierzałam zabawić tam zbyt długo.

Pod koniec września zabraliśmy wszystkie niezbędne rzeczy i udaliśmy się w podróż.

– Szale, jedwabne szale, może dla pięknej pani?

– Dziękuję, nie jestem zainteresowana!

– Mam piękne kapelusze, oczywiście nie dorównują urodą pani, ale idealnie chronią głowę przed słońcem!

– Tam, dokąd się wybieramy, już długo słońce nie zaświeci, proszę zostawić mnie w spokoju!

– Krystyno, skąd w tobie tyle złości? Przecież ten chłopak nie jest niczemu winien!

– Jerzy, jeszcze parę tygodni temu uważałeś, że nachalność ulicznych sprzedawców jest nie do zniesienia, a teraz stajesz w jego obronie?!

– Nie podoba mi się twoje zachowanie, jesteś rozdrażniona!

– To uważaj, statek mocno kołysze, możesz wypaść za burtę!

– Człowieku, uważaj jak chodzisz!

– Ty też jesteś rozdrażniony, zacząłeś się obawiać o własne życie?

– Przecież mogłem wpaść pod trap!

– Przecież wszechwiedzący Jerzy potrafi pływać! Ja może byłam niemiła, ale ty uderzyłeś tego człowieka!

– Nie uderzyłem, tylko odepchnąłem!

– Masz rację, to subtelna różnica!

Zachowanie Jerzego od jakiegoś czasu zaczęło mnie drażnić. Nigdy nie podniósł na mnie ręki, ale zawsze racja musiała być po jego stronie. Kiedy Niemcy wkroczyli do Warszawy, nie było sensu, żebym wracała do kraju. Dalsze bytowanie z Jerzym było nie do zniesienia. Z dnia na dzień coraz więcej nas dzieliło, coraz mniej łączyło. Podróż, choć odbywała się w atmosferze pretensji i żalu, była przyjemniejsza od tej, którą odbyliśmy dziesięć miesięcy temu do Kenii. Czy gdyby nie wybuch wojny, widziałabym dla siebie sens życia u boku Jerzego? Nie wydaje mi się.

– Francja, koniec podróży!

– Jerzy, wszystko przemyślałam, dla mnie to początek!

– Dokąd chcesz jechać, do Polski? Chyba w obecnej sytuacji nie powinnaś!

– Myślałam o Londynie. A dlaczego twoim zdaniem nie powinnam jechać do Polski?

– Polacy mogą cię uznać za szpiega, piętno Zaolzia!

– Niczego złego nie zrobiłam, Brytyjczycy są naszymi sojusznikami!

– Oficjalnie od sierpnia 1939! Raporty o wkroczeniu polskich wojsk na Zaolzie z hotelu Pod Brunatnym Jeleniem wysyłałaś do brytyjskiej ambasady w Warszawie w październiku 1938 roku. Wiesz co grozi za współpracę z obcym wywiadem?

– Najpierw muszą mi udowodnić, a później ewentualnie rozstrzelają. Jeśli mam bezczynnie siedzieć w brudnej celi, to już lepiej niech wykonają egzekucję!

– W tym momencie nic ci nie zagraża, łatwo teoretyzować, jestem ciekaw co byś zrobiła, gdyś miała stawić czoła prawdziwemu zagrożeniu?

– Jerzy, możesz mi wierzyć lub nie, ale nieraz już stawiałam. Nie żałuję tego, co robiłam.

– Woczach polskiego dowództwa działałaś na rzecz wroga. Churchill publicznie ubolewał, że Polacy w oderwaniu od swoich przyjaciół Brytyjczyków, Francuzów i Amerykanów pośpiesznie zagarnęli część Czechosłowacji.

– Jerzy, nie powinniśmy się wypowiadać na tematy cieszyńskie. Kiedy patrzyłam na wiwatujących mieszkańców Zaolzia nie miałam wątpliwości, że są szczęśliwi. Skąd ta dyskusja, przecież nie jadę do Polski!

– Co zamierzasz zrobić?

– Płynę do Londynu, chcę się spotkać z Frederickiem Voigtem.

– Chcesz zostać korespondentem wojskowym?

– Nie wiem, czy – zważywszy na twoje nastawienie – powinnam cię o tym informować.

– Krystyno, przecież jesteś moją żoną!

– Obawiam się, że inaczej rozumiemy patriotyzm.

Nawet nie rozpakowywałam walizek. Kupiłam bilet na statek do Londynu i popłynęłam. Nie sądziłam, że to będzie nasza ostatnia rozmowa. Jerzy chyba wciąż miał nadzieję, że będziemy małżeństwem. Ja nie miałam złudzeń. Po raz kolejny popełniłam błąd. Giżycki był inteligentny, wiele w swoim życiu osiągnął i bardzo mi tym imponował, ale to za mało, żeby mnie uszczęśliwić. Życie jest zbyt krótkie, żeby stać w miejscu i być żoną przy mężu i to takim, który jest mi obojętny.

Szóstego października 1939 roku mój statek przybił do portu w Southend-on-Sea, sześćdziesiąt pięć kilometrów od Londynu. Chciałam jak najszybciej spotkać się z Frederickiem Voigtem. Miałam nadzieję, że domyślał się, w jakim celu chcę się z nim spotkać. Poznałam go w Warszawie, to on mnie poprosił, żebym sporządziła i przekazała raport z działań, które na rozkaz marszałka Edwarda Śmigłego-Rydza podjął generał Bortnowski z żołnierzami Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk”. Dlaczego Brytyjczycy byli zainteresowani sytuacją w Cieszynie? Dwa dni wcześniej zgodzili się, żeby Niemcy przyłączyli część Czechosłowacji do Rzeszy. Po pertraktacjach Józefa Becka z Edvardem Benešem Zaolzie weszło w skład województwa śląskiego.

– Przepraszam, pomóc pani z bagażami?

– Nie, dziękuję, poradzę sobie!

– Nie wypada, żeby dama niosła takie ciężkie walizki!

– Na pewno nie wypada zaczepiać samotnie podróżującej kobiety! Proszę zostawić mnie w spokoju!

Po ostatniej rozmowie z Jerzym zaczęłam się obawiać, że może Polacy dowiedzieli się o mojej współpracy z Brytyjczykami i nasłali na mnie tajniaka. Po raz pierwszy nie miałam pewności, czy ten nachalny człowiek nie jest wysłannikiem polskich służb specjalnych. Nie wyglądał na takiego, ale czy agenci mają jakieś charakterystyczne cechy, poza inteligencją, odwagą, chęcią poświęcenia się dla dobra ojczyzny? Nie wydaje mi się. Wzrok miał rozbiegany, rozglądał się nerwowo, jakby kogoś szukał. Pewnie liczył na pieniądze za udzielenie pomocy, a ja go prawie zlinczowałam.

– Krystyno, jak zwykle wyglądasz promieniście!

– Dzień dobry Frederick, trochę czasu upłynęło od naszego ostatniego spotkania w Warszawie, w Europie takie zmiany. Nie mogę uwierzyć, że Hitler tak bezpardonowo rozprawił się z Czechosłowacją i Austrią, a teraz wkroczył do Polski!

– Kanclerz Austrii, Kurt von Schuschnigg opierał się żądaniom, ale Hitler był bezwzględny. Nikt się nie spodziewał pogwałcenia traktatu wersalskiego.

– Führer przygotowywał się do Anschlussu. Podczas spotkania z Schuschniggiem w Bawarii namiestnikiem Rzeszy w Austrii uczynił nazistę, Arthura Seyss-Inquarta.

– Krystyno, co my możemy, jesteśmy tylko dziennikarzami!

– Frederick, wiele możemy! Byłeś pierwszym brytyjskim dziennikarzem, który pisał o tym, jakim zagrożeniem dla Europy jest narodowy socjalizm w Niemczech. Długo nie musieliśmy czekać, po ośmiu latach twoje artykuły przestały być dziennikarską paplaniną!

– Nie podejrzewałem, że naziści tak szybko przejmą władzę.

– Mój drogi przyjacielu, wódz zapewnił naród, że poprawi warunki bytu, więc poszli za nim. Nie miałam okazji ci pogratulować!

– Krystyno, nie ma czego!

– Jak to nie ma? Masz swój program w BBC, zostałeś redaktorem „The Nineteenth Century and After”, redagujesz biuletyn!

– Dziękuję! Co cię sprowadza do Londynu? Oczywiście poza chęcią spotkania się ze starym przyjacielem.

– Chciałabym cię prosić o pomoc…

– Mnie? Wiesz, że zawsze, z wielką przyjemnością, jeżeli tylko będę w stanie! W czym rzecz?

– Umów mnie z Sir Robertem Vansittartem.

– Chcesz wrócić do oblężonej Polski?

– Nie do końca. Chciałabym wstąpić w szeregi Secret Intelligence Service.

– Jesteś kobietą!

– Dlaczego płeć stoi na przeszkodzie w służbie narodowi polskiemu i brytyjskiemu?

– Nie chcę cię dyskryminować, ale podczas wielkiej wojny służyłem w armii brytyjskiej i zdaję sobie sprawę na jakie niebezpieczeństwo się narażasz!

– Chyba w Cieszynie pokazałam, że można na mnie polegać?

– To prawda. Krystyno, niczego nie obiecuję! Spróbuję zorganizować spotkanie. Na pewno będę cię rekomendował. Oni potrzebują takich ludzi jak ty, tylko sama rozumiesz…

– Czyli wierzysz we mnie?

– Nie znam odważniejszej, inteligentniejszej i bardziej zdeterminowanej kobiety!

7.
Secret Intelligence Service

Frederick nie rzucał słów na wiatr. Jak powiedział, tak zrobił. W Secret Intelligence Service liczyli się ze zdaniem osoby, która stworzyła sieć informacyjną przekazującą wiarygodne informacje o tym, co się naprawdę dzieje w Niemczech pod nazistowskim reżimem. Jego informatorami byli niemieccy imigranci. Za sukcesem siatki informacyjnej stał również szwajcarski agent o nazwisku Wolf. Zorganizowanie spotkania z Sir Robertem Vansittartem nie sprawiło mu żadnej trudności, pytanie tylko, czy udało mu się go przekonać, że jestem dobrą kandydatką?

W nocy poprzedzającej spotkanie nie mogłam zmrużyć oka. Ciekawe dlaczego, przecież potrzebuję adrenaliny. Chyba osłabiła mnie bezczynność w Kenii. Ile można podziwiać roślinność, brać udział w rautach i chłodnych dyskusjach o sytuacji w Europie, dywagacjach na temat zamiarów Hitlera i Mussoliniego. Do szału doprowadzały mnie pytania czy minister spraw zagranicznych Wielkiej Brytanii, wcześniej wicekról Indii, Edward Wood, podpisze porozumienie z polskim rządem, które zapewni nam wsparcie w razie agresji ze strony III Rzeszy, a jeśli tak się stanie to jakie będzie wtedy stanowisko Francji, czy alianci przeciwstawią się Hitlerowi czy też będą biernie się przyglądać i czekać na zwrot akcji?

Tyle lat walczyliśmy o wolność, a teraz Adolf Hitler śmie twierdzić, że Wolne Miasto Gdańsk należy do niego! Gestapo wymordowało gdańską śmietankę, ludzi inteligentnych, wykształconych, którzy mogli mieć wpływ na rozwój naszego kraju, przemysłu, medycyny, edukacji! Wolne Miasto Gdańsk miało dużą autonomię, w jego skład wchodziło nie tylko samo miasto Gdańsk, ale też duże części Gdańskich Wyżyn i Nizin, fragmenty powiatu wejherowskiego, tczewskiego, elbląskiego, malborskiego, kościerskiego i kartuskiego. We wrześniu 1939 roku Hitler był w Sopocie, w Gdańsku ryczał swoim donośnym, zdecydowanym głosem, że to my jesteśmy winni.

– Przepraszam, pani wychodzi?

– Nie mam pewności. Zamyśliłam się i nie zauważyłam jaka była ostatnia stacja…

– Następna to St. James’s Park!

– Dziękuję panu!

– To pani docelowa stacja?

– Tak. Dlaczego pan pyta?

– Stanęła pani w drzwiach, a ja tu wysiadam. Mam ciężką torbę i nie chcę pani uderzyć.

– Proszę poczekać, aż metro się zatrzyma, chyba nie chce pan wysiąść w trakcie jazdy?

– Jak byłaby taka konieczność?! Oczywiście, żartuję! Przepraszam, nie skaleczyłem pani?

– Nie, niby czym?

– Zahaczyłem o pani nogę końcówką laski, niezdara ze mnie!

– Krew się nie leje, noga też w jednym kawałku!

– Chyba idziemy w tym samym kierunku?

– Nie wiem dokąd pan, ja w kierunku Caxton Street!

– Czyli do hotelu St. Ermin’s. Też tam się zatrzymałem! Piękne miejsce, tylko można się zgubić. Sześćset pokoi rozmieszczonych na siedmiu piętrach.

– Zawsze można rozciągnąć nić Ariadny. Tezeuszowi udało się wydostać z labiryntu Minotaura, to może mnie też się uda trafić do pokoju!

– Na którym piętrze przydzielono pani pokój?

– Co pan taki dociekliwy?

– Przyszedłbym po panią i zabrał na kolację…

– Do stolika trafię. Od dziecka nie potrzebowałam niani!

– Silna, niezależna kobieta. Imponuje mi pani!

– Przecież pan mnie nie zna! Nie można wyciągać wniosków, zamieniwszy z nieznajomą dwa zdania!

– Jak długi powinien być dialog?

– Przepraszam, ktoś na mnie czeka!

Co za natręt! Nawet nie wiem dlaczego z nim rozmawiałam. Nie powinnam wdawać się w tego rodzaju dyskusje. To może być niebezpieczne. Dzisiaj nie wiadomo kto jest przyjacielem, a kto wrogiem. Powinnam iść w skupieniu i obserwować okolicę.

Podsekretarz Spraw Zagranicznych, Sir Robert Vansittart, z którym spotkałam się za sprawą protekcji Fredericka zrobił na mnie olbrzymie wrażenie, nie tylko jako polityk, którego ostrzeżenia – podobnie jak Voigta – nie wzięto pod uwagę. Dlaczego nie słucha się opinii mądrych ludzi? Vansittart kilkukrotnie ostrzegał Wooda przed zamiarami Hitlera wobec Czechosłowacji. Lord Halifax, ach ta brytyjska tytułomania, zignorował raport, kilka dni później Niemcy wkroczyli do Pragi.

Sir Robert jest wysokim, barczystym mężczyzną, dobrze zbudowanym. W jego ramionach niejedna kobieta chciałaby szukać schronienia. Nasza rozmowa była krótka i rzeczowa.

– Przepraszam Sir, że zabieram panu cenny czas.

– Pani Krystyno, przyjaciele moich przyjaciół są moimi przyjaciółmi! Nie dowierzałem Frederickowi, że sprawa, z jaką do mnie przyszedł, naprawdę istnieje!

– Nazywa mnie pan sprawą?

– Przepraszam, źle się wyraziłem! Nasz przyjaciel powiedział, że bardzo młoda, lecz doświadczona, inteligentna kobieta, prosiła, żeby wstawił się za nią w strukturach Secret Intelligence Service.

– Tak, o to prosiłam Voigta!

– Pani Krystyno, zdaje sobie pani sprawę z czym – wobec agresji Hitlera na Europę – mierzą się agenci SIS?

– Nie tylko zdaję sobie sprawę, ale mam konkretną propozycję, jak mogę się przysłużyć narodowi brytyjskiemu i polskiemu!

– Chce pani zostać szpiegiem?

– Nie, krawcową! Myślałam, że mogę liczyć na pańską pomoc! Słyszałam, że jest teraz duży popyt na krawcowe, przecież ktoś musi szyć mundury brytyjskim żołnierzom. Potrafię też wyszywać i szydełkować, uczono mnie tego w katolickiej szkole. Wielu rzeczy się tam nauczyłam, nawet rozniecać ogień!

Czy te korytarze muszą być tak długie? Czwarte piętro. Mam nadzieję, że winda się nie zatnie. Serce mi wali jak młot. Nie jestem nowicjuszką. Przychodzę z konkretną propozycją. Czego się obawiam? Chyba nie tego, że ktoś po pierwszej rozmowie stwierdzi, że się nie nadaję. Zaraz wyciągną ankietę, zaczną zadawać pytania. Przewaga poprzecznych kresek będzie oznaczała rekrutację negatywną. Tylko to nie dotyczy mnie, Krystyny Skarbek! Postanowiłam, że przysłużę się swojemu narodowi i to zrobię, nawet jakbym miała spalić kotarę wiszącą w holu! Może zabawy z ogniem powinnam na razie odłożyć? Szesnaście lat temu ksiądz stracił wiarę w Boga, a ja w księdza! Oj, było gorąco! Baśka mówiła, że mina księdza była bezcenna. Mam nadzieję, że jest bezpieczna ze swoja rodziną. Ja miałam już dwóch mężów, potomstwa się nie doczekałam, widocznie Bóg nie chciał, żebym wybierała pomiędzy dobrem dziecka, a ojczyzny. Baśka ma czteroletnią córeczkę, jeżeli tak łatwo na nią wpłynąć jak na jej matkę, to współczuję mojej przyjaciółce, kiedy dorośnie, pewnie będzie robiła gorsze rzeczy niż wchodzenie na drzewo bez majtek. Przez chwilę nie byłam pewna, czy dzisiaj je założyłam…

– Dzień dobry, pani w jakiej sprawie?

– Dzień dobry, miałam się zgłosić do…

– Rekrutacja na stanowisko sekretarek odbywa się piętro niżej!

– Tylko jest mały problem, bo to raczej ja będę potrzebowała asystentki.

– Dzień dobry, spotykamy się ponownie, zabłądziła pani? Mówiłem, że ten hotel jest niebezpieczny, ma tyle zakamarków, że można zbłądzić! Odprowadzić panią do wyjścia?

– Chyba wejścia!

– Już pani weszła, a tak naprawdę wjechała – na niewłaściwe piętro!

– Kim pan jest, żeby stwierdzać, że piętro jest niewłaściwe?!

– Guy Burgess, szanowna pani!

– Nic mi to nazwisko nie mówi, a już na sto procent wiem, że nie na pana czekam, Krystyna Skarbek!

– Pani jest Krystyną Skarbek?

– A pracuje tutaj inna kobieta o tym nazwisku?

– Skądże, mówiłem już pani, że wjechała pani na niewłaściwe piętro!

– Dzień dobry, pani Krystyno, proszę mi wybaczyć spóźnienie, niestety, dzisiaj musimy podejmować nagłe decyzje i często być w dwóch miejscach jednocześnie!

– Szkoda, że nie mamy daru bilokacji, jak ojciec Pio!

– Jest pani chrześcijanką?

– Zostałam wychowana w religii katolickiej.

– Guy, co tak stoisz? Weź od pani Krystyny torbę i pomóż zanieść do mojego pokoju!

– Marjorie, znasz tę panią?

– Zaraz poznam! Masz minę, jakbyś zobaczył ducha!

– Przepraszam, to moja wina! Guy najpierw próbował mnie staranować w drzwiach metra, a kiedy się mu nie udało, podjął próbę przetrącenia laską mojej nogi!

– To oszczerstwa! Stanęłaś w drzwiach i nie wiedziałaś, że najbliższa stacja to St. James’s Park! Gdyby ktoś inny chciał wysiąść z torbą to, po pierwsze, by ciebie staranował, a po drugie nie dotarłabyś jeszcze na spotkanie, a to nie byłoby tutaj mile widziane!

– Teraz rozumiem, dlaczego pytałeś, czy mnie nie skaleczyłeś laską!

– Guy, powinieneś być ostrożniejszy, kiedy biegasz z gadżetami po mieście!

– Marjorie, od kiedy rekrutujesz asystentki?

– Krystyna po ukończeniu szkolenia dołączy do SIS. Będziecie kolegami z jednej drużyny!

– Kobieta? Koniec świata! Ten Hitler naprawdę zalazł co niektórym za skórę!

– Guy, zważaj na słowa!

– Przepraszam, Marjorie, nie miałem ciebie na myśli!

– Zgłoś się do mnie, kiedy będziesz tak dobrze jeździł na nartach i wspinał się po górach jak Krystyna. A tymczasem, nie oceniaj książki po okładce! Marjorie Maxse, tak nazywała się moja pierwsza rozmówczyni w Secret Intelligence Service. Zrekrutowała wielu agentów. Była pierwszą szefową partii konserwatywnej kobiet. Pierwszą kobietą, która zajęła takie stanowisko w jakiejkolwiek partii politycznej Wielkiej Brytanii. To było moje pierwsze i ostatnie z nią spotkanie. Tego dnia, kiedy przekroczyłam próg St. Ermin’s Hotel, rozpoczęła się moja ekscytująca pięcioletnia przygoda.

8.
Kto nie lubi zabawek?

Wyszłam ze spotkania lekko skołowana. Po drodze mijałam Pałac Buckingham i Opactwo Westminster. Tego dnia dom rodziny królewskiej wyjątkowo mnie przytłoczył. Czemu ma służyć życie w takim przepychu? Czy ludzie, których w każdej czynności wyręcza służba, mogą być szczęśliwi? Jaki jest stopień ich zaradności? Co stałoby się z księżniczką Elżbietą, gdyby nagle zostałaby sama, pośrodku drogi? Chociaż z drugiej strony, przecież dzieci z tego pałacu uczęszczają do szkół, tylko czy są tam tak samo traktowane jak pozostali uczniowie?

Król Jerzy VI wychowa godną siebie następczynię tronu. Elżbieta Aleksandra Maria to dziewczyna o przeciętnej urodzie, co do intelektu trudno się jednoznacznie wypowiedzieć. Za jakiś czas, kiedy zadomowię się w Londynie, zacznę bywać w towarzystwie i poznam wiele sekretów Pałacu Buckingham.

Rozmowa rekrutacyjna z Marjorie Maxse na stanowisko krawcowej trwała cztery godziny. Oczywiście z krawcową to żart, chociaż wydaje mi się, że Guy Burgess nie ma poczucia humoru. Może to przywara absolwentów Oxfordu. Oczywiście, w SIS nie będę pracowała w sekcji kamuflażu, nie usiedziałabym na miejscu.

Trzy tygodnie od przekroczenia progu St. Ermin’s Hotel minęły jak z bicza strzelił. Voigt wprowadził mnie do londyńskich klubów, mogłam przysłuchiwać się rozmowom, analizować doniesienia z frontu. Słuchałam z niedowierzaniem, że Hitler nie miał żadnych skrupułów, żeby wymordować Polaków, Żydów, Cyganów. Podczas jednego ze spotkań wdałam się w zaciętą dyskusję z moim nowym znajomym, Tomem.

– Krystyno, gdyby Polacy oddali III Rzeszy Gdańsk nie doszłoby do wojny!

– Tom, czy Czesi oddali Pragę?

– Tak i słusznie postąpili! Nie doszło do rozlewu krwi. Z góry mieli świadomość, że są na przegranej pozycji i nie chcieli narażać swoich obywateli. Za to wy, Polacy, jak zwykle butni, chociaż mieliście świadomość, że nie macie szans, musieliście postawić na swoim!

– Czesi najpierw oddali obszary przygraniczne, kilka dni później Hitler zaczął przygotowywać strategię zajęcia całego kraju. Wiesz jaki miał cel? Całkowitą likwidację Czech!

– Wy mieliście oddać tylko Gdańsk!

– Tylko? Niby dlaczego mieliśmy oddać?!

– Hitler chciał mieć swobodny dostęp do morza!

– Nie widzisz, że był to tylko pretekst? Kiedy byłam w Kenii, słuchałam przemówienia ministra spraw zagranicznych, Józefa Becka, który stanowczo twierdził, że nie utrudniał Niemcom korzystania z naszych szlaków komunikacyjnych. Ich obywatele mogli swobodnie, bez paszportów, przejeżdżać z terenów Rzeszy do Prus Wschodnich!

– Po co Hitlerowi polskie tereny?

– Takie samo pytanie może dotyczyć Austrii i Czechosłowacji!

– To co innego!

– Nie czytałeś artykułów Williama Shirera? Na początku sierpnia otwarcie pisał, że Polska ma być krajem kadłubowym, wasalem Niemiec, Gdańsk to tylko pretekst. Hitler potrzebuje terenów mojej ojczyzny, żeby mieć gdzie osadzić swój naród. Poza tym chce stworzyć korytarz transportowy prowadzący przez Poznań i Górny Śląsk. Zobaczysz, jak sprawy się potoczą za kilka miesięcy!

– Dlaczego mam wierzyć jakiemuś brytyjskiemu dziennikarzowi, który mieszka w Berlinie?

– To samo pytanie możemy zadać tobie, dlaczego mamy uważać za słuszne tezy wygłaszane przez Brytyjczyka mieszkającego w Londynie? Tom, ty nawet nie jesteś dziennikarzem!

– Jestem prawnikiem!

– Zawód, który wykonujesz, nie upoważnia cię do oceniania słuszności decyzji podejmowanych przez moich rodaków, którzy chwycili za broń i dzielnie bronili się na Westerplatte!

– Ty też zamierzasz chwycić za broń?!

– Jeżeli będzie taka konieczność i sposobność, to się nie zawaham!

– Potrafisz strzelać?

– Zimowe przeprawy przez szczyty Tatr też stanowiły dla mnie wielką tajemnicę, do czasu!

– Jakiego czasu?

– Nieważne, za dużo mówię!

– Pokonywałaś Tatry zimą?

– W tej chwili to nie ma znaczenia. Załóżmy, że zima jest moją ulubioną porą roku!

Dywagacjom dotyczącym planów Hitlera nie było końca. Dlaczego III Rzesza zaatakowała Polskę? Jakie będą konsekwencje paktu Ribbentrop-Mołotow? Dlaczego na ten moment Wielka Brytania i Francja, mimo złożonych obietnic, nie chcą podjąć działań wojennych? Nawet nie zauważyłam kiedy minęły trzy tygodnie. Planowany wyjazd szkoleniowy przełożono. Rekruterzy SIS potrzebowali więcej czasu na utworzenie nowej grupy agentów. Może to trochę na wyrost, bo dopiero podczas szkolenia okaże się, kto z nas będzie miał predyspozycje do realizacji powierzonych zadań. Pewnego dnia pod kamienicę, w której mieszkałam, podjechał samochód. Kierowca przywitał się ze mną jak ze starą przyjaciółką, którą zabiera na piknik. Oj, na pewno będzie gorąco, niejeden pożar będziemy gasić i nie będzie on spowodowany zbyt mocno rozpalonym ogniskiem, ani nieostrożnie trzymaną gromnicą!

– Przepraszam, dokąd jedziemy?

– Nie jestem upoważniony do przekazywania takiej informacji!

– Proszę powiedzieć zatem jak długo będziemy jechać.

– Pani się nie martwi, kanapki nie będą potrzebne!

Jechaliśmy parę godzin. Inaczej sobie wyobrażałam podróż na szkolenie przyszłych pracowników wywiadu. Myślałam, że będziemy przewożeni w kilka osób, dużym samochodem. Kiedy byłam dzieckiem, lubiłam siadać na wozie, którym dowożono siano do stajni ojca. Traktowałam to jako przygodę. Czy teraz taka podroż by mi dostarczyła tyle samo adrenaliny, jak dwadzieścia lat temu? Po tym, co przeżyłam zimą w Tatrach? Nie sądzę!

– Jak tu pięknie! Miejsce przypomina mi Trzepnicę, wieś, w której się wychowałam. Tam też była taka bujna roślinność. Słyszę szum wody…

– To nie fatamorgana. Przepływa tutaj rzeka. Black Dog. Ma pół metra szerokości i trzy głębokości. O temperaturze wody nie będę wspominał, kiedy przejdzie pani do drugiego etapu szkolenia, sama się przekona.

– Doskonale, może będę miała okazję zażyć kąpieli? Tak jak za dawnych, młodzieńczych czasów, o świcie lub zachodzie słońca, w stroju jak mnie Pan Bóg stworzył…

– Jeżeli wydaje się pani, że to będą wakacje, to muszę panią rozczarować. Tak na marginesie, zastanawiam się jakim cudem się pani tutaj dostała…

– Cierpi pan na amnezję?

– Dlaczego tak pani twierdzi?

– Nie twierdzę, tylko pytam. Przecież przywiózł mnie pan tutaj. W ten sposób się tutaj dostałam!

– Przecież wie pani, że nie to miałem na myśli. Kto panią przyjął do SIS?

– Jeszcze nikt, egzamin przede mną.

– Nie mówię do zobaczenia, bo pewnie jest to nasze pierwsze i ostatnie spotkanie, ale życzę pani powodzenia. Nie wydaje mi się, żeby dawali komukolwiek fory!

– Nie muszą, jeszcze pan o mnie usłyszy! Dziękuję za dostarczenie mnie na miejsce w jednym kawałku.

Naprawdę to było malownicze miejsce. W sumie to można nawet powiedzieć, że niebezpiecznie pięknie tam było, a my będziemy uczyli się jak pozbawić ludzi życia. Dwie skrajności, życie i śmierć. Tylko czy mamy wybór? Tacy ludzie jak Hitler, Stalin, Mussolini nie pozostawiają wyboru. Wojna to nie tylko walka wręcz, ale również konspiracja, zdobywanie i przetwarzanie informacji, dezinformacja.

– Dzień dobry! Panowie, zostaliście tutaj przywiezieni w jednym celu, czy zdajecie sobie sprawę w jakim?

– Mamy dołożyć wszelkich starań, aby wiedza i umiejętności, jakie posiądziemy, mogły służyć w walce z dyktatorami!

– Przepraszam, po raz pierwszy mamy na szkoleniu kobietę!

– Proszę się mnie nie obawiać, nie usiądę w kącie i nie zacznę płakać! Nazywam się Krystyna Skarbek!

– Christine?

– Może tak się do mnie pan pułkownik zwracać. Dla was, Brytyjczyków, nasze polskie imiona i nazwiska są trudne do wymówienia.

Zaczyna się. Wielkie zdziwienie, że w szkoleniu bierze udział kobieta. Panowie, ja wam jeszcze pokażę! Jeżeli kiedykolwiek będziemy mieli przyjemność spotkać się w terenie, będziecie dziękowali Bogu, że nasze drogi się skrzyżowały! Co to za uprzedzenia? Nie rozumiem, w czym kobiety są gorsze od mężczyzn?! Praca w wywiadzie nie polega na przerzucaniu węgla, chociaż kiedy patrzę na niektórych panów to szybciej opadliby z sił, niż ja. Początek wojny, a oni tacy zmarnowani, nie mogę się doczekać szkolenia w terenie.

– Christine, chciałabyś jeszcze coś dodać?

– Nie, panie pułkowniku!

– Tak się rozglądasz po sali, kandydata na męża szukasz?

– Naprawdę zabawne! Mam nadzieję, że koledzy nie szukają kandydatki na żonę, bo tutaj jej nie znajdą. Czy umiejętność doboru życiowego partnera stanowi jeden z punktów szkolenia?

– Uraziłem cię, Christine?

– Nie, panie pułkowniku! Ja po prostu nie toleruję, kiedy ktoś ocenia dzieło po okładce. Rozpocznijmy szkolenie i na koniec proszę wystawić mi metryczkę, ewentualnie zacząć oceniać w trakcie, ale nie przed!

Szkolenie było podzielone na kilka etapów. Mam nadzieję, że w ciągu kilku tygodni zdobędę niezbędną wiedzę i umiejętności. Bardzo chcę tu pracować, ale zdaję sobie sprawę, że ode mnie będzie zależało życie innych ludzi.

Pierwszy dzień szkolenia wypełniła pogadanka.

– Zdajecie sobie państwo sprawę po co was tutaj zaprosiliśmy. Proszę, Tom!

– Przyjechaliśmy na szkolenie.

– To prawda. Musicie wiedzieć, w jakim celu stworzyliśmy Special Operations Executive. Dowódcę sił specjalnych, podpułkownika Colina Gubbinsa mieliście już okazję poznać. Premier Winston Churchill pokłada w was wielkie nadzieje. Waszym zadaniem będzie wspieranie grup oporu i zakłócanie wysiłków wojennych wroga. Dajcie z siebie wszystko, a Europa będzie wam wdzięczna.

– Na jakie zagrożenia powinniśmy się przygotować, jak się zachowywać podczas aresztowania? Pamiętajcie, musicie przetrwać pierwsze dwadzieścia cztery godziny. Odpowiadajcie na pytania. Odpowiedzi muszą sprawiać wrażenie prawdziwych. Musicie mieć przygotowane wiarygodne historie. Każdego dnia kładąc się spać, powinniście być przygotowani, że w nocy mogą po was przyjść. Wychodząc rano na ulicę, nawet po zwykłe zakupy, musicie się liczyć z aresztowaniem. Nigdy nie będziecie wiedzieli, czy to przypadek, czy zostaliście zdemaskowani.

– Co w sytuacji, gdy zostaniemy zdradzeni?

– Będziecie bici, podduszani, podtapiani, będą odrywać wam paznokcie, miażdżyć kończyny, wieszać pod sufitem, podpalać papierosem, nacinać i rany posypywać solą! Będziecie odczuwali ból, którego nie da się opisać! Trzeba mieć wielką chęć życia, żeby to przetrwać!

– Może warto od razu ze sobą skończyć?

– Josh, jak ci życie niemiłe, to może od razu połknij tabletkę z cyjankiem? Jutro nie będziesz musiał tarzać się pod drutem kolczastym i trzymać głowy pod wodą!

– Christine, co ty taka do przodu? Zobaczymy jak sobie poradzisz!

– Jeżeli masz takie nastawienie, stanowisz zagrożenie dla całego zespołu. Po pierwsze od razu zaczniesz śpiewać jak z nut i wydasz kolegów. Kiedy w drodze na akcję myślisz o tym, co masz zrobić, kiedy cię złapią, popełnisz tysiące błędów!

– Żona dwóch mężów z doświadczeniem! Co, otrułaś któregoś z nich?

– Nie, ty będziesz moją pierwszą ofiarą! Będę się upajała widokiem jak twój oddech z minuty na minutę staje się wolniejszy na skutek silnego niedotlenienia i obumierania komórek.

– Jesteś nienormalna!

– A ty niebezpieczny! Dla siebie i otoczenia!

– Skończyliście awanturę? To zaprezentuję wam kilka zabawek. Badania nad ich skutecznością są prowadzone przez Dział Badań i Rozwoju, pod czujnym okiem profesora Dudleya Newitta. Za produkcję broni specjalnej odpowiada Sekcja Inżynieryjna pod dowództwem pułkownika Dolphina. Zaczniemy od pasty do zębów czy kremu do golenia?

– Dla Christine krem do golenia, bo ma więcej testosteronu niż Josh!

– Panowie, to nie klub nocny tylko ośrodek szkoleniowy. Za parę tygodni wrócicie do Londynu i będziecie mogli pajacować do woli. Jak III Rzesza na to pozwoli. To jest balon, w którym umieszczamy kod. Tak zabezpieczoną wiadomość wkładamy do tubki, na górę nakładamy naparstek wypełniony pastą lub kremem do golenia. Josh, nie pomyl się ze swoją pastą i nie zużyj zbyt szybko!

– Już Christine okręciła sobie pułkownika wokół palca!

– Nie dyskutuj, tylko słuchaj! Albo nie, powiedz, co to jest?

– Drewno na opał, mam za karę rozpalić w piecu?

– Tak i przyłóż do niego głowę, może kiedy zacznie w mózgu bulgotać to spojrzysz optymistycznie na rolę i przyszłość agenta, albo spakujesz się i wrócisz skąd przyjechałeś! Wbrew pozorom z ogniska nic nie będzie. Bale są z gipsu, malowe i obłożone mchem, dlatego wyglądają jak prawdziwe. Służą do transportu broni i amunicji na teren wroga.

– Czy broń jest dodatkowo zabezpieczona?

– Słuszne pytanie! Tak, jest pakowana w kartony i pieczętowana. Na co należy zwrócić uwagę?

– To imitacja drzew, które rosną na terenie, na który jest dostarczana.

– Widzę, że Christine zna się na drzewach!

– Tak, panie pułkowniku, w młodości często się na nie wspinałam, co przysporzyło mi sporo kłopotów.

– To może opiszesz tę zabawkę?

– Korek od butelki.

– Panowie, co to za śmiech? Pozwólcie pani dokończyć!

– No tak, nie można zostawiać rozgrzebanej roboty!

– Josh, co cię tak śmieszy?

– Przepraszam, czy mogę dokończyć? W korku jest wycięta przegródka, w niej zapewne będziemy ukrywać kody i mikrofilmy.

– Marc zaprezentuje państwu teczkę.

– Cześć, to jest zabawka dla tych, którzy lubią fajerwerki. Służy do przewozu dokumentów, a jednocześnie, kiedy wpadnie w niepożądane ręce, może lekko uszkodzić intruza, a przy jego małym szczęściu nawet wysłać na drugi świat. Dla was najważniejszy jest prawy zamek. Przed otwarciem upewnijcie się czy jest wciśnięty i skierowany w prawo. Kiedy popełnicie błąd, lewy zamek uruchomi ładunek wybuchowy.

– Może Josh wypróbuje, to szybsza śmierć niż połknięcie cyjanku! Lepiej, żebyś spróbował teraz, a nie podczas przewożenia ważnych dokumentów. Ciebie nie szkoda, ale niedostarczenie przesyłki we właściwe miejsce, w wyznaczonym czasie, może zmienić bieg historii.

– Jeżeli Josh ukończy szkolenie, to na pewno nie będzie pracował w tej samej sekcji, co Christine. Sami się wybijecie. Marc, zaprezentuj ostatni gadżet, od jutra wyruszamy w teren!

– Klucz z sekretem.

– Taki, jakie nasza kandydatka na szpiega chowała z koleżankami w ogrodzie.

– Josh, ty nie jesteś głupi, tylko żałosny! Bądź jutro czujny, pistolet może sam wystrzelić, nóż zmienić trajektorię lotu, a lina za mocno zacisnąć się na krtani…

– Wracając do klucza, trzon jego został nawiercony, w ten sposób powstała mikro przegródka, do której możecie schować mikrofilmy.

– Josh schowa zdjęcie swojej narzeczonej, w sumie nie będzie miał problemu z ukryciem, bo jej nigdy nie będzie miał, żadna by nie zachciała takiego nieudacznika!

– To teraz czas na zabawę w weterynarza. W wiadrach są szczury.

– Jakie dorodne, chyba przed złapaniem mieszkały w kuchni!

– Henryk, bardzo zabawne! Może jeden z nich dzisiaj przed śniadaniem chodził po twoim talerzu, wykrzywiłeś się? To jednak nie był dobry żart.

– Christine, czy mogę kontynuować?

– Tak, przepraszam.

– Proszę położyć szczura na plecach, rozciąć jego brzuch. Nie w poprzek, wzdłuż! Wyciągamy wnętrzności, w ich miejsce wsadzamy laskę dynamitu.

– Będziemy nimi rzucać we wroga?

– Nie, będziesz je nosił w kieszeni jako talizman. Szczury po wrzuceniu do pieca będą powodowały jego eksplozję. W fabrykach pali się w piecu wszystko, co przy nim leży. Takie działania opóźnią produkcję broni. Czy znajdą zastosowanie, czy wróg się nie zorientuje, co mu sabotażyści podrzucają, to się okaże. Jeszcze jedna ważna zabawka, której użycie przećwiczymy w terenie – granat Millsa. Marc, opowiedz o niej.

– Granat, bomba kieszonkowa. Lekka i tania broń, którą każdy z nas zawsze powinien mieć przy sobie. Po wybuchu rozrzuca odłamki. Pole rażenia osiemnaście metrów, dlatego należy rzucić i natychmiast paść na ziemię.

9.
Atakuj albo giń

Proszek wywołujący swędzenie, szpikulec w lasce, klucz z tajemnym schowkiem, wybuchowa walizka i wiele innych gadżetów zagości w naszym wyposażeniu. Wierzę w pomysłowość pracowników ośrodka badawczo-rozwojowego wymyślających sprzęt do sabotażu dla agentów SIS i zapewne w swojej pracy będę miała możliwość wesprzeć się jeszcze wieloma innymi materiałami. Podczas szkolenia na każdym kroku przypominano nam, że agent powinien liczyć przede wszystkim na siebie i nie zapominać, że zatrzymanie partnera to poważne zagrożenie dla całej siatki.

Szpikulec w lasce, teraz już wiem, co tak zaniepokoiło Guya, kiedy wysiadaliśmy z metra. Bał się, że mnie skaleczył, to świadczy o jego nieostrożności, roztargnieniu, może ma jakieś kłopoty? Szkoleniowcy pokazali nam jak posługiwać się zabawkami, łącznie z testowaniem kajaka o niewinnej nazwie „Śpiąca królewna”, który rozwija prędkość ponad czterech węzłów i może przetransportować ponad półtora kilograma materiałów wybuchowych. Trzeba pamiętać, żeby korzystający z niego nie zasnął podczas podróży, bo może się już nigdy nie obudzić.

– Dodatkowe narzędzia oczywiście się wam przydadzą, ale musicie do perfekcji opanować walkę wręcz. Podchodząc od tyłu do przeciwnika uderz w jabłko Adama i w plecy, podczas odciągania użyj uchwytu duszenia. Ciosy zadajemy brzegiem dłoni. Kolejny sposób zabicia przeciwnika opracowany w podręczniku przygotowanym przez majora Williama Fairbairna i kapitana Erica Sykesa, dłoń zaciskamy pod nosem, palcami wciskamy oczy do środka, w tym samym czasie uderzamy w jądra.

Kolejne dni spędziliśmy na czołganiu się w błocie, wspinaniu po linie, pokonywaniu przeszkód. Dla mnie wspinanie się nie stanowiło żadnego problemu. Tatry dużo mnie nauczyły, przede wszystkim sztuki przetrwania w trudnych warunkach. Miałam długą przerwę, ale z tym jest jak z jazdą na koniu, nigdy się nie zapomina. Raz zostałam zahartowana, nie były mi groźne wyprawy w trzydziestostopniowym mrozie i mocno oblodzone skały.

– Dzień dobry, dzisiaj jest ten dzień, w którym sprawdzimy, czy udało się was wyszkolić na tyle, żebyście potrafili zadbać o swoje bezpieczeństwo i partnera, a nawet całego zespołu. Jeden wasz błąd, a możecie przypłacić życiem swoim i innych. W jaki sposób należy prawidłowo celować w przeciwnika?

– Panie pułkowniku, tu nie ma czasu na myślenie, strzelasz i poprawiasz dla pewności!

– Christine, brawo, a koledzy nie wierzyli w ciebie!

– Z kolegami, jak z niewiernym Tomaszem. Zobaczyli na co mnie stać i mam nadzieję, że uwierzyli, ale nie mi to oceniać. Dzisiaj będzie czas na wystawienie pozytywnej lub negatywnej opinii.

– To jeszcze kilka pytań teoretycznych i przechodzimy do testów. Podczas bankietu musimy zlikwidować wroga, jaką zabawkę do tego wykorzystasz, Marc?

– Pistolet rękawowy. Ma kilka centymetrów długości, niezauważalnie można wyciągnąć go z rękawa i strzelić z małej odległości. Jedyny minus, strzał musi być celny, mamy do wykorzystania tylko jeden nabój. Nie ma tutaj miejsca na pomyłkę.

– Maksymalna odległość?

– Trzy metry.

– Inne propozycje, Christine?

– Goście korzystają z łazienek. Można udusić liną, podciąć gardło. Zanim ktoś się zorientuje, że ofiara nie wróciła, agent zdąży opuścić budynek, ewentualnie wmieszać się w tłum.

– Jeszcze jakieś propozycje? Proszę, Marc! Mamy dwójkę ambitnych agentów.

– Raczej powiedziałbym panie pułkowniku, że mnie i koleżankę rozpiera energia. Christine dzisiaj rano biegała.

– Dobrze, że biegałam, a nie udusiłam kolegi, który jak zwykle przy śniadaniu miał wiele mądrego do powiedzenia.

– To może następnym razem wrzuć mu tabletkę cyjanku do herbaty?

– Póki stoi po odpowiedniej stronie barykady, nic mu nie grozi!

– Gdyby któryś z twoich kolegów okazał się zdrajcą? Jakie działania byś podjęła?

– Powiadomiła przełożonego!

– Co w sytuacji, gdybyś nie miała łączności, a każda godzina jego funkcjonowania stanowiła zagrożenie dla Wielkiej Brytanii lub innego państwa sprzymierzonego?

– Zlikwidowałabym go!

– Jakiej broni byś użyła?

– Najchętniej sztyletu i przyglądałabym się jak uchodzi z niego życie. Jeżeli okoliczności by na to pozwoliły, to zadałabym mu taki cios, po którym powoli by się wykrwawił. Nacięłabym mu dłonie, stopy i posypała solą.

– Nie chciałbym być twoim wrogiem!

– Panie pułkowniku, niewinni nie ponoszą kary! Kiedy ktoś zawini, musi liczyć się z konsekwencjami.

Tak, mam wielką chęć działania. Chciałabym już dostać pierwsze zadania. Opracowałam propozycję, co mogłabym zrobić, aby wesprzeć polskie podziemie. Znam nasze góry jak własną kieszeń, już dawno nie byłam w tak dobrej kondycji. Czas uruchomić góralskie kontakty. Niemcy nie mają pojęcia jak poruszać się po polskich i słowackich szlakach, nie znają kryjówek, a górale nie wpuściliby obcych na swój teren.

Ale najpierw muszę zdać egzaminy i pułkownik musi mnie zakwalifikować. Nie wiem, czy po tym jak się rozmarzyłam na myśl o wyciekającej krwi z ciała Josha, nie zostanę posądzona o niepoczytalność. Na szczęście o nikim nie mówiłam z imienia i nazwiska. Moja wizja zasztyletowania dotyczyła rozprawienia się z wrogiem, nikomu nie zdradziłam myśli, jakie zakiełkowały w mojej głowie. Nieraz się zastanawiam, jak bardzo wyprali nam mózgi, że z miłej, towarzyskiej dziewczyny przemieniłam się w bezwzględną kobietę. Czy tylko w teorii? Może w sytuacji zagrożenia, również nie będę zwlekała z decyzją, mając pełną świadomość, że albo ja z tego wyjdę cała, albo mój przeciwnik. – Brawo kobieto, egzamin strzelecki zaliczyłaś celująco, nożem posługujesz się jakbyś robiła to od dziecka! – Od dziecka chodziłam z ojcem na polowania. Nie walczyłam wręcz ze zwierzyną, ale po nieudanym strzale nieraz trzeba było zwierzęciu pomóc odejść z tego świata. Oczywiście broń, którą się posługiwałam nie miała takiej siły rażenia jak pistolet maszynowy, który wyrzuca kilkaset pocisków na minutę.

– Niby ty zarzynałaś niewinne zwierzęta?

– Tak, Marc! Mój ojciec nie mógł liczyć na mojego ślamazarnego brata, więc od najmłodszych lat asystowałam mu podczas polowań. Pewnie patrzy dziś na mnie z góry, podkręca wąsa i się uśmiecha!

Byliśmy podzieleni na zespoły. Pierwszy ćwiczył walkę wręcz z użyciem noża i szpikulca, drugi strzelectwo, a trzeci atak z zaskoczenia, przy użyciu rąk i liny. Nagle usłyszałam przerażający krzyk i wołanie o pomoc.

– Co za idiota, jak on to zrobił?

Poza tym, że bezbłędnie strzelałam i pozbawiałam życia przy użyciu noża, bardzo szybko biegałam. Nie czekałam na rozkaz, tylko pobiegłam w stronę sekcji trzeciej.

– Kenneth, kto to zrobił?!

– Jak to kto? Josh, od początku były z nim kłopoty! Buntował cały zespół przeciwko tobie, nie podobały się mu metody naszych działań. Generalnie sprawiał wrażenie jakby był wrogiem, a nie sojusznikiem.

– Wyciągnijmy go i porozmawiajmy!

– Za późno, nie przedstawi nam już swojego stanowiska!

– O czym ty mówisz?

– Spójrz na drzewo! Oczywiście, jak zawsze w takich wypadkach wszyscy zaczęli spekulować, że to było od początku do przewidzenia. Jeden z kolegów stwierdził:

– Dobrze, że tak się stało, gdyby dostał pozytywną ocenę i został jednym z nas, prędzej czy później naraziłby na niebezpieczeństwo partnera lub – nie daj Boże – cały zespół!

Ktoś inny spekulował:

– Miał zadatki na podwójnego szpiega, a wcale bym się nie zdziwił, gdyby nim był. Nie wytrzymał presji, świadomość, że będzie działał dla wroga swojej ojczyzny go przeraziła.

– Panowie, dlaczego nie bierzecie pod uwagę, że to był nieszczęśliwy wypadek?

– Christine, lina sama zawiesiła się na drzewie i przyciągnęła go jak magnes?

– To prawda, taka sytuacja nie mogła mieć miejsca. Kandydat na szpiega nagle odbiera sobie życie. Dlaczego nie zakładamy, że ktoś pomógł mu odejść z tego świata?

– Christine, kogo masz na myśli?

– Każdego. To możesz być ty, on lub on, a nawet ja! Nikomu nie można ufać.

Czy był to nieszczęśliwy wypadek, czy Josh popełnił samobójstwo, a może ktoś mu pomógł? Tego się nie dowiemy. Po prostu, stało się. Dobrze, że tylko jeden taki wypadek, podczas tego szkolenia. Równie dobrze mogła komuś wypalić broń, jeden drugiemu podczas ćwiczeń mógł podciąć gardło lub udusić. Możliwości i okazji pozbawienia życia drugiej osoby było wiele. Wielu z nas nie dotrwa do końca tej wojny. Niektórzy zginą podczas akcji, inni zostaną zatrzymani, rozstrzelani, powieszeni. Znajdą się też tacy, których przerośnie odpowiedzialność, ryzyko, jakie niesie za sobą praca agenta wywiadu i sami odbiorą sobie życie.

Szkolenie ukończyłam z wyróżnieniem. Szkoda, że Josh nie dotrwał do końca, może by mnie przeprosił za te wszystkie impertynencje, które kierował w moją stronę. Docierały do nas informacje od dowództwa, że miał jakieś problemy osobiste, których przed przyjęciem do Secret Intelligence Service nie udało się sprawdzić. Nic dziwnego, zbyt wiele osób przyjęto na testy. Podczas wywiadu rekruter nie jest w stanie zadać wszystkich pytań, które ujawniłyby, czy rozmówca ma jakieś kłopoty, czy też nie. Nawet doświadczony psychiatra podczas jednej rozmowy nie jest w stanie zdiagnozować pacjenta.

– Gratuluję, Krystyno. Udało się nam wyszkolić już wielu agentów, ale twoja wszechstronność jest imponująca. Perfekcja w każdym calu!

– Nie wiadomo, czy wiedzę i umiejętności, które nabyłam podczas szkolenia, będę w stanie wykorzystać, realizując zadanie, w chwili realnego zagrożenia.

– Nie wątpię. Najlepsza w strzelectwie, perfekcyjnie posługująca się nożem, liną! Potrafisz gołymi rękoma zaatakować silniejszego od siebie mężczyznę!

– Sir, siła to nie tylko możliwość udźwignięcia czegoś, ona wypływa z intelektu. Walcząc należy analizować, ocenić możliwości przeciwnika, umieć błyskawicznie podjąć decyzję i zaatakować w momencie, kiedy nie będzie się tego spodziewał.

– Sprawna fizycznie, przygotowana do przetrwania w trudnych warunkach atmosferycznych.

– Zdarzało mi się nawet kilkanaście godzin siedzieć w jaskini przy trzydziestostopniowym mrozie.

– Zgubiłaś się w górach?

– Przez jakiś czas wykonywałam pracę, która wymagała ode mnie długich wędrówek po Tatrach. Musiałam być niewidzialna dla celników i podjąć takie czynności, które nie naraziłby towarzyszy i zleceniodawców.

– Przydzielimy cię do sekcji D.

– Kto będzie moim przełożonym?

– Major Lawrence Grand. Do zadań waszej sekcji należy przemyt materiałów propagandowych, wyłapywanie kodów radiowych, przewóz dokumentów, mikrofilmów, tajnych planów wywiadowczych.

– Zbieranie informacji i sabotaż?

– Jednym z twoich zadań będzie przerzucanie materiałów propagandowych i pieniędzy do Polski. Wkrótce wyjeżdżasz. Nie sądzę, żebyś miała zbyt wiele rzeczy do pakowania.

– Jeżdżę z dwiema walizkami.

– Może w Budapeszcie wystarczy ci jedna?

– Mam tam jechać?

– Węgry nie mogą się ciebie doczekać. Musisz się tam dostać jak najszybciej, póki są neutralne.

– Chyba nie śpieszy się im do wojny. Stanowią idealną bazę wypadową do Polski od kiedy otrzymały część Słowacji i Rusi Zakarpackiej. Mimo to rząd węgierski jest przychylnie nastawiony do Polski i od początku wojny udzielił schronienia ponad stu pięćdziesięciu tysiącom polskich uchodźców. Admirał Miklós Horthy nie wyraził zgody na przejście Wehrmachtu na terytorium polskie.

– Jesteś dobrze poinformowana. Jeszcze sprawy formalne. Zdajesz sobie sprawę, że miejsce, w którym się dzisiaj spotykamy, oficjalnie pełni inną funkcję?

– Tak, spotkaliśmy się w budynku biura badawczego, czytałam napis, który widnieje na czarnej tablicy przy wejściu.

– Musisz podpisać „The Official Secrets Act”. Wszystkie rozmowy, działania w ramach Secret Intelligence Service są owiane tajemnicą.

– Dziękuję bardzo!

– Za co dziękujesz?

– Za obdarzenie mnie zaufaniem i przyjęcie do służby!

– Jeszcze kilka lektur, przeczytaj i spal. Nie zabieraj przez przypadek w podróż!

– A ja myślałam, że dam do poczytania jakiemuś towarzyszowi podróży. Co my tutaj mamy? „Sztuka wojny partyzanckiej”, „Podręcznik dowódcy partyzantki”, „Jak używać materiałów wybuchowych”, idealne pozycje dla panienki z dobrego domu, która zamierza wyjść za mąż. Wiem coś na ten temat, dwukrotnie byłam mężatką.

– Z tego, co mi wiadomo, nadal jesteś żoną Jerzego Giżyckiego.

– Tylko oficjalnie.

10.
Budapeszt

W Budapeszcie nie czuło się wojny. W Londynie też Niemców jeszcze nie było, ale od początku 1939 roku Irlandzka Armia Republikańska podkładała bomby w wielu miejscach miasta, więc mieszkańcy nie czuli się bezpiecznie. W stolicy Węgier tętniło życie, ludzie spotykali się w restauracjach, kawiarniach.

Wysiadłam na Dworcu Wschodnim Keleti, następnie koleją zębatą udałam się na stację Városmajor, w pobliżu której znajduje się Hotel Budapeszt. Niesamowite miasto, przy pierwszym zetknięciu zrobiło na mnie ogromne wrażenie, głównie z powodu unoszących się nad Dunajem mostów. Sama rzeka jest ogromna, przepływa przez dużą część Europy, od źródeł do ujścia liczy prawie 3000 kilometrów. Spacerując po Zakopanem otaczały mnie zewsząd góry, w Budapeszcie rzeka, dzieli miasto na dwie części, lewobrzeżny Peszt i prawobrzeżną Budę. Peszt jest położony na równinie, Buda na wzgórzach.

Zostawiłam walizkę w pokoju hotelowym i poszłam rozkoszować się miastem tętniącym życiem, gdzie mieszkańcy nie zaciemniają okien w obawie przed bombardowaniem. Wypiłam kawę w Station Café, po czym pojechałam podziwiać Most Małgorzaty łączący wyspę z Pesztem i Most Elżbiety. Chciałam jednego dnia zobaczyć jak najwięcej, bo nie będę tu miała czasu na beztroskie zwiedzanie.

Natknęłam się na defiladę. Nie pytałam przechodniów z jakiej okazji żołnierze paradowali po ulicach, nie chciałam rzucać się w oczy. Teoretycznie w stolicy Węgier nic mi nie grodzi, ale nie powinnam wywoływać wilka z lasu. Jeżdżąc taksówką po mieście i przyglądając się mostom, które w razie ataku Hitlera można wysadzić w powietrze, nie wzbudzałam podejrzeń. Poprosiłam kierowcę o zatrzymanie się przed gmachem parlamentu i cierpliwie wysłuchałam jego historii. Szofer doskonale władał angielskim.

– Piękny budynek.

– Tak, budowali go przez dziewiętnaście lat. Mój ojciec należał do załogi. Jest inżynierem budownictwa. Zdaje sobie pani sprawę, ile osób brało udział w tworzeniu tego gmachu?

– Nie mam pojęcia! Jestem po raz pierwszy na Węgrzech, w sumie wszystko tutaj jest dla mnie nowe. Nie spodziewałam się, że to takie piękne miasto.

– Przy budowie tego gmachu pracowało ponad tysiąc osób!

– Przypomina mi siedzibę brytyjskiego parlamentu. Palace of Westminster podobnie jak tu jest usytuowany nad rzeką.

– Przyjechała pani z Wielkiej Brytanii? Myślałem, że z Francji.

– Dlaczego?

– Mówi pani po angielsku z francuskim akcentem.

– W dzieciństwie sporo czasu spędziłam we Francji. Wnętrze też jest w stylu neogotyckim?

– Tak, sale zdobione są witrażami, freskami, malowidłami. Wykorzystano zawrotne ilości złota i kamieni szlachetnych.

– Interesuje się pan architekturą?

– Jestem malarzem. Dorabiam na taksówce, bo podczas wojny ludzie nie inwestują w sztukę.

– Dziwi się pan? Nie wiadomo, czy Miklós Horthy wpuści do Budapesztu Niemców, jak Emil Hácha.

– Interesuje się pani polityką?

– Nie, skądże. Powtarzam informacje zasłyszane podczas towarzyskich spotkań. Wie pan, podczas rozmów przy alkoholu wszyscy znają się na polityce i stosunkach międzynarodowych.

– Hotel Budapeszt, jesteśmy na miejscu!

– Dziękuję za miłe popołudnie i poświęcony czas!

– To ja dziękuję, że mogłem pani pokazać chociaż trochę tego pięknego miasta. Na długo pani przyjechała?

– Nie wiem, to zależy od stanu zdrowia przyjaciółki mojej matki, którą muszę się zaopiekować.

– Też mieszka w hotelu?

– Przebywa w szpitalu.

– W którym? Mogę panią jutro zawieźć!

Przepraszam, muszę już biec! Jeszcze raz dziękuję!

Nauczka na przyszłość, zanim zaczniesz kłamać, przygotuj się, że rozmówca może zadać pytanie. Dość, że nie mam pojęcia jakie i gdzie są szpitale w Budapeszcie, to dodatkowo nie przygotowałam się z historii choroby rzekomej przyjaciółki mojej matki. Pierwszy poważny błąd, który mogłabym przypłacić życiem. Krystyno, tyle tygodni szkoleń, przewertowane kartki kilku podręczników i niczego się nie nauczyłaś!

Koleje dni upływały mi na rozpoznaniu topografii miasta i poszukiwaniu mieszkania. Z tym drugim się nie śpieszyłam, muszę to załatwić przed wyjazdem do Polski. Czekam na informacje z Londynu.

W Budapeszcie nie brakowało Polaków. Taksówkarz polecił mi restaurację Kraszkani Kalman. Mam nadzieję, że nie spotkam tam zbyt wielu rozbawionych Niemców. Kiedy widzę żołnierza Wehrmachtu, mam ochotę go zastrzelić. Czy to jest normalne? Może szkolenie wywołało we mnie taką agresję, a może to świadomość, że bombardują polskie miasta i wsie, zabijają niewinnych ludzi, nie zważając na kobiety, dzieci, kaleki. Mam nadzieję, że moja matka jest bezpieczna.

Ale tu głośno. W Budapeszcie czas się zatrzymał, jakby w Europie nie było wojny. Niektórzy mieszkańcy mogą pomyśleć, że to, co do nich dociera, to propaganda.

– Dobry wieczór, taka piękna dama spędza samotnie wieczór?

– Dobry wieczór, nie wydaje mi się, wokół mnie bawi się mnóstwo osób!

– Wie pani co mam na myśli?

– Nie wiem, nie czytam w pańskich myślach. Chciałby pan powiedzieć coś więcej, czy się czegoś obawia?

– Czego się powinienem obawiać?

– Mężczyźni często boją się odrzucenia.

– Ja do nich nie należę!

– Co za pewność siebie…

– Mam nadzieję, że dziewczyna, która skakała ze mną po drzewach nie pośle mnie do diabła! Nie poznajesz mnie, Krystyno?

– Pewnie, że poznaję!

– Tak?

Chwila zawahania. Czyżby Andrzej Kowerski? Tak, to chyba on, muszę teraz zgrabnie wybrnąć z zaistniałej sytuacji. A jak to nie on? Nie, to musi być Andrzej, kto inny wie, że w dzieciństwie wspinałam się po drzewach? Baśka, ale ona nie jest mężczyzną. Moi nauczyciele, ale taka wiadomość nie mogła się rozejść po Polsce i dotrzeć do Budapesztu. To w posiadłości jego rodziców, w Łabuniach koło Zamościa, wspinaliśmy się po drzewach. Andrzej jest ode mnie cztery lata młodszy, to ja byłam prowokatorką i namawiałam go na wspinaczkę, zjeżdżanie po słomie i szalone przejażdżki konne. Jego mama na nasz widok łapała się za głowę i krzyczała do męża:

– Stanisław, przecież oni zrobią sobie krzywdę!

Stanisław Kowerski, doktor, przedsiębiorca, właściciel fabryki wódek i likierów w Zamościu oraz dyrektor Monopolu Spirytusowego w Lublinie, a przede wszystkim działacz, społecznik. Udzielał się w różnych instytucjach finansowych i gospodarczych, takich jak Okręgowe Towarzystwo Rolnicze, Centralna Kasa Społeczna, Ziemiańskie Towarzystwo Wzajemnego Kredytu.

– Mario, nie przesadzaj, to dzieci, muszą się wyszaleć! Ich młode kości są elastyczne, nie połamią się!

– A jak się zabiją?

– Nie martw się, mamy jeszcze córkę, po wielkiej wojnie trudne czasy nastały, im mniej osób do wykarmienia i wykształcenia, tym lżej.

– Nawet tak nie żartuj! Jeśli coś się stanie Krystynie, hrabia Jerzy nas zabije!

– To będzie o trzy osoby mniej. Jeśli mnie oszczędzi to chyba kupię nowe gospodarstwo, tylko kto je będzie prowadził? Będę musiał Marię mądrze wydać za mąż, za kogoś, kto umie pracować…

Pan doktor miał poczucie humoru. Hrabianka Maria, matka Andrzeja, w młodości startowała w zawodach hippicznych. Mogę rzec, że była dla takich panienek jak ja, wzorem do naśladowania. Działała społecznie, nie potrafiła usiedzieć na miejscu. Pomaganie innym to była jej pasja i misja.

– Andrzej, pamiętasz, jak się poobijałeś spadając z drzewa?

– Ja się poobijałem? To ty namawiałaś mnie do złego!

– Swojego rozumu nie miałeś? Jakbym ci kazała wskoczyć do ognia, też byś to zrobił?

– Za tobą, Krysiu, poszedłbym na koniec świata!

– Czyli na wyspę Attu na Alasce, albo na biegun północny? Jeszcze możemy wyruszyć na biegun południowy, na Antarktydę, śladami Roalda Amundsena.

– Ty się w ogóle nie zmieniłaś, nadal piękna i błyskotliwa!

– Nie mogę tego samego powiedzieć o tobie, trochę się postarzałeś i nie chodzisz już w krótkich spodenkach, przypiętych szelkami, żeby z tyłka nie spadały, podczas upadku z drzewa.

– Kryśka, ty znów swoje, zacięłaś się?

– Ja? Skądże, próbuję ci odświeżyć pamięć!

– Poddaję się!

– Niedobrze. Zbyt szybko składasz broń. Powinieneś walczyć do ostatniej kropli krwi!

– Już się nawalczyłem u boku generała Maczka.

– Co robisz w Budapeszcie?

– O to samo powinienem zapytać ciebie, pani Giżycka!

– Widzę, że jesteś poinformowany, chociaż nie do końca…

– Oświeć mnie, moja droga przyjaciółko z dziecięcych lat!

– Z Jerzym jesteśmy w separacji. Nie mam szczęścia do mężczyzn.

– Znam przyczynę…

– Tylko nie mów, że jestem wymagająca, już mama mi takie morały prawiła, po tym jak rozwiodłam się z Gustawem.

– Nie to miałem na myśli. Po prostu, od dziecka my byliśmy sobie pisani! Już później z żadną kobietą nie wspinałem się po drzewach!

Słodkie słówka, dobre wrażenie, a później jest jak zawsze, nuda i narzucanie swojej woli. To powinnaś robić, tego nie powinnaś. To przystoi, a to nie.

– Kiedy już dokonałeś analizy moich nieudanych związków, proszę, odpowiedz na moje pytanie. Co robisz w Budapeszcie?

– To długa historia. Jak wcześniej wspomniałem, walczyłem w jednostce pancernej, po klęsce zabrałem Niemcowi samochód i z trzeba kolegami z dywizji przedostaliśmy się na Węgry.

– Nie zatrzymali was? Przecież wielu naszych żołnierzy jest internowanych!

– Miałem dobrą nauczycielkę, która nie potrafi usiedzieć na miejscu!

– Kogo masz na myśli?

– Nie znasz jej, taka tam Krystyna!

– Z Kryśkami zawsze są kłopoty!

– Powiedziałbym, że z kobietami zawsze są kłopoty. Mojej mamy też wszędzie pełno. Mam nadzieję, że z ojcem są bezpieczni.

– Dokończ, proszę!

– Kiedy tak ładnie prosisz... Po dwóch dniach uciekłem!

– Naprawdę, wstałeś rano i wyszedłeś?

– Nie do końca. Zdobyłem cywilne ubrania, wsiadłem w samochód, którym przyjechałem i odjechałem.

– Włożyłeś niemiecki mundur?

– Tak, wziąłem ze sterty.

– Pewnie po jakimś nieboszczyku.

– Nawet się nie wstrząsnęłaś…

– Czym się zajmujesz w Budapeszcie?

– Pracuję w konsulacie.

11.
Takiego Andrzeja nie znałam

Tamtego pierwszego, wspólnie spędzonego wieczoru, rozmawialiśmy do zamknięcia Kraszkani Kalman. W sumie musieli nas wyprosić, byliśmy ostatnimi gośćmi opuszczającymi lokal. Rano byłam zmęczona, miałam ciężką głowę i nie udało mi się zorganizować tak dnia, żeby szukać mieszkania. Kolejne dni upłynęły mi na czekaniu na rozkazy. Znałam zakres zadania, jakie postawiło przede mną SIS, sama je określiłam i zdobyłam aprobatę kierownictwa. Gotowa byłam do startu, potrzebowałam tylko wyraźnego sygnału. Bezczynność mnie wykończa. Jedyne, co mnie hamuje, to obawa przed falstartem.

Tymczasem udzielałam się towarzysko, szukałam kontaktów i zaczęłam coraz więcej czasu spędzać z Andrzejem, którego wodziłam za nos, nie wyjawiając prawdziwej przyczyny przybycia do Budapesztu. Andrzej za to, ku mojemu zaskoczeniu, ufał mi bezgranicznie. Mam jakiś wewnętrzny dar przekonywania ludzi do siebie. Często osoby, które spotkałam po raz pierwszy, po kilku minutach rozmowy chcą zostać moimi przyjaciółmi.

W Budapeszcie poznałam przemiłą dziewczynę, Ericę Bosardi. Ma dwadzieścia trzy lata, całe życie przed nią. Nie doznała jeszcze zła tego świata i mam nadzieję, że nie będzie musiała borykać się z okrucieństwem, jakie może jej grozić ze strony niemieckich oprawców. Jest jeszcze taka niedoświadczona i naiwna. Zadaje pytania, które dla mnie brzmią niedorzecznie. Nurtował ją na przykład fakt, że podróżuję po świecie i nie mam nigdzie miejsca, do którego – jak to ładnie ujęła – mogłabym wrócić.

– Erica, po co mam przebywać w jednym miejscu, życie jest zbyt krótkie! Nawet nie zdajesz sobie sprawy ilu ludzi zabito na ulicach Warszawy.

– Taka wątła kobieta podróżuje z ciężkimi walizkami? To niedorzeczne!

– Kto tu mówi o ciężkich tobołach? Ja mam dwie sukienki i dwie pary butów, po co ten cały majdan?

– Jesteś elegancką, piękną kobietą, nie wyglądasz na taką, która chodziłaby w dwóch sukienkach!

– Mam jeszcze dwie pary spodni. Ludzie gromadzą jakieś dzbanki, pamiątki, książki i inne niepotrzebne rzeczy, później to i tak spłonie podczas nalotu, lub zostanie porzucone podczas ucieczki.

– Długo planujesz zostać w Budapeszcie?

– Nie mam pojęcia. Nikt z nas nie wie, co przyniosą kolejne dni. Dzisiaj jest spokojnie, jutro Hitler może ze swoją armią stanąć na Moście Elżbiety lub zrzucić bomby na miasto, tak jak to zrobił – między innymi – w Warszawie.

– Niemcy są sojusznikami Węgier. Dzięki Hitlerowi do Korony Świętego Stefana wróciła południowa Słowacja i Ruś Zakarpacka.

– Zdajesz sobie sprawę ilu Żydów mieszka w Budapeszcie?

– Parę tysięcy, ale Hitler jest pokojowo nastawiony do Węgrów.

– Jeżeli Hitler głosi, że naród niemiecki stracił wszystkie oszczędności, które zgromadził uczciwą pracą, przez propagandowe działania Żydów, to myślisz, że się powstrzyma przed atakiem na Budapeszt, w którym mieszka ich trzysta tysięcy?

– Żydzi wykorzystali dobroć Niemców, wzbogacili się wydatkując ich zasoby i doprowadzili do wzrostu inflacji.

– Erica, żyjesz w zakrzywionej rzeczywistości!

– Krystyno, jeżeli uważasz, że ja powtarzam bzdury, to jaką masz gwarancję, że ty dysponujesz wiedzą z rzetelnego źródła?

W pewnym momencie się poddałam. Przestałam jej tłumaczyć to, co dla mnie było oczywiste. Nie wiem, co tacy ludzie, jak moja matka, zrobili złego temu człowiekowi. Nie zdziwiłabym się, gdyby w jego żyłach płynęła żydowska krew. Pál Teleki stąpa po cienkiej linie, powinien uważać, żeby się pod nim się nie zarwała. Z jednej strony podpisał „pakt z diabłem”, z drugiej odmówił wsparcia podczas najazdu na Polskę i z otwartymi rękoma przyjmuje polskich emigrantów. W co on gra? Może obawia się, że alianci pokonają III Rzeszę i jego kraj, strzelający piłkę do obu bramek, otrzyma taryfę ulgową i wyjdzie z tej wojny bez szwanku? Mosty, piękna architektura, metro, tramwaje, transport kolejowy pozostaną w idealnym stanie i będą mogły z nich korzystać kolejne pokolenia. Węgry będą nadal się rozwijać, a Polska nie wiadomo czy kiedykolwiek wstanie na nogi. Nawet nie można przewidzieć, czy ktokolwiek i kiedykolwiek ujarzmi Hitlera.

Dzisiaj kolacja z Andrzejem. Nie mogę się doczekać. Nie wiem czy to skutek miłych wspomnień z beztroskiego dzieciństwa, podczas którego tak naprawdę niczego nam nie brakowało. Byliśmy nakarmieni, schludnie ubrani i mieliśmy dostęp do nauki. Wszystko przeminęło, przynajmniej w naszym kraju i wszędzie tam, gdzie Hitler uskutecznia projekt czystej rasy, w realizacji którego przeszkadzają mu Żydzi, Cyganie, Polacy.

– Krysiu, wiem, że zabrzmi to banalnie, ale nie mogłem się doczekać naszego spotkania! Dzisiaj w konsulacie nie mieli ze mnie pożytku.

– Gdybym poznała cię wczoraj to zaczęłabym się zastanawiać, czy mnie – w niezbyt wyrafinowany sposób nie podrywasz, ale za długo się znamy…

– Co to zmienia?

– Nie mogłeś się doczekać spotkania ze mną, bo dzięki mnie wróciły miłe wspomnienia z czasów beztroski. Czym się zajmujesz w konsulacie?

– To tajemnica. Powiesz mi, co robisz w Budapeszcie?

– Jeżeli twoja praca w konsulacie jest owiana tajemnicą, to tym bardziej powinnam ukryć powód mojej obecności w Budapeszcie.

– Byłaś dzisiaj w konsulacie?

– Widziałeś mnie i nie podszedłeś?

– Zniknęłaś szybciej niż się pojawiłaś!

– W takim razie mogę ci powiedzieć, że przystąpiłam do grupy iluzjonistów. Jeżeli chciałbyś o czymś ze mną porozmawiać to nie zwlekaj, bo w ciągu sekundy mogę zmienić miejsce pobytu.

– W tej restauracji nie ma drzew, nie możesz ukryć się w konarze!

– Pamiętasz?! To była wyśmienita zabawa, panna Zuzanna się mnie naszukała! Ona naprawdę uwierzyła ci, że zapadłam się pod ziemię!

– À propos zapadnięcia się pod ziemię, dotarły do ciebie wiadomości o mojej nieszczęsnej wyprawie na narty?

– Andrzeju, chyba jesteś zbyt krytyczny. Nie jeździsz na nartach tak dobrze jak ja, ale nie jesteś też najgorszym narciarzem!

– Dziękuję, że próbujesz być miła! Zniknąłem pod kopułą śnieżną na cztery i pół godziny.

– Byłeś na nartach z panną Zuzanną i dała się ponownie nabrać na ten sam żart?

– Krysiu, czy ty potrafisz być poważna?

– Tak, kiedy się rozwodziłam z Gettlichem, to na poważnie, nie dla żartów!

– Szalona kobieta! I jak cię nie kochać?

– Jezu, wyznajesz mi miłość? Nie wiedziałam, że jesteś aż tak kochliwy!

– Nie miałem pojęcia, że wyrośniesz na taką zwariowaną dziewczynę!

– Nie jestem zwariowana, po prostu próbuję normalnie żyć. Teraz zamieniam się w słuch…

– Obraziłaś się?

– Tak, ja Krystyna Skarbek, herbu Abdank, jak na arystokratkę przystało jestem wrażliwa i obrażalska.

– Wybrałem się z moim kuzynem, Grzegorzem.

– Nawet nie wiem, czy on nie jest przystojniejszy od ciebie…

– Chcesz się dowiedzieć, co się wydarzyło?

– Tak, czekam w napięciu, nie krępuj się, opowiadaj!

– To było zimą 1934 roku. Byli z nami Władysław i Wilżanka Czechowie, sędzia Stachowski i inżynier Karpiel.

– Mocna grupa, też z przyjemnością wybrałabym się z nimi na narty!

– Niestety, niektórzy z nich nie doczekali najazdu Hitlera na Europę i nie będzie im dane cieszyć się z jego kapitulacji.

– Optymista.

– W czepku urodzony. Ze stoku Liliowego nadeszła lawina śnieżna, która porwała nas i przerzuciła przez uskok skalny w okolice Zielonego Stawu. Nawet nie zdajesz sobie sprawy z jaką prędkością ona musiała schodzić! To były sekundy i leżałem pod śniegiem!

– Jeżeli zaległeś na cztery i pół godziny to cud, że teraz razem siedzimy i pijemy wino!

– Generał Zaruski powiedział, że to pierwszy taki przypadek, ratownictwem zajmował się przez ćwierć wieku. Spędziłem pod lawiną dwieście siedemdziesiąt minut.

– Kogo nie uratowali?

– Reanimowali Wilżankę, ale niestety nie udało się jej uratować, inżyniera Karpiela nie odnaleziono.

– A jakim cudem uratowali Grzegorza i Władysława?

– Zostali na wierzchu lawiny. Sędziego Stachowskiego przykryła, ale po interwencji lekarzy ze szpitala klimatycznego w Zakopanem szybko doszedł do siebie.

– W tamtym czasie spędziłam sporo czasu w Tatrach, na szczęście – poza siarczystym mrozem – nie spotkały mnie inne niedogodności.

– Od dziecka miałaś dar do szusowania! Czechowie też byli wyśmienitymi narciarzami, ale nieraz ludzie z najlepszymi umiejętnościami nie mają szans podczas spotkania z lawiną. Szkoda, że naziści stronią od Tatr, można byłoby zastawić na nich śnieżne pułapki!

– À propos niemieckich żołnierzy, wiesz, czy kręcą się po Tatrach?

– No, nie wiem, czy mogę ci odpowiedzieć na to pytanie…

– Nie pytam o źródło informacji, tylko o stan faktyczny. Nie bój się, nie polecę do wroga i nie doniosę, że Andrzej Kowerski chodzi po Budapeszcie i rozpowiada, że Niemcy to niedorajdy i boją się Tatr.

12.
Karty na stół

Wieczór z Andrzejem był długi. Obudził nas świt. Już zapomniałam jak miło jest zasypiać i budzić się w ramionach mężczyzny. Miałam już dwóch mężów, w sumie nadal jestem żoną Jerzego, ale z żadnym nie przeżyłam takiego uniesienia jak minionej nocy z Andrzejem. To nie było zwykłe kochanie, po którym kochankowie zasypiają odwróceni do siebie plecami. Dobrze jeszcze, kiedy ich ciała się stykają, ale najczęściej bliskość kończy się na pytaniu: „było ci dobrze?”. Co kobieta ma w takim momencie powiedzieć? Może przez trzy minuty, trochę się zagalopowałam, no, powiedzmy, dziewięć minut, ale ja chcę więcej!

Kolację skończyliśmy szybciej niż poprzedniego wieczoru. Zaraz po niej Andrzej miał mnie odwieźć do hotelu.

– Wynajęłaś mieszkanie?

– Nie miałam czasu!

– Myślałem, że przyjechałaś do Budapesztu odpocząć, wspominałaś, że piszesz artykuł.

– Piszę, dlatego mam sporo pracy. Nie można napisać ciekawego tekstu bez zapoznania się z dostępnymi materiałami.

– Będę mógł przeczytać?

– Pewnie, będzie mi miło, kiedy wyrazisz swoją opinię.

– Jeśli jeszcze nie wynajęłaś mieszkania, może miałabyś ochotę zobaczyć moje? Możesz zamieszkać ze mną… Nigdy nie wiadomo kiedy hitlerowcy zaczną wyrzucać ludzi z domów. Będę mógł otoczyć cię opieką.

– Uważasz mnie za wątłą kobietę, która nie poradzi sobie ze złem tego świata?

– Ja tego nie powiedziałem, nawet nie miałbym odwagi tak pomyśleć, nie wkładaj mi do ust swoich myśli! To było ostatnie zdanie jakie wypowiedziałam tego wieczoru. Trudno myśleć i mówić logicznie w momencie, gdy ciało ogarnie fala namiętności. Ledwo przekroczyliśmy próg jego mieszkania, zrzuciliśmy swoje palta na podłogę i nadzy ciasno przylgnęliśmy do siebie. Był taki delikatny, a zarazem zdecydowany. Czas płynął powoli, odniosłam wrażenie, jakby wskazówki zegara, który wisiał na ścianie przestały go odmierzać. Zorientowałam się, która jest godzina, kiedy kukułka ze Schwarzwaldu zakukała dwanaście razy. Pasujemy do siebie idealnie, znamy się od tylu lat. Nigdy dotąd moje ciało nie zaznało takiej namiętności. Jak niewiele, a może właśnie jak dużo potrzeba, aby dwoje ludzi stanowiło nierozłączną całość, nakręcającą się spiralę namiętności. Mój pierwszy mąż uważał, że żona powinna być perfekcyjną i elegancką panią domu, usługiwać mężczyźnie i stanowić jego ozdobę. Tak naprawdę nie miał ani wyczucia, ani polotu. Cały jego charme znikał, gdy zdejmował swoją doskonale skrojoną marynarkę. Spanie z nim było nijakie. Lepiej żyć w celibacie niż udawać rozkosz w łóżku z takim mężczyzną. Wydaje mi się, że zniechęcały mnie do niego jego poglądy. Jak jedna cegła nie pasuje, to cały dom może runąć w zgliszczach, tak jak po bombardowaniu przez dwusilnikowy samolot Junkers Ju 88. Podczas ostatniej wizyty w konsulacie brytyjskim w Budapeszcie miałam nieprzyjemność oglądać straszne zdjęcia.

Wracając do Gettlicha, pewnego dnia stwierdziłam, że nie jestem męczennicą i nie zamierzam przez całe życie udawać, że wszystko jest w porządku, przecież to nic wielkiego, że nie mam do mojego męża pociągu. Życie jest zbyt krótkie, ile z tych kobiet, które już zginęły, nigdy nie doznało rozkoszy, namiętności? Szkoda, że dziewczynkom w ogóle nie mówi się o namiętności, jeśli nie zaznają jej z mężem nie wiedzą, co tracą.

– Gdzie byłaś przez te wszystkie lata?

– To tu, to tam, wędrowałam po świecie, aż dotarłam do Budapesztu.

– Po drodze zaczepiłaś o Kair, Paryż, Londyn.

– Jesteś dobrze poinformowany. Dla kogo pracujesz?

– Czy wspólnie spędzona noc miała ci ułatwić wyciągnięcie tych informacji?

– Tak, pracuję dla II Departamentu SS.

– Dobrze się bawisz?

– Nie rozumiem Andrzeju, dlaczego ci do śmiechu. Dostaliśmy raport, że zajmujesz się przerzucaniem polskich oficerów do Francji, a tym samym przyczyniasz się do osłabienia potęgi Niemiec. Widzę, że cię zaskoczyłam.

– Kryśka, przestań się zgrywać!

– Nie nadaję się na oficera SS? Mam wszystkie atuty: wysportowana, atrakcyjna kobieta, płynnie mówię po niemiecku i francusku, co pozwala mi na rozpracowywanie siatki przerzutowej.

– Nie zaprzeczam, jesteś atrakcyjną, wysportowaną, dodałbym jeszcze inteligentną kobietą, ale praca na rzecz SS nie jest w twoim stylu.

– Naprawdę mi nie wierzysz?

– Może wierzę, tylko próbuję zyskać na czasie…

– Leżąc przy mnie i głaszcząc mnie po pośladkach?

– Jeśli mam umrzeć, to w rozkoszy, a nie w bólu i poniżeniu.

– Będę łagodnie się z tobą obchodziła, jak mi powiesz, czym się obecnie zajmujesz.

– Pracuję w konsulacie. Jestem pracownikiem biurowym, a co miałbym robić nie mając nogi?

– Przed chwilą jej brak nie przeszkadzał ci wynieść mnie na orbitę!

– Loty w nieznane to zupełnie inna kwestia…

– Order Virtuti Militari otrzymałeś za to, że przeżyłeś pod lawiną cztery i pół godziny?

– Służyłem dla pierwszej baterii, szesnastego dywizjonu artylerii motorowej dziesiątej Brygady Kawalerii Zmotoryzowanej Wojska Polskiego, pod dowództwem generała Maczka. Dlatego też teraz tutaj leżymy, na podłodze, w małym mieszkanku w Budapeszcie.

– To czym się zajmujesz? Proszę, chociaż przez chwilę zachowuj się poważnie, rozmawiamy o ważnych sprawach!

– A co ja złego robię?

– Dotykasz mnie, zamiast spojrzeć w oczy i odpowiedzieć na moje pytanie!

– Nie odpowiada ci intymność jaka nas łączy? Udawałaś?

– Andrzeju, przyznaj się do winy, bo cię poddam torturom! Adam Konopka, coś ci to nazwisko mówi?

– A powinno?

– Raczej zna się osoby, z którymi się współpracuje!

– Mario Krystyno Skarbek, herbu Abdank, kiedy tyle o mnie wiesz, to po co pytasz?

– Sprawdzam, na ile twoje uczucie do mnie jest szczere.

– Ja coś do ciebie czuję?

– Tak, kochasz się we mnie od dziecka!

– Daj spokój, jesteś dla mnie zbyt stara!

Zasnęliśmy na łóżku, Andrzej pozbierał ubrania z podłogi następnego dnia. Gdyby Niemcy wkroczyli po ciemku do jego mieszkania to porozrzucana garderoba mocno utrudniłaby im do nas dostęp. Związalibyśmy ich moimi pończochami, które przywiozłam jeszcze z Kairu, do kneblowania użylibyśmy mojej bielizny. Na szczęście nie mieliśmy nieproszonych gości.

Następnego dnia wróciłam do Hotelu Budapeszt, żeby zabrać moją małą walizkę. Na pytanie recepcjonistki, czy znalazłam mieszkanie odpowiedziałam, że tak, oczywiście, najlepsze w mieście, bo ze współlokatorem, który o mnie zadba. Odrobina przyjemności w tych strasznych czasach. Budzisz się każdego dnia i zastanawiasz się, czy to twój ostatni świt. Ile ci jeszcze zostało tych zmierzchów i świtów? Życie jest zbyt krótkie, żeby rezygnować z miłości i namiętności!

13.
Przygotowania do wyprawy

– Andrzej, mieszkamy ze sobą już dwa tygodnie.

– Robię coś nie tak?

– Zniknąłeś na trzy dni.

– Mówiłem ci, że w związku z działaniami Sowietów mieliśmy dużo dodatkowej pracy w konsulacie.

– Tak i przeciekał wam dach, a przez szpary w oknach sypał śnieg i wyłączyli wam ogrzewanie, dlatego wróciłeś przemarznięty. Przestańmy udawać! Od początku wiem, czym się zajmujesz.

– Przecież to nic złego, że pracuję w konsulacie.

– Ja nie żartowałam, mówiąc tamtej nocy, że wiem o tym, że wspierasz polskich oficerów. Jest tylko mała różnica, nie pracuję dla Hitlera, masz rację, szybciej skoczyłabym z Giewontu na głowę niż wspierała działania tego psychopaty!

– Nie jesteś dziennikarką, tamto spotkanie w kawiarni nie było przypadkowe. Mężczyzna zwracający się do ciebie per Christine wiedział z kim ma do czynienia.

– Obecnie zbieram materiały, ale nie do artykułu, chociaż nigdy nie wiadomo, może kiedyś opublikuję swoje wspomnienia, a najpiękniejsze będą o naszej namiętności…

– Krysiu, nie, przepraszam, Christine, chociaż w takim momencie mogłabyś się zdobyć na powagę!

– Już kilkakrotnie to słyszałam. Nie ma chwil, które wymagają od człowieka powagi. Zobaczysz, będę umierała z uśmiechem na ustach!

– To, że jestem młodszy, nie oznacza, że dłużej będę żył.

– Współpracujesz z Brytyjczykami?

– Co w tym złego, są naszymi sojusznikami. Łatwiej wzmocnić kogoś mocnego niż budować od początku siłę słabego. Jestem agentką Secret Intelligence Service.

– SIS?

– Mała Krystyna biega z pistoletem! Hrabia Skarbek byłby dumny ze swojej córki! Andrzejek mu się nie udał, za to Kryśka to dziewczyna na medal!

– Drwisz sobie ze mnie!

– Nie drwię, nie przyciskaj mnie tak mocno, zaraz się uduszę. Pozwól chociaż powiedzieć – jestem z ciebie dumny.

Ja też, może nie dumna, ale jestem z siebie zadowolona. Cieszę się, że mogę walczyć z Adolfem Hitlerem. Nie wręcz, chociaż jak miałabym taką możliwość to bym się nie zawahała. Informacja i dezinformacja to jedna z najsilniejszych broni wojny. Jak długo będzie trwała, ile ofiar pochłonie, czy będzie mi dane zobaczyć upadek Hitlera, tego nikt nie wie.

– Będę potrzebowała twojej pomocy.

– A ja, naiwny, myślałem, że jesteś dla mnie z miłości!

– O czym ty mówisz, co to jest miłość? Nas łączy wyłącznie namiętność!

– Kryśka, twarda dziewczyna, która zamiast wstążek we włosach nosiła kij za pazuchą!

– Żebym nie musiała ci przyłożyć tym kijem przez plecy! Powiedz, jak przerzucasz żołnierzy do Francji?

– Wchodzą do armaty, podpalam lont i lecą, lecą, tak długo, aż wylądują. Nieraz na tyłach wroga, ale z ryzykiem zawsze trzeba się liczyć!

– Cieszę się, że próbujesz naśladować moje poczucie humoru, to się ceni, ale teraz proszę, jak na spowiedzi!

– Myślisz, że moja wiara jest silniejsza, niż księdza, którego podpaliłaś?

– To się okaże, jak przegryzę ci tętnicę, czy będziesz próbował zatamować krew, a może zdasz się na łaskę boską…

– Poddaję się, szlak ewakuacyjny jest przez Nagykanizsę, Zagrzeb do Mediolanu. Pomagamy im dostać się do stacji kolejowej w Modenie, na granicy włoskofrancuskiej. Wsiadają do pociągu i dalej już nie trzeba prowadzić ich za rączkę.

– Zawsze jest zagrożenie, że ktoś ich zatrzyma, wylegitymuje.

– Jesteśmy przygotowani. Dostają paszport polski i zagraniczny, wizę docelową i transportową, jugosłowiańską i włoską i oczywiście, bilet kolejowy. Po dotarciu do Modeny, wsiadają, nieraz w biegu, do pociągu i przemieszczają się w kierunku, w którym nigdy nie wiadomo, co na nich czeka.

– Patrząc na działania podejmowane przez Francję, nie wiadomo co jest lepsze, spędzenie kilku, a może kilkunastu miesięcy w ośrodku na Węgrzech, czy podróż z nadzieją, że dołączą do nowo utworzonej armii, jeżeli ona się zawiąże…

– Tym bardziej, że w ośrodkach nie przymierają głodem i dodatkowo dostają żołd. Szeregowcy i cywile dwadzieścia filerów dziennie, podoficerowie, dwa pengo, oficerowie młodsi, starsi i sztabowi sześć pengo, a generałowie osiem pengo.

– Osiem pengo to ponad półtora dolara! Przez miesiąc to prawie pięćdziesiąt dolarów – na papierosy i węgierskie wino w zupełności wystarczy!

– Krystyno, dobrze wiesz, że ty też byś nie potrafiła bezczynnie siedzieć, bo nie jest ci obojętny los naszego kraju.

– Cieszę się, że mnie rozumiesz. Potrzebuję twojej pomocy. Mówię, teraz na poważnie. Muszę nawiązać kontakt z jednym z tatrzańskich kurierów, Janem Marusarzem bratem Stanisława.

– Chcesz mu coś przekazać?

– Informacje, którymi dysponuję, mają dotrzeć do konkretnej osoby, wraz z gotówką.

– To po co ci kontakt z Marusarzem?

– Muszę poprosić go o pomoc w zorganizowaniu przejścia przez Karpaty.

– To niebezpieczne! Jest zima.

– Nie zauważyłam, dawno nie wychodziłam na zewnątrz. Kiedy jest tak niebezpieczne, to na co czekasz, mogę nie wrócić z Warszawy. Kochajmy się, chciałabym, żebyś wspominał mnie z uśmiechem na ustach!

Na drugi dzień Andrzej zorganizował kontakt z Marusarzem. Nie miał wyjścia. Doskonale wiedział, że nie jest w stanie zatrzymać mnie w Budapeszcie. Zbyt dobrze mnie znał. Mimo upływu lat mój charakter się nie zmienił. Niepokorna, uparta i chyba odważna, Krystyna Skarbek, a może już nie, bo przecież teraz jestem Krystyną Andrzejewską, muszę się przyzwyczaić. Na szkoleniu wielokrotnie powtarzali, że bardzo ważna jest dbałość o szczegóły, jeden nierozważny ruch, jedno nieprzemyślane zdanie i może być koniec.

Przygotowania do podróży trwały trzy dni. Miałam nadzieję, że wyjadę w ciągu czterdziestu ośmiu godzin, ale czekałam jeszcze na jedną depeszę od Guya Burgessa. W Tatrach temperatura schodzi poniżej trzydziestu stopni. Nie jest to dla mnie nowość, już mi się zdarzało bawić z celnikami w chowanego w takim mrozie. Trochę dłonie przemarzły, bo stopy udało mi się zabezpieczyć. Górale wiedzą jak się nie dać pokonać warunkom atmosferycznym.

– Kryśka, uważaj na siebie!

– Nie jestem małym dzieckiem! Cieszę się, że nadal traktujesz mnie jak tę, która skakała z tobą po drzewach i nie myślała o konsekwencjach. Niejedna zabawa mogła skończyć się otwartym złamaniem, skręceniem karku, rozbiciem głowy.

– Chcesz powiedzieć, że jeśli wtedy wychodziłaś z opresji, to teraz też nic ci nie grozi?

– Wyjąłeś mi to z ust! Nie przyciskaj mnie tak, nie mogę oddychać!

– Przepraszam!

– Przecież żartuję. Nie żegnaj się ze mną jakbym miała nie wrócić. Odwieź mnie na pociąg i nie maż się!

– Będzie mi brakowało twojego poczucia humoru!

– Nie martw się, nie zdążysz zatęsknić, a już będę stała u progu! Mam nadzieję, że uda mi się też dotrzeć do Łabunia, do twojej mamy. Jeżeli nie mi, to postaram się przekazać wiadomość przez łącznika z zespołu kapitana Witkowskiego.

– Może lepiej nie…

– Obawiasz się czegoś?

– Nie wiem, czy można im ufać.

– Dzisiaj nikomu nie można ufać, każdy nowo poznany, ale też najlepszy przyjaciel, może przejść na złą stronę mocy i być największym wrogiem!

14.
Wyprawa

W pierwszej linii metra w Budapeszcie, najstarszej w Europie, Millenniumi Földalatti Vasút, na stacji Hősök tere, przy Placu Bohaterów, gwar i ruch jak w okresie świątecznym, a tymczasem to pierwszy lutego. Nie wiedziałam, czy to będzie mój szczęśliwy dzień.

Na stacji kolejowej wsiadłam w pociąg do Tornyosnémeti, to miejscowość na granicy ze Słowacją. Po drugiej stronie ma czekać na mnie Marusarz. Przyleci na swoich nartach. Oczywiście żartuję i żałuję, gdyby można było tę dyscyplinę sportu przekształcić ze skoków w loty, przemierzanie Tatr byłoby szybsze i bezpieczniejsze.

Na stacji Hatvan wsiadła węgierska żandarmeria wojskowa. Co czułam? Dreszczyk emocji. Czekałam, co się wydarzy, kiedy zajrzą do mojego przedziału i czy kupią moją historię, jedną z kilku, które przygotowałam na czas podróży. Widziałam, że muszę mieć temat na pogawędkę z żandarmerią słowacką, a w Polsce może zatrzymać mnie patrol niemiecki. Mam dwa wyjścia: kłamać jak z nut, albo pożegnać się z wolnością, a możliwe, że i z życiem. Druga i trzecia opcja nie jest w obrębie moich zainteresowań.

Weszli do mojego przedziału w Miszkolc. Wcześniej na korytarzu odbyła się jakaś szarpanina i wysadzili – przy pomocy dwóch żandarmów – delikwenta na stacji Mezökövesd.

– Dzień dobry, dokumenty proszę!

– Dzień dobry, proszę bardzo.

– Pani Krystyna…

– Krystyna Andrzejewska.

– Potrafię czytać. Sama pani podróżuje?

– Tak.

– W jakim celu?

– Jestem dziennikarką.

– Nie pytam czym się pani zajmuje. Czy pani stroi sobie ze mnie żarty?

– Dlaczego pan tak uważa?

– Tutaj ja jestem od zadawania pytań, więc pytam, jaki jest cel pani podróży?

– Zbieram materiał do artykułu.

– Dla jakiej gazety?

– „Magyar Hang”, opisuję szlak wędrówki po górach Zemplińskich. Tematem głównym są ruiny zamków i kryjące się w nich sekrety.

– Po co to komu?

– Nie interesuje pana, kto był pańskim przodkiem? Może właścicielem zamku Regec, Fuzer, Sarospatak czy Szerencs? Kiedyś będzie pan opowiadał swoim dzieciom, kim był ich pradziadek.

– Nie mam dzieci.

– Świat się jeszcze nie kończy, całe życie przed panem.

– Jest pani pewna? Wczoraj zginął nasz kolega.

– Sojusznicy zaczęli do siebie strzelać?

– Nie, to był wypadek.

– Kto go opłakuje?

– Żona i dwójka dzieci.

– Pan nazywa to wypadkiem, a może to wybryk znudzonego oficera Wehrmachtu?

– Lepiej nie znać odpowiedzi na niektóre pytania. Przynajmniej rano człowiek wstaje i nie myśli, że to może być jego ostatni świt.

Zrobiło mi się przykro. Ilu żołnierzy, ilu cywilów musi jeszcze zginąć, żeby ludzie otworzyli oczy i zobaczyli, co się dzieje wokół nich. Czym kierują się Węgrzy, podpisując sojusz z Adolfem Hitlerem, a jednocześnie chroniąc polskich oficerów?

Podróż pociągiem dobiegła końca. Teraz zacznie się prawdziwa przygoda, jeżeli można to tak nazwać. Czy napis Tornyosnémeti przyprawił mnie o radość? Nie wiem, na to pytanie nie jestem w stanie odpowiedzieć. Granica węgiersko-słowacka oznacza, że zbliżam się do Polski. Będę miała okazję zrobić coś pożytecznego, może uratować komuś życie.

Temperatura -26°. Wystające spod czapki końcówki włosów, zamieniły się w sople lodu. To dopiero początek. Co mnie czeka na górze? Czy będzie mi dane dotrzeć do celu, spotkać się z mamą, przekazać wiadomość pani Kowerskiej? Niejednokrotnie przemierzałam zimą Tatry, tylko wtedy nie było wojny, oczywiście celnicy polowali na przemytników, ale nikt do nikogo nie strzelał, bez uprzedzenia i dla zabawy.

Śnieg padał pod skosem, wiatr wiał z prędkością osiemdziesięciu kilometrów na godzinę, ostre płatki raniły mi twarz.

– Krystyna? Krystyna Skarbek?

– Ale mnie wystraszyłeś!

– Masz coś na sumieniu?

– Niejedno, wydaje mi się Janie, że nie powinieneś czuć się przy mnie bezpiecznie.

– Zepchniesz mnie w przepaść?!

– Czy to twoja wymarzona śmierć? W sumie masz rację, ten sposób pożegnania się ze światem jest przyjemniejszy od kulki w głowę z Walthera P38.

– Niemcy się tutaj nie zapuszczają, Tatry, Karpaty są dla nich nie do pokonania. W swoim zadufaniu sądzą, że jeśli sami nie są w stanie zmierzyć się z górskim żywiołem, to tym bardziej Polakom i Słowakom się to nie uda, przecież jesteśmy gorszą rasą.

– Boją się halnego, bo może wiać nawet trzysta kilometrów na godzinę, oblodzonych szczytów gór, niedźwiedzi.

– Niedźwiedzie zimą śpią!

– Słyszałem, Christine, że masz duże poczucie humoru, ale myślałem, że w takich okolicznościach nie jesteś skora do żartów!

– Im zimniej tym mój płat czołowy jest bardziej pobudzony!

– No dobrze, idziemy! Przed nami jakieś osiem godzin, zanim odpoczniemy. Na kilka godzin przysiądziemy w jaskini skalnej na szczycie Gerlacha. Tam czekają na nas narty, na których zjedziemy do Doliny Wielickiej.

Szliśmy, wiatr mocno zacinał, odnosiłam wrażenie, że z każdą minutą płatki śniegu coraz mocniej uderzają w moją twarz. Skóra na policzkach zaczęła się kurczyć i, mimo nałożenia grubej warstwy kremu, czułam jakby ktoś mi ją wciągał do środka. Nie było to przyjemne uczucie. Wszystkie niedogodności przestały mieć znaczenie zaraz po tym jak nałożyłam narty. Rozwijając znaczącą prędkość pokonywaliśmy kolejne kilometry zaśnieżonych zboczy, częściowo pokrytych zmrożoną pokrywą śniegu.

– Christine, spójrz w lewo!

– To staw pokryty lodem, czy równina?

– Staw Wielicki, ma powierzchnię około dwóch hektarów, szkoda, że jest taki mróz, mogłabyś zobaczyć jak szybko płynie woda w Wielickim Potoku.

– Myślisz, że na takim mrozie moje zmysły odpowiedzialne za doznania estetyczne jeszcze pracują?

– A co, powoli zaczynają obumierać? Uważaj, żeby czujność ci się nie wyłączyła! W tej wyprawie ja jestem odpowiedzialny za ciebie, a ty za mnie! Partnerstwo, znasz takie słowo, Krystyno?

– Obiło mi się o ucho!

– Niepokorna, Andrzej mnie ostrzegał!

– I niezłomna. Ile kobiet przeprowadzałeś zimą ze Słowacji do Polski?

– Chylę czoła, jesteś pierwsza.

– Jezu, Janie, spójrz!

– Przestań żartować, jestem przemarznięty i zmęczony!

– Tym razem nie żartuję! Tam leżą dwa ciała!

– Nie patrz w tamtą stronę. Już wcześniej mijaliśmy, były bardziej przykryte śniegiem. Nie zauważyłaś wystających butów?

– To co innego, ci ludzie leżą na śniegu i trzymają się za ręce! To straszne, próbowali uciec z okupowanej Polski, zostawili wszystko, dobytek, rodzinę, szli po nowe życie i stracili je w górach. Na wiosnę zwierzyna zrobi sobie z nich ucztę.

– W tym wszystkim najpiękniejsze jest to, że do końca byli razem, wojna ich nie rozdzieliła.

– Będą razem do końca świata. Piękna jest taka śmierć! Umrzeć w ramionach ukochanej osoby. Nie możemy ich tak tutaj zostawić, musimy urządzić pochówek, żeby zwierzęta nie rozerwały ich na strzępy.

– Chcesz zabrać ich ze sobą?

– Przestań drwić w takim momencie!

– Myślisz, że to pierwsze ofiary, które widziałem od początku wojny?

– Ja też widziałam już trochę trupów, ale tych tutaj tak nie zostawię, musimy ich pochować!

– Chcesz kopać rękami grób w śniegu? Powodzenia! Myślałem, że ryzykujesz życie dla żyjących, a nie dla tych, którym wszystko już obojętne!

– Nie dyskutuj, tylko pomóż mi zebrać gałęzie!

– Chcesz spalić ciała?

– Chcę ich nimi przykryć i postawić krzyż, a przede wszystkim pomodlić się za ich dusze!

– Jesteś wierząca?!

– Zapewne bardziej niż ksiądz dobrodziej, dyrektor, szkoły w Jazłowcu, do której uczęszczałam.

– Christine, dobrze się czujesz?

– Na tyle dobrze, na ile może czuć się człowiek, który od dwóch dni walczy z wiatrem, mrozem i zmęczeniem. Dlaczego pytasz?

– Myślałem, że zaczęłaś bredzić.

– Ty zaraz zaczniesz, kiedy potraktuję cię tym krzyżem! Janie, może ty się boisz znaku Jezusa Chrystusa, siedzi w tobie diabeł?

– Nie wymyślaj, przeżegnaj się i idziemy dalej! Zaraz nas zmierzch zastanie, do jaskini mamy jeszcze z pięć kilometrów, jak nie więcej. Tak zasypało szlak, że nawet nie widzę, w którym kierunku rosną drzewa. Zaraz się zgubimy i wrócimy do Słowaków. Jak znam moje szczęście, to wejdziemy wprost na żandarmerię słowacką.

– Z węgierską w pociągu sobie poradziłam, to i z nimi dam radę!

– Węgrzy są nam przechylni, Słowacy przeszli na stronę wroga!

– Dla nas wroga, dla nich sojusznika. Jeden szaleniec podzielił całą Europę!

– Nie on pierwszy i obawiam się, że nie ostatni!

15.
Krysiu, to ty?

Kiedy wsiadałam na furkę w Zakopanem przypomniałam sobie Luxtorpedę, którą miałam przyjemność podróżować z Zakopanego do Krakowa przed wojną. Pociąg ten na trasie Kraków – Zakopane, Zakopane – Kraków, kursował od 1899 roku. Stworzenie linii kolejowej stanowiło przełom w rozwoju tatrzańskiej turystyki. Cepry zaczęły wprost zalewać ten piękny kurort. Tatko opowiadał mi legendę, a może naprawdę takie wydarzenie miało miejsce, że górale byli przerażeni, kiedy zobaczyli pierwszy skład pociągu. Myśleli, że to koniec świata, a stalowa maszyna, to „ognisty diabeł”. Jesienią 1939 roku cztery z sześciu Luxtorped zostały zbombardowane przez Niemców. Dwie ocalałe nadal kursowały do Zakopanego, naziści traktowali je jako ekskluzywne wagony, przeznaczone dla Hansa Franka i jego gości. Podróż furką nie była łatwa, ale daliśmy radę. Mróz, no cóż, w takim klimacie się urodziłam, w Kairze mieszkałam zbyt krótko, aby od niego odwyknąć.

Wydaje mi się, że dłonie odmroziłam. Zakopiańscy przemytnicy uczyli mnie, że odmrożone części ciała należy rozgrzewać stopniowo. Najlepiej ręce włożyć do ciepłej wody albo parafiny, pić rozgrzewające płyny. Moja mama powie, że zwariowałam, jak zacznę topić świecę, po to, aby leczyć odmrożenie. Przecież to towar deficytowy. Ale moje sprawne i piękne ręce są na wagę złota.

W Polsce nie miałam problemów. SIS przygotowało dla mnie solidne dokumenty. Kartki żywnościowe, pieniądze odpowiednio ponumerowane. Niemcy pilnowali numeracji. Jeden z agentów był świadkiem, jak sprzedawczyni zwróciła uwagę niemieckiemu oficerowi, że ma fałszywe kartki, a jego – spreparowane przez sekcję 6 – wskazała jako wzór. Od razu nasuwa się pytanie, czy ten klient też nie był agentem, tylko wywiad, dla którego pracował, miał słabe rozpoznanie. Dostaliśmy informację, że Niemcy bardzo szczegółowo kontrolują dokumenty, odklejają zdjęcia i sprawdzają autentyczność pieczątki zakładu fotograficznego, którą zwykło się stawiać na odwrocie. Informacje dla mojego łącznika miałam ukryte w korpusie klucza, broszury informujące o prawdziwym stanie działań na froncie, które miały poprawić morale członków organizacji podziemnej w Warszawie, na dnie torby, w specjalnym, przygotowanym na tą okazję schowku.

Serce waliło mi jak młot, tak długo nie widziałam mamy. Musiałam upewnić się, że jest sama w mieszkaniu. Mama nie spodziewała się mnie, nie wiedziała, czym się zajmuję i gdzie mieszkam. Od czasu do czasu wysyłałam jej kartkę z pozdrowieniami, ale – co oczywiste – o wielu rzeczach jej nie mówiłam. Przez tych kilka miesięcy okupacji przyzwyczaiła do tego, żeby nie zadawać pytań i uważnie obserwować.

– Dzień dobry!

– Jezu drogi, Krysia, ty żyjesz!

– Ciii… Ściany mają uszy. Nie wypowiadaj mojego imienia.

– Mam życzliwych sąsiadów.

– Z tym nigdy nie wiadomo.

– Dziecko, może tak jest za granicą, tutaj ludzie są życzliwi!

– Nie zapominaj o swoim pochodzeniu. Przecież wiesz jak Niemcy traktują Żydów.

– W Warszawie nie ma Hitlera.

– Jego nie, ale nie brakuje tu tych, którzy go podziwiają i popierają jego poglądy, również Polaków. Pakuj się, mamo, będę w Warszawie przez kilka dni, później muszę wracać, skąd przyjechałam.

– Skąd przyjechałaś?

– To nie ma znaczenia, im mniej wiesz, tym jesteś bezpieczniejsza!

– Dziecko, w co ty się wplątałaś?

– Wszystko będzie dobrze, tatko byłby ze mnie dumny!

– Nawet o nim nie wspominaj!

– Dobrze, jak sobie życzysz, ale to był mój ojciec i nie ma dla mnie znaczenia, co zaszło między wami.

– Zrozumiesz, kiedy będziesz miała swoje dzieci!

– Nie będę miała!

– Mówisz tak teraz, bo teraz nie ma warunków. Jerzy przyjechał z tobą?

– Nie, nie widzieliśmy się od kilku miesięcy. Jesteśmy w separacji.

– Jesteś jak ojciec!

– Tak, uparta i wysportowana!

– Miałam co innego na myśli. Masz trzydzieści dwa lata i byłaś dwukrotnie mężatką, jesteś na złej drodze!

– A może po prostu chcę być szczęśliwa! Nie rozmawiajmy już tym. Pożyczę sobie od ciebie sukienkę, buty, palto i torebkę, muszę iść na spotkanie.

– Kiedy wrócisz?

– Nie wiem, wkrótce! Gdyby ktoś pytał kto u ciebie był, to pamiętaj, przyjaciółka twojej córki. Na pytanie czy wróci, odpowiedz, że nie wiesz.

– Jesteś poszukiwana?

– Nie!

– To, dlaczego się ukrywasz?

– Mamo, jakbyś nie zauważyła, pod naszymi oknami chodzą niemieccy żołnierze!

– Na co dzień ich spotykam w drodze na lekcje.

– Brakuje ci pieniędzy?

– A dziwisz się? Ucząc dzieci, odnoszę wrażenie, że robię coś dobrego, daję im i sobie namiastkę normalności.

– Wojna nie będzie trwała wiecznie. Kiedy się skończy bardziej będą ciebie potrzebowały.

– Co masz na myśli?

– Musisz ze mną wyjechać, nie możesz tutaj zostać.

– Dlaczego?

– W Warszawie jest bardzo niebezpiecznie. Patrole, łapanki, wywózki. Kilkoro moich znajomych osadzono na Pawiaku. Słyszałaś pewnie o niemieckich listach proskrypcyjnych, Sonderfahndungsbuch Polen.

– Nie jestem działaczką polityczną.

– Mamo, jesteś Żydówką. Już rok temu Hitler w przemówieniu przed Reichstagiem zapowiedział wyniszczenie rasy żydowskiej. Dzisiaj wieczorem spakuj kilka rzeczy, najlepiej mały tobołek. Resztę zostaw i tak niedługo zbombardują Warszawę!

– Dziecko, potraciłaś zmysły!

– Nie, po prostu wiem, co się szykuje. Naprawdę muszę już iść. Czy wyglądam jak brytyjska dziennikarka? Trochę szkoda, że będziemy musiały zostawić twoje ubrania, muszę przyznać, mamo, że masz wyśmienity gust!

Przekonać matkę – w ciągu dwóch dni – do opuszczenia kraju, nie było łatwym zadaniem. Albo nie zdawała sobie sprawy, co ją czeka, albo po prostu nie chciała dopuścić takiej myśli. Jeszcze przed wojną dużo widziała i dużo przeżyła. Ojciec nie skąpił jej różnych atrakcji, w końcu umarł u boku innej kobiety. Ale jeśli już to wszystko przeżyła to dlaczego teraz upierała się przy pozostaniu w Warszawie? Może rzeczywiście nie powinno się przesadzać starych drzew.

– Krystyna, gdzie ty się podziewałaś?

– Przepraszam, my się nie znamy, pomyliła mnie pani z kimś innym!

– To niemożliwe, przedstawiał mnie tobie sam Gombrowicz!

– Nie znam żadnego Gombrowicza.

– To bardzo panią przepraszam, jest pani łudząco podobna do Krystyny Skarbek!

Tak, chwila nieuwagi mogła doprowadzić do katastrofy. Była tak głośna, że przechodzący obok kawiarni oficerowie Wehrmachtu zaczęli się nam przyglądać z zainteresowaniem. Niewiele brakowało, aby podeszli, w sumie już się obrócili w naszym kierunku. Gdyby przeprowadzili rewizję byłabym spalona. W torbie miałam pieniądze, ulotki informacyjne i dwa rewolwery Webley MK I. Kątem oka zobaczyłam oddalającego się kapitana Stefana Witkowskiego dłonią dał mi znak, aby iść za nim.

Odczekałam parę minut, zapłaciłam za kawę, wstałam i wyszłam. Szłam zdecydowanym krokiem. Ci dwaj oficerowie odeszli, ale na ulicach nie brakowało niemieckich żołnierzy, odnosiłam wrażenie, że byli wszędzie, a oprócz nich zapewne mnóstwo tajniaków. Wiem jak rozbudowana jest siatka wywiadowcza SIS, Abwehra też na pewno rozesłała po całej Europie swoich ludzi. Stefan Witkowski, ps. „Kapitan”, „Doktor Zet”, „Dyrektor”, „Inżynier”, „Tęczyński”, „Kaniewski”, „Stewit”. Trochę ode mnie starszy, przystojny, bardzo inteligentny, przed wojną mówiono, że jest geniuszem. Podczas kampanii wrześniowej wpadł na pomysł powołania do życia Muszkieterów. W listopadzie zaprzysiężono pierwszych 48 członków. Kiedy się spotkaliśmy organizacja była już znacznie większa. W Londynie mówiło się, że to najbardziej wpływowa siatka szpiegowska w Europie.

– Pan „Dyrektor”?

– Dzień dobry, Krystyno! Wiedziałem, że jesteś młodą kobietą, ale nie spodziewałem się, że jesteś taka krucha. Znakomicie dałaś sobie radę w Tatrach, potrzebni nam tacy ludzie, ale musisz popracować nad ostrożnością. Dziś mogłaś wpaść ty i dwójka moich ludzi.

– To każdemu może się zdarzyć.

– Gdybyś wylądowała na Pawiaku, wiedziałabyś o czym mówię.

– Słyszałam, co się tam dzieje.

– Bierzesz ode mnie te mikrofilmy, czy nie jesteś zainteresowana?

– Mam na nie specjalny schowek. Jutro o dwudziestej w Modlinie zostanie spuszczona dla was skrzynia z zapasami na zimę. Rewolwery i parę ciężkich karabinów maszynowych.

– Co masz w torebce?

– A jak myślisz?

16.
Żyję i mam się dobrze

Stefan Witkowski to specyficzny człowiek. Andrzej mnie przed nim ostrzegał, ale myślałam, że to uprzedzenia. Przed wojną Witkowski spotykał się z Mussolinim i z Goeringiem, bywał u Paderewskiego i poznał generała Sikorskiego. Już wtedy był podejrzewany o związki z wywiadem brytyjskim. Kiedy się z nim spotkałam skupiał wokół siebie prawie pół tysiąca młodych oficerów służby czynnej i rezerwy oraz innych organizacji podziemnych. Prowadzili działalność wywiadowczą i kontrwywiadowczą. Mieli placówkę w Budapeszcie. Oficer działający na Węgrzech skontaktował się ze mną i przekazał informacje, pieniądze i broń. Kontakt do mnie dostał od oficera łącznikowego z SIS. Dlaczego SIS współpracował z Muszkieterami? Bo Witkowskiemu udało się stworzyć najskuteczniejszą podziemną organizację wywiadowczą w Europie, dysponującą informacjami, które pomagały w tworzeniu strategii wojennych.

Pojechałam do mamy Andrzeja, zamartwiała się, nie mając znaku od syna. Po spotkaniu z Witkowskim moje podróżowanie po Polsce było ryzykowne, tym bardziej, że miałam mikrofilmy, które mogły mi przysporzyć sporo kłopotów. Jeśli trafią w niepowołane ręce, naświetlą się i osoba będąca w ich posiadaniu nie będzie miała z nich żadnych korzyści.

– Dzień dobry Krysiu, dziecko, jak ty wyrosłaś!

– Dzień dobry, pani Mario, podobnie jak pani zareagował Andrzej, kiedy mnie zobaczył. Nie dziwię się, nie jestem już tą małą Krysią, która chowała się w stodole pod sianem, marzyła, żeby wsiąść na pani ukochanego konia, skakała po drzewach i zrywała owoce w sadzie.

– Zapomniałaś dodać, miała skłonności do podpalania!

– Ja nie podpalałam, tylko robiłam ognisko, żeby upiec jabłka!

– Zawsze można było poprosić dorosłych o pomoc.

– W oczach dziecka dorośli są wiecznie zajęci swoimi sprawami, ja chciałam być samodzielna, Andrzej nie pozostawał w tyle.

– Masz z nim kontakt? Jest zdrowy, czy tym razem stracił drugą nogę?

– Pani Mario, przecież pani wie, że to był wypadek, kolega postrzelił go na polowaniu. Nikt tego umyślnie nie zrobił!

– Najpierw piją, później strzelają do zwierzyny i o nieszczęście nietrudno, dobrze, że tylko nogę stracił, a nie życie.

Gdyby pani Maria wiedziała, co teraz robił Andrzej, osiwiałaby w minutę. Miałam powiedzieć, że przebywa na szkoleniu organizowanym przez SIS w Inverlochy Castle koło Fort William, należącego do hrabstwa Highland w Szkocji? Że uczy się szydełkowania, a w przerwie walki wręcz, podkładania materiałów wybuchowych, skoków ze spadochronem? Oczywiście z tym szydełkowaniem do żart, kamuflażem zajmuje się inny zespół, którego autorstwa jest mój płaszcz wypełniony tajemnymi schowkami. Wszystko jest tak sprytnie ukryte, że sama miałam problem. Kosztowało mnie to trochę nerwów. Muszę lawirować z informacjami, im mniej wie, tym jest bezpieczniejsza. Nigdy nie wiadomo, kiedy do jej drzwi zapukają Niemcy. Dobrze, że pana Stanisława nie ma w domu, przy nim czułabym się trochę skrępowana i nie byłoby tak łatwo z kłamaniem. On zawsze był stanowczy i rzeczowy. Potrafił na nas podnieść głos, kiedy przesadzaliśmy z harcami.

– Pani Mario, Andrzej jest bezpieczny, przebywa w Wielkiej Brytanii!

– Działa w konspiracji?

– Proszę o nic się nie martwić. Przekazał pani długopis.

– Nie obrazisz się, jeśli później zapoznam się z jego zawartością?

– Oczywiście, że nie. Wkład jest w kolorze niebieskim, to chyba pani ulubiony!

– Poczucie humoru, które miałaś już w dzieciństwie, pozostało, to dobrze, w dzisiejszych czasach dystans do siebie i otoczenia jest potrzebny. Inaczej wyglądałoby nasze życie, gdyby ten szaleniec nie zapragnął być panem tego świata!

– Proszę się nie martwić, to się niedługo skończy, dni Hitlera są policzone!

– Jeśli tego dożyjemy.

– Dlaczego mamy nie dożyć?

– Krystyno, dobrze wiesz, co ten szaleniec wykrzykuje!

– Krowa, która dużo ryczy, mało mleka daje! Nie poddamy się, byłam w Warszawie, spotkałam się z kilkoma osobami i – proszę mi wierzyć – robimy swoje!

– We wrześniu gościliśmy prezydenta Mościckiego, też mówił: „Mario, nie martw się, jesteśmy bezpieczni, nic nam nie zagraża, za parę miesięcy wojna się skończy”.

– I pani nie okłamał, wojna trwa dopiero kilka miesięcy. Nastąpiły komplikacje, nasi sojusznicy zawiedli, ale może muszą odczekać z atakiem. Dzięki temu, że bezpośrednio nie przystąpili do wojny, istnieje możliwość tworzenia polskiej armii na uchodźctwie. Hitler i jego ludzie pomyślą, że zagrożenie minęło i wtenczas alianci zaatakują.

– Zaraz nastąpi kolejny rozbiór Polski i tyle pozostanie nam po wolności!

– Pani Mario, myślmy pozytywnie, przecież kiedy organizuje pani spotkania, to nie mówi ludziom, że nastąpi katastrofa, tylko motywuje ich do działania!

– Muszę motywować, bo w przeciwnym razie nie mieliby chęci przeciwstawiać się wrogowi!

– Proszę tak dalej robić! Naprawdę muszę już jechać! Uściskam Andrzeja od pani i pana Stanisława, proszę na siebie uważać!

– Może zostaniesz na noc, gdzie ci tak spieszno?

– Nie chcę państwu sprawiać kłopotu, a czas nagli!

– U nas drzwi się nie zamykają. Prezydent Mościcki, uciekinierzy ze Śląska, nie wiadomo jeszcze kogo ta wojna przywieje. Dobrze, że nie brakuje trunków. Jestem niegościnna, nawet nie zaproponowałam ci likieru!

– Naprawdę muszę już jechać!

– Naparstek?

– Prowadzę samochód!

Wyjechałam z całą butelką. Dam Marusarzowi, przecież nie będę przemycać przez granicę słowacką alkoholu. Z drugiej strony, czemu nie? Od tego zaczęła się moja przygoda z górami. Skłamałam pani Kowerskiej, że Andrzej wyjechał do Wielkiej Brytanii w charakterze tłumacza. Tymczasem jej syn w Budapeszcie mocno zaangażował się w konspiracyjną działalność na rzecz polskich żołnierzy przebywających na Węgrzech. Organizował przerzuty, zajmował się załatwianiem fałszywych dokumentów tym, którzy próbowali przedostać się na Zachód, by wejść w skład odtwarzanych Polskich Sił Zbrojnych, albo – mimo okupacji – bardzo chcieli wrócić do kraju. Z tego, co o nim mówili, bo sam się nie chwalił, często balansował na granicy, wodził za nos węgierskich żandarmów, raz podobno wyparł się udziału w spisku, pokazując im drewnianą nogę. Faktycznie, trudno uwierzyć, żeby inwalida był tak aktywny. Coś o tym wiem, ale matce tego powiedzieć nie mogłam. Nie mogłam też powiedzieć, że teraz Andrzej, w górach dalekiej Szkocji, bierze udział w czterostopniowym szkoleniu, które pozwoli mu dołączyć do grona agentów SOE. Kwalifikację wstępną przeszedł zanim go zaprosili, teraz zapewne czołga się gdzieś w okolicach Inverness-shire i wspina po górach. Myślę, że – mimo problemów z nogą – jest wyróżniającym się rekrutem SIS i świetnie sobie poradzi podczas szkolenia spadochronowego w Ringway.

Nie spodziewałam się, że tak będę tęsknić za jakimkolwiek mężczyzną, a tymczasem czekałam z niecierpliwością na spotkanie z Andrzejem. Ponownie chciałam znaleźć się w jego ramionach, poczuć jego zapach i kochać się z nim bez opamiętania. Chyba ta myśl dodawała mi sił. Nieważne, że zaraz będę się zmagała z mrozem i wiatrem, ukrywała w jaskiniach przed żandarmerią, spotykała po drodze zamarzniętych ludzi, którzy bez odpowiedniego przygotowania wyruszyli w drogę, mając nadzieję, że spotka ich nagroda, nowe życie. Tylko gdziekolwiek się nie udadzą, tam spotkają nazistów, oni rozprzestrzeniają się jak stonka na polu ziemniaczanym, wiem, co mówię, bo w dzieciństwie widziałam na własne oczy.

17.
Budapeszt wita ponownie

Kiedy ja biegałam po górach, Andrzej biegał po poligonie i skakał ze spadochronem. Coraz bardziej mi imponuje. Ile musi być odwagi w tym mężczyźnie, że skacze z jedną nogą? Podczas szkolenia widziałam mężczyzn, którzy wydawali się sprawni, mieli dwie nogi i dwie ręce, ale brakowało im odwagi. Nie wiem, co ich paraliżowało? Wysokość, świadomość, że lądując mogą stracić życie? Kiedy skakałam ze spadochronu bałam się, że nadzieję się na krzyż kościoła i będzie to zemsta za podpalenie szaty księdza.

– Krysiu, jesteś przemarznięta!

– Teraz już dobrze! Ogrzałam się w pociągu.

– Jak się czujesz?

– Nie wiem, jak to określić. Może jak ktoś, kogo kostucha nie chciała, bo jeszcze na niego nie czas?

– Co ty opowiadasz? Masz gorączkę?

– Gdybyś tam był, to też byś zaczął wierzyć, że istnieje gdzieś wielka księga, w której jest zapisany każdy nasz dzień. Wiał halny, około dwustu kilometrów na godzinę, śnieg sypał w oczy, mijałam zamarznięte ciała, mróz przekraczał dwadzieścia pięć stopni. Wracali z nami polscy oficerowie, mieli zamiar przedostać się do Francji, a tymczasem zostali w górach. Silni, młodzi mężczyźni, mieli wielkie plany, chcieli przystąpić do armii generała Sikorskiego.

– Natura bywa groźniejsza od człowieka. Nie możesz do niej wycelować z broni.

– Andrzeju, my nie celujemy, strzelamy i poprawiamy! Taka jest zasada SIS, czyżbyś ominął szkolenie strzeleckie?

– Droczysz się ze mną?

– Jestem bardzo zmęczona. Nie patrz tak na mnie!

– Jak?

– Doskonale wiesz!

Byłam zmęczona, przeziębiona, ale on mnie uleczył, otaczając mnie miłością, pożądaniem i namiętnością. Kilka tygodni rozłąki wydobyło z nas pokłady uczuć, których się nie da opisać, to trzeba przeżyć. Każdy kocha na swój sposób, a moc uczucia zależy od tego, co łączy nas z partnerem, czy jest głębokie czy powierzchowne. Nasze uczucie jest głębokie jak Ocean Spokojny, średnio ponad cztery tysiące metrów!

– Udało się wszystko dopiąć do końca?

– Nie wszystko.

– Jakieś problemy w kontaktach z Witkowskim?

– Stefan jest specyficzny, ale nie jest tak straszny jak mówiłeś. Miałam problem z mamą, uparła się, że zostaje w Warszawie, bo jest tam potrzebna. Każdego dnia naraża swoje życie prowadząc tajne komplety z francuskiego.

– Starych drzew się nie przesadza!

– Czasem sytuacja tego wymaga!

– Następnym razem z nią porozmawiasz!

– Spróbuję, ale nie wydaje mi się, że zmieni zdanie. Podejrzewam, że kiedy sytuacja się pogorszy, mama jeszcze utwierdzi się w przekonaniu, że jest tam niezbędna. Może nie zmieni przebiegu wojny, ale żyje ze świadomością, że przygotowuje ludzi, którzy po jej zakończeniu będą odpowiedzialni za odbudowę naszego kraju!

– Moi rodzice też nie siedzą cicho przy piecu i nie czekają, co nastąpi!

– À propos twoich rodziców. Ojca nie było w domu, ale z mamą wszystko w porządku. Ma się dobrze i martwi się o ciebie.

– Przekazałaś jej prezent?

– Tak, bardzo się ucieszyła! Powiedziała, że niebieski jest jej ulubionym kolorem. Nie rób takich oczu, wytłumaczyłam jej, że twoją intencją nie było zachęcenie jej do pisania większej liczby listów!

– Żartujesz?

– Tak!

– Jakie informacje przytachałaś na swoich plecach?

– Tajne, nie mogę ci powiedzieć!

– Torturami zmuszę do mówienia!

– Zapewniam cię, jestem twarda, nikt i nic nie jest w stanie mnie złamać! Nie chcę się chwalić, ale szkolenie skończyłam z wyróżnieniem, a ty, mój drogi?

– Mnie niestety do ciebie daleko, od dziecka byłaś inteligentniejsza, sprytniejsza i tak pozostało.

– Kiedy tak suto obsypujesz mnie komplementami, to uchylę rąbka tajemnicy…

– Wolałbym, żebyś odsunęła rąbek spódnicy!

– To później, muszę uważać, żeby ci się nie znudziło! Przywiozłam mikrofilmy ze zdjęciami fabryk zbrojeniowych.

– W Niemczech budują?

– Budują u siebie i na terenach okupowanych. Hitler jest dobrze zorganizowany, przecież nie będzie tracił czasu i środków na transport. Himmler nie bez powodu o nim mówi, „największy umysł wszechczasów”.

– Krystyno, jeśli już wspominamy o Himmlerze, to ja też przywiozłem widomości.

– Postradał zmysły i dlatego wspiera Führera w realizacji projektu eutanazji nieuleczalnie chorych i wariatów?

– Chce odwrócić od siebie uwagę, to masz na myśli?

– Andrzeju, jakim trzeba być szaleńcem, żeby wydawać wyrok na tych, którzy wymagają wsparcia?

– Co najmniej wariatem pokroju Hitlera i Himmlera!

– Jakimi zasadami oni się kierują?

– Oni nie mają zasad! Himmler, niby bezwzględnie posłuszny Führerowi, wysłał do Wielkiej Brytanii zaufanego oficera, aby prowadził rozmowy z dwoma agentami SIS.

– Namawia ich do zamachu na Hitlera? Chce zająć jego stołek?

– Najwyraźniej, wszelkie działania, jakie podejmuje, wskazują na to! Tymczasem próbuje doprowadzić do zawarcia pokoju z zachodem.

– Andrzeju, on myśli, że ktoś mu zaufa i zacznie się z nim układać? Choć Witkowski wspominał, że prawdopodobnie to Himmler stoi za zamachem z ósmego listopada.

– Próbę podjął George Elsner, niemiecki stolarz i przeciwnik nazizmu.

– Znalazł się przez przypadek w Piwnicy Mieszczańskiej w Monachium? Szedł sobie ulicą i nagle wpadł na pomysł, że podłoży bombę urozmaicając tym samym nudne przyjęcie. Zginęło osiem osób, gdyby Hitler nie wyszedł wcześniej mielibyśmy problem z głowy.

– Krążą plotki, że to sprawka moich kolegów z wywiadu, kapitana Besta i majora Stevensa.

– Krystyno, to są ci sami agenci, z którymi rozmawiał człowiek Himmlera.

Partner, z którym masz tysiące wspólnych tematów, na widok którego chcesz kochać się do wyczerpania, to marzenie każdej kobiety w czasie pokoju, a tym bardziej podczas wojny, gdy nie wiadomo, ile jeszcze świtów i zmierzchów przed nami. Dobrze, że Andrzej dał się namówić i dołączył do SIS, nie muszę niczego udawać i kłamać, że wyjeżdżam na kilka dni do dalekiej krewnej. Za parę dni znów wyruszam w podróż. Niestety nie wiem, czy będę mogła ponownie spotkać się z mamą. Chyba nie powinnam pokazywać się w Warszawie, ostatnim razem było niebezpiecznie. Ta kobieta nie chciała łatwo odpuścić, dobrze pamiętam ją sprzed wojny, często widywałam ją w Kameralnej. To prawda, że któregoś dnia Gombrowicz mi ją przedstawił. Dobrze, że odpuściła, ale nigdy nie wiadomo kogo jeszcze mogę spotkać w Warszawie i jak na mnie zareaguje.

18.
Migdałowe oczy

Nie było mi dane zbyt długo siedzieć bezczynnie w Budapeszcie. Chociaż przez ostatnie trzy tygodnie pracowaliśmy z Andrzejem bardzo intensywnie.

Nie chodzi tylko o łóżko, łączy nas dużo więcej. Czym imponuje mi Andrzej? Męstwem, odwagą, czasami brawurą. Jest bardzo ambitny, mimo kalectwa nie chce stać z boku. Patriota w pełnym znaczeniu tego słowa. Bardzo pomógł mi w zorganizowaniu ostatniej wyprawy do Polski. Razem sprawnie przerzucaliśmy polskich żołnierzy – ekspedycje kursowały do Polski i do Jugosławii. Z Polski przywiozłam mikrofilmy, parę zaszyfrowanych wiadomości i kilku oficerów. Wyruszyłam z kilkunastoma, kilku zostało pod śniegiem na słowackiej ziemi. Ci, którym się udało dotrzeć ze mną do Budapesztu, nie przyjechali, żeby czekać na lato i spędzić urlop nad brzegiem Dunaju, albo zaszyć się na jednej z trzech wysp, Małgorzaty, Óbudaisziget czy Czepel.

– Andrzeju, przywiozłam ci prezent!

– Ty jesteś dla mnie największym prezentem!

– Panie oficerze, proszę postawić mnie na podłodze, bo nabawi się pan przepukliny!

– Kruszyno ty moja, polsko-słowacka zima pozbawiała cię kilku kilogramów, jesteś lekka jak piórko!

– Twoja mama mnie tak nakarmiła, że czułam się syta przez kilka kolejnych dni!

– Wiedziała na jaką eskapadę wyruszasz?

– Chyba żartujesz? Przecież nie mówiłam jej niczego, co mogłoby narazić jej życie na niebezpieczeństwo!

– Są rozkazy, co mamy zrobić z prezentem?

– Nie ma, przywiozłam ich przy okazji realizacji powierzonych mi zadań. Nie informowałam Londynu o dodatkowym bagażu.

– Co z nimi zrobimy?

-Mogą wysprzątać mieszkanie, ugotować obiad, chociaż nie, w Polsce krucho z jedzeniem, zanim trafi na stół wszystko zjedzą, śnieg stopniał, więc nie odśnieżą. Czy w Budapeszcie był śnieg?

– Pewnie nie w takiej ilości jak w słowackich i polskich górach!

– Co do panów, to prosiłabym cię, żebyś zorganizował im dokumenty, paszporty, wizę docelową i transportową, bilety kolejowe i wyekspediował do Francji.

– Wsadzę ich w armatę i wystrzelę!

– Widzę, że udzieliło ci się moje poczucie humoru!

– Moja ty legendo, ty się mi udzieliłaś!

– Legendo? Co masz na myśli?

– Podczas szkolenia w Hertfordshire słyszałem: „Christine to, Christine tamto”, aż byłem zazdrosny!

– Zazdrosny, że mówią o mnie, a nie o tobie? Nie przesadzaj, jeszcze będziesz sławny! Muszę ci jeszcze coś powiedzieć…

– Jesteś w ciąży?

– To mi nie grozi.

– Zawsze może się stać cud!

– Nie wystarczy ci jeden cud?

– Co masz na myśli?

– Spotkaliśmy się po latach. Ja do tej restauracji weszłam przez przypadek, naprawdę, czasem się zastanawiałam, czy przekroczyć jej próg, czy może lepiej wracać do hotelu.

– Weszłaś i dzięki temu mogę teraz cię trzymać w swoich ramionach. Miałaś mi coś powiedzieć…

– Nie możemy razem mieszkać. Nie patrz się tak na mnie, to rozkaz od moich przełożonych. Dwóch agentów SIS pod jednym dachem, to nierozsądne. Jest jeszcze jedna sprawa…

– Nie każ mi snuć domysłów.

– Znów muszę wyruszyć do Polski.

– Bardzo żałuję, że przez moje kalectwo nie mogę ci towarzyszyć, czuję się bezużyteczny!

– Masz co robić, bez twojej pomocy polscy żołnierze nie dołączą do polskiej armii we Francji. Poza tym, nie powiedziałabym, że jesteś bezużyteczny, gdyby nie twoja proteza mikrofilmy nie mogłyby trafić bezpiecznie do Brytyjczyków.

Kolejne rozstanie z Andrzejem nie było proste. Przywiązałam się do niego, chociaż doskonale zdaję sobie sprawę, że to niebezpieczne. Oboje pracujemy dla wywiadu, w każdej chwili Niemcy mogą nas namierzyć. Spotkanie z tamtą kobietą w Warszawie pokazało, że chwila nieuwagi może mnie dużo kosztować.

Podróż po raz drugi jest zawsze przyjemniejsza, masz świadomość, jaką drogę musisz przebyć i jakie mogą czekać na ciebie zagrożenia. Start w Budapeszcie, już mniej więcej wiedziałam, kiedy dojedziemy do stacji Tornyosnémeti. Nawet żandarmi weszli do mojego przedziału mniej więcej w tym samym momencie, co za pierwszym razem. Na szczęście inni niż w lutym. Góry Zemplińskie tym razem powitały mnie łagodniejszą aurą. Śnieg nie sypał i nie wiał wiatr. Temperatura była przyjemniejsza niż poprzednim razem. Szybka przeprawa przez góry, byle tylko nie natrafić na słowacką żandarmerię. Mój przewodnik twierdził, że roztopy i śliskie zbocza gór ich odstraszają. Prędzej grozi nam spotkanie z niedźwiedziem, który właśnie się wybudził ze snu zimowego i jest głodny jak przysłowiowy wilk.

Drogę znałam na pamięć. Dolina Koprowa, Zawory, Gładka Przełęcz, Tomanowa i kończymy w Chochołowie. Od Chochołowa podróżuję samotnie. Mam samochód z kierowcą, teraz mogłabym się napić likieru od pani Marii. Z Krakowa do Warszawy pojadę pociągiem. Jeżeli wszystko pójdzie po mojej myśli, to w drodze powrotnej będzie mi towarzyszył porucznik Włodzimierz Ledóchowski.

– Mirku, niedźwiedź!

– Krystyno, one jeszcze śpią!

– Nie powinnam dyskutować ze starym taternikiem, kiedy mówi, że śpią, to śpią. Ale w tej sytuacji to jeszcze gorzej, bo człowiek jest przebrany za niedźwiedzia. Jaka ta żandarmeria słowacka jest przebiegła.

– Pewnie to drzewo…

– Dobrze, że nie powiedziałeś „zielony słoń”. Pomyślałabym: kogo mi przysłali, nie dość, że niedowidzi to jeszcze daltonista!

– Mam bardzo dobry wzrok i odróżniam kolory. Skup się na drodze i kiedy będzie kazał podnieść ręce w górę, nie dyskutuj!

– Z drapieżnikiem dyskutować? Przecież nie zwariowałam! Przyjdzie mi teraz rozmawiać z kimś, kto wygląda jak niedźwiedź i jak w takiej sytuacji zachować powagę i nie roześmiać mu się prosto w pysk?

– Ostrzegano mnie, że jesteś szalona!

– Mnie nikt nie uprzedził, że jesteś jak Tarzan, z małą różnicą, że w dżungli jest ciepło, a w górach temperatura, w szczególności zimą i wczesną wiosną, nie rozpieszcza.

– Nie ruszaj się!

– Daj spokój, już nas zobaczył, skończymy na dołku, w najgorszym wypadku nas rozstrzelają.

– Ja nie żartuję, to nie żandarm, to niedźwiedź!

Przed chwilą zachowywałeś się tak, jakbyś był z nim za pan brat, a teraz panikujesz? Nie bój się, powołasz się na znajomość z jego kuzynami i nic nam nie zrobi. Niedźwiedź nam na szczęście odpuścił. Może był już po posiłku, przeżuwał oficera niemieckiego albo żandarma słowackiego. Jest jeszcze trzecia opcja: dobrze się nie wybudził. Tak czy inaczej, udało się nam. Po pięciu dniach dotarłam do Warszawy. Tym razem spotkałam się z pułkownikiem Wincentym Mischke, pseudonim „Henryk”.

– Słyszałam, że służyłeś w armii niemieckiej.

– Dawne dzieje.

– Czyli to prawda?

– Zostałem wcielony. Nie miałem zbyt wiele do powiedzenia, ale w 1918 zdezerterowałem.

– Swoich zabijałeś. Witkowski ci ufa, a mi się w głowie nie mieści, że tak można, najpierw po jednej, później po drugiej stronie barykady.

– A ty dla kogo pracujesz? Dla Brytyjczyków czy Polaków? Przecież jesteś obywatelką polską, a służysz Churchillowi.

– Służę jednym i drugim. Brytyjczycy są sojusznikami, a nie wrogami. Obawiam się Wincenty, że mylisz pojęcia.

– Nie będę ci opowiadał o wszystkich moich zasługach dla armii polskiej, ponieważ ani ty, ani ja nie mamy na to czasu. Spójrz, tamta para się nam przygląda. Chwycę cię za rękę, nie szarp się!

– Zakładając mi płaszcz, włóż rękę do prawej kieszeni, a przesyłkę dla mnie umieść w lewej.

W Warszawie spędziłam parę dni. Chociaż wyruszając z Budapesztu nie miałam pewności, że będzie mi dane odwiedzić stolicę. Nie były to miłe chwile. Łzy same cisnęły się do oczu na widok ruin domów, porozrzucanych cegieł, kawałków szkła z powybijanych okien. To, co najbardziej ściskało mnie za serce, to patrole niemieckie – na każdym kroku. Czy niemieccy żołnierze są z gruntu źli, czy spece od propagandy zrobili im budyń z mózgu? Żandarmi Ordnungspolizei popychali karabinami ludzi, nie zważając na to, czy to kobieta, mężczyzna czy dziecko. Widziałam jak zastrzeli człowieka idącego o kuli. Najpierw coś do niego krzyknęli, nie usłyszałam co, bo stałam przy drzwiach kawiarni. Mężczyzna delikatnie się obrócił i jeden z żołnierzy z zimną krwią strzelił mu w głowę. Dwaj jego towarzysze stali i śmiali się głośno. Przechodnie i granatowi nawet nie zareagowali. Może dlatego, że ofiara miała na ramieniu opaskę z gwiazdą Dawida. W Warszawie Żydów zabija się bezkarnie. Niestety moja mama tego nie rozumie. Uważa, że wyolbrzymiam i przez to, że pojawiam się i znikam, wszędzie wietrzę spisek i zagrożenie.

Wszystkie przesyłki przekazałam i odebrałam to, co dane mi było odebrać. Czas wyruszyć w drogę powrotną. Pojechałam do Krakowa. Próbowałam nawiązać kontakt z Ledóchowskim. Spotkałam się z panią od Witkowskiego.

– Krystyno, długo jeszcze zabawisz w Krakowie?

– Za kilka dni wyjeżdżam. Chciałam się spotkać z moim starym znajomym, porucznikiem Ledóchowskim, niestety wyjechał do Francji.

– Znasz Ledóchowskiego?

– Tak, poznaliśmy się w Budapeszcie, przedstawił nas sobie Andrzej Kowerski, z którym w dzieciństwie wspinałam się po drzewach.

– Masz sporo kontaktów.

– Wystarczająco dużo, żeby przedwczoraj być w Warszawie, dzisiaj w Krakowie, a za parę dni w Budapeszcie.

– Czym się zajmujesz?

– Pisaniem artykułów dla prasy brytyjskiej, jestem dziennikarką.

– Kontaktujesz się z moimi przełożonymi, przemierzasz Europę wzdłuż i wszerz, w dzisiejszych czasach to nie do pomyślenia.

– To nie myśl, z faktami się nie dyskutuje.

– Współpracujesz z Gestapo?

– Tak się mówi o was. Nie mierzcie wszystkich swoją miarą!

Myślałam, że pomoże mi nawiązać kontakt z Ledóchowskim. Dostałam wiadomość, że za trzy dni ma przyjechać na stację kolejową w Nowym Sączu.

Kraków to piękne miasto, które całkowicie podporządkowali sobie Niemcy. Niemieckie nazwy ulic, flagi z niemiecką swastyką. Niemcy zajęli mieszkania, a mieszkańców – tak jak stali – wyrzucili na ulicę. Czy nikt nie mógł się temu przeciwstawić? A jakże, każdy mógł, tylko byłby to jego ostatni dzień. Przy Piłsudzkiego 4, w dawnym Kasynie Końskim, osiedliło się Gestapo. W październiku 1939 roku na mocy rozporządzenia Hansa Franka Kraków stał się siedzibą władz okupacyjnych Generalnego Gubernatorstwa. Statystycznie co piąta osoba przechodząca krakowską ulicą była Niemcem. Żydzi, podobnie jak w Warszawie, nosili białe opaski z gwiazdą Dawida. Niemcy okradali muzea, galerie, wywozili najcenniejsze rzeźby i obrazy, z kościoła Mariackiego ołtarz Wita Stwosza, część kolekcji Czartoryskich.

– Dzień dobry, pani zapewne czeka na mnie…

– Dzień dobry, skądże, na pociąg!

– Na pociąg i na mnie. Nie poznaje mnie pani? Słyszałem, że się znamy i ja teraz przebywam we Francji.

– Włodzimierz Ledóchowski. Opisywano mi ciebie jako przystojnego mężczyznę. Niestety pominięto parę szczegółów.

– Krystyno, słońce pięknie opromienia twoją twarz, a czarne włosy błyszczą jak grzywa pędzącego konia.

– Dziękuję za komplement. Rozumiem, że porównanie moich włosów do grzywy konia, miało sprawić mi przyjemność.

– A nie sprawiło? Masz również piękne, migdałowe oczy.

– To już bardziej przypomina komplement. Widzę, że walka z nazistami pozbawiła polskich oficerów umiejętności prawienia komplementów.

– Kiedy już się poznaliśmy – nie tylko ze słyszenia – to możemy wyruszyć w dalszą drogę.

– Jesteś żonaty?

– Słucham?

– Jest w twoim życiu jakaś kobieta?

– Nie.

– Więc zapraszam cię do Budapesztu!

19.
Nowy współpracownik

Po kilku dniach przybyliśmy do Budapesztu. Nie miałam pojęcia, że wyprowadzka od Andrzeja tak szybko będzie mi na rękę. Kiedy otrzymałam rozkaz niełączenia spraw służbowych z prywatnymi bardzo się zdenerwowałam. Nie rozumiałam, dlaczego moi przełożeni ingerują w sprawy prywatne agentów. Przecież od powrotu Andrzeja z Londynu nic nie uległo zmianie, wprost przeciwnie, mieliśmy tego samego pracodawcę.

Ledóchowski był kurierem polskiego ruchu oporu, Związku Walki Zbrojnej. Od początku wojny to była jego druga wizyta w Budapeszcie. Pierwszą odbył w grudniu 1939 roku. Przybył na zlecenie Komorowskiego i Rudnickiego. Spotkał się z pułkownikiem Krajewskim, dowódcą bazy wywiadowczej. Przed Sylwestrem zawiózł do Polski szyfry oraz statut i instrukcje ZWZ. Skierowaliśmy się prosto do mojego mieszkania. Czekali na nas nowi zwierzchnicy i łącznicy z Sekcji 6. Drzwi otworzył nam mój stary znajomy, Józef Radzymiński, który opowiadał wszem i wobec, że kocha się we mnie do szaleństwa i zrobi dla mnie wszystko. Rzeczywiście, to on wprowadził mnie do dziennikarskich kręgów w Budapeszcie, wypełnionych po brzegi szpiegami z całej Europy.

– Dziękuję Józiu, że zaopiekowałeś się moim mieszkaniem!

– Cała przyjemność po mojej stronie, Krystyno! Nie przedstawisz nas sobie?

– Przepraszam, mój nowy współpracownik!

– Włodzimierz Ledóchowski.

– Józef Radzymiński.

W tym momencie padło niewygodne pytanie: – Masz może kontakt z Andrzejem Kowerskim, koniecznie muszę się z nim spotkać!

Radzymiński zrobił wielkie oczy. Czekałam, kiedy powie, że ja mogę mu zorganizować to spotkanie, bo mamy z Kowerskim bliskie relacje. Na szczęście nabrał powierza w płuca i pośpiesznie wyszedł. Musiałam jakoś z tego wybrnąć.

– Włodku, podróż nie była łatwa, może czas coś zjeść, odpocząć? Pomogę ci nawiązać kontakt z Kowerskim.

– Znasz go?

– Poniekąd!

Co miał w sobie Ledóchowski, czego brakowało Kowerskiemu? Podróż nas do siebie zbliżyła, kiedy się nie wie, czy dożyje się następnego świtu wszelkie skrupuły tracą sens.

– Krysiu, znasz polski hymn?

– Próbujesz mnie obrazić? Nie spodziewałam się tego po tobie, najpierw kochanie, a później obrażanie?

– Próbuję ci zaimponować, a ty się unosisz!

– Zaimponować? Nie nadążam.

– Jakbyś pozwoliła mi dojść do słowa, to przekonałabyś się, że nie mam niczego złego na myśli. Chciałem się tylko pochwalić, że moja prababcia, Jadwiga z Rożnowskich Lubieńska, była prawnuczką Wybickiego.

– Tak, jest się czym chwalić, Wybicki zmienił bieg naszej historii.

– Gdzie byłeś we wrześniu 1939 roku?

– Walczyłem w artylerii konnej. Nasza dywizja została rozgromiona pod Głownem.

– Uciekłeś z niewoli?

– Nie, udało mi się uciec zanim zostałem jeńcem, przez Puszczę Kampinoską do Warszawy.

– Na nogach tyle kilometrów?

– W pewnym momencie uprzejmi ludzie pozwolili mi przysiąść na wozie drabiniastym. Dlaczego się śmiejesz?

– Wyobraziłam sobie ciebie na tym wozie!

– Tak, wymachującego szablą i krzyczącego „Niemiec nasz wróg! Nie spoczniemy, póki żyjemy!”.

– Biłeś się o Warszawę?

– Walczyłem na Pradze, z Wału Miedzeszyńskiego widziałem płonący Zamek Królewski. Straszna jest bezsilność, masz wroga na wyciągnięcie ręki, a nie jesteś w stanie go powstrzymać.

– Podczas pierwszej wizyty w Warszawie widziałam jak niemieccy żandarmi bili i poniewierali kalekiego mężczyznę, serce mi się kroiło, a wewnętrzny głos krzyczał „nie, zostawcie go!”. Nic nie mogłam zrobić. Gdybym im się przeciwstawiła to byłby mój koniec, już nikomu bym nie była w stanie pomóc.

– 5 października przyglądając się defiladzie wojsk niemieckich paradującej przed Hitlerem po Alejach Jerozolimskich nie zacząłem strzelać.

– Byłeś wtedy żołnierzem?

– Cywilem. Dzień przed kapitulacją Warszawy otrzymaliśmy telegraf z rozkazem zdemontowania barykady i rozwiązania baterii. Miałem dwa wyjścia: zdezerterować albo oddać się do niewoli.

– Dezercja dla żołnierza musi być trudną decyzją.

– Była. Noc przed odejściem do cywila spędziliśmy w ogrodzie zoologicznym. Mój dowódca powiedział, żebym postępował zgodnie z własnym sumieniem. Zadziałałem wbrew sumieniu, ale zgodnie z rozsądkiem.

– Wstąpiłeś do ZWZ?

– Nie od razu. Najpierw wróciłem do pracy w zawodzie. Pojechałem do Konina. Z wykształcenia jestem inżynierem dróg i mostów. Zatrudniłem się w biurze kierownictwa budowy kanału Warta-Gopło.

– Chyba nie należysz do pracowników szczególnie przywiązujących się do miejsca pracy?

– Śmiejesz się, a to był kolejny raz, kiedy oszukałem przeznaczenie. Nadzorujący pracę biura Niemiec szybko zorientował się, że jestem oficerem i żebym nie trafił do niewoli wysłał mnie w delegację, z której nie wróciłem. Pozostałą część mojej historii znasz.

– Znam. Teraz musimy się zbierać! Chciałeś poznać Andrzeja Kowerskiego!

– Możemy jutro?

– Nie możemy. Andrzej jutro wyjeżdża.

– Dobrze go znasz?

– Tak, od dziecka. Jego mama świetnie jeździ konno.

– To podobnie jak ty!

– Moim zdaniem zdecydowanie lepiej!

– Słyszałem, że Kowerski lubi ryzyko.

– Co masz na myśli?

Trochę się zaniepokoiłam. Skąd Ledóchowski wie, że Kowerski jest agentem SIS? Udało mu się uniknąć niewoli, Niemiec nie wydał go. Może współpracuje z Niemcami?

Zapytać wprost, czy po cichu obserwować i czekać co się wydarzy? Wolałabym, któregoś dnia, nie obudzić się z nożem przy gardle. Zaczynam myśleć o Ledóchowskim jak o mnie moi rodacy działający w konspiracji. Jeśli udało się jej przejść dwa razy przez granicę, to pewnie jest podwójną agentką.

20.
Moje diamenty

Panowie przypadli sobie do gustu. Andrzej wiedział, że Włodzimierz pomieszkuje u mnie. To okres przejściowy, za kilka dni ponownie wyruszam do Polski, tylko tym razem nie sama. Niestety Andrzej nie może mi towarzyszyć, w górach nawet późną wiosną napotykamy na trudności, które dla sprawnego człowieka stanowią wyzwanie, a co dopiero dla kogoś, kto porusza się dzięki protezie.

Jadę z Ledóchowskim, przywiozłam go do Budapesztu, to teraz odstawię z powrotem. On nie wie, czy zostanie w kraju, czy ze mną wróci. Mnie to zupełnie obojętne. To on się we mnie zakochał, ja nie potrafię i nie chcę się angażować. Myślałam, że może, kiedy spędzimy razem trochę czasu, coś się zmieni, ale uczucie, jakim darzę Kowerskiego, jest silniejsze. Kochając się z Włodkiem w myślach porównywałam go do Andrzeja. Zdecydowanie mniejszy ogień.

Nastał maj, przyroda obudziła się do życia. Niemcy zaczęli we Francji realizować strategię wojny błyskawicznej. Wojska francuskie wspierało dziewięć dywizji brytyjskich, wchodzących w skład korpusu ekspedycyjnego. Dowódcą Brytyjczyków był John Standish Surtees Prendergast Vereker, bardziej znany jako Lord Gort. Nie dziwię się, kto byłby w stanie zapamiętać tak długie nazwisko?

Miałam za zadanie jak najszybciej dotrzeć do Polski i między innymi przekazać informację o działaniach, jakie podjęły Francja i Wielka Brytania wobec hitlerowskich Niemiec. Mleko się rozlało, powinni od razu chwycić za broń, we wrześniu 1939, a nie udawać, że ich to nie dotyczy. Gdyby Brytyjczycy dotrzymali obietnic z 25 sierpnia 1939 roku powinni z Francuzami zaatakować agresora z lądu, morza i powietrza. Tymczasem, po cichu, podjęli próbę dojścia do porozumienia z Hitlerem. Nie wiem, na co liczyli, że jeśli będą się przyglądać z boku jak Hitler i Stalin dzielą pomiędzy siebie Polskę, to szybciej się to skończy? Mieli sto dziesięć dywizji, Niemcy dwadzieścia trzy. Do tej pory naziści zdążyli się wzmocnić. Czy nasi sojusznicy na pewno się przebudzili?

– Krysiu, wyruszamy do Polski, a ja nie wiem, czy znów tu wrócę.

– Skąd to czarnowidztwo, Włodku?

– Tu nie chodzi o to, że coś złego się wydarzy, ja po prostu nie wiem, jakie otrzymam rozkazy. Może się okazać, że będę potrzebny w Polsce. Wiesz, że zakochałem się w tobie od pierwszego wejrzenia, kiedy ujrzałem promienie słońca odbijające się w twoich migdałowych oczach.

– Ty też mnie urzekłeś, ale Andrzej...

– Wiem. Zauważyłam jak się do ciebie zwraca i na ciebie patrzy. Chciałbym podarować ci prezent.

– Nie wiem, czy mogę go przyjąć.

– To nie są diamenty. Jesteś piękną kobietą, nie potrzebujesz ozdób, ale chciałbym, żebyś zawsze miała przy sobie coś, co będzie ci o mnie przypominać.

– Dziękuję, są przepiękne! Możesz pomóc mi je zapiąć?

– Krystyno, jesteś moim kwiatem i promieniem słońca! Twojej urodzie nie jest w stanie dorównać przyroda budząca się wiosną!

– Zawstydzasz mnie, Włodzimierzu…

Po kolacji wróciliśmy do mojego mieszkania. To była ostatnia noc w Budapeszcie, podczas której kochaliśmy się długo, ale bez namiętności. Wkrótce wyruszyliśmy do Polski. Trasę mieliśmy sprawdzoną. Teoretycznie nie powinniśmy natknąć się na jakiekolwiek przeszkody. Oczywiście działania wojenne powodują, że u uczestników konfliktu wzrasta agresja. Bacznie przyglądają się każdemu, kto stanie na ich drodze.

Przed wyjazdem czułam, że muszę pożegnać się z Andrzejem. Nie dlatego, że obawiałam się, że nie wrócę, po prostu zaczęło mi go brakować. Nie da się serca oszukać.

– Andrzej, za kilka dni wyjeżdżam do Polski.

– Uważaj na siebie. Jest ciepło, coraz więcej patroli chodzi ulicami, będziesz lżej ubrana, swoją urodą przyciągasz uwagę!

– To dla mnie nie pierwszyzna, nie obawiaj się, wrócę cała i zdrowa! Chciałabym spotkać się z mamą i nakłonić ją do wyjazdu z Warszawy. Nie wiem tylko, czy uda mi się ją odnaleźć.

– Przecież byłaś u niej.

– Dostałam informację, że już tam nie mieszka. Zawsze myślałam, że ojciec jest odważnym człowiekiem, gdyby dzisiaj żył byłby gotów pójść na front i walczyć za ojczyznę. Mamę miałam za osobę, której los kraju może nie tyle jest obojętny, ale nie tak drogi, żeby narażać swoje życie.

– Tymczasem ona robi to każdego dnia.

– Po tym jak Francuzi przestali stać z założonymi rękoma, nauczanie ich języka stało się niebezpieczne. Ponadto Żydzi od początku wojny są na cenzurowanym, z tego powodu twoja mama też może mieć kłopoty.

W końcu nastał ten dzień. Tym razem czułam lekki niepokój. Byłam zmęczona, nie wiem, czy wpływ na to miało podenerwowanie, które odczuwałam. Może nieprzespana noc, nie mogłam zmrużyć oka. Po trzech dniach podróży dotarliśmy do granicy polskiej. Zaczęłam kaszleć. Wiosenne osłabienie. Po przekroczeniu granicy z Polską poczułam się tak, jakby ktoś wypiął mi ręce i nogi. Moje ciało było jak z gumy.

– Nie dam rady dalej iść…

– Przestań się wygłupiać. Jeszcze kilkanaście kilometrów i będziemy mogli wsiąść do taksówki!

– Trzy miesiące temu było można, dzisiaj sytuacja może być inna. Jedno jest pewne, koło Koszyc jest stacja kolejowa.

– Podróż pociągiem jest zbyt niebezpieczna.

– Jak z wycieńczenia przewrócę się, to na pewno zainteresuje się nami jakiś patrol. Myślisz, że to będzie bezpieczne? Jeśli chcesz, zostaw mnie tutaj, ja pojadę pociągiem, a ty idź pieszo.

– Nie ma mowy! Razem wyruszyliśmy i razem dotrzemy do celu!

– Włodzimierzu, mówię poważnie, nie chcę cię narażać na niebezpieczeństwo.

– Na stację – w lewo!

Wiedziałam, że mnie nie zostawi. Nie miałabym z tym kłopotu. Podczas ostatnich dwóch wypraw do Polski odcinek od granicy musiałam pokonać samotnie. Podróż była trudniejsza niż dzisiaj, padał zacinający śnieg, wiał wiatr, był duży mróz. Dzisiaj powiewa wiatr, ale słońce świeci prosto w oczy. To ono uśpiło moją czujność. Niespodziewanie podeszło do nas dwóch słowackich żandarmów.

– Dokumenty do kontroli! Co tutaj robicie? Uśmiechnęłam się zalotnie, spojrzałam im prosto w oczy.

– Jedziemy z narzeczonym dać na zapowiedzi.

– Jest wojna. To chyba niedobra pora na wesele?

– Kto tu mówi, panie oficerze, o weselu? Chcemy wziąć skromny ślub w obecności najbliższej rodziny.

– Dokumenty!

W tym momencie zaczęły się kłopoty. Może uwierzyliby w moją bajeczkę o narzeczeństwie, gdyby nie fakt, że z dokumentów wypadły zdjęcia generała Sikorskiego zrobione we Francji. Miały poprawić morale naszych ludzi.

– Pójdziecie z nami.

– My się nigdzie nie wybieramy. Zaraz nadjedzie nasz pociąg.

– Pójdziecie sami, czy mamy was zabrać siłą? Może ty przemówisz do rozumu swojej niby narzeczonej.

– Kochanie, nie stawiaj oporu, musimy iść!

– Nie będziesz mi mówił, co mam robić! Chcesz mi rozkazywać przed ślubem, to na co będziesz sobie pozwalał, kiedy już będziemy małżeństwem?

– Krystyno, nie denerwuj się! Wyjaśnimy sprawę i odjedziemy kolejnym pociągiem.

– Kolejny przyjedzie jutro!

– Jak Gestapo się wami zajmie, to nie wsiądziecie do żadnego pociągu!

– Niczego złego nie zrobiliśmy! Jedziemy do rodziny!

– Idzie pani z nami, czy zamierza stawiać opór?

Widziałam, że napięcie zaczyna rosnąć. Nie było sensu kontynuować dyskusji. Obawiałam się, że zaraz nadejdą kolejni i wtedy nie byłoby już mowy o ucieczce. Chociaż na ten moment, również były marne szanse. Weszliśmy na most, ale nie skoczymy do rzeki, nawet nie wiemy jaka jest jej głębokość. Będziemy łatwym celem. Nagle Włodzimierz przewrócił się i został kilka metrów za nami. Kiedy się odwróciłam, zauważyłam, że wyrzuca dokumenty do wody. Nie pozostało mi nic innego, jak spróbować odwrócić uwagę oficerów. Zatrzymałam się. – Przepraszam, możemy zatrzymać się na chwilę? Zaczęło mi się kręcić w głowie.

– Wymyślasz!

– Co z pana za dżentelmen, że zarzuca mi pan kłamstwo! Jestem bardzo osłabiona. Od dziecka mam problemy ze zdrowiem.

Zbliżyłam się do jednego z nich. Spojrzałam mu głęboko, zalotnie w oczy. W międzyczasie odpięłam kilka guzików bluzki, odsłaniając dekolt i naszyjnik. Wzrok jednego z oficerów powędrował we wskazanym kierunku, chociaż nie mam rubensowskiego biustu, drugi patrzył łapczywie na naszyjnik. Najwyraźniej jeden z nich jest koneserem kobiecych wdzięków, a drugi biżuterii. Czas, żeby zgubiła go zachłanność!

– Ojej, moje diamenty, zarazy wpadną do wody! Dlaczego tak stoicie?

– Jak stoimy?

– To mój prezent zaręczynowy, najcenniejsza rzecz, jaką posiadam!

W tym czasie Włodzimierz wrzucił do wody kilka banknotów. Oficerowie zrozumieli, że mają szansę się wzbogacić. Jeden z nich zaczął zbierać „diamenty”, które pięknie świeciły się w słońcu. Drugi pobiegł po pieniądze. Zdołałam krzyknąć:

– Teraz!

Zaczęliśmy biec. Nagle poczułam taki przypływ sił, jakby ktoś podał mi zastrzyk z adrenaliną. Zawołałam do Włodka:

– Biegniemy w stronę lasu. Musimy ich zgubić!

– Skąd wzięłaś siły?

– Z chęci życia. Jak przejrzą nasze dokumenty nie wyjdziemy z posterunku! Przed Gestapo nie będzie tak łatwo. Nie przekupimy oficerów niemieckich, mamy za mało pieniędzy.

– Przed chwilą ledwo co szłaś.

– Przestań dyskutować!

21.
O mały włos

Biegliśmy w górę co sił w nogach. Kiedy żandarmi się zorientowali, że perły to szklane koraliki, a w wodzie pływa tylko kilka banknotów, zaczęli nas gonić. Udało się nam zbiec. Wśród dokumentów ZWZ był awans dla pułkownika Komorowskiego do stopnia generała. Gdyby wpadły w ręce Gestapo narazilibyśmy swoje życie, ale również ludzi z naszego otoczenia.

Do tej pory igrałam z ogniem, teraz znają moją tożsamość. Zaczęli strzelać, jeden z pocisków odbił się od drzewa i odniosłam wrażenie, że świsnął obok mojego ucha. Tak niewiele brakowało.

Dotarliśmy do Warszawy z wybrakowanymi materiałami. Każde z nas miało swoje zadanie do realizacji. Jedno z moich polegało na spotkaniu z Witkowskim. Dowiedziałam się, że od początku wojny śledzi ruchy wojsk niemieckich. Muszkieterzy mieli szczegółowe informacje na temat sytuacji na liniach komunikacyjnych. Poprzednim razem dostałam mapę z fabrykami zbrojeniowymi. Niełatwo je zniszczyć, bo Niemcy do pracy wykorzystują naszych rodaków.

Fakt, że na terenie Polski znajdują się niemieckie fabryki zbrojeń, jest powszechnie znany. Podczas jednej z kurtuazyjnych rozmów podczas zakrapianej kolacji w Budapeszcie pewna nieroztropna niewiasta zadała pytanie:

– Dlaczego Polacy pracują dla Niemców?

– Równie dobrze możesz zapytać, dlaczego nie staną przez żołnierzem Wehrmachtu i nie poproszą, żeby ich rozstrzelał.

– Nie rób z nich potworów. Muszą być posłuszni Führerowi.

– Nie będę z tobą wchodzić w dyskusję, widzę, że jesteś pewna swojej racji.

– Jesteś dziennikarką, powinnaś być obiektywna, nie oceniać, tylko opisywać faktyczny stan rzeczy.

– Prawda jest taka, Hanno, że jakby, którykolwiek z przymusowych pracowników, przeciwstawił się swojemu przełożonemu, to wydałby wyrok na siebie i swoich bliskich, rodzinę, przyjaciół.

– Macie na to dowody?

– Na co? Za brak subordynacji dostajesz prezent w postaci kulki w głowę!

– No tak. Przecież podróżujesz, zbierasz materiały do artykułów, masz jakiś pogląd.

– Moja droga, z pociskiem w głowie można skończyć za to, że krzywo spojrzysz na oficera!

– Nadal uważam, że wyolbrzymiasz.

– Ze smakiem zajadając gulyásleves i popijając wytrawny tokaj.

Wracając do spotkania z Witkowskim. Informacje, które mi przekazał, były na wskroś niepokojące. W sytuacji, gdy zagrożone jest życie bliskich, zwiększa się poziom naszego stresu.

– Ta podróż, tak jak poprzednie, poszło gładko?

– Niestety, tym razem miałam przygodę. Zatrzymała mnie słowacka żandarmeria. Udało mi się zbiec, ale straciłam parę materiałów i mają dokumenty potwierdzające moją tożsamość.

– Jak chcesz wrócić?

– Tak jak przyjechałam.

– Musisz mieć nowe papiery!

– Mam nadzieję, że załatwicie w ciągu kilku dni.

– Dlaczego nic nie mówisz?

– A skąd wiesz, że jestem w potrzebie?

– Zastanawiam się dlaczego podjęłaś się tak trudnego zadania?

– Nie lubię siedzieć z założonymi rękoma i kocham adrenalinę, bez niej nie potrafiłabym funkcjonować. Miałeś mnie przed czymś ostrzec.

– Tak, czy twoja mama nadal przebywa w Warszawie?

– Niestety tak, poprzednim razem nie udało mi się namówić jej na wyjazd. Jest uparta jak małe dziecko, uważa, że jest tutaj potrzebna. W nauczaniu upatruje misję i argumenty, że robi coś nielegalnego, a w dodatku jest Żydówką, do wyjazdu z Warszawy jej nie przekonują.

– Mamy zdjęcia świadczące o tym, że Niemcy rozbudowują Oświęcim. Wywożą tam Żydów, więźniów politycznych, ludzi z łapanek, ze szczególnym naciskiem na inteligencję. Twoja mama jest nauczycielką, a Niemcy widzą w edukowaniu Polaków zagrożenie dla III Rzeszy.

– 22 marca pokazali, gdzie jest miejsce Żydów.

– Rozpowszechnili plotkę, że Żyd zabił polskie dziecko za kradzież. Pięćset osób wyszło na ulice.

– Sama widzisz, nie wiadomo, kto dziś wróg, kto przyjaciel. Ja też nie mam pewności, czy wszyscy Muszkieterowie są wobec mnie lojalni. Dotarliśmy do przekonujących dowodów zbrodni katyńskiej, musimy te informacje przekazać do Londynu. Jeśli władze Polski podziemnej od początku były świadome sowieckiej odpowiedzialności za śmierć ponad dwudziestu tysięcy naszych oficerów, ograniczona współpraca z niemieckim okupantem może być konieczna. Mam dla ciebie mikrofilmy, na których wyraźnie widać, jak są rozmieszczone wojska niemieckie, jaka jest ich liczebność. Zbliżają się coraz bardziej do granicy z Rosją. Za kilka miesięcy Hitler stwierdzi, że Stalin nie jest już jego sojusznikiem.

– Teraz podbija zachód. Belgia, Francja, Wielka Brytania…

– Na tym nie poprzestanie, będzie chciał więcej i więcej. W jego szeregach też robi się gorąco. Myślał, że wojna będzie trwała kilka miesięcy.

– Gdyby od początku włączyła się Francja i Wielka Brytania, to teraz popijalibyśmy whisky w jakiejś kawiarni, a nie siedzieli w pokoju, do którego wchodzi się przez szafę.

– Sama miałaś okazję się przekonać, ostrożności nigdy za wiele.

– Nie przeczę.

Po kilku dniach dostałam dokumenty. Nie bałam się powrotu do Budapesztu. Przeciwnie, chciałam znaleźć się tam jak najszybciej. Przykro było patrzeć na zniszczoną Warszawę i latające nad głowami samoloty Luftwaffe. Wykonywanie nalotów na ludność cywilną stanowi jeden z elementów walki powietrznej, którą opracowali niemieccy taktycy wojskowi. W zakres działań armii samolotów z czarnymi krzyżami wchodzi też bombardowanie fabryk wroga i węzłów komunikacyjnych. Z przyjemnością utrudniłabym życie armii niemieckiej wysadzając mosty i wagony z amunicją.

– Krysiu, to była nasza ostatnia wspólna podróż.

– Wiem Włodku, niepotrzebnie poszliśmy na stację. Nie zrobiłam tego celowo. Nogi zaczęły mi odmawiać posłuszeństwa.

– Zważywszy na to, jak zaczęłaś biec po moście, po tym jak odwróciłem uwagę strażników, dochodzę do wniosku, że to była zwyczajna, kobieca fanaberia.

– Tak, oczywiście, specjalnie nas wystawiłam. Jestem podwójnym szpiegiem. Nie patrz tak na mnie, takie opinie krążą na mój temat! Wiesz co to jest adrenalina? W momencie zagrożenia sprawia, że ciśnienie wzrasta, serce i oddech przyśpieszają, układ trawienny zwalnia, rozszerzają się źrenice, a rezerwy glukozy wędrują do mięśni. Czyli powoduje, że organizm jest zmobilizowany i gotowy do walki.

– Nie to miałem na myśli.

– Teraz nie ma znaczenia, co miałeś na myśli. Musimy skupić się na powrocie. Budapeszt na nas czeka.

– Ja długo tam nie zabawię. Dostałem rozkaz powrotu do wojska.

– Powołanie jest związane z wkroczeniem wojsk Wehrmachtu do Francji?

– Tak.

– W Warszawie się mówi, że Niemcy są bardziej przebiegli niż Francuzi. Blitzkrieg okazał się skuteczny. Brytyjczycy nie spodziewali się takiego obrotu spraw.

– Francuzi poddali się 22 czerwca.

– Na pewne sprawy nie mamy wpływu. Teraz pewnie będziemy przerzucać żołnierzy do Wielkiej Brytanii. Dokąd cię wysyłają?

– Do Palestyny. Zostałem przydzielony do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich pod dowództwem generała Kopańskiego. Krysiu, nie ukrywam, że na zawsze zagościłaś w moim sercu! Każdego dnia, z uśmiechem na ustach, będę wspominał spędzony z tobą czas.

– Tylko nie zatrać się w tym rozmyślaniu, zwłaszcza gdy wróg będzie w ciebie celował. Narazisz życie swoje i współtowarzyszy. Nie chcę ponosić za to odpowiedzialności! À propos wpływu na rozwój wydarzeń, to ja odwróciłam uwagę oficerów na moście!

Wyjechał, spędziłam z nim wiele miłych chwil. Często wspominam nasz ostatni wieczór, spacerowaliśmy po oświetlonych ulicach Budapesztu, wzruszyłam się i łzy popłynęły mi po policzku. Nie powinnam się tak rozklejać, tym bardziej, że Andrzej był dla mnie ważniejszy.

22.
Nieproszeni goście

Ledóchowski wyjechał do Hajfy. Dostałam informację, że miesiąc po próbie zatrzymania nas przez słowackich żandarmów i naszej zuchwałej ucieczce, Gestapo odwiedziło jego siostry w Warszawie i rodziców pod Krakowem. Na szczęście szukali Włodka, rodzinę zostawili w spokoju. Mogło się gorzej skończyć.

Wróciłam z Warszawy z wiadomościami dla SIS, ale Andrzejowi przywiozłam złe informacje.

– Gestapo aresztuje coraz więcej ludzi.

– Przede wszystkim tych, którzy mogą im zagrażać, ale organizują też łapanki na ulicach i zabierają przypadkowych przechodniów.

– Aresztowali twojego ojca.

– Jak to? Gdzie? To potwierdzone informacje?

– Niestety tak. Zabrali z domu, jest w obozie koncentracyjnym w Oranienburgu.

– Co z mamą?

– Jest bezpieczna. Podczas aresztowania przebywała w majątku Zbydniów.

– Wiesz, że tam się urodziła?

– Teraz prawdopodobnie to miejsce ją ochroniło.

Po kilku miesiącach dotarły do nas informacje o śmierci pana Stanisława. Z Oranienburga przewieźli go do Dachau. Komendantem tamtejszego obozu był Alex Piotrowski. Nowo przybyłych więźniów witał słowami „Tu są żywi, ale już umarli”. Pan Kowerski został uśmiercony zastrzykiem. Kiedy ten koszmar się skończy? Dlaczego jesteśmy w stanie pomóc obcym, a nie potrafimy ochronić bliskich?

Pod koniec 1940 roku w Budapeszcie zaczęło się robić coraz bardziej niebezpiecznie. W szczególności dla mnie i Andrzeja. Byliśmy znani Gestapo. Mieli nas na oku. Na mnie ciążyło zatrzymanie na stacji kolejowej koło Koszyc, Andrzej pomagał setkom żołnierzy przedostać się do Francji, a później też do Wielkiej Brytanii i Syrii – przez Jugosławię i Grecję. Już nie czułam się swobodnie na ulicach i w restauracjach. Zaczęłam wpadać w obsesję, bacznie przyglądać się każdej nowej osobie wchodzącej do lokalu. Tak naprawdę starych znajomych również nie można było darzyć zaufaniem. Niemcy zaczęli internować Żydów. Wywozili ich z Budapesztu, jak się później okazało do obozów w Polsce, gdzie byli zmuszani do pracy przekraczającej ludzkie siły, a najsłabsi zabijani. Tak jak ojciec Andrzeja.

Po śmierci pana Kowerskiego zaczęłam się zastanawiać, czy nie będę musiała wkrótce opłakiwać swojej mamy, która – mimo moich próśb – postanowiła zostać w Warszawie.

– Krysiu, starych drzew się nie przesadza. Jeżeli Bóg będzie chciał mnie zabrać, to czy to stanie się w Warszawie, czy w innym miejscu na świecie, nie ma najmniejszego znaczenia. Jest wojna, ludzie giną. Nie znasz dnia i godziny, nie wiesz co Bóg zapisał na kartach twojej księgi.

Może powinnam przygotować uprowadzenie mamy? Zrobiłabym to, gdybym miała pewność, że nie przepłaci tego zdrowiem, a może nawet życiem. Stres może ją doprowadzić do zawału. Miałam nadzieję, że zdążę nakłonić ją do wyjazdu, zanim zainteresuje się nią Gestapo.

Niespodziewanie otrzymałam zaproszenie do Londynu. Nie znałam celu wizyty. Obawiałam się, że może być związany z moją ostatnią podróżą do Polski. Jedyne, co mi przychodziło do głowy, to odwołanie mnie ze służby w SIS. Tymczasem zaproponowano mi udział w szkoleniu. Parę dni po przyjeździe do Londynu wezwano mnie, już nie do St. Ermin’s Hotel, tylko na Baker Street 64, do siedziby nowej organizacji Special Operations Executive. Organizacja stanowiła nowy projekt rządu. Za powstaniem jej optował sam premier Winston Churchill, który zawsze imponował mi jako polityk. Nie poznałam go osobiście, ale Jerzy często opowiadał o jego działaniach. Tak jak ja, w młodości był niepokorny, przysparzał sporo kłopotów swoim wychowawcom. Podobnie jak ja, miał też kłopot z płucami. Zaciągnął się do wojska i podczas bitwy pod Omdurman w 1898 osobiście zabił kilku przeciwników. Ma duże doświadczenie, w 1901 roku rozpoczął burzliwą karierę polityczną. Po wybuchu wojny wszedł do rządu jako pierwszy lord admiralicji, w maju 1940 roku został premierem.

Projekt organizacji SOE wdrożył minister wojny gospodarczej, Hugh Dalton. 64 Baker Street nie zrobiło na mnie takiego wrażenia jak St. Ermin’s, może dlatego, że usytuowanie służb w hotelu mogło się kojarzyć z tajemniczym ogrodem z książki Frances Hodgson Burnett. Na pozostałych piętrach i w innych skrzydłach budynku mieszkali goście i nie mieli pojęcia, że tuż za rogiem ważą się losy tego świata. Budynek przy 64 Baker Street nie wyróżniał się, pięciopiętrowy, szary, jakich wiele w Londynie, przy wejściu widniała czarna tablica z napisem „Inter Services Research Bureau”. W sumie można się zgodzić, to swoiste biuro badawcze, nie ma znaczenia w jakim celu przeprowadzane są badania.

– Dzień dobry, pani w jakiej sprawie?

– Dzień dobry, zostałam zaproszona na spotkanie.

– Rekrutacja na sekretarki odbywa się w pokoju sto pięć, na końcu korytarza!

Znów to samo. Po wojnie pozwę ich o szowinizm!

– A na szwaczki?

– Nic mi nie wiadomo!

– Adres się zgadza, źle spojrzałam, to na siódmym piętrze.

– To niemożliwe, w tym budynku jest sześć pięter.

– Ach tak. Przepraszam, przekomarzam się z panią, nazywam się Krystyna Skarbek i jestem umówiona na spotkanie z Sir Frankiem Nelsonem.

– Raczy pani żartować?

– Skądże, jestem śmiertelnie poważna! Zaanonsuje mnie pani u Sir Nelsona, czy mam wtargnąć do jego pokoju? Mężczyźni mówią, że mam mocne wejścia, wchodzę z przytupem, nie zważając na okoliczności i otoczenie.

– Co pani taka nerwowa?

– Ja nerwowa? Skądże! To pani się guzdrze! Zastanawia się nie wiadomo nad czym, przecież się przedstawiłam, wystarczy, że podniesie pani z krzesła swój tyłek, zapuka, poinformuje przełożonego, że przyjechałam i po sprawie. O co chodzi, ma pani nogi przyspawane do podłogi?

– Pani coś zażywała przed przyjściem do naszego biura?

– Tak, wdychałam odór niedomytych mężczyzn w tramwaju.

– Dzień dobry, Krystyno, proszę, spocznij, nie musisz przede mną stać na baczność!

– Sir, to wina moja i Alberta!

– Rozumiem, że przy takiej kobiecie jak Krystyna można stracić głowę, ale żeby tak od razu brać na siebie winę?

– Pani jest tu od pół godziny, ale ja nie wierzyłam jej, również po tym, kiedy Albert na migi dał mi do zrozumienia, że pani jest umówiona na spotkanie.

– Stefani, a co w tym dziwnego, że pani przyszła spotkać się ze mną?

– Jest kobietą.

– Tak jak ty. Z Albertem jeszcze się rozmówię, nie toleruję szowinizmu!

– Nie o to chodzi, Sir.

– A o co?

– Jest pierwszą kobietą, pośród setek mężczyzn, która do pana przyszła na rozmowę, myślałem, że jest niezrównoważona i coś sobie ubzdurała.

– Muszę cię zmartwić, Stefani, ta pani zakończyła szkolenie z wyróżnieniem! Teraz poproszę herbatę dla mnie i Krystyny, bądź co bądź szalonej, bo chce narażać swoje życie.

– Przepraszam Sir, za zamieszanie jakie spowodowałam, nie chciałam nikomu sprawić przykrości, nie powinnam dać się ponieść emocjom.

Sir Frank Nelson, pięćdziesiąt siedem lat. Przed wojną był konsulem w Bazylei, po zajęciu Francji przez Niemcy został przetransportowany do Londynu i powołany na stanowisko szefa SOE. Wysoki, lekko przygarbiony. Nie wiem, czy wynika to z przepracowanych lat czy odpowiedzialności, jaka na nim ciąży. Chociaż zważywszy na jego życiorys i to, że pracę agenta zna od podszewki, bo był aktywnym agentem terenowym w Szwajcarii, stanowisko, jakie objął, to – w pewnym sensie – wyróżnienie. Do Budapesztu wróciłam jako agentka SOE.

Zima w Budapeszcie była dość sroga. Lubiłam spać u Andrzeja, móc się w niego wtulić, poczuć jego ciepło, oddech na moim ciele. Ta noc na długo pozostanie w naszej pamięci. Nie dlatego, że wyjątkowo się kochaliśmy, bo z nim zawsze jest wyjątkowo. Po północy, kiedy już mocno spaliśmy, ktoś zaczął intensywnie uderzać w drzwi. Po chwili usłyszeliśmy:

– Gestapo, otwierać! Kowerski, Skarbek, wiemy, że tam jesteście!

Andrzej był zaniepokojony, ja pomyślałam, że nie ma sytuacji bez wyjścia. Wymamrotał:

– Masz cyjanek?

– Kochanie, to nie czas na umieranie, mamy jeszcze wiele rzeczy do zrobienia, świat nas potrzebuje!

– Aresztują nas!

– Pewnie po to przyszli.

– Będą przesłuchiwać.

– Nic nie powiemy.

– Nie rozumiem twojego spokoju.

– Andrzeju, panika jest złym doradcą. Trzeba być opanowanym.

– Nie wyglądasz, jakbyś miała iść na przesłuchanie, tylko na dobrą imprezę!

– No to będzie bal!

Do mieszkania weszło czterech oficerów gestapo. Trzymałam Andrzeja za rękę, mając nadzieję, że to nie jest ostatni raz, kiedy jego palec delikatnie pociera moją dłoń. Czy rzeczywiście byłam spokojna? Udawałam, wmawiałam sobie, że wszystko będzie w porządku. Dlaczego? Ja naprawdę chciałam żyć!

– Ręce do góry! Nie szarp się kobieto, bo to będą ostatnie chwile twojego życia!

– Kobiecie nie potraficie okazać szacunku? Pan oficer wcześniej pasł owce czy doił krowy?

– Zamknij się, głupia…

– Nie krępuj się, dokończ! Tylko do krowy mnie nie porównuj, bo jestem zbyt filigranowa.

– Idziemy!

– Idźcie, nikt was tutaj nie trzyma, a przede wszystkim, nikt nie zapraszał! O tej porze nie wypada nachodzić ludzi, porządni obywatele śpią!

– Już, ruszajcie się! Koniec dyskusji!

Zabrali nas. Zdążyłam założyć futro, które Andrzej sprezentował mi na Boże Narodzenie. Podczas szarpaniny spadł mi z głowy kapelusz. Po co mi kapelusz na przesłuchaniu, z którego mogę nie wrócić? Jak to po co? Kobieta musi mieć klasę, bez względu na okoliczności, w jakich się znajduje.

– Kalekę zamknijcie w celi, a z tobą zabawi się Sturmbannführer Albert Hari. Zobaczysz, spodoba ci się!

– Nie znam.

– To poznasz, po przesłuchaniu już nie będziesz taka piękna!

Biedny chłopak, jakby go wysłali na front, nie przeżyłby dziesięciu minut. Wysoki, niebieskie oczy. Szary mundur, bardzo dobrze skrojony, świetnie leżał na jego sprężystym ciele. Dba o prezencję. Na lewym rękawie romby z inicjałami SD.

– Posadź ją na krześle!

– Tak jest, panie Sturmbannführer!

– Spocznij, zostaw nas samych. Nie uśmiechaj się pod nosem, chcę ją tylko przesłuchać!

– Tak jest, panie Sturmbannführer! Przepraszam za niewłaściwe zachowanie!

Poszedł. Zostałam sama w ciemnym pokoju ze Sturmbannführerem Albertem Hari. Jestem ciekawa o co zechce mnie zapytać słynny „Albercik”.

– Nazwisko?

– Dzień dobry, zaraz świt.

– Jak będziesz tak ze mną rozmawiać, to go nie doczekasz!

Miałam ochotę mu powiedzieć, że jak będzie tak ze mną rozmawiał, to może być jego ostatni świt. Niestety skłamałabym, nie byłam w stanie niczego zrobić.

– Zaczniesz mówić, albo zanim zegar wybije dwunastą twój kochaś będzie gryzł ziemię! On nie jest taki hardy jak ty. Imię i nazwisko?

– Krystyna Skarbek.

– Co robisz w Budapeszcie?

– Wczoraj spacerowałam, sprzątałam i byłam na kolacji.

– Nie pogrywaj sobie. Czym się zajmujesz?

– Jestem dziennikarką.

– Przestań kłamać!

– Wiem, że dziennikarzy uważa się za kłamców, ale ja rzetelnie uprawiam swój zawód.

– Dla kogo pracujesz?

– Obecnie dla nikogo, piszę książkę.

– Ostatni raz ostrzegam. Pracujesz dla Polaków, Brytyjczyków czy Francuzów? Świetnie mówisz po francusku, to może dla Deuxième Bureau?

Po tych słowach z całej siły zdzielił mnie w twarz. Włosy opadły mi na oczy, popchnął moją głowę i mocno uderzyłam czołem w blat. Krew zaczęła mi spływać po lewym policzku. Zacisnęłam zęby i czekałam na kolejny cios.

– Co robisz w Budapeszcie?

– Jestem dziennikarką, pisałam artykuły dla prasy węgierskiej, obecnie pracuję nad książkę.

– Przestań kłamać, jeszcze ci mało? Może będę kazał go przyprowadzić i na twoich oczach podpalę mu drewnianą nogę. Zaczniesz wtedy mówić, czy pozwolisz na dalsze tortury? Przynieście wiadro z zimną wodą!

Podtapianie, naiwniak, to na mnie nie działa, potrafię długo wytrzymać, w tę grę bawiliśmy się podczas szkolenia w Szkocji. Zimna woda i niska temperatura nie były w stanie mnie złamać. Tutaj jest ciepło, więc woda szybko się nagrzeje, nawet jak przyniosą lodowatą.

– Zakrztusiłaś się własnymi kłamstwami?

– Nie zakrztusiłam się, jestem chora.

– Cały wasz naród jest chory! Jesteście parszywymi kłamcami! Co to jest? Plujesz krwią?

– Tak, przecież powiedziałam, jestem chora. Mam gruźlicę!

– Wezwijcie lekarza, zabierzcie ją stąd i posprzątajcie pokój! Tylko dokładnie, żeby ani jedna plamka krwi nie pozostała!

Zaprowadzili mnie do węgierskiego lekarza. Tak się boją gruźlicy, że nawet mnie nie popychali. Szłam jak królowa, gdyby nie to, że przetrzymują Andrzeja, mogłabym spróbować im uciec. Może to nie najlepszy pomysł, nie orientuję się, którędy do wyjścia.

– Od kiedy chorujesz?

– Nie wiem.

– Skąd wiesz, że to gruźlica?

– Dwa miesiące temu byłam u lekarza, prześwietlił mi płuca i postawił diagnozę. Kaszlę od kilku miesięcy.

– Od kilku miesięcy kaszlesz, a dopiero dwa miesiące temu poszłaś do lekarza?

– Tak, bo od dwóch miesięcy kaszląc pluję krwią. Proszę zrobić prześwietlenie, sam pan doktor się przekona. Ja już widziałam swoje płuca, lekarz, który mnie badał, powiedział, że to zaawansowane stadium.

Prześwietlił mi płuca. Zobaczył zaciemniony obraz. Wiedziałam, że tak będzie, ta czarna plama to pamiątka po pracy w fabryce Fiata. Zostawił mnie i szybko gdzieś pobiegł. Zapewne do Sturmbannführera Alberta Hari. Parę minut później przyszło dwóch innych oficerów, przed sobą prowadzili Andrzeja, trzymali go na dystans. Nic dziwnego, zastali nas śpiących w jednym łóżku. Jeżeli ja jestem chora, to on też. Jeżeli nas nie rozstrzelają przed budynkiem, to mój plan okaże się genialny.

23.
Ucieczka

Wypuścili nas! Nie wierzyłam we własne szczęście. Jestem doskonałą aktorką, albo oficerowie Gestapo są hipochondrykami. Najważniejsze, że żyję, że oboje żyjemy. Andrzej osłupiał:

– Dlaczego nas wypuścili?

– Boją się gruźlicy!

– A co my mamy wspólnego z tą chorobą?

– Opowiem ci później. Sama nie wierzę, że się udało!

– Miałaś to zaplanowane od początku?

– Tak, ten plan – na wypadek aresztowania – przygotowałam parę miesięcy temu. Wyruszając do Polski nie miałam pewności jak się wszystko ułoży.

– Idziemy się pakować!

– Na szczęście mam niewiele rzeczy do zabrania. Rano musimy powiadomić kierownictwo, że zostaliśmy zatrzymani i wypuszczeni. Obawiam się, że nastroje wokół mojej osoby się zagęszczą.

– O jakich nastrojach mówisz?

– W Warszawie dowiedziałam się od pewnych osób, że jestem spalona. Mówi się, że współpracuję z Niemcami. Wroga by nie przepuścili sześciokrotnie przez granicę. Spotkanie z żandarmami słowackimi też niby było ustawione.

– Co miałoby na celu?

– Spalenie Ledóchowskiego, przejęcie części dokumentów, gotówki.

– Na brak pieniędzy chyba nie narzekają!

– Możliwe, ale uszczuplili portfel polskiego podziemia, choć nie przewoziłam zawrotnych sum.

– Dlaczego nie pobiegli za wami w las?

– Przecież Słowacy nie chcą tej wojny, walczą, bo jacyś fanatycy im każą. W trzydziestym dziewiątym zastanawiałeś się ilu z tych, do których strzelałeś, chce poświęcić życie za, no właśnie, za co?

– Za ojczyznę.

– Polacy najechali na Czechosłowację? Nie, to dlaczego mają z nami walczyć? Strzelając do nas narażają życie. Współpracując z Niemcami nie są żołnierzami, tylko niewolnikami. Każą im zabijać wroga, ale nie Czechosłowacji, tylko III Rzeszy.

– Najważniejsze, że jesteś cała i zdrowa, inne kwestie w tym momencie nie mają znaczenia. Już, spakowałaś rzeczy?

– Tak, nie potrzebuję wiele!

– Jedziemy, szkoda czasu, w brytyjskiej ambasadzie na nas czekają.

Wsiedliśmy do samochodu Andrzeja i skoro świt pojechaliśmy. Sir Owen O’Malley czekał z prezentami.

– Dzień dobry, panie ambasadorze. Jest czwarta rano, to jeszcze nie dzień. Przepraszam, że musimy pana niepokoić o tak wczesnej porze, ale Gestapo wczoraj patrolowało okolice kamienicy, w której mieszka Andrzej.

– Dzień dobry, pani Krystyno, proszę nie przepraszać, jest pani bohaterką. Podziwiam pani odwagę i brawurę. To, czego dotychczas pani dokonała, przekracza moją wyobraźnię.

– Sir Owen, dziękuję. Nie wiem, czym zasłużyłam….

– Odważna, piękna, inteligentna i do tego skromna. Moja żona jest panią zafascynowana.

– Ja też podziwiam pańską małżonkę, czytałam wszystkie jej powieści.

– Proszę, to państwa brytyjskie paszporty. Christine Granville, tak dobrze pani wygląda, że odmłodziliśmy panią o siedem lat, jest pani brytyjską dziennikarką.

– Moi współtowarzysze szkolenia w SIS zwracali się do mnie per Christine.

– Cieszę się, że nowa tożsamość pani odpowiada. Panie Andrzeju, proszę, to pańskie dokumenty!

– Dziękuję, Sir Owen, Andrew Kennedy, brzmi dobrze. Przynajmniej nie pomylę się podając swoje imię.

– Tak, z imionami nie kombinowaliśmy, żebyście nie zaliczyli wpadki w najgłupszy z możliwych sposobów. Za dwie godziny wyjeżdżamy!

– We trójkę?

– Nie, pan do granicy pojedzie swoim samochodem, panią Christine będę musiał narazić na niewygodę.

– Mam jechać z workiem na głowie?

– Nie, nie będziemy pani utrudniać oddychania, przecież jest pani chora na gruźlicę. Powinna pani z godnością przeżyć swoje ostatnie dni.

– Zaraz sama uwierzę, że jestem chora. Jak zostanę przetransportowana?

– Mój kierowca przewiezie panią przez granicę.

– Miło z pańskiej strony. Nie chciałabym pana narażać.

– Podróż nie będzie komfortowa, pojedzie pani w bagażniku. Do tej pory nie mogę zrozumieć jak się pani to udało.

– Co takiego?

– Wydostać z aresztu!

– Wystraszyli się gruźlicy. Węgierski lekarz potwierdził, że choroba jest zaawansowana i Andrzej pewnie też jest chory. Przecież gruźlica jest chorobą zakaźną!

– Masz dziewczyno dar przekonywania, dlatego jesteś wyjątkowym szpiegiem. Mam nadzieję, że jeszcze kiedyś będę miał okazję cię spotkać i to w przyjemniejszych okolicznościach!

– Wtedy to ja pana, Sir, zaproszę do bagażnika!

Jak na tak nietypowe warunki, podróż była nawet wygodna. Najważniejsze, że udało się mi bez komplikacji przedostać do Jugosławii, która po ogłoszeniu neutralności wobec wojny Niemiec z Polską, Francją i Wielką Brytanią stała się szlakiem przerzutowym Polaków z Węgier i Rumunii do tworzącej się we Francji armii polskiej.

Za granicą przesiadłam się do samochodu Andrzeja. Wyjechał trzy godziny przed nami, musiał chwilę na mnie poczekać. Bardzo się denerwował, ale nie o to, że zatrzyma nas patrol węgierski lub niemiecki, myślał, że się uduszę w tym bagażniku. Wysiadłam uśmiechnięta od ucha do ucha i szczęśliwa, że ponownie przechytrzyłam wroga. Kożuch jest doskonałym amortyzatorem zarówno podczas igraszek miłosnych jak i w niecodziennej podróży w bagażniku.

Po przyjedzie do Belgradu zobaczyłam plakat reklamujący film „Przeminęło z wiatrem”. Piękna Scarlett O’Hara namiętnie całująca Clarka Gable’a. Postanowiłam koniecznie obejrzeć ten film. Oczywiście Andrew nie był rad z tego powodu, bo przecież prawdziwy mężczyzna nie będzie oglądał melodramatu, nawet jeśli ten niedawno zdobył osiem Oscarów i został reżyserowany przez wielkiego Victora Fleminga.

24.
Operacja Barbarossa

W kinie wszyscy widzowie płakali, a ja nie byłam w stanie uronić ani jednej łzy. Czy wojna aż tak mnie zmieniła? Może to wina mojego ojca, który wychowywał mnie jak syna. Mój brat był zbytnio ślamazarny, nie lubił jazdy konnej, był słabym narciarzem. No cóż, nie wszyscy muszą śpiewać, tańczyć i skakać ze spadochronem. Może brat zabrał mi wrażliwość?

W Belgradzie, poza tym jednym wyjściem do kina, nie mieliśmy czasu na przyjemności. Zaraz po przyjeździe musieliśmy się zgłosić do bałkańskiego oddziału SOE, który wspierał Czetników, ruch rojalistyczny działający pod wodzą Dražy Mihailovića.

To, że Jugosławia chciała być neutralna, nie było na rękę Hitlerowi. W Jugosławii, podobnie jak w Grecji i Bułgarii, były bogactwa naturalne, poza tym kraje te miały strategiczne położenie, które w przyszłości pozwoliło III Rzeszy napaść na ZSRR i zaatakować strategiczne obszary w Wielkiej Brytanii, Afryce i na Bliskim Wschodzie.

Niemcy już przed wojną rozmieścili w poszczególnych krajach swoją siatkę szpiegowską. W Jugosławii mieli poparcie ze strony szowinistycznej i separatystycznej organizacji Utasze, kierowanej przez generała Ante Pavelica. W Belgradzie, tak jak w Polsce, funkcjonowało państwo podziemne. Jeszcze przed wrześniem 1939 roku jugosłowiańskie służby wywiadowcze na szeroką skalę współpracowały z brytyjskimi agencjami wywiadowczymi.

– Andrzeju, obawiam się, że długo tutaj nie zagrzejemy.

– Zaraz przyjdzie wiosna, będzie cieplej. Jak ci zimno, idź do pokoju obok, u radiotelefonistów jest tak gorąca linia, że się spocisz!

– Drwij sobie ze mnie! Zobaczysz, że zaraz będziemy uciekać!

– Nie denerwuj się, jak ty sobie ze mnie żartujesz, to dobrze, a mnie to nie wolno? Skąd w tobie ten pesymizm, ostatniej nocy inaczej się zachowywałaś!

– Jak będziesz mi dokuczał, to się wkrótce przekonasz, czy odpowiednio naostrzyłam nóż.

– Grozisz mi?

– Nie, byłam ciekawa twojej rekcji! Szkoda, że nie widzisz siebie w lustrze!

– Cieszę się, że dobrze się bawisz, szkoda tylko, że moim kosztem!

– Dobrze, wróćmy do meritum. Myślisz, że będzie przewrót?

– Mam nadzieję, że partia lewicowa nie będzie biernie przyglądać się temu jak się Niemcy tutaj panoszą. Jugosławia uwierzyła w obietnicę odzyskania Salonik i przystąpiła do Paktu Trzech.

– Pakt Trzech był 27 września 1940 roku, kiedy podpisali go Niemcy, Włosi i Japonia. Od 20 listopada, po dołączeniu Królestwa Węgier, jest już paktem czterech.

– Andrzeju, nie mogę tego zrozumieć, dlaczego Pál Teleki zawarł sojusz z Hitlerem?

– Od zarania dziejów każdy rządzący chciał mieć jak największe terytorium. Nic za darmo, wcześniej Teleki dostał – w ramach drugiego arbitrażu wiedeńskiego – Siedmiogród.

– Premier Teleki zarzekał się, że prędzej spali linie kolejowe i swoje piękne mosty niż pozwoli Hitlerowi wejść na terytorium Polski.

– Wielu rządzących składało przeróżne deklaracje… Początkowy Pakt Trzech szybko się rozrósł. Jesienią dołączyła Rumunia w obawie przed atakiem ZSRR i utratą swoich pól naftowych. À propos chęci posiadania, Ion Antonescu chciał, aby Hitler pomógł mu przyłączyć Besarabię i Bukowinę Północną. Kolejnym członkiem paktu została Pierwsza Republika Słowacka, a niedawno Carstwo Bułgarii.

– Andrzeju, myślisz, że Jugosławia pozostanie państwem neutralnym?

– Oboje dobrze wiemy, że dzisiaj też nim nie jest. Od dawna grupa prozachodnich serbskonarodowych oficerów przygotowuje się do obalenia rządu, przy wsparciu SOE mają szansę tego dokonać.

– Nieraz warto wsłuchać się w kobiecą intuicję. Już w dniu przyjazdu mówiłam, że długo tu nie zagrzejemy. W środę rozmawialiśmy, a w czwartek rząd koalicyjny został obalony. Przeciwnicy potrzebowali tylko dwóch dni, żeby przystąpić do działania. Władzę objęły środowiska prozachodnie, na czele których stanął niespełna osiemnastoletni król, Piotr II Karadziordziewić, syn Aleksandra I zamordowanego w Marsylii w 1934 roku przez terrorystów chorwackich i macedońskich. Nowy rząd anulował układ z państwami profaszystowskimi i zawarł sojusz z Wielką Brytanią, Grecją i ZSRR. Dla nas to był sygnał, że musimy się pakować. Byliśmy poszukiwani przez gestapo, a Hitler długo się nie zastanawiał, tego samego dnia, gdy układ został zerwany, wydał rozkaz najazdu na Jugosławię.

W Belgradzie utrzymywałam kontakt z kapitanem Witkowskim. Po brawurowej ucieczce na moście niedaleko Koszyc oraz opuszczeniu murów posterunku Gestapo członkowie polskich organizacji podziemnych przestali mi ufać. Uważali, że współpracuję z Niemcami. Organizacja Muszkieterów też była postrzegana negatywnie. W środowisku PPW źle oceniano fakt, że Witkowski nawiązał kontakt z przebywającym na Węgrzech marszałkiem Edwardem Śmigłym-Rydzem oraz byłym premierem, Leonem Kozłowskim. Podczas spotkania z jednym z oficerów należących do organizacji Muszkieterów otrzymałam cenną przesyłkę.

– Dzień dobry, Krystyno, brawurowa dziewczyno!

– Dzień dobry! Czym sobie zasłużyłam na taki komplement?

– Przekornie śmiejesz się w twarz Niemcom!

– To nie moja wina, że są hipochondrykami. No cóż, wystraszyli się gruźlicy!

– A akcja na dworcu w Koszycach? Dlaczego odpuścili sobie pościg? Przecież nie mieliście z Ledóchowskim zbyt wielu możliwości ucieczki.

– Najwyraźniej byli bardziej zainteresowani wyławianiem pieniędzy z wody niż ściganiem potencjalnych wrogów III Rzeszy!

– Dlaczego potencjalnych?

– Mieli zbyt mało czasu, żeby sprawdzić, czy nasze dokumenty mają jakąkolwiek wartość. Równie dobrze mogły to być zapiski dziennikarza tworzącego teorie spiskowe.

– Hitlerowcy w Warszawie nie pytają, czy zasłużyłaś na kulkę, czy nie. Jeśli jesteś podejrzana po prostu strzelają!

– Nas zatrzymali żandarmi słowaccy. Oni najwyraźniej kierują się innymi zasadami. Jakie są nastroje w Polsce?

– Krystyno, umieścili nas we wspólnym worku, razem z tymi, którzy współpracują z III Rzeszą!

– Nie mamy na to wpływu. Lepiej powiedz, co się dzieje w Warszawie, ja raczej szybko nie odwiedzę naszej stolicy.

– Niemcy organizują łapanki, wywożą mieszkańców i zabijają niewinnych ludzi. Wyobraź sobie, że poza zabawami w kantynach, chętnie też oglądają filmy.

– W naszych przedwojennych kinach?

– Mają swoje, na Nowym Świecie Helgoland i Apollo, na Pradze Kammerlichtspiele i Schauburg.

Przejęli też Bibliotekę Publiczną miasta Warszawy. Przywieźli do niej ponad trzydzieści tysięcy niemieckich książek.

– Nadal wydają tę propagandową gazetę „Warschauer Zeitung”, w której trzy czwarte treści jest poświęcone wydarzeniom w Rzeszy?

– Tak, w Krakowie „Krakauer Zeitung”, chociaż meritum jest identyczne. Najbardziej znienawidzone są gadzinówki. My też mamy swoją prasę podziemną. Największym powodzeniem cieszy się „Biuletyn Informacyjny”, średni nakład to prawie 50 tysięcy egzemplarzy. 15 marca ukazał się pierwszy numer miesięcznika „Rzeczpospolita Polska”. Jesteśmy ci bardzo wdzięczni za dostarczenie radiostacji. Zostanie uruchomiona w Podkowie Leśnej, która rywalizuje z Milanówkiem o miano „małego Londynu”

– Przykre, że polska kultura jest zakopywana pod zgliszczami. Wielu młodych ludzi nie przeczyta naszych najwartościowszych dzieł.

– Przeczytają, nawet chętniej. Niemcy wszystkich książek nie spalą. Tajne komplety działają bardzo dobrze, wojna nie będzie trwać wiecznie, ale mam też niedobre wiadomości dla ciebie. Niemcy tworzą w Warszawie największe getto w Europie.

– Bardzo boję się o moją matkę. Cholera, co to za ból!

– Co cię boli?

– Nic, krzyknęłam, żeby sprawdzić, czy ktoś się przysłuchuje naszej rozmowie.

– Przecież tutaj nikogo nie ma.

– Na sali nie, ale gdyby stał gdzieś za filarem, to mimochodem by się wychylił. Mój krzyk, chyba świadczył o tym, że coś złego się dzieje.

– Chciałabyś zostać po wojnie aktorką? Warunki masz! Nie rób takiej groźnej miny, żartuję.

– Przywiozłeś książkę, o którą prosiłam?

– Tak, mam jeszcze jeden prezent od Stefana, z pozdrowieniami dla premiera Churchilla. Stefan prosił, żebyś osobiście go przekazała.

– Plany transportu broni? Informacja o nowych fabrykach w Europie?

– Coś, co zainteresuje bezpośrednio premiera. Niemcy mają nowy plan. Podobno dobrze znasz Fredericka Voigta.

– Znam.

– Byłaś jego protegowaną w SIS.

– To prawda.

– Frederick przed wojną był korespondentem „Manchester Guardian”.

– Tak, relacjonował warunki polityczne, społeczne i gospodarcze w Niemczech. Z tego co wiem, nie był przywiązany do krzesła redakcyjnego w Berlinie. Podróżował po całym kraju i Europie. Bywał też w Polsce, nie omieszkał skrytykować stosunku Polaków do mniejszości ukraińskiej.

– Nie zastanawiałem się nad tym.

– To dlaczego rozmawiamy o Fredericku? Zauważ, że był jednym z niewielu dziennikarzy, którzy wprost mówili o zagrożeniu, jakie niesie za sobą rodzący się ruch nazistowski. Niestety, podobnie jak inni brytyjscy intelektualiści, nie spodziewał się, jakie mogą być tego konsekwencje.

– Krystyno, mam nadzieję, do zobaczenia. Uważaj na siebie i pamiętaj, mikrofilm tylko ty i do rąk własnych premiera, chociażbyś miała błagać na kolach jego małżonkę, sekretarkę i kogo jeszcze spotkasz na swojej drodze!

Cóż mi pozostało, musi to być bardzo ważna wiadomość, jeżeli mam ją przekazać do rąk własnych premiera. Podróż nie była uciążliwa, ale widok, jaki zastałam w Londynie, był przerażający. Do tej pory pamiętam obrazek dzieci siedzących na zgliszczach, obok pozostałości po sanitariatach. Wyglądały jakby nie zdawały sobie sprawy z tego, co tu się wydarzyło, były uśmiechnięte, może cieszyły się, że nie muszą się już ukrywać. Chłopiec miał grube podkolanówki, lekko pomarszczone, jedna z dziewczynek białą sukienkę i rozpinany sweterek. Bardzo żałowałam, że nie mogę im nic dać. Nie miałam słodyczy. Cała trojka siedziała w podobny sposób, podpierając brodę dłonią. Ich beztroska tak mnie rozczuliła, że przestałam się martwić, czy premier znajdzie dla mnie czas.

W innej części miasta grupa pięćdziesięciu, a może więcej osób pracowała na gruzowisku. Szłam przez miasto, które w 1939 roku wyglądało zupełnie inaczej, zachwycało mnie swoją wielkością, architekturą. Wyzwalało we mnie poczucie potęgi, solidności, monumentalności, której nikt i nic nigdy nie będzie mógł zniszczyć, a jednak!

Dotarłam do stacji metra Brompton Road. Swoją siedzibę ma tutaj Królewska Artyleria.

Weszłam do biura, na ścianach wisiały mapy Londynu, stały kwadratowe stoliki z tłoczonymi nogami i wiklinowe foteliki wyściełane miękkimi poduchami. Przed wejściem do biura, na korytarzu pod sufitem był podwieszony potężny zegar, a pod nim napis „please obtain your tickets from the liftman”. Pomyślałam sobie, że moim biletem jest mikrofilm schowany w pasku spódnicy.

– Dzień dobry.

– Dzień dobry, w czym mogę pomóc?

– Nazywam się Christine Granville, otrzymałam informację, że istnieje szansa na spotkanie z panem premierem.

– Była pani umówiona?

– To dość skomplikowane.

– Nie rozumiem.

– Otrzymałam informację, że jest szansa, by dzisiaj o godzinie trzynastej pan premier znalazł dla mnie czas.

– Pan premier w tej chwili nie może pani przyjąć.

– Rozumiem, czy mogę poczekać?

– Mogę przekazać informację.

– Dziękuję, niestety dostałam polecenie, aby przekazać „osobiście, do rąk własnych”.

– Nie jestem w stanie powiedzieć jak długo będzie musiała pani czekać.

– Nic nie szkodzi. Uzbroję się w cierpliwość.

– Dobrze, proszę zająć jeden z foteli w tamtym pomieszczeniu.

Najpierw obeszłam cały pokój dookoła. Zapoznałam się z mapami. Stanęłam przed obrazem przedstawiającym martwą naturę i wpatrywałam się, szukając nie wiadomo czego. Może przypominał mi on Trzepnicę, a może doszukiwałam się odpowiedzi, na pytanie czy ma szanse jeszcze wrócić przedwojenny spokój. Tak się zamyśliłam, że nie zauważyłam, kiedy podeszła do mnie bardzo szykowna dama. Miała pięknie upięte włosy, bardzo dobrze skrojoną sukienkę, delikatny makijaż. Była po prostu elegancka. Przez chwilę nie mogłam oderwać od niej wzroku.

– Przepraszam, wystraszyłam panią!

– Nie, zamyśliłam się.

– To moja wina, podeszłam od tyłu i dotknęłam pani ramienia. Clementine Spencer-Churchill, dzień dobry pani.

– Dzień dobry.

– Pani Gared powiedziała, że Christine Granville oczekuje na spotkanie z moim mężem. Proszę wybaczyć pani Gared, od niedawna tutaj pracuje i jeszcze nie zdążyła się rozeznać, czy jakaś sprawa może być pilna, czy jednak może poczekać. Mąż powiedział, „nie przeszkadzać”, więc stosuje się do zaleceń.

– Jeżeli to nie problem, to ja tutaj poczekam na odpowiedni moment.

– Zapraszam, mąż panią teraz przyjmie. Winstonie, przyprowadziłam ci gościa.

– Clementine, prosiłem panią Gared, żeby mi nie przeszkadzać!

– Owszem, ale ta pani nalegała na osobiste spotkanie i z tego co się orientuję, ucieszy cię jej widok.

– Jeśli tak nalegasz, to proś!

Pani Spencer poszła mnie zapowiedzieć, zostawiając lekko uchylone drzwi, moja głowa sama wsunęła się w prześwit, to było silniejsze ode mnie, reakcja mojego ciała, nad którą nie byłam w stanie zapanować.

– Christine, dzień dobry, moja ulubiona agentko! Żona wspomniała, że oczekuje pani na spotkanie ze mną. Proszę wejść! Szklaneczka bourbonu, whisky?

– Przepraszam, panie premierze, ale nie zwykłam pić alkoholu.

– To ja państwa zostawię samych.

– Dziękuję, Clementine. Powiedz pani Gared, że się z nią rozmówię.

– Winstonie…

– Jeżeli pani pozwoli, to ja sobie naleję. Cygara nie proponuję, bo zapewne pani też nie pali. To niezwykłe, mimo takiego ciężaru, jaki pani dźwiga, nie uległa pani nałogowi. To się chwali!

– Dziękuję, panie premierze. Jestem dumna, że mogę służyć w szeregach tak potężnej organizacji powołanej przez tak wybitnego polityka i dowódcę.

– Christine, żałuję, że chociaż chciałbym tak wiele zrobić, niewiele ode mnie zależy. Serce mnie boli jak pomyślę, ilu niewinnych chłopców ginie podczas tej wojny.

– Zbombardowane budynki, porozrywane ciała, żołnierze z amputowanymi kończynami. Matki kulące się z rozpaczy na wieść, że już nigdy nie zobaczą swoich synów. Rodziny wywożone do obozów zagłady. Ludzie rozstrzeliwani na ulicach. To są obrazy, które na długo pozostaną w mojej pamięci.

– Wojna niedługo się skończy.

– Panie premierze, nie chcę zabierać panu cennego czasu. Mam dla pana przesyłkę od kapitana Witkowskiego. Przepraszam, tak wcisnęłam w pasek, że nie mogę wyciągnąć.

– Proszę się nie denerwować.

– Jest! Hitler szykuje się do ataku na ZSRR. Koncentruje siły w pobliżu sowieckiej granicy, to ponad trzy miliony żołnierzy niemieckich oraz państw Osi, Węgrzy, Włosi, Rumuni. Szykują bombowce, myśliwce, ponad trzy tysiące czołgów, działa i moździerze.

– Dziękuję pani, Christine.

25.
Jak nie splunąć mu w twarz?

W Londynie otrzymałam rozkaz natychmiastowego opuszczenia Jugosławii. Razem z Andrzejem miałam udać się do Turcji. Co było przyczyną takiej decyzji? Po kapitulacji Francji Hitler rozpoczął przygotowania do ataku na ZSRR, między innymi w tym celu rozpoczął działania dążące do podporządkowania sobie krajów Europy południowo-wschodniej. Pod koniec września 1940 roku rządy Niemiec, Włoch i Japonii podpisały w Berlinie pakt trójstronny, w którym zobowiązywały się do pomocy w przypadku ataku któregokolwiek z państw nieuczestniczących w wojnie. Przede wszystkim chciano powstrzymać Stany Zjednoczone, z wyraźnym zaznaczeniem, że nie chodzi o ZSRR. 1 marca 1941 roku Hitler miał podpisaną umowę z Węgrami, Rumunią, Słowacją i Bułgarią. Jugosławia pozostawała nieugięta. Książę Paweł Karadziordziewić długo nie chciał wyrazić zgody na przemarsz wojsk Hitlera i jego sojuszników przez teren swojego kraju. Szukał wsparcia u rządu brytyjskiego, ale Brytyjczycy nie chcieli się zdeklarować. Polsce złożyli deklarację, a i tak słowa nie dotrzymali. 25 marca 1941 roku Jugosławia przystąpiła do Paktu Trzech. Po zamachu stanu, zorganizowanym 27 marca 1941 roku przez generała Dušana Simovicia, Karadziordziewić udał się na emigrację. Nowy jugosłowiański rząd zadeklarował przestrzeganie popisanego traktatu, ale Hitler podejrzewał, że to Anglicy stali za zamachem przeciw księciu Pawłowi, dlatego też postanowił podbić kraj. Na co miałam czekać, aż Niemcy zadomowią się na dobre w Belgradzie? Nie mogliśmy z Andrzejem narażać się na ponowne aresztowanie. Oboje o tym wiedzieliśmy, ale to ja rozpoczęłam tę rozmowę.

– Musimy jak najszybciej wyjechać. Jesteśmy na czarnej liście Gestapo. Na pewno znajdą się przychylni okupantom obywatele i wskażą miejsce naszego pobytu. Po raz drugi numer z gruźlicą może nie przejść.

– Może powinnaś udawać, że masz chorobę Hansena?

– Myślisz, że wyślą nas do Rumunii? W osadzie Tichilest leczą ludzi dotkniętych trądem.

– Nie chcę trafić z deszczu pod rynnę! W rumuńskim rządzie zasiada przedstawiciel faszystowskiej Żelaznej Gwardii, Horia Sima, który jest zagorzałym antysemitą.

– Co tak zaczęłaś przebierać nogami?

– Tobie radzę to samo!

– Kryśka, ty będziesz umierać z uśmiechem na twarzy! Przepraszam, głupi żart!

– Nie przepraszaj, obiecuję, że kiedy nastanie ta chwila, bez względu na okoliczności, spróbuję zrobić chociaż jakiś grymas przypominający uśmiech.

Wyruszyliśmy w drogę do neutralnej Turcji, a dokładnie do Stambułu. Jechaliśmy przez Bułgarię. Nie była to dla nas komfortowa sytuacja, gdyż Bułgaria należała do państw Osi. Musieliśmy przejechać przez paszczę lwa. Niespodziewanie Andrzej wyłączył silnik.

– Dlaczego się zatrzymałeś?

– Samochód odmówił posłuszeństwa.

– Przestań się wygłupiać, nie możemy tak stać, zaraz do nas podejdą! Ruszaj, raz, dwa!

– Raz, dwa, trzy, sto…

– To przestaje być śmieszne! Ruszaj! Zaraz będziemy mieli na głowie całą niemiecką armię!

– Samochód się zepsuł, naprawdę.

– Nie miał gdzie, tylko w Bułgarii!

– Później się z nim rozmówię, a teraz wyjdź, kochanie, do tego niemieckiego przystojniaka i wytłumacz mu – wykorzystując swój urok osobisty – że jesteśmy turystami.

– Ja bym nie uwierzyła!

– Tobie uda się go oszukać. Już na sam widok mężczyznom miękną kolana. W moim przypadku tylko jedno, ale jakbym miał dwa, to oba by miękły.

– Dobrze, że coś innego wam na mój widok twardnieje!

– I to mi się w tobie podoba!

– Życz mi powodzenia. Co to za prychanie? Chcesz dojechać do Stambułu, czy nie? No dobrze, idę!

Jak to się stało, że wśród Niemców jest tak wielu przystojnych mężczyzn i tyle samo, albo jeszcze więcej brzydkich kobiet. Najchętniej splunęłabym im w twarz. Ile ludzi mają na sumieniu? Ile kobiet zgwałcili, pobili do nieprzytomności, a później strzelili w tył głowy, zataczając się ze śmiechu? Zbiorowe gwałty, egzekucje na dzieciach i starcach to tylko niektóre okrucieństwa, których się dopuszczają. Jak takiemu człowiekowi spojrzeć prosto w oczy i jeszcze go kokietować? Chyba zaraz zwymiotuję. Wiem, muszę grać, jeden fałszywy ruch i dołączę do długiej listy ofiar. Bezlitośnie zgwałcą mnie na oczach Andrzeja, a później rozstrzelają, albo jak do tamtej kobiety, agentki wywiadu rosyjskiego, będą rzucać granatami, aż w końcu któryś wystrzeli mnie w powietrze. Niemieccy oficerowie będą mieli dobrą zabawę. Jak oni nas traktują? Hitler o Żydach i Słowianach mówi „Untermenschen”, czyli podludzie, Francuzów nazywa mieszańcami, Włochów tchórzami. Jakich jeszcze obraźliwych epitetów używa nie mam pojęcia i chyba nie chcę mieć.

– Co tutaj robicie?

– Herr Obergefreiter, przepraszam, mój mąż ma problem z samochodem.

– Dokąd jedziecie i po co?

– Jestem dziennikarką, piszę artykuł o korzyściach, jakie osiągnie Bułgaria za sprawą przystąpienia do Paktu Trzech.

– Dokumenty!

– Proszę, to pismo z mojej redakcji. Może zrobilibyśmy sobie wspólne zdjęcie, może pański kolega zechciałby do nas dołączyć?

– Co pani zrobi z tym zdjęciem?

– Umieszczę w artykule, niech Bułgarzy zobaczą jacy przystojni niemieccy żołnierze bronią ich przed brytyjskim naporem!

– Proszę tak napisać!

– Może herr Oberführer chciałby udzielić mi wywiadu? Kierowanie taką grupą żołnierzy wymaga wytrwałości i cierpliwości. Walka z przeciwnikiem, wielkiej odwagi.

– Proszę, jaka rozsądna francuska dziennikarka! Jakby pani rodacy byli tak samo mądrzy, moi koledzy nie ginęliby niepotrzebnie. Po co stawiali opór, jak i tak po paru tygodniach przegrali bitwę.

– To prawda, porwali się z motyką na słońce!

– Dość, że pani ładna, to jeszcze mądra i z czarującym uśmiechem. Co się zepsuło w samochodzie?

– Nie znam się na pojazdach mechanicznych. Mąż mówił, że należy go popchnąć, żeby zaskoczył. Właśnie miałam spróbować.

– Pani? Nie wypada! Zaraz zawołam kolegów, pomożemy!

– Dziękuję, wiedziałam, że mam do czynienia z prawdziwymi dżentelmenami. Proszę jeszcze podać mi swoje imię i nazwisko, nie omieszkam wspomnieć o panu w moim artykule.

Przy pomocy czterech niemieckich kaprali samochód ruszył i mogliśmy jechać dalej. Pożegnaliśmy się grzecznie, zrobiliśmy pamiątkowe zdjęcie i z żołądkiem podchodzącym do gardła, nie z nerwów, tylko z obrzydzenia, wsiadłam do samochodu.

– Co tym razem im powiedziałaś, że nas nie sprawdzili tylko jeszcze pomogli uruchomić samochód i życzyli szerokiej drogi?

– Nie pytaj, nie oglądaj się, tylko jedź! Marzę o tym, żeby jak najszybciej znaleźć się w Stambule i popijając herbatę zjeść słodką chałwę.

– Przecież nie lubisz słodyczy!

– Cukier pozwoli mi zapomnieć o stresie. Nie wiem, ile jeszcze razy uda się nam roześmiać śmierci prosto w twarz, ale to był kolejny raz, kiedy kostucha musiała odejść z kwitkiem. Wiesz, co by się stało, gdyby się dowiedzieli kim naprawdę jesteśmy? Nawet nie chcę o tym myśleć, pewnie nie doczekalibyśmy zmierzchu.

26.
Czy francuski konsul jest dżentelmenem?

Udało się, po pięciu dniach dotarliśmy do celu. Z duszą na ramieniu przejechaliśmy dwa tysiące sześćset kilometrów. Kiedy wjeżdżaliśmy do Stambułu uśmiechało się do nas słońce. Po drodze wszystko mogło się zdarzyć. Oboje wiedzieliśmy, że igramy z ogniem. Świadomość zagrożenia podsycała w nas pożądanie. W stodole, która należała do opuszczonego gospodarstwa, rzuciliśmy się na siebie jak wygłodniałe zwierzęta. Właściciele w pośpiechu opuszczali domostwo, na stole leżał chleb i stał dzban z zsiadłym mlekiem. U powały wisiała sucha kiełbasa. W dzieciństwie nie przepadałam za takim jedzeniem, teraz nie mieliśmy wyboru, byliśmy głodni i spragnieni. Posililiśmy się, odpoczęliśmy i wyruszyliśmy w dalszą drogę. Po paru tygodniach okazało się, że Stambuł był dla nas miastem tranzytowym.

– Kryśka, zobacz, piętrowe tramwaje! Ludzie normalnie chodzą po ulicach, rozmawiają. Jutro zabiorę cię na przejażdżkę!

– Andrzeju, z wielką przyjemnością! Miło będzie popatrzeć na nietknięte wojną miasto i nie myśleć, że nagle tramwaj zostanie zatrzymany przez żołnierza SS, który będzie wypychał ludzi jak prosięta na zewnątrz, nie zwracając uwagi na to, czy to kobieta, mężczyzna, dziecko czy starzec.

– To będą nasze małe wakacje.

– Będziemy zajadać się lokum, popijając turecką herbatą.

– Tak i po dwóch tygodniach będę musiała kupić sobie nowe spodnie i spódnice.

– Słyszałem, że mają dobry gust, szlachetne materiały.

– Nie dlatego…

– Dlaczego nie? Przecież od czasu do czasu możesz zmienić garderobę. Ostatnio tyle przeszłaś.

– Andrzeju, byłbyś świetnym sprzedawcą, myślę, że po wojnie nie będziesz miał problemu z uzyskaniem etatu w domu towarowym, na stoisku z damską odzieżą i akcesoriami. U mnie potrzeba uzupełnienia garderoby wynikać będzie z nagłego przyrostu wagi, a nie chęci posiadania kolorowych jedwabi. Na szczęście w Stambule jesteśmy tylko przejazdem.

– Zabawimy tutaj chwilę? Chcę zobaczyć z tobą Pałac Dolmabahςe, Meczet Sulejmana, wieżę Galaty. Nie wiadomo, kiedy samoloty Luftwaffe przelecą nad Stambułem, gubiąc po drodze kilka bomb.

– Przykro mi, Andrzeju, może jeszcze kiedyś tutaj wrócimy. Tymczasem odpoczniemy kilka dni i musimy jechać dalej.

– Dokąd chcesz jechać?

– Gdybyśmy mieli tutaj zadania do realizacji, najchętniej zostałabym w tym pięknym mieście. Ale nasze dowództwo ma inne plany w stosunku do ciebie i do mnie.

– Jaki zatem jest ostateczny cel naszej podróży?

– Egipt, a konkretnie Kair.

– Świetnie, to banalnie proste, przecież musimy tylko przedostać się przez Syrię, kontrolowaną przez rządy Vichy.

– I Palestynę.

– Żeby wjechać do Syrii potrzebujemy francuską wizę tranzytową.

– Nawet dwie, chyba, że ze mną nie jedziesz.

– Adresatami depeszy są Christine Granville i Andrew Kennedy. Nie mogę tutaj zostać bez ciebie, nie mam tyle uroku osobistego co ty, a Niemcy likwidują kaleki. Nie masz wyjścia, jesteś na mnie skazana. Tylko skąd weźmiemy wizy?

– Z restauracji za rogiem? Nie, to zły pomysł? Myślałam, że tam serwują je jako danie dnia… Chyba będę musiała wybrać się do francuskiego konsula.

– Jak będziesz z nim rozmawiać?

– Po francusku, zapomniałeś kochanie, że tym językiem władam, jakbym się urodziła nad Sekwaną?

Niedziela, dzień jak każdy. Przynajmniej mam pewność, że konsul nie ma spotkań. Czy moją wizytę można określić mianem najścia? Nie, przecież nie wejdę bez pukania. Będę starała się być grzeczna, taktowna i przekonująca. Dlaczego powinien wydać nam wizy? Mamy wspólnego wroga, Trzecią Rzeszę. Najpierw spróbuję go przekonać, że wszystko, co robię i planuję robić, działa na szkodę III Rzeszy, w razie czego mam jeszcze jedną broń, która działa na większość mężczyzn.

Stałam przed drzwiami i bezgłośnie rozmawiałam ze sobą. Nie wiedziałam jak rozpocząć rozmowę, ale znałam cel mojej wizyty. Jeśli on nam nie pomoże…

– Proszę wejść, pan konsul zaprasza.

– Dzień dobry, co panią sprowadza, chyba nie chęć zjedzenia z konsulem niedzielnego śniadania?

– Gdyby to był powód mojej niezapowiedzianej wizyty, obawiam się, że byłaby bardzo krótka, ponieważ nie należę do osób, które potrafią delektować się posiłkiem. Od dziecka jestem w ciągłym biegu. Mogę wejść, czy pan konsul będzie trzymał mnie na schodach?

– Pan konsul jest dżentelmenem. Damy traktuje z szacunkiem. Proszę wejść.

– Tak, Christine Granville, co panią do mnie sprowadza?

– Nic, co nie leży w zakresie pańskich kompetencji.

– O, cieszę się, a już myślałem, że oczekuje pani ode mnie, żebym wypędził z Francji wszystkich Niemców.

– Prędzej, czy później, znikną z Europy. Myślę, że ta wojna nie potrwa długo.

– Takie opinie słyszałem we wrześniu 1939 roku, minęło dwadzieścia miesięcy, a Adolf Hitler wraz ze swoją armią, która rośnie w siłę, zajmuje coraz większe terytorium Europy. Za parę miesięcy premier Turcji, który w ostatnim czasie podupada na zdrowiu, gotów podpisać pakt z diabłem.

– Ma pan na myśli Adolfa Hitlera?

– Hitler czy Stalin, nie ma znaczenia, jedni i drudzy tak samo bezwzględnie zabijają ludzi. Zaraz dojdzie do tego, że rodacy będą stawali po przeciwnych stronach barykady. Daleko nie trzeba szukać, francuski rząd Vichy. Uważa pani, że podstawa marszałka Philippe Pétaina to dla Francji ratunek czy hańba?

– Według pana konsula, hańba, prawda?

– Tak, ale to ja pani zadałem to pytanie.

– Zgadzam się z panem. Od początku wojny armia francuska była liczniejsza i lepiej przygotowania, niż niemiecka.

– Mam pretensję do marszałka Pétaina i premiera Lavala. Nie wiem tylko, który z nich zapatrzył się w Hitlera.

– Panie konsulu, Philippe Pétain już 17 maja 1940 roku podjął rokowania z Hitlerem i nawoływał naród do zaprzestania walk. Wszystko potoczyło się tak szybko. Wydaje mi się, że nawet Niemcy się tego nie spodziewali.

– Wie pani, że dwie trzecie ludności francuskiej darzy marszałka Pétaina wielkim szacunkiem. Jego popiersie znajduje się w wielu domach. Gazety codzienne rozpisują się o jego zasługach.

– Wielka Brytania nie uznaje rządów Vichy.

– Marszałek Pétain ma taką władzę, jakiej dotychczas nie miał żaden król Francji. Może we współpracy z Lavalem zaopiekuje się społeczeństwem francuskim. Jako pierwszy wprowadził reformę społeczną.

– Jest pan za czy przeciw?

– Obserwuję, urodziłem się w Paryżu. Może Laval ma rację twierdząc, że wojna zakończy się „białym pokojem”.

– Laval od dawna był zapatrzony w rządy Hitlera. To on zorganizował spotkanie z Hitlerem na dworcu w Montmartre.

– Pétain od początku głosił, że Francja powinna maksymalnie współpracować z Niemcami, żeby jak najwięcej skorzystać i doczekać do zwycięstwa nie ponosząc ofiar w ludziach. Nawoływał: przecież nie chcecie, aby dobrodziejstwo naszej kultury i architektury zostało zniszczone przez myśliwce Luftwaffe! Żeby Paryż był zrównany z ziemią jak Warszawa!

– Skąd pani to wie, to mogą być spekulacje, propaganda!

– Jestem dziennikarką, byłam tam, widziałam nie tylko pogorzelisko, ale również ludzi, których niemieccy żołnierze traktują jak bydło.

– Jest pani odważną kobietą, Christine.

– Dziękuję, panie konsulu.

– Imponuje mi pani. Proszę powiedzieć, jak mogę pani pomóc?

– Potrzebuję dla siebie i mojego kolegi fotoreportera wizy tranzytowe do Syrii.

– To bardzo niebezpieczna wyprawa. Zapewne zdaje sobie pani sprawę, że władze Vichy oddały Niemcom linie kolejowe, a tym samym pozwoliły na transport przez Syrię paliwa i broni, sprzętu bojowego do Mosulu na północy Iranu. Brytyjczycy nie będą długo tolerowali tej sytuacji, podejmą działania, aby zapobiec uderzeniu na brytyjski Egipt.

– Mam nadzieję, bo miasto docelowe, do jakiego się wybieram, to Kair.

Zjadłam śniadanie z konsulem, wypiłam lampkę wina, rozmawialiśmy o sytuacji w Europie i tym, co działo się przed wojną. Cofnęliśmy się do 1939 roku i dywagowaliśmy, w jakim miejscu byłaby dzisiaj Europa, gdyby Brytyjczycy i Francuzi nie stali z założonymi rękoma we wrześniu. Konsul uważał, że nie powinni pozwolić Hitlerowi na wejście do Czechosłowacji. Z Andrzejem spotkałam się w kawiarni. Zamiast się ucieszyć na mój widok, zaczął od wymówek:

– Długo kazałaś na siebie czekać! Herbata wystygła!

– Nie poszłam do konsula z kurtuazyjną wizytą, tylko załatwiłam wizy. Wyobrażałeś sobie, że zapukam i powiem: dzień dobry, poproszę dwie wizy, a on odpowie: dobrze, że pani przyszła, na jakie nazwiska wypisać dokumenty?

– Nie, ale nie było cię prawie pół dnia!

– Oj Andrzeju, chyba nie jesteś zazdrosny o konsula! Mam dla ciebie złą wiadomość. W Syrii też nie jest spokojnie.

– Czyli znów będziesz musiała użyć swoich kobiecych wdzięków?

– Jeśli samochód będzie sprawny to przemkniemy przez Syrię bez większych kłopotów.

– Uwielbiam twój optymizm!

– Co chwila zmieniasz zdanie. Jesteś jak kobieta!

27.
Niby mąż, ale już nie mąż

Jadąc do Turcji wiedziałam, że w Stambule nie zagrzejemy miejsca zbyt długo. Turcja niby jest neutralna, ale działa na dwa fronty. Nie chce robić sobie wrogów po żadnej stronie konfliktu. Dzień przed wyjazdem do Kairu siedziałam w kawiarni na rogu ulicy podziwiając tramwaje przewożące beztroskich ludzi. Wyglądało to tak, jakby w Stambule czas się zatrzymał. Nagle ktoś zaszedł mnie od tyłu. Na chwilę zesztywniałam, czułam się tak, jakby moje ciało ogarnął paraliż. Dzień przed opuszczeniem neutralnego kraju aresztowana przez żandarmów Trzeciej Rzeszy? To niemożliwe! W głowie pustka. Co ja mam mu powiedzieć, kiedy zapyta od jak dawna jestem w Turcji i w jakim celu tu przyjechałam? Nie byłam przygotowana na okoliczność zatrzymania w Stambule. To mój błąd, zagrożenie istnieje zawsze i wszędzie.

– Jak się pani nazywa?

– Christine Granville.

– Co pani tutaj robi?

– To co wszyscy, jem słodycze i popijam herbatę.

– Jest pani opryskliwa.

– A pan źle wychowany, stojąc za moimi plecami i rozmawiając z tyłem mojej głowy. Kiedy mówię moje włosy się unoszą?

– Co to za pomysł?

– Po prostu lubię widzieć mimikę mojego rozmówcy.

– Lubi pani manipulować ludźmi.

– Na jakiej podstawie wyciąga pan takie wnioski?

– Jak kobieta, w szczególności tak piękna jak pani, patrzy mężczyźnie prosto w oczy, to on dla niej będzie w stanie zrobić wszystko, czego dusza zapragnie.

– Czyja dusza, jego czy jej?

Nie będę się bawiła w ciuciubabkę, nie mam na to ochoty. Jakby ktoś chciał mnie aresztować, to nie bawiłby się w kokietowanie.

– Jerzy, a co ty tutaj robisz?

– Krystyno, przepraszam Christine, o to samo powinienem zapytać ciebie. Jakim cudem wyszłaś ponownie za mąż, kiedy nadal jesteś moją żoną?

– Cóż to za pomysł! Już nigdy nie wyjdę za mąż, dwóch mężów to i tak dobry wynik.

– Nie wiedziałem, że startowałaś w zawodach.

– Tak, w konkursie na wzorową żonę, ale niestety przegrałam. Wiesz przecież dobrze, że nie lubię przegrywać. Krystyna zawsze musi być pierwsza na mecie. Niestety małżeństwo to nie dyscyplina dla mnie.

– Nadal, oficjalnie, jesteś moją żoną!

– Tak, a jak się nazywa kobieta, którą poślubiłeś?

– Krystyna Skarbek.

– To rozmawiamy o innej osobie, ja się nazywam Christine Granville.

– Martwiłem się o ciebie, w Londynie mówi się, że igrasz z ogniem.

– Naprawdę? Jakie ładne określenie. Ogień towarzyszy mi od dziecka.

– Nigdy nie przestanę cię kochać! Nawet o tym, że ledwo co uszłaś z życiem, potrafisz żartować. Jesteś niemożliwa!

– Jestem autentyczna. Czyżbyś oczekiwał, że teraz zacznę uskarżać się na swój los i opowiadać ci jaka jestem biedna? Może powinnam posypać sobie głowę popiołem i przeprosić cię, że nie potrafiłam być dobrą żoną?

– Jeszcze jest szansa na poprawę, kiedyś wojna się skończy i będziemy mogli spróbować ponownie.

– Zmieńmy temat. Co porabiasz w Stambule i jak się stało, że chciałeś walczyć, a zostałeś zastępcą konsula generalnego Rzeczpospolitej Polskiej w Londynie?

– Miałem nadzieję, że we Francji dołączę do tworzącej się tam armii polskiej na uchodźctwie, ale mój stan zdrowia na to nie pozwolił.

– Na jaką chorobę zapadłeś?

– Nic poważnego, po prostu mam pięćdziesiąt dwa lata. Próbowałem podjąć pracę w amerykańskim czerwonym krzyżu, ale tam też otrzymałem odmowę.

– Pojechałeś w moje ślady do Londynu?

– W sumie tak można powiedzieć. Tylko kiedy tam dotarłem, ty już byłaś w Budapeszcie. Spotkałem się z Frederickiem Voightem, kiedy mi powiedział, gdzie starałaś się o pracę, zamarłem.

– Powiedział ci, że ją dostałam?

– Nie chciał nic więcej powiedzieć. Jedyne, co od niego usłyszałem, to to, że powinienem być z ciebie dumny, bo podejmujesz się zadań, od realizacji których stroniłby niejeden mężczyzna.

– I jesteś?

– Pewnie, że jestem, ale też się o ciebie martwię.

– Nie zadręczaj się niepotrzebnie. Ja sobie radę dam. Wracając do mojego pytania, na długo przyjechałeś do Stambułu?

– Prawdopodobnie za tydzień będę wracał do Londynu. Przyjechałem, żeby się spotkać z Konsulem Generalnym Rzeczpospolitej Polskiej w Stambule, Wojciechem Rychlewiczem. Co się uśmiechasz? Znasz go?

– Nie, ale słyszałam o tym, co robi. Jak załatwiałam francuską wizę tranzytową, trzymałam jego nazwisko jak asa w rękawie. Gdyby konsul stawiał opory, powołałbym się na Rychlewicza.

– Bardzo inteligentny człowiek. Wrażliwy i myślący o innych. Ma wiele do stracenia, a tymczasem, nie bacząc na konsekwencje, pomaga Żydom przedostać się do obu Ameryk i Palestyny. Tam, gdzie nie czyha na nich niebezpieczeństwo na każdym rogu. Dokument, że są katolikami, ratuje ich życie.

– Bardzo odważny, naraża się.

– Tak jak ty i inni nasi rodacy, podejmując się zadań niewygodnych dla wroga. Krystyno, a co z twoją mamą?

– Niestety jest w Warszawie. Dwukrotnie próbowałam ją nakłonić do wyjazdu, ale poniosłam porażkę. Mam nadzieję, że jest cała i zdrowa. Jerzy, miło było cię spotkać. Nie widzieliśmy się prawie dwa lata. Odnoszę wrażenie, że wczoraj wsiadałam na pokład statku.

– Życie pędzi, a my dajemy się ponieść jego nurtowi. Szkoda tylko, że nie udaje się nam płynąć w tym samym kierunku.

– Lepiej popłynąć w innym niż szarpać się po drodze.

28.
Kair, urlop czy zesłanie?

Podróż do Kairu przebiegła bez większych niespodzianek. Samochód się nie zepsuł, nie złapaliśmy gumy i każdy spotkany po drodze patrol bez podejrzeń łykał naszą bajkę. Gdyby jeszcze nie było tak gorąco. Czerwcowe upały w Egipcie potrafią doskwierać. Na kairskich ulicach nie brakuje przystojnych żołnierzy, którzy zaglądając od restauracji do restauracji, z godziny na godzinę poruszają się coraz bardziej chwiejnym krokiem. Jedwabne szale i pończochy, produkty tak pożądane w Europie, tutaj nie są niczym wyjątkowym. Jestem minimalistką, w szafie mam zwykle dwie sukienki i jedną parę spodni, ale lubię czuć się atrakcyjna. Czy szal może dodać mi blasku? Bez wątpienia, ale Andrzejowi na pewno bardziej spodobają się moje pończochy.

– Dzień dobry, Christine.

– Dzień dobry panie Peter.

– Wystarczy Peter. Jak ci się podoba w Kairze?

– Ekskluzywnie i gorąco, gdyby nie obecność żołnierzy, odnosiłabym wrażenie, że wojna się jeszcze nie zaczęła.

– Dobrze, że ci się podoba, bo spędzisz tutaj trochę czasu.

– Myślałam, że wysłano mnie tutaj ze względu na bliskość z Syrią?

– Tak, na terenie Syrii stacjonują wojska niemieckie i francuska Armia Lewantu pod dowództwem generała Josepha de Verdilhaca, to odpowiednie miejsce dla ciebie.

– Nie rozumiem tej uwagi przepełnionej sarkazmem.

– Christine, przecież wiesz z jakiego powodu odsunięto cię od służby.

– Nie wiedziałam, że zostałam osunięta.

– To po co tutaj przyjechałaś?

– Mam wiele umiejętności, umiem podkładać ładunki wybuchowe, celnie rzucam granatami, strzelam z pistoletu, walkę wręcz zaliczyłam z wyróżnieniem, ale nie przypominam sobie, żebyśmy mieli szkolenie z jasnowidztwa.

Nic z tego nie rozumiem, na spotkanie ze mną przyjeżdża Peter Wilkinson, jedna z kluczowych postaci SOE i zwalnia mnie ze służby, bo jestem dobrą agentką i udało mi się przechytrzyć niemieckich oficerów. Za to wręcza się medale, a nie pozbawia pracy!

– Krystyno, współpracujesz ze Stefanem Witkowskim, który był widziany przez naszych agentów w Niemczech.

– Przecież wiedzieliście, że przebiera się w mundur oficera SS i podróżuje po Niemczech pod fałszywym nazwiskiem. Niejednokrotnie przekazywałam do Londynu mikrofilmy, które otrzymałam od niego. Zdobył je osobiście. Jego ludzie działają wśród wyższych oficerów Abwery.

– Masz pewność, że nie jest podwójnym agentem?

– Przekazałam premierowi mikrofilm potwierdzający, że Niemcy szykują się do ataku na ZSRR. Gdyby wasze przepuszczenia były słuszne, nie otrzymalibyśmy tych materiałów.

– Ty byś nam nie udostępniła?

– Nie, ponieważ nie otrzymałabym ich od człowieka Witkowskiego.

– To powiedz, jakim cudem wyszłaś w Budapeszcie bez szwanku z posterunku gestapo?

– Poszarpana, z siniakami na twarzy i przetrąconym karkiem. Włosów na głowie również mi ubyło, już nie wspomnę o przeciętej wardze. Podczas przesłuchania byłam bita, poniżana i zastraszana. Jeden z przesłuchujących, po tym jak mi z wargi zaczęła lecieć krew zaczął się do mnie dobierać. Myślisz w jakim celu?

– Chciał cię wykorzystać?

– Nazywajmy rzecz po imieniu, chciał mnie zgwałcić, powiedział, że podnieca go kobieta pobita i jest ciekaw jak smakuje moja krew. Na szczęście wszedł do pokoju nazista wyższy rangą i przywołał go do porządku.

– Długo to wszystko trwało?

– Dla mnie wieczność. Po tym jak kolejny sadysta zapowiedział, że będzie odrywał mi paznokcie, wbijał w place szpilki, a rany posypywał solą, oprzytomniałam.

– Zaczęłaś się bać?

– Czy ja wyglądam na psychicznie chorą?

– Nie wydaje mi się.

– Mnie też nie. Od samego początku się bałam. Oczywiście, kiedy nas wyprowadzali z mieszkania Kowerskiego udawałam, że wszystko jest w porządku, uśmiechałam się i dyskutowałam z węgierskimi żandarmami. Od początku wiedziałam, gdzie nas prowadzą i w jakim celu.

– Co miałaś na myśli, mówiąc, że oprzytomniałaś?

– Jestem odporna na ból, ale nie byłam jeszcze w takiej sytuacji, więc nie wiedziałam ile jeszcze wytrzymam. Musiałam zrobić coś, czego się przestraszą.

– Tak, tę wersję znam z raportu.

– To nie jest wersja, tak było! Myślisz, że w innej sytuacji by mnie wypuścili?

– Jeżeli uwierzyli ci, że jesteś chora na gruźlicę to dlaczego cię nie rozstrzelali?

– To są sadyści, większą przyjemność im sprawia myśl, że będę umierała powoli w cierpieniach. Węgierski lekarz nie pozostawiał złudzeń.

– A Kowerski?

– Jego zastali śpiącego ze mną w jednym łóżku. Nawet nie poddali go badaniom, bo się wystraszyli, że się ode mnie zaraził. Podobno czytałeś raport.

– No dobrze, załóżmy, że ci wierzę, ale inni stracili do ciebie zaufanie. Całe polskie podziemie.

– Oddział II Sztabu Generalnego Wojska Polskiego, również? Komendant główny ZWZ, Stefan „Grot” Rowecki, który dzięki Witkowskiemu wyszedł ze szpitala, również uważa mnie za zdrajczynię? Kto jeszcze? SOE zachwyca się działalnością Muszkieterów. Ośmiuset agentów rozrzuconych po całym świecie, z kwalifikacjami, których nie powstydziliby się nasi ludzie. Przecież współpracują z nami, przekazują mi informacje, które wykorzystujecie. Nie miałam ani jednej wpadki.

– Poza tą z Ledóchowskim, na stacji kolejowej w Koszycach.

– Uciekliśmy, wykazałam się sprytem i odwagą!

– Niektórzy twierdzą, że miałaś odpowiedni dokument, wystawiony przez Abwehrę, dlatego was nie dogonili.

– Może po prostu nie chcieli mieć kłopotów? To byli żołnierze słowaccy, a nie Gestapo. Wielu Słowaków nie cieszy sytuacja, w jakiej się znaleźli, nie uważają Adolfa Hitlera za przywódcę swojego narodu.

– Krystyno, gdyby to zależało ode mnie, otrzymałabyś kolejne zdanie.

– Tak, tymczasem będę pracować jako kelnerka, w którymś z kairskich barów. Mam ku temu doskonałe kwalifikacje, znam język angielski, francuski, niemiecki, polski. Dla wielonarodowych żołnierzy, którzy tutaj spędzają wieczory wlewając w siebie procenty, taka kobieta to skarb!

– Nie martw się zawczasu. Na pewno wszystko się szybko wyjaśni i przywrócą cię do czynnej służby.

– Co z Kowerskim?

– Zrozum, nie mogę z tobą o tym rozmawiać. To sprawa między nami. Jutro będę się z nim spotykał i wyjaśniał pewne kwestie. Proszę, nie podejmuj pochopnych decyzji. Postaram się, żebyś otrzymywała wynagrodzenie. Nie miej nam tego za złe. Jeżeli jest tak, jak mówisz, i uda się mi przekonać górę, wkrótce będziesz mogła wrócić do zadań.

Nie sądzę, że mi uwierzył. Tylko on może się za mną wstawić. Żeby był przekonujący musi być pewien, że nie działam na dwa fronty.

29.
Niemoc mnie przeraża

Andrzej też był przesłuchiwany przez Petera Wilkinsona. Co mu zarzucano, oczywiście poza współpracą ze mną? To, że byliśmy razem i otrzymaliśmy francuskie wizy tranzytowe czyniło z nas zdrajców. Na nic się nie zdał szczegółowy raport z mojej rozmowy z konsulem francuskim. Peter podczas naszej rozmowy podsumował:

– Krystyno, nie znam przebiegu twojego spotkania i nawet nie próbuję poznać. Doskonale wiem, że jesteś bardzo inteligentna i potrafisz powiedzieć rozmówcy, to, co chcesz, żeby usłyszał.

– Uważasz, że ciebie też bym okłamała?

– Nie zarzuciłem ci kłamstwa, ale wiem też, że twoje umiejętności, doświadczenie i inteligencja ułatwiają sprawne pisanie raportów.

Dlaczego Brytyjczycy włożyli wszystkich Francuzów do jednej szuflady? Przecież po słynnym wystąpieniu na falach BBC Wielka Brytania uznała de Gaulle’a za „przywódcę wszystkich Wolnych Francuzów, gdziekolwiek by się znajdowali”. Petain i Laval zaocznie wydali na de Gaulle’a wyrok śmierci. Dlaczego Kowerski znalazł się na liście tych, do których należy mieć ograniczone zaufanie? Generał Kopański miał wątpliwości co do jego lojalności wobec sprawy polskiej. Rozmowa z Andrzejem nie była łatwa.

– Generał Colin McVean Gubbins skierował list do naczelnego wodza Rzeczpospolitej Polskiej, premiera Władysława Sikorskiego.

– Miło z jego strony. Myślałam, że twoja pomoc przy transporcie części prototypu polskiego działa przeciwczołgowego, tak jak i twoje zaangażowanie w przerzucanie żołnierzy do Francji i Włoch pozostanie bez większego echa. Robisz wielkie rzeczy, a nikt ich nie dostrzega.

– Nie był to list pochwalny. Zostałem zrugany za to, że nie zgłosiłem się do służby.

– Przecież służysz, jesteś agentem SOE!

– Chodziło o dołączenie do Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich w Homs, na granicy Syrii i Libanu.

– Brygada została utworzona w kwietniu 1940 roku, ty w tym czasie pracowałeś już dla SIS.

– Tak, nawet Peter tłumaczył moją decyzję. Powiedział, że londyńskie kierownictwo wprost zakazało mi działania z ramienia Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich.

– Miałeś walczyć w górach? Nie obraź się, ale masz pewne ograniczenia!

– Nie bójmy się nazywać rzeczy po imieniu, z jedną nogą nie jestem tak sprawny, jak inni oficerowie.

– Nie chciałam tego powiedzieć.

– Taka jest prawda i nie tylko my o tym wiemy. W górach intelekt nie wystarczy, ważniejsza jest sprawność fizyczna. Sama dobrze o tym wiesz. Gdyby nie to, że skaczesz po skałach jak kozica, nie przekroczyłabyś sześciokrotnie granicy polsko-słowackiej.

– I jaka nagroda spotkała mnie za to?

– Dostaniesz medal, przecież Churchill obiecał!

– Tak, premier dotrzymuje słowa, szkoda tylko, że jego podwładni z SOE odstawili mnie na boczny tor, robiąc ze mnie agentkę Abwehry. Myślałam, żeby przesłać wiadomość do premiera, ale zapewne otrzymał już odpowiednie raporty dotyczące mojej niesubordynacji i działań na krawędzi ryzyka.

– To chwilowa przerwa, Wilkinson obiecał, że wypłacą nam wynagrodzenie. Niedługo wrócimy do czynnej służby.

– Chyba, że wcześniej oszaleję i w takiej sytuacji już nikt nie będzie chciał ze mną rozmawiać o współpracy. Agentka-wariatka stanowi zagrożenie dla siebie i otoczenia.

– Nie zwariujesz! Kto jak kto, ale na pewno nie ty!

Mijały dni, tygodnie, miesiące. Andrzeja szybko oczyścili z zarzutów. Chciał, żeby zrzucili go nad Polską. Kierownictwo SOE nie wyraziło zgody, bo ZWZ, uważał, że jesteśmy podwójnymi szpiegami. Ja nawet potrójnym, bo moja współpraca z Brytyjczykami również zaczęła im przeszkadzać. Andrzej otrzymał nowe zadania. W większości realizował je w Kairze, chociaż przedostał się również do Anglii, na szkolenie uzupełniające. Skakał ze spadochronu w górach Szkocji. Śmiał się, że za każdym razem zabierał ze sobą zapasową nogę, nigdy nie wiadomo, czy przy lądowaniu proteza nie ulegnie zniszczeniu. Niesamowite jest to jego poczucie humoru, potrafi śmiać się sam z siebie i nie robi tego po to, aby wzbudzić współczucie. Od dziecka miał do siebie duży dystans.

Tymczasem moja psychika została nadszarpnięta. Nie lubię bezczynności. Serce mi się kraje na myśl, że moi rodacy przelewają krew, a ja popijam herbatę, chodzę na spotkania towarzyskie. To prawda, że gdzie się nie pojawię, wzbudzam zainteresowanie wśród mężczyzn jak również, nielicznego grona kobiet, które przebywają w Kairze. Tylko nie po to wstąpiłam do służby, narażałam swoje życie, żeby być gwiazdą. Mogłam zostać aktorką, grać w teatrze lub w filmach, ale takie życie jest mi nie po drodze. Trzydziestostopniowy mróz mnie nie zabił, oficerowie gestapo mnie oszczędzili, a zabije mnie nuda i bezczynność! Czy byłabym w stanie targnąć się na swoje życie?

– Dobry wieczór, czy tak piękna kobieta powinna samotnie popijać gin?

– To zależy od jej nastroju. Jeżeli jest w dobrym, to nie, bo to zbyt gorzki trunek, jeżeli w złym, jak najbardziej, żeby nie psuć nastroju osobie lub osobom towarzyszącym.

– Gdybym był przekonany, że nie jest pani w stanie zepsuć mi humoru, mógłbym się dosiąść?

– Wolałabym spędzić czas w samotności, tym bardziej, że napój, którym się delektuję nie zawiera alkoholu i tylko z pozoru przypomina gin.

– Trudno, może mnie pani uznać za natręta, ewentualnie nad ranem rozstrzelać, ale ja i tak zaryzykuję!

– Życie panu niemiłe?

– Każdego dnia je wystawiamy na próbę. Jeśli mam zginąć, to tylko z rąk takiej kobiety jak pani!

– Pan mnie podrywa, a nawet nie raczył się przedstawić!

– Przepraszam, prostak ze mnie, na swoje usprawiedliwienie powiem, że wróciłem właśnie z małej przepychanki w Aleppo. Mieliśmy starcie z wojskami francuskimi, podporządkowanymi rządom Vichy.

– Niedawno, a może było to już dawno, przejeżdżałam przez Syrię. W dole rzeki Eufrat mają piękny most, który aż się prosi, żeby wyleciał w powietrze. Utrudniłoby to życie wojskom III Rzeszy i Francuzom, których wykorzystują do realizacji swoich niecnych planów.

– Pani pozwoli, Edward Quinan!

– Christine Granville, dziennikarka, bardzo mi miło!

– Teraz już rozumiem, skąd ta podróż przez Syrię, a wysadzenie mostu to chyba wytwór pani dziennikarskiej wyobraźni?

– Przejrzał mnie pan na wylot! Od dziecka fascynują mnie zabawy z ogniem. Prowadził pan działania przeciwko Raszidowi Ali al-Kilaniemu?

– Jest pani dobrze poinformowana.

– Uprawiam rzetelne dziennikarstwo. Podtrzymujemy morale obywateli i żołnierzy, a kłamstwo ma krótkie nogi i szybko możemy stracić zaufanie czytelników.

– Zachciało mu się powstania antybrytyjskiego! Nie wiem co Włosi mu obiecali, że nagle stwierdził, że on jako nacjonalista musi bronić interesu Iraku i nie zamierza słuchać tego, co nakazuje mu Wielka Brytania.

– Może, podobnie jak Philippe Pétain, który uważał, że zbratanie się z III Rzeszą zapewni spokój Francji, Raszid Ali dał się przekonać, że Brytyjczycy czyhają na ich bogactwa naturalne.

– Wszystko zaczęło się po śmierci króla Fajsala I, w kwietniu 1939 roku. Proarabskie i proniemieckie stronnictwo oficerów i popierających ich polityków postanowiło obalić regenta Abd al-Ilaha ibn Alego. Zamach stanu zakończył się powodzeniem. Organizatorzy byli wspierani przez niemiecki wywiad. Hitlerowcy dbali również o dostawę broni.

– Na szczęście dzielnej dywizji brytyjskiej, którą pan dowodził, udało się szybko stłumić powstanie i przywrócić Abd al-Ilaha.

– Christine, to nie tylko nasza zasługa, wspieraliśmy jednostkę Habforce, której zadaniem było opanowanie Palmyry i zabezpieczenie rurociągu naftowego na odcinku od Hadisy do Trypolisu. Pomagała nam też 10 Hinduska Dywizja Piechoty pod dowództwem generała majora Williama Slima i kilka innych oddziałów.

Wojska brytyjskie walczą w Iraku, Syrii, Iranie, a ja siedzę i popijam napój, który wyglądem przypomina gin i słucham relacji z ust doświadczonego i bardzo przystojnego generała. W głowie kołacze się myśl: następnym razem weźcie mnie ze sobą, mogę wam pomóc wysadzić jakiś most, trakt kolejowy, uzbrojenie motoryzacyjne wroga! Na pewno się na coś przydam, przecież dynamitem potrafię się równie sprawnie posługiwać jak tuszem, a może lepiej, bo rzęsy nieraz mi się sklejają.

30.
Przyjaźń zbudowana na kłamstwie

– Dzień dobry, jestem Christine Granville.

– Livia Stela. Jesteś Francuzką, przeciwniczką rządów Vichy?

– Przeciwniczką Vichy tak, ale Brytyjką.

– Twój akcent jest francuski.

– Wychowałam się we Francji, w 1939 roku przeniosłam się do Londynu.

– Uciekałaś przed okupacją niemiecką?

– Gdyby tak było, zamieniłabym siekierkę na kijek. Nie, po prostu, po nieudanym krótkim małżeństwie postanowiłam coś zmienić w swoim życiu. Mój małżonek został we Francji. Ty też nie jesteś chyba rodowitą Egipcjanką?

– Nie, urodziłam się w Rumunii, mój ojciec jest dziennikarzem. Patrz, jaki zbieg okoliczności, przyjeżdżam do Kairu i pierwsza kobieta, którą poznaję jest dziennikarką!

– Po co tutaj przyjechałaś? Nie musisz odpowiadać!

– Uciekłam z Budapesztu w marcu 1941 roku.

– Odważna jesteś!

– Christine, ty też. Podróż z Londynu do Kairu nie była łatwa dla samotnej kobiety.

– Przyjechałam z moim przyjacielem z dzieciństwa, i nie z Londynu, tylko z Bukaresztu.

– Jak udało się wam przejechać przez Syrię?

– To długa historia, kiedyś ci opowiem.

– Ja, zanim dotarłam do Kairu, podróżowałam przez Belgrad, Budapeszt i Ateny. Tam się na chwilę zatrzymałam i nawiązałam kontakt z bazą RAF w Heliopolis.

– Czym się zajmujesz?

– Mało ambitna praca, jestem sekretarką dowódcy eskadry w drugiej jednostce rozpoznawania fotograficznego.

– Ja bym nie mogła pracować za biurkiem.

– Przecież jesteś dziennikarką. Chyba sporo czasu spędzasz przy maszynie do pisania?

– Piszę wtedy, kiedy mam na to ochotę, a nie siedzę całymi dniami i czekam na zadanie. Zanudziłbym się w takiej pracy.

– Christine, jesteś tak ładna, że musiałabyś pracować w odosobnieniu.

– Co to za pomysł?

– Spójrz, jak mężczyźni, którzy przyszli tutaj na obiad, na ciebie patrzą! Oczu od ciebie nie odrywają.

– Patrzą się na nas obie, w tym mieście przepełnionym żołnierzami kobiet jest tak mało, że każda się podoba. Mamy podobne szale.

– Jesteś spostrzegawcza!

– Spostrzegawczość, kojarzenie, łączenie faktów, to cechy, które musi mieć dziennikarz.

I nie tylko dziennikarz. Głupio mi, że zaczęłam naszą znajomość od kłamstwa. Nie chciałam jej oszukiwać, jestem po prostu ostrożna. Gestapo nie zapomniało o moim istnieniu. Andrzeja SOE przywróciło do służby, ale nadal jesteśmy poszukiwani przez Niemców. Livia, a może Helga, kto ją tam wie i dlaczego do mnie podeszła.

– Christine, spotkamy się jutro?

– Nie wiem czy mi się uda, mam dużo pracy, muszę dokończyć artykuł, ale pojutrze z przyjemnością.

Dokończyć artykuł, czy sprawdzić czy Livia to nie Helga?

– Świetnie, gdzie się ukaże?

– Co, gdzie się ukaże?

– Artykuł, który piszesz? Z przyjemnością bym przeczytała. Miło się z tobą rozmawia, myślę, że masz świetne pióro.

– Jeszcze nie wiem, w której gazecie, nie współpracuję z żadnym tytułem na stałe. Jak mam coś ciekawego to wysyłam do kilku wydawnictw.

– O czym będzie?

– O jednostce brytyjskiej Iraqforce i ich dowódcy, generale Edwardzie Quinanie.

– To ciekawe, nie słyszałam o nim.

– Jakiś czas temu miałam przyjemność go poznać, podczas samotnej kolacji. Pan generał opowiadał o dokonaniach swojej dywizji nad rzeką Eufrat, niedaleko Aleppo.

– Takie informacje warto rozpowszechniać, podnoszą morale żołnierzy.

Dobry agent potrafi kreować historie na zawołanie. Po wojnie powinnam napisać książkę. To by się Gombrowicz zdziwił. Wspaniale byłoby znów usiąść w pensjonacie w Zakopanem i porozmawiać. Wino, góralskie jedzenie i muzyka, a za oknem trzaskający mróz. Później wyprawa w góry i szaleństwo na stoku. Tymczasem Niemcy rozpierzchli się po Zakopanem jak szczury wypuszczone z kanału, włażą w każdy zakamarek.

Z Livią szybko przypadłyśmy sobie do gustu. To inaczej niż z mężczyzną. Przyjaźń dwóch kobiet potrafi przetrwać największe huragany. Mam nadzieję, że nasza przetrwa wojnę. Ja naprawdę wierzę, że to się wkrótce skończy. Po kilku dniach znajomości moja nowa przyjaciółka zaproponowała, żebyśmy razem zamieszkały.

– Christine, ten twój Andrew to chyba szybko nie wróci?

– Nie wydaje mi się. Teraz w czasie wojny jak żegnasz się z kimś z bliskich to zastanawiasz się, czy go jeszcze kiedyś zobaczysz.

– Zobaczysz, przestań kreować głupie wizje! Przeprowadzisz się do mnie?

– Jeżeli zaakceptujesz moje późne powroty.

– Ja też jestem towarzyska. Może w końcu poznam kandydata na męża.

– Livia, życie ci niemiłe? Po co ci mąż? Ja miałam dwóch i nie polecam! Jeszcze teraz, pójdzie na wojnę, nie wróci, a ty będziesz po nim rozpaczać. Nie zakochuj się, nie warto!

31.
Muszkieterzy

Zamieszkałam z Livią. Jest ode mnie osiem lat młodsza, chociaż myśli, że tylko rok. Powiedziałam jej, że pracuję dla SOE, ale nie ujawniłam swojej prawdziwej tożsamości. Dla Livii jestem Christine Granville.

Mnie podejrzewają, a nie byli w stanie rozpoznać komunikatów jakie wysyłał im holenderski agent SOE Huub Lauwers, aresztowany 6 marca 1942 roku przez majora Hermanna Giskesa z niemieckiej służby kontrwywiadowczej Abwehry. Huub próbował poinformować Londyn, że został aresztowany. 28 marca rozpoczął swój telegram od liter GHT, a zakończył na CAU, które razem tworzą „złapany”. Nikt w Londynie nie zareagował. W połowie maja trzy razy w jednej wiadomości wysłał słowo „caught”, Londyn nie zareagował. W konsekwencji Niemcy złapali pięćdziesięciu dziewięciu agentów. Ja nie przyczyniłam się do śmierci żadnego agenta, wprost przeciwnie, uratowałam życie Andrzejowi.

Mijały dni, tygodnie, miesiące. Wciąż tkwiłam w tym samym miejscu. Dla Polaków i Brytyjczyków byłam podejrzana. Moi rodacy mieli mi za złe, że pracuję dla wywiadu brytyjskiego. Zupełnie tego nie rozumiem, przecież podejmuję działania, które mają osłabić wspólnego wroga, III Rzeszę. Pracuję dla Churchilla, bo moje życie tak się potoczyło, że podczas wybuchu wojny przebywałam za granicą mojego kraju. Nie mogłam wrócić do Polski, nie wiedziałam, co mnie czeka, dlatego zostałam w Londynie i podjęłam słuszną decyzję. W innym przypadku mogłabym podzielić los kapitana Witkowskiego.

Pewnego dnia Andrzej przyjechał z Londynu i – zamiast się ze mną czule przywitać – rozpoczął:

– Nie przywożę dobrych wieści.

– Doktryna Lebensraum – „przestrzeń życiowa” pojawiła się już pod koniec XIX wieku, w latach dwudziestych stała się bardzo popularna dzięki powieści Hansa Grimma „Volk ohne Raum”. Hitler zrobił to, o czym Niemcy marzyli dużo wcześniej. Rzekomej rasie panów dla utrzymania swojej rosnącej populacji i zdobycia pozycji światowego mocarstwa najbardziej zależało na wschodniej części ZSRR, bo są tam duże tereny pól uprawnych i bogate zasoby ropy naftowej. Nie wiem dlaczego Stalin zaufał Hitlerowi, przecież wiedział z kim ma do czynienia.

– Dlaczego o tym mówisz?

– Zastanawiam się ile się musi jeszcze wydarzyć, ilu niewinnych ludzi musi jeszcze zginąć, zanim nastąpi koniec wojny.

– Obawiam się, że na ten moment będziemy musieli jeszcze poczekać, tak jak na twój powrót do służby.

– Kolejne podejrzenia, oskarżenia?

– Na pewno to, co się wydarzyło, utrudni odzyskanie zaufania ze strony wywiadu brytyjskiego.

– Atak III Rzeszy na ZSRR?

– To nie ma nic wspólnego z informacjami, jakie przekazywałaś. Chociaż pośrednio ma związek.

– Informacje były rzetelne. Możesz powiedzieć o co chodzi?! Nie jestem w najlepszym nastroju. Mam już dosyć tej bezczynności. Męczą mnie spotkania towarzyskie, rozmowy z ludźmi, którzy upijając się w trupa udają, że się świetnie bawią. Chcę wrócić do służby!

– Dobrze, nie będę dłużej przeciągał, chociaż sam nie wiem, co o tym wszystkim myśleć. To jakiś absurd, najpierw współpracują, a później jeden na drugiego wydaje wyrok!

– Kto na kogo?

– Witkowski nie żyje!

– Któryś z Muszkieterów wydał go Gestapo?

– To by mnie zbytnio nie zdziwiło. W SOE też nie mamy pewności, czy agenci nie współpracują z innym wywiadem.

– Kogoś konkretnego masz na myśli?

– Mam pewne podejrzenia, ale nie to jest teraz ważne. Tym bardziej, że nie mam dowodów, nie chcę rzucać fałszywych podejrzeń.

– Mnie podejrzewają?

– Ciebie, mnie. Pewnie takich osób jak my jest więcej. Szczególne podejrzenia wzbudzają osoby, które uszły z życiem po przesłuchaniu przez Gestapo.

– Jak zginął Witkowski?

– Został rozstrzelany.

– Przez Niemców? Choć w sumie, jakie to ma znaczenie…

– W tym przypadku, kto wydał wyrok i strzelał ma wielkie znaczenie. W szczególności dla ciebie, Krystyno. Jak ci wiadomo, 6 grudnia 1941 roku ZWZ podpisał umowę scaleniową z Muszkieterami.

– Wiem, że Witkowski długo się opierał i dużo na tym stracił. Już po podpisaniu porozumienia odmówił ZWZ przekazania swoich agentów głębokiego wywiadu. To ostatecznie rozsierdziło generała Roweckiego, który nie tylko pozbawił go dowództwa Muszkieterów, ale też jego sprawę przekazał Wojskowemu Sądowi Specjalnemu.

– Wydaje mi się, że to wszystko było zaplanowane. Już pod koniec 1940 roku Komendzie Głównej ZWZ podporządkowano komórkę Muszkieterów, w której dowodził Stefan Dembiński i Kazimierz Leski.

– Osłabiono pozycję Witkowskiego.

– To był pierwszy krok zmierzający do pozbawienia go dowództwa. Wiesz co postawiło przysłowiową kropkę nad „i”?

– Wysłanie oficerów z meldunkiem do generała Andersa. Muszkieterowie to armia składająca się z ośmiuset agentów, była najlepiej przygotowaną organizacją podziemną. Witkowski nie chciał ujawniać nazwisk swoich ludzi. Ludzie „Grota” wiedzieli, że Witkowski ma liczną grupę agentów, ale nie mieli pojęcia, czy osoba, z którą rozmawiają w danej chwili stoi po stronie Witkowskiego, co do którego od początku mieli zastrzeżenia.

– Ja mu się nie dziwię, miał biegać po Warszawie, Berlinie i Londynie i wykrzykiwać kto z nim współpracuje? Musiał swoim ludziom zapewnić bezpieczeństwo.

– W ocenie SOE Witkowski był arcymistrzem wywiadu. Nawet nie zdajesz sobie sprawy, ile informacji od niego i jego bliskich współpracowników przewiozłam naszemu kierownictwu. Londyn dostawał też informacje za pośrednictwem radiostacji, którą zawiozłam do Podkowy Leśnej. Kto teraz będzie przysłał meldunki? Chyba nie ci, którzy wydali wyrok na Stefana? Jak wyglądała egzekucja?

– Wyrok wydał Wojskowy Sąd Specjalny, został zatwierdzony przez generała Roweckiego. Rozstrzelanie Witkowskiego nastąpiło w jego domu, przy Warckiej 9.

– Oficjalnie ludzie z AK strzelili mu w głowę?

– Egzekucję wykonali najemcy, bo nie jestem w stanie nazwać ich polskimi oficerami, przez gardło mi to nie przejdzie. Byli przebrani w mundury niemieckiej żandarmerii.

– Jak informacje dotarły do Londynu?

– Przez dłuższy czas nie było kontaktu z Witkowskim. Były przesyłane jakieś meldunki, ale ich treść nie miała wielkiego znaczenia. Zaczęto się dopytywać o dowódcę.

– Na początku czerwca ’43 wysłali do Londynu meldunek, musiałem to sobie przepisać, bo byś nie uwierzyła. Słuchaj uważnie: „Wobec systematycznych prób wyłamywania się, prowadzenia dwuznacznej gry z kontrwywiadem niemieckim, Gestapo i wywiadem angielskim... usunąłem Tenczyńskiego ze stanowiska komendanta Muszkieterów, przenosząc go do rezerwy. Rozkazu tego Tenczyński nie wykonał... Zarządziłem rozwiązanie organizacji Muszkieterów... Tenczyńskiego oddałem pod sąd, który skazał go na śmierć. Wyrok zatwierdziłem. W międzyczasie został on zabity na rozkaz niemieckiego szefa kryminalnej policji, z którym Tenczyński miał powiązania na tle afer bandyckołapówkowych...”.

– Jako wykonujących wyrok wskazali Niemców. Powodów nie brakowało, wyciekły informacje o przygotowywanym przez Witkowskiego zamachu na Hitlera i Göringa. Do zamachu miało dojść w kwietniu 1943 roku. Informacje adresowane do SOE, mogły być przechwycone przez niemieckich agentów.

– I gdzie tu szukać prawdy…

Morderstwo kapitana Witkowskiego, człowieka o wybitnym umyśle, zdolnego inżyniera i wynalazcy, który przed wojną podjął prace nad skonstruowaniem szybkiej łodzi motorowej, może oznaczać koniec Muszkieterów. Na początku swojej działalności przygotowywali dokumenty i pomagali uwolnić oficerów z więzień. Później ich działalność zatoczyła szersze kręgi. Witkowski, wraz z liczącą około tysiąca, a możliwe, że i większą armią agentów, do której należeli oficerowie służby czynnej, rezerwy, przedstawiciele stref technicznych i arystokraci, dostarczał cenne informacje do SOE. W meldunkach donosił o niemieckich fabrykach zbrojnych, przekazywał dane techniczne produkowanej broni. Alianci byli informowani o transporcie drogowym i kolejowym broni i amunicji, lotniskach. Podziwiam jego odwagę i brawurę. W mundurze niemieckiego oficera, legitymując się dokumentami wydanymi na nazwisko August von Thierbach, odwiedzał placówki w Niemczech, Francji i Szwajcarii, rozmawiał w więzieniach z członkami swojej siatki. Był genialnym dowódcą i komuś bardzo przeszkadzał. Co doprowadziło do jego morderstwa? Zawiść, chęć posiadania czy po prostu zdrada?

– Witkowski nie żyje, to zła wiadomość, ale muszę ci też powiedzieć, że nasi koledzy z SOE spisali się na medal.

– Jaką akcję masz na myśli?

– Zamach na Reinharda Heydricha, Protektora Czech i Moraw.

– Nazywajmy rzecz po imieniu, na mordercę! Nienawidził narodu żydowskiego. Jest uważany za jednego z głównych organizatorów Holocaustu. Próbował zlikwidować czeski ruch oporu, doprowadził do aresztowania sześciu tysięcy osób.

– Sprawiedliwość go dosięgła! 27 maja 1942 roku akcję przeprowadzili Jozef Gabčik i Josef Valčik. Mimo przeciwności losu, chłopakom się udało.

– Pistolet nie wystrzelił?

– O dziesiątej dwadzieścia dziewięć nadjechał ciemnozielony mercedes 320 o numerach rejestracyjnych „SS-3”. Samochód prowadził Oberscharführer SS Johannes Klein. Broń Gabčika nie wystrzeliła.

– Uciekli?

– Nie, nie wiadomo dlaczego, ale kierowca zamiast dodać gazu, wyhamował.

– Zapewne był przeciwny ludobójstwu. Nie każdemu sumienie pozwala na przyglądanie się jak niewinni ludzie są mordowani. Valčik strzelił?

– Rzucił bombę, która eksplodowała tuż obok prawego tylnego koła. Początkowo wydawało się, że Heydrich ujdzie z życiem, ale stał się cud.

– Zmarł na zawał serca!

– Możesz przestać przerywać? W jego śledzionę wbił się metalowy odłamek bomby i włosia z siedzenia samochodu. Zmarł po ośmiu dniach w szpitalu.

– Sprawiedliwość boska.

– Ta historia ma też negatywne zakończenie. Mówiłem ci, że przywożę złe wieści. Hitler nakazał przeprowadzenie akcji odwetowej, wydał rozkaz rozstrzelania dziesięciu tysięcy Czechów.

– Gabčikowi i Valčikowi udało się zbiec?

– Gestapo sądziło, że ukrywają się we wsi Lidice. Informacje były nieprawdziwe, ale SS urządziło masakrę, w której zginęło 184 mężczyzn, a 200 kobiet wywieziono do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Zdajesz sobie sprawę, że zostały skazane na śmierć!

W miasteczku Ležáky wykryto podziemną radiostację, rozstrzelali 33 kobiety. Do końca miałam nadzieję, że chłopcom udało się ujść z życiem. Niestety, 18 czerwca 1942 kościół, w którym się ukrywali został okrążony przez 800 gestapowców i esesmanów. Chłopcy zginęli od ran postrzałowych lub sami odebrali sobie życie. Po takim ostrzale trudno stwierdzić, która kula zakończyła ich ziemską wędrówkę. Zemsta Niemców nie miała końca, rozstrzelali księdza, a dwaj inni duchowni i 236 parafian, którzy wiedzieli o ukrywających się zbiegach trafiło do obozu w Mauthausen.

32.
Z kim ja mieszkam?

Moja popularność w kraju i za granicą rośnie. Miałam tylko nadzieję, że nie zaczną dobierać się do mojej rodziny. Z dotarciem do mamy, która udziela w podziemiach lekcji języka francuskiego, wiedziałam, że nie będą mieli większego kłopotu. Tłumaczyłam jej, że Warszawa jest bardzo niebezpiecznym miejscem. Opowiadałam mamie co widziałam na ulicach, a ona jak mantrę powtarzała to samo.

– Krysiu, ja jestem potrzebna tutaj dzieciom, one muszą się uczyć, rozwijać. Tobie, chociaż ze względu na twoją krnąbrność nie było łatwo, zapewniłam edukację, chcę zrobić to samo dla nich.

– Mamo, są inni nauczyciele, którzy nie mają takich możliwości wyjazdu jak ty. Zabiorę cię w bezpieczne miejsce. Tam też są dzieci, które potrzebują lekcji języka francuskiego.

– Ja jestem Polką, tutaj się urodziłam i jak pan Bóg tak będzie chciał, tutaj umrę.

– Jesteś młoda, na umieranie jeszcze przyjdzie czas.

– Krysiu, swoje przeżyłam, nie męcz mnie, starych drzew się nie przesadza. Jedź już, jeśli masz jechać. Uważaj na siebie. Chciałabym z tobą spędzić święta.

Tylko które? Teraz nie puszczą mnie szybko do Polski. Mijają miesiące od dnia, kiedy Andrzej poinformował mnie o śmierci Witkowskiego, a ja nadal nie mogę uwierzyć, że Stefana rozstrzelano. Dlaczego Grot-Rowecki na to pozwolił? Stres pourazowy wywołał u niego amnezję? To za sprawą Witkowskiego wyszedł ze szpitala. Stefan chciał pomóc mojej mamie w opuszczeniu kraju. Teraz już nikomu nie pomoże.

Za dużo myśli pulsuje w mojej głowie, nie jestem w stanie już niczego zrobić. Każdy z nas podejmuje ryzyko, wiedziałam o tym, kiedy przyjmowali mnie do SOE. Oczywiście lepiej zginąć z rąk wroga, niż przyjaciela. Tylko gdzie szukać tych przyjaciół? Czy możemy bezgranicznie ufać koledze, koleżance, nawet jeśli pracujemy w tych samych szeregach? Ilu zdrajców opłaca SOE nie mając pojęcia, że agent przysyłający im raporty działa na rzecz wroga?

Zaraz Livia wróci ze spotkania z oficerem SOE. Jestem ciekawa, jak było. W końcu to dzięki mnie go poznała. Nawet nie miałyśmy okazji porozmawiać po moim powrocie z Hajfy.

– Christine, coś się stało?

– Nie, przynajmniej nic nowego. Chyba, że jakieś informacje do mnie nie dotarły, bo ktoś stwierdził, że mogę je przekazać do Abwehry.

– Christine, przestań się dołować, w końcu wszystko się wyjaśni i oczyszczą cię z zarzutów!

– Livio, siedzę tu od wielu miesięcy. Wymyślili sobie, że zrobią ze mnie radiotelegrafistkę. Pewnie, żeby mieć podstawę do wypłacania mi wynagrodzenia, przepraszam jałmużny, otrzymuję połowę dotychczasowej pensji.

– Na pewno niedługo dostaniesz zadania.

– Tak, wyjazd do Ramat David był miłą odmianą w mojej nudnej, pustej, bezsensownej codzienności. Jeśli za kilka miesięcy nie zwariuję i nie strzelę sobie w głowę, to będzie znaczyło tylko jedno.

– Przestań opowiadać głupoty, jesteś przecież mądrą kobietą!

– Zmieniłabyś zdanie, gdybyś widziała mnie przy radiostacji, śmiechu warte! Podskakiwałam i wyrywałam sobie włosy z głowy!

– Przesadzasz…

– Skądże, przez przypadek słyszałam rozmowę jednej z radiotelegrafistek. Mówiła, „Christine, nie ma zdolności technicznych, nie wiem jakim cudem została wyborowym strzelcem. Może dlatego tak lubi materiały wybuchowe, są łatwiejsze w obsłudze, niż telegraf ”.

– Nie przejmuj się zawistną babą! Sama wspominałaś, że chłopcy tracili głowy kiedy wchodziłaś do biura, ustępowali ci miejsca, przynosili herbatę, nawet największe gbury skupione na swojej pracy.

– Myślisz, że mówiła tak z zazdrości?

– Pewnie, kobiety potrafią być okrutne! William mówił, że Patrick Howarth jest tobą zachwycony.

– Skoki na spadochronie zaliczyłam najlepiej z całej grupy. Nawet sprawiło mi to jakąś przyjemność…

– Nie bałaś się, że się nie otworzy?

– Przy pierwszym skoku miałam takie myśli, ale później skupiłam się na przyjemności.

– Szalona kobieta, ty się niczego nie boisz!

– Boję się utraty bliskich i śmierci. Mówię, że mam wszystkiego dość, ale chcę żyć, obezwładnia mnie sytuacja, w której się znalazłam!

– Zobaczysz, niedługo wyjedziesz. William mówił, że w przyszłym tygodniu przyjeżdża do Kairu William Stawell.

– Twój chłopak zdradza ci tajemnice wywiadu?

– Dzieli się informacjami z koleżanką z pracy, może wkrótce żoną…

– Poczekaj, bo się pogubiłam, w jednym zdaniu przekazałaś mi dwie informacje, które mnie zaskoczyły. Zamierzasz wyjść za mąż za nauczyciela historii?

– William jest wyjątkowy! Pochodzi z rodziny farmerów, więc musi być pracowity. Kształcił się w Westminster School i Christ Church w Oksfordzie, to bardzo dobre szkoły. W 1939 roku, zamiast wieść spokojne życie wiejskiego nauczyciela, wstąpił do Queen’s Own Oxfordshire, a później, jak się doskonale orientujesz, został oddelegowany do SOE.

– Dodatkowo, jak na Brytyjczyka, jest dość przystojny…

– I starszy ode mnie.

– Szukasz męża, czy ojca?

– Szukam męża, a nie dziecka, które będę musiała prowadzić za rękę. Nie chcemy czekać ze ślubem. Christine, jest wojna, nie wiadomo co przyniesie kolejny dzień!

– Dobrze, sprawę małżeństwa wyjaśniłyśmy. Teraz powiedz od kiedy jesteśmy koleżankami z pracy? Dlaczego nie pisnęłaś słowem i kto cię rekrutował?

– Aż tyle pytań? Nie wiem, od którego zacząć!

– Będziesz mówić z własnej, nieprzymuszonej woli, czy mam ci pomóc?

– Christine, co się stało, skąd ta złość?

– Zaraz ci powiem! Mieszkamy razem, a ty, tak jak inni koledzy w agencji, nie darzysz mnie zaufaniem, to po co ta cała maskarada, zapewnianie o dozgonnej przyjaźni, snucie planów jak nasze życie będzie wyglądało po wojnie? Jak ja mam teraz ci ufać, Livio?

– Christine, ja tylko wykonuję rozkazy!

– Inwigilując mnie i udając kogoś innego? Może ty od dawna współpracujesz z SOE?

– W październiku 1942 roku zostałam sprawdzona przez majora Mastersona. Od tej pory nazywam się Olga Prohazki. Pamiętasz, jak znikałam na kilka tygodni?

– Tak, ciebie nie było, Andrew też wyjeżdżał, a ja byłam tutaj sama, jak palec, było mi bardzo ciężko.

– Christine, nie przesadzaj, towarzystwa ci nie brakuje. Przecież jesteś królową plaż i kawiarni!

– Wolałabym taplać się w błocie, biegać z granatami pod pachą i zawisnąć ze spadochronem na drzewie!

– Wiesz, co u ciebie lubię?

– Wiem, co się we mnie mężczyznom podoba!

– No właśnie, to!

– To samo co mężczyźni? Co powie na to William?

– Twoje poczucie humoru! Bez względu na to, czy życie toczy się po twojej myśli, czy masz pod górkę, potrafisz na pewne sprawy spojrzeć z przymrużeniem oka, sytuację, która wydaje się beznadziejna, obrócić w żart!

– Dobrze, już się na ciebie Livio, przepraszam Olgo, nie gniewam! Możesz powiedzieć w jakiej sekcji pracujesz, czy się boisz, że doniosę do Abwehry?

– Christine, przestań! Chyba widzisz, że powoli wracasz do gry? Nie wysyłali cię na szkolenie po to, żeby dostarczyć ci rozrywki. Zapewne jest już przygotowany dla ciebie przydział.

– Ja powoli wracam, a moi koledzy – zgodnie z zasadą, gdzie diabeł nie może tam SOE pośle, biorą udział w brawurowych akcjach.

– Masz na myśl jakąś konkretną akcję?

– Nie wiem, czy mogę ci ufać. Przecież wiesz, że Niemcy po naszych brawurowych akcjach mszczą się na ludności cywilnej.

– Tak, doniosę. Zapewne jak zrobili coś widowiskowego, to SS doskonale wie, kto za tym stoi.

– Mam na myśli operację Gunnerside.

– Kolejną próbę wysadzenia fabryki broni jądrowej Norsk Hydro, po nieudanej operacji Freshman?

– Tak. Dziesięciu agentów zniszczyło urządzenia zwane elektrolizerami, służące do produkcji ciężkiej wody, co spowodowało utratę przez Niemców tony dotychczasowych zapasów substancji. Wysadzili część fabryki i ukryli się w trudno dostępnych miejscach w górach. Część komandosów uciekło na nartach do Szwecji. Musieli pokonać czterysta kilometrów. Uwielbiam jeździć na nartach. Zdarzało mi się pokonywać góry w ekstremalnych warunkach pogodowych.

– Jeszcze będziesz miała okazję.

– Na nartach jeździ się po śniegu, widziałaś tutaj śnieg? Choinkę można ubrać, ale białego puchu nie wyprodukujesz. Przepraszam, przerwałam ci. To do której sekcji cię przydzielono?

– Special Duties B3. Oprócz nowej tożsamości otrzymałam przydomek „Pussy”. Co się śmiejesz?

– Nie, jakoś skojarzył mi się ze słodką, głupią blondynką, taką, która nie odróżnia karabinu od pistoletu! W sumie jesteś piękną blondynką o niebieskich oczach. Pasuje do ciebie „Pussy”!

33.
Zawiodłam ją

Jaką wartość mają słowa? Chyba niewielką. Z Livią rozmawiałyśmy o przyjaźni, rodzinie. To prawda, że ja od początku nie byłam szczera w stosunku do niej, ale ona była dla mnie zupełnie obcą osobą. Równie dobrze mogła być agentką Abwerhy lub GRU. Zachowałam się rozsądnie. Rozsądna i romantyczna agentka wywiadu brytyjskiego.

Nawet nie potrafię się na nią złościć. Może obie – na swój sposób – zachowywałyśmy się rozsądnie? Ja też bym jej nie opowiadała o zadaniach, które realizuję, gdybym była w czynnej służbie. O moim wyjeździe na szkolenie w bazie lotniczej Ramat David jej nie informowałam. Byłam zaskoczona, że wiedziała. Ona nie mówiła mi o swoich wyjazdach do Palestyny, Syrii, Turcji. Ostatnio sporo czasu spędzała poza Kirem. Nie pytałam, dokąd wyjeżdża, a ona mi się nie zwierzała.

To już nieważne. Przeprowadziła się do Williama. Mam nadzieję, że wkrótce wyjadę. Na wyjazd do Polski nie mam żadnych szans. Jestem na czarnej liście Gestapo i AK i nie wiadomo kto jeszcze mnie za co obwinia i na mnie poluje. Na szczęście Livia nie straciła całkowicie głowy dla swojego narzeczonego i od czasu do czasu wykazywała zainteresowanie moją osobą. Wie, że lubię kino, teatr i książki. Andrzej przywiózł mi „Ferdydurke”. Brakuje mi długich rozmów z Witoldem, mam nadzieję, że będzie mi dane ponownie spędzić z nim i innymi naszymi znajomymi noc w pensjonacie w Zakopanem, na dyskusjach i awanturach na temat różnicy poglądów.

– Christine, ubieraj się!

– Co się stało? Chcą mnie aresztować?

– Na głowę upadłaś?! Jesteś jak małe dziecko, przez chwilę nie poświęca się tobie uwagi, a ty zaczynasz tupać nogami i rzucasz kamieniami!

– Czy w końcu dowiem się, co się stało?

– Idziemy do kina!

– Przyjemnych doznań. Na jaki film idziecie?

– Nie wy, tylko my! Ja i ty! Na „Kair”, w gwiazdorskiej obsadzie: Mona Barrie, Dennis Hoey, Larry Nunn, Dooley Wilson.

– Nie obraź się Livio, ale niektóre z tych nazwisk nic mi nie mówią…

– Christine, nie będziesz się śmiała?

– Tego nie mogę obiecać…

– Co za głupie pytanie, to jakbym zapytała komika czy nie będzie rozśmieszał ludzi!

– Zdarza się, że komik bywa żałosny i widzom nie jest do śmiechu…

– Ty się tutaj marnujesz!

– Też to mówiłam Patrickowi.

– Wiesz, co się mówi na mieście o Patricku?

– Zawistni twierdzą, że mamy romans?

– A nie macie?

– Livio, powiesz mi w końcu z czego mam się nie śmiać?

– Z tego, że mi te nazwiska też niewiele mówią. Za to fabuła jest fajna. Uważaj, główny bohater, Homer Smith, jest reporterem!

– To prawie jak ja!

– Christine, ty przecież jesteś…

– Tak, jestem dziennikarką, już przed wojną pisałam artykuły do gazet. Co tak dziwnie patrzysz? Naprawdę, nie wierzysz mi? Zapytaj kogo chcesz!

– Wiesz, jak te słowa brzmią z ust agentki wywiadu!

– Wiarygodnie.

– Ponownie ten śmiech.

– Dobrze, że nie płacz! Co złego zrobił Homer?

– To agent! Przypadkowo poznanej dziewczynie zdradził swój plan powstrzymania nazistów przed bombardowaniem alianckich konwojów.

– Przypadkowo poznanej to analogia do naszej znajomości?

– W istocie!

Spędziłyśmy z Livią miły wieczór. Odniosłam wrażenie jakbym cofnęła się do 1936 roku, spotkań z malarzami, pisarzami, aktorami, dziennikarzami. Nie wiem dlaczego przypomniał mi się Witkacy. Był zabawny, choć nieraz denerwowało mnie to jego filozofowanie, ale czego można spodziewać się po synu Witkiewicza? Kiedyś mu powiedziałam, że jest człowiekiem renesansu, maluje, pisze dramaty, prace filozoficzne, jest wszechstronnie uzdolniony. Obraził się na mnie. Wtenczas nie wiedziałam dlaczego, później powiedziano mi, że Witkacy nienawidzi tej epoki. Parę lat minęło od jego śmierci, a ja wciąż zadaję sobie pytanie, dlaczego odebrał sobie życie? Z relacji jego ostatniej kochanki, Czesławy Oknińskiej, wynika, że przeraziło go, że wojska sowieckie przekroczyły wschodnią granicę Rzeczpospolitej. Był przekonany, że zostanie rozstrzelany. Pojechał z nią do Jezior w obwodzie rówieńskim, na Polesiu. Tam przygotował miksturę, w skład której wchodził luminal i efedryna. Najpierw truciznę podał do wypicia Czesi, następnie wypił sam. Żeby przyspieszyć zgon podciął sobie żyły. Kiedy Czesława się ocknęła, ujrzała go martwego. W połowie lat trzydziestych dyskutowaliśmy na różne tematy, czasem też o nazistach, Sowietach, a nawet opanowaniu Europy przez Niemców. Ale wtedy wydawało się nam, że to tylko teoretyczne dyskusje. Jednak to wszystko ma miejsce i nie wiadomo jak długo jeszcze potrwa.

Szczęście nie może wiecznie trwać. Można powiedzieć, że przeprowadziłam badania, prawie naukowe, które potwierdzają tę tezę. Dobrym przykładem są moje nieudane małżeństwa. Na początku wydawało mi się, że będzie jak w bajce, a potem – całkiem szybko – czar pryskał. Potem moja przygoda w SOE. Na początku premier Churchill nazywał mnie swoją najlepszą agentką, a potem odsunęli mnie od służby podejrzewając, że gram do dwóch bramek. Mam nadzieję tatku, że czuwasz nade mną gdzieś wysoko w chmurach. Jeśli tak jest, to proszę, spraw, żebym wróciła do służby! Niestety już w dzieciństwie przekonałam się, że zmarli nie są dobrymi wróżkami, które spełniają nasze życzenia. Może dlatego, że wróżki tak naprawdę nie istnieją, tak jak czarownice, leśne skrzaty i święty Mikołaj.

Może i nie istnieją, ale następnego dnia wszedł, nie, wbiegł do naszego mieszkania, Patrick Howarth! Trzasnął drzwiami, podbiegł do mnie, wziął mnie w ramiona, przytulił, pocałował w czoło, po czym kazał usiąść…

– Patrick, co się stało?

– A dlaczego miałoby się cokolwiek wydarzyć?

– Dziwnie się zachowujesz...

– Nie wiem od czego zacząć, to dość trudne…

– Na początek się uspokój. Może whisky?

– Poproszę.

– Mam się bać?

– Poprosiłem whisky, a nie dwa granaty!

– W sumie ostatnio często używam tego rodzaju broni, kiedy na plaży jest mało miejsca, dwa granaty załatwiają sprawę. Jest tylko jeden minus, przez kilkanaście minut piasek unosi się do góry…

– Christine!

– Przecież żartuję! Na co dzień nie noszę granatów w torebce, tylko w kieszeniach!

– Jesteś niemożliwa!

– Przecież to, co mówię, jest absurdalnie nieprawdziwe!

– Muszę ci to powiedzieć, tylko, proszę, nie denerwuj się! W zaistniałej sytuacji to niedorzeczne!

– Jeszcze jedną szklaneczkę, na odwagę?

– Nie, bo się upiję i coś innego będzie mi w głowie!

– To, co mówisz, jest żenujące!

– Przepraszam, wybacz, jestem zdenerwowany i głupoty plotę!

– Zamieniam się w słuch. Jak widzisz, jestem wyciszona i opanowana. Proszę, czyń honory przełożonego i wydaj rozkazy, jakiekolwiek by nie były.

– Otrzymałem depeszę.

– Wydaje mi się, że nie jedną…

– Po śmierci generała Witkowskiego, przez pewien czas nie dostawaliśmy depesz. Dobrze, już dłużej nie będę trzymał cię w niepewności. Chociaż przekazanie tej informacji jest dla mnie trudne. Po prawie czterech latach wojny wszyscy przyzwyczailiśmy się do tego, że tracimy bliskich.

– Andrew Kennedy nie żyje?

– Kennedy jest w Palestynie, z tego co mi wiadomo. Wczoraj przesyłał raport. Christine, twoja matka nie żyje. Usiądź, podam ci szklankę wody!

– Zginęła w obozie?

– Nie zdążyli jej wywieźć. Została aresztowana, oskarżona o działanie na rzecz wroga i rozstrzelana, na Pawiaku.

– Na Pawiaku?

– Tak.

– Wiesz, że to więzienie zaprojektował nasz daleki przodek, Fryderyk Skarbek.

– Znajomość języka francuskiego jest chyba zaletą genów. Fryderyk Skarbek do chrztu trzymał wielkiego Fryderyka Chopina, ojciec kompozytora uczył twojego przodka języka francuskiego.

– Mój ojciec był dumny z wuja i o nim często opowiadał, a tymczasem jego żona zginęła w więzieniu przez wuja zaprojektowanym…

– Wiele osób tam ginie!

– Wracając do powodu rozstrzelania, działanie na rzecz wroga? O czym ty mówisz? Powiązali moją matkę ze mną?

– Nic nam na ten temat nie wiadomo. Jedyne informacje, jakie mam, to takie, że działała w konspiracji z innymi nauczycielami i dokształcała dzieci w getcie.

– To moja wina.

– Nie możesz się za to obwiniać! Powinnaś być z niej dumna, wierzyła, że wojna niedługo się skończy, a społeczeństwo potrzebuje wykształconych ludzi. Niemcy rozstrzelali znaczną część polskiej elity i inteligencji.

– Hitler konsekwentnie realizuje swój plan Intelligenzaktion, w ramach którego rozstrzelano prawie pięćdziesiąt tysięcy polskich nauczycieli, księży, przedstawicieli ziemskich, działaczy społecznych i politycznych. Tyle samo deportowano do obozów koncentracyjnych, gdzie przeżył tylko znikomy procent. Ojciec Andrzeja zginął w Dachau.

– Christine, twoja mama jest bohaterką!

– Nie musiała ginąć, mogła wyjechać!

– Czasu nie cofniesz!

To prawda, że prawie każdy z nas traci bliskich. W takich chwilach współczujemy sobie nawzajem i dziękujemy Bogu, że to nas nie dotyczy. Było mi przykro, kiedy Andrzej poinformował mnie o śmierci swojego ojca. Znałam pana Stanisława i poczułam się jakbym straciła kogoś bliskiego. A teraz moja mama. Mam nadzieję, że nie musiała cierpieć. Chcę w to wierzyć. Nikt nie zasłużył na przedwczesną śmierć, poniżanie, umieranie w męczarniach. Jakim prawem hitlerowcy mordują ludzi w więzieniach i obozach zagłady? Kiedy będziemy w stanie temu wszystkiemu położyć kres? Czy kiedykolwiek za to zapłacą?

Już nigdy nie będę mogła jej powiedzieć, że ją kocham, mimo tego jej ciągłego niezadowolenia, czepiania się o sprawy mało ważne. Oczywiście, dla niej to sprawy wagi państwowej, bo jak hrabianka może być rozwódką? Kiedy przejechałam do Polski w 1940 roku, chociaż byłam już w separacji z Jerzym, nawet jej o tym nie wspomniałam. Wiadomości o drugim nieudanym małżeństwie mogłaby nie przeżyć, zważywszy na swój światopogląd. Mój ojciec, świeć panie nad jego duszą, chociaż był lekkoduchem i mama go nie kochała, do końca życia się z nią nie rozwiódł. Wolała być zdradzaną żoną niż rozwódką. Przepuścił cały jej majątek. Tak naprawdę najważniejsze dla niego były kobiety, konie, karty i – jak zawsze powtarzał – ja! Mówił, że jestem największym darem od Boga. Mam nadzieję, że kiedyś będzie nam dane spotkać się w niebie, jeżeli ono istnieje. Będziemy wspominać nasze konne przejażdżki i szusowanie po stokach. Kiedy miałam sześć lat wsadzał mnie na młode, jeszcze dobrze nieujeżdżone konie. Uważał, że dziecko dziecku krzywdy nie zrobi. Teraz, z perspektywy czasu, widzę jakie to było lekkomyślne, wtenczas byłam szczęśliwa. Od dziecka lubiłam przygodę, karmiłam się adrenaliną. Wsiadałam na konia i krzyczałam: koniczku, jedź, wio! Dawno już nie wspominałam tamtych beztroskich dni i nocy.

34.
Pauline Armand

Po otrzymaniu wiadomości o śmierci mojej mamy byłam przybita. Fakt, że zadania, które otrzymuję, są jak jałmużna rzucona na tacę, nie pomagał mi w powrocie do normalnego funkcjonowania. Przestałam chodzić na plażę, spotykać się ze znajomymi. Czyżbym właśnie teraz chciała się poddać? Miałam nadzieję, że szkolenie w Ramat David to zapowiedź powrotu do czynnej służby.

– Christine, od kilku dni nikt cię nie widział i nie słyszał.

– Nie jestem duchem!

– O czym ty mówisz?

– Jak ktokolwiek mógł mnie słyszeć, kiedy nie wychodziłam z mieszkania?

– Musisz w końcu wziąć się do pracy! Nikt za nas wojny nie wygra!

– Wracam do służby?

– Można tak powiedzieć.

– Ostrzegam, w roli telegrafistki się nie sprawdzę! Próbowałam.

– Słyszałem złośliwe komentarze na temat twoich zdolności technicznych. Na szczęście masz inne cenne umiejętności. Rozmawiałem na twój temat z generałem-majorem Colinem Gubbinsem.

– Sam dyrektor operacyjny i szkoleniowy SOE zainteresował się moją osobą? Musiałam wywrzeć na nim piorunujące wrażenie!

– Najwyraźniej, bo to on przyszedł do mnie z propozycją. Ustalił z Phyllisem Binghamem, sekretarzem dowódcy korpusu FANY, że dołączysz do grona trzydziestu ośmiu agentek SOE, które służą we Francji.

– Mam wyjechać do Francji, prosto w ramiona Pétaina?

– Nie martw się, nie zaczniesz pracować w strukturach Vichy! Ze względu na pochodzenie twojej – świętej pamięci – matki i podejście Pétaina do Żydów mogłoby to być dla ciebie wyrokiem śmierci. Agentki pracujące w strukturach FANY dostarczają – między innymi Polakom – mundury, broń, pojazdy, sprzęt i wyżywienie. Zanim zaczniesz tupać nogami i rzucać we mnie granatami, pamiętaj – to jest przejściowe!

– Do Kairu też miałam przyjechać na chwilę i prawie trzy lata już tu siedzę!

– Christinie, nie histeryzuj, to nie przystoi tak silnej, zdeterminowanej kobiecie!

– Patrick, ja mam dość tej bezczynności! Potrzebowaliście dowodów, żeby przekonać się, że jestem czysta? Nie mam wpływu na to, że gestapowcy są hipochondrykami i wystraszyli się gruźlicy.

– Nie nazwałbym tego hipochondrią.

– A jak byś to nazwał?

– Obawiali się, że zarażą się od ciebie i Andrzeja, dlatego was wypuścili. Christine, nie będziemy już tego ponownie rozpatrywać. Chcę wierzyć w to, że jesteś nieprzeciętną agentką. Tymczasem, spakuj się i bądź gotowa do opuszczenia Kairu! To rozkaz!

Dlaczego musiałam tak długo na to czekać? Ten rozkaz jest jak miód na moje serce! Tatku, jeśli gdzieś tam nade mną czuwasz, wiedz, że wracam do gry! Obiecałam ci, że będę oddaną patriotką, odważną, dbającą o dobro naszego narodu i – jestem! Walcząc w szeregach SOE działam na rzecz Polski. Szkoda, że ludzie z AK uważają mnie za zdrajcę. To oni zdradzili Stefana Witkowskiego, historia się o niego upomni!

Kolejne dni bardzo się mi dłużyły. Miałam po dziurki w nosie wylegiwania się przy basenie w ośrodku sportowym Kezira, tym bardziej, że nie potrafię pływać. Po dwóch tygodniach zaczęłam się zastanawiać, czy deklaracja Patricka to nie był jakiś wybieg. Kolejna próba sprawdzenia mnie. Teoretycznie mogłam przekazać oficerowi Abwehry informacje o formującym się we Francji korpusie FANY, dzięki temu wróg mógłby wzmocnić swoje pozycje. Z drugiej strony nie wiedziałam, gdzie będziemy zrzucone.

Ktoś przyszedł. – Kogo licho niesie o tej porze? Jest jedenasta w nocy! Zasady savoir-vivre przestały obowiązywać w Kairze?

– Christine, co tak krzyczysz? Cała ulica słyszy. Damie nie wypada.

– Arnoldzie, jaka ze mnie dama? Gdybym nią była, nie biegałabym z nożem i granatami. Przede wszystkim brzydziłabym się przemocą, już nie mówiąc o tym, że nie byłabym w stanie kogokolwiek zabić!

– Brawo, Christine, jesteś humanitarnym mordercą!

– Podczas wojny zabijamy w obronie własnej. Oczywiście są tacy, którzy zabijają dla przyjemności, ale to ludzie ze spaczoną psychiką. Zwyrodnialec zawsze znajdzie powód, żeby pozbawić kogoś życia.

– Nie mamy czasu na filozoficzne rozważania, jedziemy na lotnisko. Co tak patrzysz, zamurowało cię, czy przyrosłaś do podłogi?

– To chyba to samo!

– Chodź, tylko nie zapomnij zabrać swojego majdanu! Noc z szóstego na siódmego lipca 1944 roku będę długo pamiętać. Na lotnisku dostałam dokumenty na nazwisko Jacqueline Armand, pseudonim Polin. Zostałam zubożałą francuską arystokratką. Zubożała arystokratka, wszystko się zgadza, tylko kraj pochodzenia został zmieniony. Mój francuski jest lepszy od angielskiego. Lepszy, to mało powiedziane, w tym języku mówię tak płynnie jak po polsku.

Kolejny etap w moim życiu zamknięty. Zostawiam w Kairze przyjaciółkę Livię Stelę, dzisiaj już Deakin. Tak, wyszła za mąż za nauczyciela historii. Trochę drwię sobie z Williama, ponieważ tak naprawdę jest skutecznym i odważnym agentem, w maju 1943 roku zrzucili go do Jugosławii. Nawiązał kontakt z Josipem Tito.

– Polin, gotowa do skoku?

– Zawsze, od pierwszego dnia szkolenia, wiedziałam, że to mój żywioł! Mogłabym codziennie skakać, gdyby od tego zależało wygranie przez aliantów wojny!

– Zabrałaś wszystko?

– Nie potrzebuję dużo!

Wyposażenie zubożałej francuskiej arystokratki: kask, rewolwer, nóż, dokumenty, szyfry do piekielnej radiostacji i trucizna. Mam nadzieję, że jeżeli będę musiała wykorzystać cyjanek, to tylko w celu zabicia wroga, a nie popełnienia samobójstwa.

– Myślałam, że potrafię doskonale skakać. Mam nadzieję, że moja kość ogonowa nie pękła. Brawo Krystyno, mówisz sama do siebie, czyżbyś się uderzyła w głowę?

Nie ma to jak porozmawiać z kimś inteligentnym. Nie wiem tylko w jakim języku. Broń totalnie zniszczona, muszę ją szybko zakopać, pozbyć się spadochronu i tego okropnego kasku. Szkoda, że pudru nie zabrałam. Niby tutaj na płaskowyżu Vercors w Alpach Zachodnich nie przydadzą mi się takie kobiece atrybuty, ale nigdy nie wiadomo kogo mogę spotkać. Poza trzydziestoma ośmioma kobietami z FANY, chyba większość członków francuskiego ruchu oporu to mężczyźni. Właśnie zbliża się jakiś osobnik. – Pani wyszła na zakupy i się zgubiła? Piekarnia z bagietkami jest oddalona parę kilometrów stąd, na skraju wsi!

– Widzi pan, jaka jestem roztrzepana, zabłądziłam! W szkole uczono mnie, że mech porasta drzewa po stronie północnej. Chyba, że w Alpach ta teoria się nie sprawdza…

– Wioska z piekarnią jest w drugą stronę.

– Czyli dotarłam na północ?

– Tak.

– Cóż, północ z południem pomyliłam. Kobietom to się podobno zdarza!

– Polin, prawda? Jestem Alain, na szczęście słyszałem o poczuciu humoru, który nie opuszcza pani nawet w skrajnie niebezpiecznych sytuacjach.

– Zdecydowanie, wolę śmiać się niż płakać!

– Szczerze mówiąc przez chwilę straciłem pewność, czy to ty. Otrzymałem informację, że będziesz skakać ze spadochronem.

– To przeżytek, my teraz latamy na skrzydłach. Trochę mi się połamały podczas lądowania. Mam nadzieję, że będzie miał mi kto je naprawić. Ostrzegam, jest to żmudna, ręczna robota. Czyżby się pan uśmiechnął?

– Proszę, po prostu Alain!

– Miło mi, Alain. Myślałam, że całą armię Maków przyślecie po mnie. Gdzie twoja czerwona czapka?

– Należę do siatki Jockey. Czas ruszać w drogę, za trzy godziny powinniśmy dotrzeć do Saint-Julien-en-Vercors.

– Prowadź! Masz może zapasowy rewolwer?

– Zapasowy? Na wypadek czego?

– Żeby móc strzelać na dwie ręce!

– Polin, spokojnie!

– Tylko nie „spokojnie”, mężczyźni nie zwykli mnie, młody człowieku, uspakajać. Mój, podczas upadku, uległ zniszczeniu, źle się czuję bez broni, w szczególności gdy jestem na obcym terenie.

– Podzielę się z tobą.

– Świetnie, przypadnie mi bęben czy iglica? Nie wiem tylko, czy w sytuacji zagrożenia zdążymy go złożyć.

– Będę musiał się nauczyć twoich żartów!

– Obyś zdążył.

35.
Francis Cammaerts

– Boli mnie szyja.

– Po skoku ze spadochronem?

– Nie, po rozmowie z tobą. Mogę usiąść, czy do rana będziemy stać? Bozia dając ci tyle wzrostu uszczupliła rozumu?

– Nie rozumiem pytania.

– Tego właśnie się obawiałam. Każesz kobiecie stać podczas rozmowy i nawet nie pomyślisz, że ty głową dosięgasz sufitu, a ja bez stołka nie jestem w stanie wykręcić żarówki! Cammaerts, ile masz wzrostu?

– Sto dziewięćdziesiąt dwa centymetry.

– Sporo, jak na osobę, która nie powinna rzucać się w oczy.

– Do tej pory nie miałem z tym problemu.

– Mówiłeś, że jesteś cyrkowcem i chodzisz na szczudłach? Na twoim miejscu bym się obawiała, że Niemcy nie zabiją mnie za wygląd, tylko za stan umysłu.

– Stan umysłu?

– Niwelują wariatów, żeby nie reprodukowali kolejnych szaleńców, którzy mogą stanowić zagrożenie.

– Zagrożenie to oni stwarzają, wykolejeńcy, czerpią radość z zadawania bólu innemu człowiekowi. To mi nie grozi!

– Potomstwo?

– Nie, traktowanie mnie jak wariata! Chodzę skulony, udaję emerytowanego nauczyciela. W Londynie i w Paryżu jeździłem na rowerze i transportem miejskim. Wiesz czego Niemcy boją się najbardziej?

– Gruźlicy.

– Właśnie, kiedy ostatnio zatrzymano mnie w Paryżu, gdy wysiadałem z metra, zacząłem zanosić się kaszlem.

– Tak, to bardzo dobry pomysł, ja dołączyłam do tego jeszcze przegryzienie języka i plucie krwią. Pewnie puścili cię bez sprawdzania dokumentów.

– Obawiali się gruźlicy, albo nie wiadomo czego jeszcze. Nie chcieli robić sobie kłopotu.

– Mogli cię zastrzelić, z tym nie mają problemu.

– Lepiej puścić wolno, bo nieboszczyk też może zarażać, dlatego w 1918 i 1919 palono zwłoki chorych na hiszpankę.

– Cammaerts, od początku wojny jesteś w szeregach SOE?

– Nie chciałem brać udziału w tej wojnie. Zawsze byłem pacyfistą. Nie patrz tak na mnie, przecież nie każdy musi od razu chwytać za broń, żeby zrobić coś pożytecznego dla narodu.

– Myślałeś, że wojna będzie trwała kilka miesięcy, po ich upływie stwierdziłeś, że kiedy dołączysz do walczących, alianci szybciej uporają się z Niemcami…

– Tak, to prawda, myślałem, że okupacja niemiecka nie potrwa długo, ale nie dlatego dołączyłem do SOE. Mój brat zginął na froncie, może chciałem zemścić się, pomścić go, albo zrozumiałem, że moja bezczynność będzie oznaczała, że jego poświęcenie poszło na marne…

– Kiedy dołączyłeś do aniołków Churchilla?

– „Aniołków”, ładnie nas nazwałaś!

– Tak mi się wymknęło, a z drugiej strony, premier kazał nam „podpalić Europę”. W jego wyobrażeniu mamy unosić się nad innymi na skrzydłach odwagi i brawury, prowadząc działania sabotażowe, szpiegowskie, wywrotowe. Wiesz, dlaczego kazał stworzyć „sekcję F”?

– W wysłaniu swoich agentów na tereny Francji upatrywał nadzieję, że pewnego dnia przedostanie się tu ze swoją armią? Tymczasem my każdego dnia narażamy się na niebezpieczeństwo. Wiesz, że została schwytana i osadzona w więzieniu jedna z moich kurierek?

– Cecily Lefort, „Alice”? Miała kryptonim operacyjny „nauczyciel”, zostałam zrzucona na jej miejsce. Zaraz mi o niej opowiesz, żebym wiedziała, czego oczekujesz ode mnie i żebym mogła ją godnie zastąpić. Tymczasem opowiedz o siatce, jaką stworzyłeś.

– Najważniejsze, co powinnaś wiedzieć, to jaki jest obszar naszego działania.

– Nie odpowiedziałeś na moje pytanie, od kiedy pracujesz dla SOE.

– W szkoleniu brałem udział w październiku 1942 roku, w szkockim New Forest i Manchesterze. Dostałem kryptonim Roger, do północnej Francji zrzucili mnie w marcu 1943 roku. Najpierw dołączyłem do siatki Spindle. Niestety moi współtowarzysze zostali aresztowani, wyjechałem do Cannes i opowiadałem wszystkim, że jestem nauczycielem matematyki, który przyjechał na rekonwalescencję po przebytej żółtaczce.

– Każdy z nas musi mieć umiejętności aktorskie.

– Tak, bez nich można zostać złapanym i skazanym szybciej niż nam się wydaje. Wracając do Cannes, tam spotkałem Auguste’a Floirasa, operatora sieci bezprzewodowej, znanego jako Alec, Alex. Miałaś chyba okazję go poznać.

– Zapomniałabym, mam jego rewolwer. Mój podczas upadku się trochę uszkodził, przez co została też pokiereszowana moja kość ogonowa.

– Pauline, kości nie naprawię, ale zaraz po kolacji dostaniesz nowy rewolwer. Pamiątka, po ostatniej akcji przejęcia zrzutu przez Cecily Lefort.

– Mam nadzieję, że będę w stanie godnie zastąpić odważną „Alice”.

– Podejdź do stołu, pokażę ci nasze terytorium. Pracujemy głównie na obszarach wiejskich. Podczas kolacji docenisz to, wiejska francuska gospodyni to skarb, bez nich nie przetrwalibyśmy ani miesiąca, a ja jestem tutaj już przeszło rok.

– Świeże wiejskie produkty, mleko, śmietana i masło? Przypomina mi to czasy dzieciństwa. Mieszkałam na wsi, u nas nigdy nie brakowało takich rarytasów!

– Tak dobrze nas nie karmią, generalnie wszyscy cierpią na brak jedzenia, ale ona potrafi wyczarować coś z niczego. Spójrz na mapę. Tu jesteśmy: La Chapelle-en-Vercors, Royans, okolice Lans-en-Vercors, Villard-de-Lans, Autrans i Méaudre, Grenoble.

– Spory obszar.

– Pracuje na nim kilka małych autonomicznych grup oporu, które zakładałem sukcesywnie. Każda sieć składa się z lidera, tak zwanego planisty, który również ma za zadnie rekrutowanie nowych członków. Chyba najbardziej niebezpieczna jest funkcja operatora radiowego.

– Operator może zostać złapany tylko raz.

– To prawda, chyba jeszcze żadnemu nie udało się ujść z życiem, po spotkaniu twarzą w twarz z wrogiem. Oczywiście, żeby wszystko funkcjonowało, niezbędny jest kurier, który dostarcza i odbiera wiadomości, broń, amunicję.

– Nadal nie jestem w stanie wyobrazić sobie jak udało się wam objąć swoim działaniem tak duży obszar.

– Trzy tysiące grup Maków, które stanowią małą armię, liczącą ponad dziesięć tysięcy osób.

Sam jeden, we współpracy z Auguste’em Floirasem, który – jak wspominał Patrick – w przeciągu roku przekazał do Londynu czterysta szesnaście wiadomości. To profesjonalny telegrafista. Właściwy człowiek na właściwym miejscu. Ja wolę pracę w terenie. Zastanawia mnie jak Cammaerts, „Duże Stopy”, z tak słabym francuskim odnalazł się w rzeczywistości Vercors. Wczoraj po kolacji pojechał na spotkanie na motocyklu, śmiesznie wyglądał, taki wysoki mężczyzna, w takim małym pojeździe i jeszcze ten hełm na jego dużej głowie, na samo wspomnienie pojawia się uśmiech na mojej twarzy. Jest bardzo oddany swojej pracy. Stworzył silną grupę ludzi gotowych walczyć za Francję do ostatniej kropli krwi. Sam też przeszedł długą drogę – od pacyfisty do wielkiego dowódcy. Taką armię może zbudować tylko inteligentny, oddany sprawie człowiek.

Francis podczas kolacji kilkakrotnie podkreślał jak ważna jest ostrożność.

– Nie możemy ufać dosłownie nikomu. Wieśniak w kamaszach równie dobrze może być niemieckim łącznikiem. Jeden fałszywy gest, nieprzemyślane miejsce pobytu, może zakończyć się dla nas jak dla Cecily Lefort.

Cammaerts ostrzegał swoich współpracowników:

– Zwiększyliśmy aktywność sabotażową, a tym samym aktywowaliśmy czujność wroga. Niemcy stali się bardziej podejrzliwi i wysłali swoich ludzi w teren, do działań wywiadowczych. Pamiętajcie, nie możemy pozwolić sobie na fałszywy krok. We wrześniu 1943 roku grupa ludzi, w tym Cecile Lefort, Jockey Circuit i Pierre Reynaud, udali się na spotkanie do domu Raymonda Daujat. Raymond był przywódcą lokalnego ruchu oporu w Montélimar. Gestapo musiało go obserwować od dłuższego czasu. Czekali na odpowiednią chwilę, aby wysłać swoich ludzi i zorganizować zasadzkę. Cóż za gratka zdarzyła się tamtego dnia! W jednym domu odbyło się spotkanie kilkunastu członków ruchu oporu, w tym agentów wywiadu brytyjskiego! Nikt nie wie, jak wszystkim, poza Cecily, udało się uciec. Ona ukryła się w piwnicy. Stamtąd Niemcy zabrali ją do więzienia w Lyonie, później do Fresnes pod Paryżem. Była bita i przesłuchiwana. Najwyraźniej w momencie zatrzymania nie miała przy sobie trucizny, albo nie chciała jej użyć. Miała nadzieję, że uda się jej wydostać ze szponów nazistów. 1 lutego 1944 roku wraz z innymi kobietami została deportowana do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück.

– Paulin, dlatego powtarzam, może nas uratować ostrożność i nadmierna podejrzliwość.

– Nie baliście się, że zmięknie i zacznie podawać nazwiska, adresy, miejsca kryjówek?

– Cecily to twarda kobieta. Była odpowiedzialna za koordynowanie dostaw broni, sabotaż linii kolejowych, elektrowni i innych celów przemysłowych. 13 sierpnia 1943 dokonała rzeczy niemożliwej, zorganizowała lądowanie śmigłowca, który na pokładzie miał spory arsenał broni. Oczywiście liczyłem się z tym, że zachowanie zimnej krwi podczas akcji, to nie to samo, co podczas przesłuchania, kiedy odrywają ci paznokcie, podtapiają w zimnej wodzie, a rany posypują solą. Może sam prosiłbym, żeby ze mną skończyli?

– Oni nie kończą wtedy, kiedy chce przesłuchiwany. Sami decydują, kogo jak i kiedy będą torturować oraz jak długo taka osoba ma żyć. W sumie nie wiem, co jest gorsze, ujść z życiem i trafić do obozu koncentracyjnego, czy zostać zakatowanym na śmierć w sali przesłuchań.

– Polin, w sali tortur. W podmokłej piwnicy, gdzie szczury czekają na twój upadek, na to jak zacznie powoli uchodzić z ciebie życie, a ty już nie będziesz miała siły, żeby je odganiać.

– Francis, dziękuję za wizualizację, na pewno teraz będę spokojnie spać. Po zamknięciu oczu będę widziała biedną Cecily, leżącą w kałuży krwi, moczu i fekaliów, nie tylko swoich, ale również jej poprzedników.

– Dlatego cię ostrzegam, bądź czujna i nie daj się zwieść zalotom żadnego mężczyzny! Wróg może przyjmować różne oblicza.

– Parę pułapek podczas tej wojny już mi się udało pokonać.

– Cecily Lefort również, aż do tego pamiętnego dnia, po którym musiałem rozproszyć siatkę i pośpiesznie zorganizować przeniesienie siebie i swoich współpracowników. Zmiana miejsca pobytu nie stanowiła dla mnie większej trudności, ponieważ w Paryżu czy w Cannes nigdy nie spałem przez dwie doby w tym samym miejscu. Dzięki temu łatwiej mi było zmylić wroga.

36.
Płaskowyż Vercors

Wolna republika Vercors, wapienny płaskowyż. Bardzo trudny teren do przemieszczania się, nawet dla mieszkańców. Nazywa się go twierdzą, nic dziwnego, płaskowyż jest otoczony górami porośniętymi lasami, łąkami i utkany licznymi jaskiniami. Réseau du Gouffre Berger d’Engins en Isère, Autrans-Méaudre en Vercors, Réseau du Clot d’Aspres, Villard-de-Lans, Réseau de Coufin-Chevaline, Choranche, Grotte de Gournier, Antre des Damnés, Corrençon-en-Vercors, Grotte de la Luire, Saint-Agnan-en-Vercors, Réseau des Chuats Bouvante. Jaskinie mają od pięciu do czterdziestu dwóch metrów długości i od czterystu do ponad tysiąca dwustu metrów głębokości. Centralna część Vercors jest podzielona na kilka regionów. Columes, obszar górzysty, gęsto porośnięty lasem. Drômois Vercors składa się z kilku mniejszych płaskowyżów, wąwozów, które przecinają drogi wykute w klifach. Plik Haut-Plateaux to zielony płaski obszar. Gdyby nie okoliczności, byłby idealnym miejscem do delektowania się dziką przyrodą. Gervanne, na południowym zachodzie, charakteryzuje się licznymi wzgórzami. Diois jest częścią doliny Drôme, porośniętej lawendą. Trièves na wschodzie to niski, pagórkowaty płaskowyż, który leży między najwyższymi szczytami Vercors a wąwozem wyrzeźbionym przez rzekę Drac. Ukształtowanie terenu całkowicie się różni od polskich Tatr. Jedno, co jest takie samo, to zagrożenie, jakie niesie za sobą przyroda. Wspinając się po górach, bez względnie na porę roku, trzeba być czujnym. Cammaerts kazał mi się przemieszczać samotnie.

– Francis, może poza granatami powinnam nosić ze sobą kankę na mleko?

– Dobry pomysł. Powinna być wypełniona mlekiem, kiedy esesmani cię zatrzymają, możesz okazać im swoją życzliwość i poczęstować.

– Jak będzie ich dwóch, to jednemu zalać oczy, żeby stracił orientację, a drugiego uderzyć kanką w głowę.

– Widać, że się wychowałaś na wsi. Nawet z transportera na mleko potrafisz zrobić broń!

– Ksiądz przed każdą mszą udzielał nam wskazówek, jak obezwładnić przeciwnika tym, co mamy pod ręką. Nieraz po kościele biegał z kosą i sprawdzał nasz refleks, czy zdążymy się uchylić, zanim skróci nas o głowę.

– Żartujesz, prawda?

– Skądże!

– Prawie ci uwierzyłem.

– Tak, widziałam jak z minuty na minutę powiększały ci się oczy.

Denerwowałam się przed pierwszym spotkaniem z członkami siatki. Nie wiedziałam, jak przyjmą kobietę, po tym jak jedna z ich koleżanek dała się złapać. Mężczyźni również wpadali w ręce Gestapo, ale nowa dziewczyna mogła liczyć na mniej entuzjastyczne przyjęcie. Na szczęście moje obawy się nie ziściły. Pierwszą akcję organizowałam jak tylko księżyc pojawił się na niebie. Rano podczas odprawy zażartowałam sobie.

– Panowie, przez ostatnie miesiące podziwiałam wschody i zachody słońca nad brzegiem Nilu, jestem ciekawa jak zachód wygląda na płaskowyżu. Czy jest ktoś chętny, żeby mi towarzyszyć?

Spodziewałam się, że wywołam zamieszanie, ale nie aż takie. Przez chwilę poczułam się jak gwiazda filmowa, która przyjeżdża w odwiedziny do żołnierzy, aby podnieść ich morale i zachęcić do walki. Jest mała różnica między mną, a aktorką. Ja w kieszeni i torebce noszę broń, a ona tusz do rzęs, pomadkę i puder. W Kairze często odgrywałam damę, ale ja nie lubię błyszczeć, wolę działać. Zadania, które otrzymywałam w Kairze, były jak jałmużna.

– Pauline, jak mamy rozmieścić swoje grupy?

– A jaka jest twoja propozycja? Alianci zapewne nie zrzucają kanistrów w jedno miejsce, nasza grupa musi objąć jak największy teren. Zabrać prezenty, przeszeregować się i zniknąć.

– Sześć osób będzie obserwowało otoczenie.

– W którym miejscu będą czyhali na nieproszonych gości?

– Dwóch ludzi na skraju lasu, pozostali będą nas osłaniać na płaskowyżu.

– Tym sposobem wróg może nas zajść od tyłu i wszystkich wystrzelać jak leśniczy stado dzików podczas polowania.

– Paulin, ty dzika nie przypominasz, bardziej kozicę górską!

– Przestań się spoufalać. Lepiej opracuj inny plan, wolałabym jutro wysadzać skład kolei z niemiecką bronią niż być przesłuchiwana przez Gestapo, chociaż nie wiem, czy nie gorsza byłaby jazda pociągiem z więźniami wiezionymi do obozu koncentracyjnego. Nie lubię podróży w jedną stronę. A gdyby się nam udało namierzyć transport do Ravensbrück i uwolnić niewinnych ludzi?

– Nigdy nie wybaczę Lavalowi podpisania „Bousquet - Knochen Agreement”.

– Wiem, wiem, Niemcy zażądali wydania Żydów, francuski premier dodał: „I także dzieci”. Charles, jesteś Żydem?

– Paulin, jesteś antysemitką?

– Skądże, co za pomysł! Moja, świętej pamięci mama, była Żydówką.

– Przepraszam, nie chciałem. Moi przyjaciele pojechali z dziećmi jednym z pierwszych transportów, dokładnie 17 lipca 1942 roku do Auschwitz. Laval przyczynił się do wywiezienia dwudziestu dwóch tysięcy francuskich Żydów.

– Hitler chciał oszczędzić dzieci?

– Chciał, nie chciał, nie wiadomo. Pierwotnie w porozumieniu znajdował się zapisek, „Żydów od osiemnastego do czterdziestego piątego roku życia”.

– Jak ich wyłapywali?

– Chodzili od domu do domu, ładowali na ciężarówki i wywozili na Vélodrome d’Hiver, a stamtąd do Auschwitz. Oprócz moich przyjaciół byli tam inni mieszkańcy Paryża, których mijałem na ulicach. Stałem w okolicy Wieży Eiffla z założonymi rękoma i nie byłem w stanie nic zrobić. Nieraz się zastanawiam, czy postąpiłem słusznie.

– A co mogłeś zrobić? Strzelając do policjantów dołączyłbyś do transportu. Współczuję ci, Charles, kiedy tego słucham i o tym mówię, sama chwyciłabym za broń, najlepiej obrzuciłabym ich granatami, ale wtedy zginęliby również niewinni ludzie.

– Oni i tak zginęli.

– Nie wszyscy, część czeka na wyzwolenie, teraz możemy im pomóc, podejmując walkę z wrogiem.

– Nasi żołnierze walczą od czerwca 1944 roku.

– Potrzebują naszego wsparcia, więc zabierajmy szybko pakunki i wracajmy do bazy, za kilka dni czeka nas nie lada gratka.

Na płaskowyżu Vercors czas płynął szybko. Zeskoczyłam, a tak naprawdę wylądowałam na kości ogonowej, siódmego lipca, a dzisiaj jest już trzynasty. Przez pięć dni dużo się wydarzyło. Wysadziliśmy skład kolejowy przewożący amunicję dla państw osi. Skład zawierający materiały wybuchowe wyleciał w powietrze, ale udało nam się pozyskać kanistry z paliwem syntetycznym, produkowanym z węgla, niemiecki wynalazek z początku wojny. Karabiny szturmowe, pistolety maszynowe, dwa wagony naboi. Szkoda mi tylko lasek dynamitu i granatów, ale zawsze muszą być jakieś straty, nie można mieć wszystkiego. Nie wiedziałam, w którym składzie co się znajduje, podkładałam materiał wybuchowy na chybił trafił. Cel, jaki sobie postawiłam, to zdziesiątkowanie żołnierzy przewożących broń. Takie działanie pozwoliło zmniejszyć straty wśród naszych ludzi. Niestety bez ofiar się nie obyło.

– Dobra robota Pauline, gratuluję!

– Dziękuję, Francis, chociaż uważam, że pochwały są na wyrost. Zginęli też nasi.

– To wojna, a nie zabawa w berka, chwytając za broń liczymy się z tym, że mogą to być ostatnie chwile naszego życia. Lepiej w ten sposób zginąć niż dostać kulkę w głowę przy wysiadaniu z metra, tramwaju czy po prostu przechadzając się po ulicy.

– Albo skończyć w komorze gazowej…

– Charles!

– Cammaerts, jest jeszcze opcja: śpisz w łóżku i pocisk spuszczony z samolotu Luftwaffe, ląduje pomiędzy tobą, a twoją kobietą. Oboje giniecie. Szczątki waszych ciał na zawsze zostają pod gruzami zbombardowanej kamienicy.

– Charles, nie wiem, czy powinieneś jutro iść na akcję.

– Nie zrobisz mi tego, mnie tam nie może zabraknąć! Poza tym, jeżeli uda się Amerykanom zrzucić tyle broni, ile zapowiedzieli, to każda para rąk jest potrzebna. Nawet przydałby się gospodarz, który ostatnio tak dobrze nas karmi.

– Źle się z tym czuję. We Francji bieda, a on nas karmi jak gęsi na foie gras.

– Będziemy wysyłać na zwiady Paulin!

– Panowie, wszystko słyszę!

– Ja nic złego nie mówię, to miał być komplement.

– Cammaerts ma rację, Charles, jeśli jutro chcesz iść na grzybobranie, to dzisiaj powinieneś odpocząć!

– No tak, Armand, nie da się ukryć, że jesteś kobietą.

– Przed nikim tego nie ukrywam!

Już wielokrotnie spotkałam się z tym, że mężczyźni z trudem słuchają rozkazów wydawanych przez kobietę. Charles na początku zachowywał się całkiem normalnie. Po akcji wysadzenia składu, albo ściągnął maskę, albo przejrzał na oczy i zauważył, że chodzę w spodniach tak jak on, choć w jego mniemaniu nie powinnam biegać z laskami dynamitu, tylko z gosposią przygotowywać posiłki. Jutro się przekona, kim właściwie jest Krystyna Skarbek. Chociaż po tych prawie pięciu latach wojny z dawnej Kryśki niewiele zostało. Wydaje mi się, że jestem inną kobietą, dojrzalszą, po kilku związkach, szkoleniu, którego nie są w stanie ukończyć mężczyźni, przesłuchaniu przez Gestapo i załamaniu nerwowym z powodu bezczynności. Ilu żołnierzy przebywających w Kairze sięgało codziennie po alkohol? Nie tylko mężczyźni pili, widywałam też kobiety upijające się do nieprzytomności, na drugi dzień nie pamiętały, co robiły, gdzie i z kim. Na Węgrzech słyszałam o żołnierzach, którzy na wieść o utracie bliskich popełniali samobójstwa. Nie wiem dlaczego, przecież w ten sposób oznajmiali wrogowi swoją przegraną. Idę spać, nie powinnam nikogo oceniać.

Zasnęłam szybciej niż się spodziewałam. Gospodyni dobrze wywietrzyła izbę. Lepiej obudzić się rześkim niż rozleniwionym z przegrzania. W progu zaczepił mnie Francis.

– Wybierasz się na bal?

– Z tobą? Z wielką przyjemnością, ale – żeby nie było tak miło – to pod jednym warunkiem…

– Już się boję, co kobieta-dynamit wymyśli!

– Nie bój się, nie będziesz musiał tańczyć z odpaloną laską dynamitu w kieszeni, chociaż nie wiadomo, co dzisiaj spadnie z nieba i gdzie wyląduje. Tak naprawdę unikam zdzierania butów na parkiecie.

– Cieszę się, że do nas dołączyłaś. Przez te parę dni wniosłaś sporo optymizmu, duże pokłady dobrego humoru. Charlesem się nie przejmuj, on od czasu do czasu miewa spadki formy, ale to dobry chłopak, bardzo oddany sprawie. Pewnie ci opowiadał, że na jego oczach wywozili do obozu jego przyjaciół. Każdy udawał, że nie wie, gdzie ich wiozą, ale od początku wszyscy byli świadomi, że nie jadą na wakacje, opalać się na plaży i pluskać w wodzie. Przepraszam, wyszło niezręcznie.

– Nie jestem przewrażliwiona. W Kairze nie byłam z własnej woli. Dosyć tego plotkowania, ruszajmy!

Informacje o terminie dostawy otrzymaliśmy za pośrednictwem radia BBC. BBC transmitowało audycie do prawie wszystkich państw Osi. Słuchanie tej rozgłośni groziło aresztowaniem, ale w końcu nawet idąc ulicą można było zakończyć spacer w więzieniu. Od słowa do czynu. Prawie wszyscy członkowie naszej siatki udali się na lądowisko w rejonie wsi Vassieux-en-Vercors. Niewielka wieś, porośnięta wokół drzewami liściastymi i iglastymi. Nazwałam ją leśnym zagłębiem. Koledzy z ruchu oporu Maquis mówili, że można tu spotkać liczną zwierzynę, sarny, jelenie, kozice, muflony, koziorożce, dziki, zające, lisy i wiele gatunków ptaków.

Tak jak zaplanował Cammaerts, mieszkańcy okolicznych wsi ruszyli nam z pomocą. Broń i amunicja były zrzucane na spadochronach, naszym zadaniem było pospiesznie ją załadować na ciężarówki i przewieźć w bezpieczne miejsca. Nawet nie wiedzieliśmy co gdzie jest transportowane. Czasu było bardzo mało, a zrzut tak duży, że zdarzało się ładować skrzynie z kawałkami spadochronów. Jeszcze nigdy Vercors nie miał takiego zrzutu. Jak biblijna manna lecąca z nieba. Wielki hałas i huk spadających skrzyń.

Siedemdziesiąt dwa samoloty, Boeingi B17, nadlatywały, spuszczały ładunek i tyle je widziano. To ciężkie maszyny, których Amerykanie używają do działań bombowych. Stacjonują w Wielkiej Brytanii, Afryce i we Włoszech. Część z nich służy również w brytyjskim RAF. Na pokład wchodzi dziesięcioosobowa załoga, samolot uzbrojony jest w trzynaście karabinów maszynowych M2. Jego nośność przekracza cztery tysiące kilogramów bomb w komorze bombowej.

Walki na płaskowyżu toczyły się od 5 czerwca 1944 roku, początkowo hitlerowcy ze swoją zdecydowaną przewagą stanowili duże zagrożenie dla powodzenia powstania. Nagle wszystko zaczęło się układać w całość. Szósty batalion alpejskich łowców i zrzut broni. Chyba wszyscy zaczęli odnosić wrażenie, że karta się odwróciła i niedługo Francuzi wypędzą z Vercors zwolenników Hitlera. Nadzieja na zwycięstwo zawsze budzi chęć do działania.

37.
Przepraszam panowie, co wy tutaj robicie?

Ze zbierania i pakowania zrzutów wróciliśmy późnym wieczorem. Zamiast uśmiechu na twarzy i radości w duszy, zapanował niepokój, który przyćmił nadzieję na koniec wojny. Brakuje nam ciężkiej broni. Przydałby się amerykański poczwórnie sprężony przeciwlotniczy karabin maszynowy M45 Quadmount. Już w pierwszych dniach pobytu w Vercors nadawałam depeszę do Brytyjczyków z prośbą o haubicę B.L 7.2-inch, 183 mm i wyrzutnię rakietową Rocket Launcher, z której można strzelać rakietami przeciwpancernymi i odłamkowymi. Francuzi znają pierwotną wersję Rocket, była używana w maju i czerwcu 1940 przez Brytyjskie Siły Ekspedycyjne. Niestety, na razie mamy zagospodarować to, co zrzucą Amerykanie. Zrzucili sporo, dwieście siedemdziesiąt dwie przesyłki. Straciliśmy kilkunastu cywilów, partyzantów i jednego członka naszej grupy.

Francuscy partyzanci, Maquis, w tłumaczeniu na polski to po prostu Maki. Organizacja powstała w marcu 1942 roku w Franche-Comté, we wschodniej Francji, przy granicy ze Szwajcarią. Grupą dowodził weteran Brygad Międzynarodowych, Pierre Georges, pseudonim „Henri”. W grudniu zaczęto tworzyć kolejne oddziały, między innymi tutaj, na płaskowyżu Vercors. W 1943 roku oddziały Maków zaczęły przybierać na sile. Każdego dnia do partyzantki przystępowało coraz więcej osób, w obawie przed wysyłką na przymusowe roboty do Rzeszy, w ramach Służby Pracy Obowiązkowej. Woleli walczyć przeciwko Niemcom, niż dla nich pracować. W szeregach Maków walczyli mężczyźni i kobiety, Francuzi i partyzanci innych narodowości, w tym około czterdzieści tysięcy Polaków. Eugène Chavant, pseudonim „Klemens”, nawiązał kontakt z Francisem Cammaertsem w sierpniu 1943 roku. Francisowi spodobała się idea, plan działalności Maków. Zapewne dobre wrażenie wywarł na nim „Klemens”, który był doświadczonym żołnierzem, odznaczonym bohaterem Wielkiej Wojny, członkiem Departamentalnego Komitetu Wyzwolenia Narodowego z regionu Isère.

Nie mogłam zasnąć, długo rozmawialiśmy z Francisem. W takich okolicznościach chętniej okazujemy sobie uczucia, nawet nie wiem kiedy wylądowaliśmy w stogu siana. Było przyjemnie, ale to tylko zbliżenie dwóch ciał, nie kochanie, oboje musieliśmy rozładować napięcie. Brakuje mi Andrzeja, nigdy z nikim nie było mi tak dobrze jak z nim, ale tęsknię też za naszymi sprzeczkami, wielogodzinnymi dyskusjami i przekomarzaniem się.

Nagle usłyszałam huk i krzyk Francisa.

– Kryj się, padnij!

– Mam uciekać czy leżeć nieruchomo?

– Biegnij na skraj lasu i skręć w lewo!

– A ty?

– Będziemy cię osłaniać.

Nagle nadleciały dwa myśliwce. Na początku myśleliśmy, że to dodatkowy zrzut od aliantów, ale czarny krzyż przekreślił nasze nadzieje. Nie spodziewaliśmy się, że tak szybko przygotują dla nas niespodziankę. Rano Maks zawołał w moim kierunku:

– Pauline, zbieraj się, koniec zabawy!

– Nie wiem, czy ktokolwiek miał wczoraj dobry humor. Oczywiście poza pilotami dwóch Messerschmittów Bf -110.

– Pauline jakbyś mogła, to sama nauczyłabyś ich pikować. Gdyby silnik nie zapalił, ciała pilotów rozerwałabyś granatem.

– Tak, tylko szybko odskoczyłabym na bok, żeby nie pobrudzić sobie ich parszywą krwią ubrania, a co gorsze ciała. Spodnie i koszulę można wyrzucić, ale ze skóry nie da się tak łatwo zmyć krwi.

– Nie chciałbym być twoim wrogiem.

– Słusznie. Nie zaprzeczę, że walczę do końca i nie cofnę się przed niczym. Chociaż podejrzewam, że moja osobowość została wam nakreślona jeszcze zanim mnie tu zrzucono.

– Chciałaś powiedzieć, przed tym jak pomyliłaś drogę po bagietki, bo słońce już nie świeciło i nie mogłaś rozpoznać kierunku.

-Widzę, że wieści szybko się rozchodzą! Wydaje mi się, że się pali, a my tutaj spokojnie rozmawiamy!

– Gdzie się pali?

– Nie wiem, Maks, to ty wpadłeś do izby i kazałeś mi, żebym szybko się zbierała!

– Właśnie, wybiłaś mnie z rytmu!

– Proszę, nawet muzycy służą w Jockey!

– Niemcy uderzyli ponownie, Vercors pokrył się ogniem i dymem. Tym razem nie przebierają w środkach, moździerz, ciężkie karabiny maszynowe. Nie zdążyliśmy rozdysponować przesyłki!

– Wczorajsze Messerschmitty to było ostrzeżenie, gra wstępna?

– Najwyraźniej, zgubiła nas próżność. Dostaliśmy spore wsparcie, a nie pomyśleliśmy, że wróg czyha.

– Pauline, musimy się zbierać! Trzeba przygotować ludzi do walki, wysłać depesze, obmyślić plan obrony, zabezpieczyć żywność.

– To może szybko nagotuję gulaszu na tutejszych myszach?

– Jesteś niemożliwa, jeszcze sobie żartujesz!

– Maks, wpadłeś w panikę. Przystopuj, biegasz po izbie, jakby to miało coś przyśpieszyć, a może nawet zmienić bieg historii!

– Armand, zbieraj się!

– Maks, nikt ci nie powiedział, że na mnie się nie pokrzykuje?

– Bo co?

– Nie tym tonem! Już zabieram swoje zabawki, ale nie ty jesteś tutaj od rozkazów.

Sytuacja nie była łatwa. Dziesięć tysięcy żołnierzy niemieckich ustawiło kordon wokół masywu, aby zapobiec ucieczce Maków. Operacją dowodził generał porucznik Karl Ludwig Pflaum. Kolumny niemieckie przesuwały się na południe drogą z Saint-Nizier na północnym wschodzie i od południa drogą z miasta Die, w regionie Rodan-Sofii, w departamencie Drôme. Wojska alpejskie przekroczyły potężne, ale słabo bronione, wschodnie wały masywu. Przygotowaniem do tych ataków było lądowanie dwustu żołnierzy powietrznodesantowych w pobliżu wsi Vassieux na tyłach obrony Maków. Lądowiska szybowcowe były wspierane przez samoloty bojowe bombardujące i odsłaniające ich pozycje.

Czekaliśmy na wsparcie. Wysyłałam dwa razy dziennie depesze. Zapewniano nas, że pomoc nadejdzie. Tylko czy na pewno miała nadejść? Partyzanci walczyli dzielnie, niestety to już nie był ten sam Vercors, na ziemie którego zeskoczyłam szóstego lipca. Kilka dni walk zmieniło otoczenie nie do poznania. Lasy, pola, budynki płonęły. Nie wiem jak długo powstańcy będą w stanie się bronić. Amunicji nie brakuje, tylko z takim arsenałem porywanie się na niemieckie myśliwce to jak z motyką na słońce.

Leżeliśmy z Francisem w łóżku hotelowym, mocno w siebie wtuleni. On powtarzał, że to pewnie ostatnie chwile naszego życia, ja szeptałam do siebie, że panikuje. Teraz już wiem, że to ja miałam rację. Hotel płonął, ale nasz pokój jeszcze nie. W końcu z dynamitem mi do twarzy, ogień rozświetlający kruczoczarne włosy może dodać urody, wyrazistości.

– Pauline, mówisz do mnie?

– Nie Francis, lubię od czasu do czasu porozmawiać z kimś inteligentnym.

– Dziękuję za komplement.

– Nie ma za co, ponieważ miałam na myśli siebie, a nie ciebie.

– Bywasz zgryźliwa.

– Jeżeli szczerość nazywamy zgryźliwością, to tak. Od dziecka mówiono mi, że poziomem inteligencji przewyższam ludzi z otoczenia. Mój tatko tak często mi to powtarzał, że uwierzyłam. Kiedy miałam sześć lat wsiadłam na młodego, trochę narowistego konia. Jak to się skończyło nie muszę opowiadać.

– Spadłaś z niego! To się zdarza, nawet wprawionym jeźdźcom!

– Nie dość, że nie spadłam, to jeździłam na nim po łąkach, lasach i polach i po dwóch godzinach wróciliśmy do posiadłości. Wszyscy panikowali, matka posłała po medyka i odmawiała zdrowaśki. Odchodziła od zmysłów i obawiała się, że nie wrócę w jednym kawałku. Za to ojciec wszystkich uspakajał, podgrzewając przy tym mamę do awantury i powtarzał, że tak inteligentna dziewczyna jak ja niebawem wróci cała i zdrowa.

– Rozumiem, że wróciłaś.

– Chyba tak.

– Dlaczego chyba?

– Gdybym nie wróciła, nie leżałabym z tobą w łóżku.

– Uwielbiam twój śmiech!

– Według twoich przypuszczeń za parę minut, godzin, nie będziesz go słyszał. Któż to wie, chyba tylko Bóg, oczywiście jeżeli jeszcze istnieje.

– Nie jesteś katoliczką?

– Moja mama była katoliczką, w nagrodę za swoją wiarę otrzymała kulkę, mam nadzieję, że w głowę i śmierć nastąpiła szybko.

– Christine, spójrz, nadlatuje Messerschmitt!

– Jezu, ten pilot się uśmiecha, zrzucenie bomby sprawia mu przyjemność. Co za huk!

– Pauline, kocham cię!

– Francis, pośpieszyłeś się z deklaracją, podejdź do okna, bomba utknęła w ziemi. Jednak Bóg istnieje! Szkoda czasu, zbierajmy się, nadam depeszę do Londynu i Algieru.

Dobrze, że nie straciliśmy wiary w zwycięstwo. Zorganizowaliśmy odprawę z członkami Jockey i zaplanowaliśmy wysadzenie mostu, którego brak utrudni Niemcom przemieszczanie się. To była moja ostatnia akcja na południu Francji. Po tym jak perfekcyjnie podłożyłam ładunek i nastąpiła szybka detonacja, zyskałam w oczach członków siatki Jockey, w tym naszego szefa, Cammaertsa, który napisał depeszę do SOE: „Pauline Armand jest kompetentna, nieustraszona i nie traci nadziei. Dziękuję, że ją zrzuciliście.” Po przeczytaniu ostatniego zdania przypomniałam sobie, że jeszcze niedawno bolała mnie kość ogonowa. Nie wiem czy źle mnie zrzucili, czy ja niepoprawnie wylądowałam. Oczywiście żartuję.

– Pauline, robi się nieciekawie, wyruszamy do wioski Seyne w Alpach, w regionie Prowansji. Lazurowe Wybrzeże to znakomite miejsce na wakacje.

– Francis, ja nie jestem zainteresowana wakacjami. Sam widziałeś, bomba mnie nie dosięgła, to znaczy, że muszę działać!

– Będziesz, na wszystko przyjdzie czas! Czasem zachowujesz się jak mała rozwydrzona jedynaczka.

– Wypraszam to sobie, wychowałam się z bratem! Chociaż nie zaprzeczę, że mnie ojciec poświęcał więcej czasu, ale to z powodu wspólnych pasji, koni i jazdy na nartach.

– Baza w Seyne będzie usytuowana na wysokości tysiąca dwustu sześćdziesięciu metrów nad poziomem morza. Stamtąd wyruszysz na południe, do Digne, pokonasz przełęcz Maddalena na granicy francusko-włoskiej.

– Jakie będą moje zadania?

– Najważniejsze to uniesienie plecaka wypełnionego jedzeniem i granatami.

– Kiedy powysadzam podejrzane obiekty i zjem wszystkie zapasy pomyślę o przystojnym koledze, z którym się ostatnio kochałam…

– Christine!

– Poważni ludzie szybciej umierają.

Jak powiedziałam, tak zrobiłam. Jak zawsze musiałam postawić na swoim. Czasami z przyczyn niezależnych ode mnie nie udaje mi się, ale jak widzę cień szansy, to walczę do końca. Po dwudziestu czterech godzinach opuściłam przytulną chatkę w Seyne. Miałam do wyboru jazdę na rowerze lub wędrówkę pieszą. Do tej pory moje nogi mnie nie zawiodły to i tym razem zaufam im. W razie napotkania podejrzanego wędrowca łatwiej podjąć działanie, wysadzić go w powietrze lub schować się w przydrożnej jamie. Jeśli jest taka możliwość, to najlepiej zrobić jedno i drugie, czyli zaatakować z ukrycia.

Po kilku dniach wędrówki dotarłam na spotkanie z przywódcami francuskiego ruchu oporu, Gibertem Gallettim i Paulem Héraultem.

– Pauline, kiedy dostaliśmy wiadomość, że mamy spotkać się z kobietą, która idzie z plecakiem wypełnionym granatami, myśleliśmy, że to żart.

– Za żart uznaliście, że jestem kobietą, czy że transportuję na plecach granaty?

– Głupio mi się przyznać, ale myślałem, że Francis żarty sobie z nas stroi. Opowiadał o tobie niestworzone historie, że przemycałaś informacje z Węgier do Polski i z powrotem, dynamitem posługujesz się jak dziecko grzechotką, skaczesz ze spadochronem, a później udajesz, że idziesz na zakupy. Mobilizujesz Gestapowców do uruchomienia samochodu, który odmówił posłuszeństwa, wioząc w bagażniku ulotki propagandowe, pieniądze, broń i mikrofilmy.

– Oni nie mieli mi opróżnić bagażnika, tylko popchnąć samochód!

– Mogli zajrzeć – z ciekawości – do środka!

– Pewnie tak, tylko byłyby to ich ostatnie minuty życia.

– Co byś zrobiła?

– Trzymałam w ręku odbezpieczony granat. Ja również mogłam ucierpieć, ale nie chciałam być ponownie przesłuchiwana. Wiecie jak o nich mówię? Naziści-sadyści. Uwielbiają zadawać ból fizyczny i psychiczny i obserwować, jak człowiek rozpływa się sam w sobie. Czułam jak wszystkie wnętrzności mi się na przemian kurczą i rozciągają, mózg podpowiada: poddaj się, nie stawiaj oporu, a sumienie: dasz radę, przysięgałaś.

– Nie miałaś pokusy, żeby sobie odpuścić?

– Jak byłam na skraju, przypomniałam sobie o moich płucach. Na szczęście mężczyźni są hipochondrykami i choroba dla nich oznacza tylko jedno: kostucha puka do drzwi!

– Dokąd idziesz?

– Przed siebie!

– Masz przecież jakiś cel!

– Mam, ale nie wiem, czy gdyby was złapali, to nie wyśpiewalibyście go jak z nut, a jak dobrze wiecie, jestem na czarnej liście Gestapo.

– To tak jak my!

– Nie ma się czym chwalić, trzeba działać! Dziękuję za strawę, wiem, że niełatwo dziś o kawałek mięsa. Ruszam w dalszą drogę. Uważajcie na siebie i swoich ludzi. Żołnierze Wehrmachtu tylko czyhają, żeby wystrzelać całą naszą siatkę jak kaczki.

I poszłam. Myślałam, że po pięciu latach wojny, po tym co nam, kobietom, narody zawdzięczają, nasz wizerunek został wzmocniony. Tymczasem cały czas obowiązują szowinistyczne schematy, że płeć piękna jest słaba i nie radzi sobie w trudnych sytuacjach. A przecież w SOE służyło około trzech tysięcy kobiet i dziesięć tysięcy mężczyzn. Kobiety głównie jako kurierki, bo kiedy podróżujemy same wzbudzamy mniejsze podejrzenie. Świetnie sprawdzamy się też jako radiooperatorki i telegrafistki, bo jesteśmy dokładne i cierpliwe, oczywiście ja tu jestem wyjątkiem. Słowo cierpliwość zupełnie nie pasuje do mnie, tak jak kwiatek do kożucha.

Celem mojej podróży była przełęcz Maddalena, która znajduje się pomiędzy francuską miejscowością Larche, a włoską Argentera. W tych rejonach działa piętnastu oficerów brytyjskich, francuskich i amerykańskich, wśród nich trzej moi przyjaciele: John Roper, Paddy O’Regan i Harvard Gunn. Do ich zadań należy koordynowanie działań partyzantów po obu stronach Alp, francuskiej i włoskiej.

– Dzień dobry panowie, czekaliście na mnie?

– Christine, myśleliśmy…

– Harvard, to nie myślcie tyle, więcej wiary!

– Może odpoczniesz po podróży?

– Paddy, to była miła wędrówka, na szczęście jest teraz trochę chłodniej niż na początku lipca.

– Przed tobą jeszcze dwa dni drogi. Dojdziesz do linii Maginota. Przed twoimi pięknymi oczami ukażą się grupy warowne.

– Daruj sobie te poufałości!

– Christine, to miał być komplement!

– Ilu polskich żołnierzy może stacjonować w niemieckiej armii?

– Nie wiemy, wszyscy chodzą w niemieckich mundurach, nie wiadomo, który to Polak, który Niemiec.

– Przystojni to Polacy.

– W pobliżu fortyfikacji rozmieszczone są grupy partyzantów francuskich, żołnierzy brytyjskich i amerykańskich, ale obawiam się, że mogą nie zdążyć zareagować i przybyć ci na ratunek.

– Bez obaw. Do zobaczenia wkrótce!

– Optymistka!

Po dwóch dniach górskiej wędrówki dotarłam do rzekomej fortecy. Tak mi się wydawało, że to jest cel mojej podróży. Nic innego, podobnego do obiektu, który widziałam na zdjęciach, po drodze nie napotkałam. Fortecy pilnowało stu pięćdziesięciu żołnierzy. Zanim zaczęli do mnie strzelać, zaczęłam machać białą chusteczką i krzyczeć do nich.

– Dzień dobry, rodacy, jak dawno nie widziałam Polaków!

– Zabłądziłaś?

– Ja nie, to wy zbłądziliście, ale zaraz wskażę wam właściwy kierunek!

– Skąd się tutaj wzięłaś?

– To długa historia.

Przyszło, nie przybiegło do mnie ponad sześćdziesięciu żołnierzy. Uśmiechnięci młodzi chłopcy, mówiący po polsku, w mundurach Wehrmachtu. Straszny obraz, to tak jakby ktoś zaprzedał duszę diabłu. Chociaż, kiedy bomba nie wybuchła przed naszym hotelem to Francis powiedział: Christine, chyba zaprzedałaś duszę diabłu, ponownie ci się udało!

Nie diabłu tylko Bogu, widocznie potrzebuje mnie jeszcze na ziemi, ma dla mnie misję.

– Który z panów tutaj dowodzi?

– Niemieccy oficerowie stoją na czele naszej formacji.

– Dlaczego chodzicie w tych mundurach?

– Jeśli nie będziemy służyć Hitlerowi to nas rozstrzelają, albo wywiozą do obozów naszych bliskich.

– Ilu polskich żołnierzy tu stacjonuje?

– Z nami ponad stu pięćdziesięciu.

– Słuchajcie uważnie. W tym tygodniu przyjdą po was francuscy partyzanci z sekcji Maki oraz dwaj moi brytyjscy koledzy, John Roper i Harvard Gunn. Oni niestety nie mówią po polsku. Musicie przygotować ludzi do buntu.

– Jeśli nie dotrą na czas?

– Oficerów Wehrmachtu jest tutaj garstka, już dawno mogliście się im przeciwstawić. Nie mogę wam dać polskich ani francuskich mundurów, ale mam propozycję.

– Zrobimy wszystko, co nam każesz, Krystyno, polska dziewczyno! Jesteś naszą nadzieją!

– Ściągnijcie górę, pokażcie słońcu swoje polskie torsy! Niedługo alianci wyzwolą Francję, a później pozostałe okupowane kraje, w tym Polskę. W Warszawie, 1 sierpnia ludzie chwycili za broń. Armia Krajowa zorganizowała pospolite ruszenie przeciwko Niemcom. Chcą też zatrzymać Armię Czerwoną. Będziecie tam potrzebni.

– Mówili nam, że już nie ma Warszawy, nie ma Polski…

– Kto wam mówił?

– Niemieccy oficerowie.

– Nie słuchajcie ich, to propaganda, która ma osłabić wasze morale i pozbawić chęci do walki. Jak mogliście zwątpić w swoich rodaków? Sami widzicie, że ja was odnalazłam!

– Jaką mamy gwarancję, że ktoś z zewnątrz nam pomoże?

– Żołnierzu, taką, że ja nie rzucam słów na wiatr! Po co bym się fatygowała i tutaj przyjeżdżała? Żar leje z nieba, teren nie jest sprzyjający dla wycieczek rowerowych. Odstawcie obawy na bok. Najodważniejszy z was niech przejmie dowodzenie!

– Wszyscy jesteśmy odważni!

– Nie zastanawiajcie się dłużej, nie powinniście służyć Hitlerowi, jesteście Polakami! Od was zależy życie tysięcy ludzi. Nie tylko waszych rodzin, ale znajomych, przyjaciół, sąsiadów. Możecie zrobić coś wielkiego, nie siedźcie tutaj i nie czekajcie na rozkaz wroga. Wśród aliantów są wasi rodacy. Może wśród nich jest wasz przyjaciel, z którym w dzieciństwie wspinaliście się na drzewa!

Żołnierze przekrzykiwali się jeden przez drugiego. Nie dziwię się, że tutaj są, brakuje im dyscypliny. Nagle wrzasnęłam:

– Cisza, proszę o ciszę! Do jasnej cholery, zamknijcie się! Zachowujecie się jak banda rozwrzeszczanych dzieciaków. Co to ma być? Jesteście żołnierzami czy chłopcami, którym zdarza się jeszcze popuścić w spodnie?

Ostatnie zdanie podziałało. Mężczyzn nie można prosić, trzeba im rozkazywać. Jeden z młodych, postawnych chłopaków, zabrał głos:

– Krystyno, już wszystko ustaliliśmy między sobą. Nie wiem dlaczego, ale ufamy ci i mamy nadzieję, że źle na tym nie wyjdziemy!

– Źle wyjdziecie na tym kiedy tutaj zostaniecie i alianckie samoloty zbombardują jednostkę. Nikt się nie będzie zastanawiał, czy jesteście Niemcami czy Polakami. Służycie wrogowi, więc zakończycie żywot tak jak on. Wtedy nikomu nie pomożecie. Cała ta wojna, w której chcieliście uczestniczyć będzie bezcelowa, los rzucił was na niewłaściwe tory.

Miałam nadzieję, że moje przemówienie przyniesie oczekiwany rezultat i John Roper z Harvardem Gunnem nie będą się tutaj fatygowali na marne. Co gorsza, nie wpadną w jakąś zasadzkę. Ostatnio, kiedy na swojej drodze spotykałam kontrolujących dokumenty oficerów SS, odnosiłam wrażenie, że oni też już mają dosyć tej wojny i swojego przywódcy. W końcu obiecał im, że w ciągu kilku miesięcy obali traktat wersalski, przywróci dumę narodowi niemieckiemu. Mówił ludziom to, co chcieli usłyszeć. Jego obietnice były zgodne z ich oczekiwaniami. Wśród planujących zamachy na Hitlera byli jego bliscy współpracownicy, między innymi generał major Henning von Tresckow, generał major Rudolf-Christoph von Gersdorff, oficer, szef sztabu armii rezerwowej Claus von Stauffenberg.

To był ten kolejny dzień, kiedy odniosłam wrażenie, że to co robię, ma naprawdę sens. Walczę na rzecz Polski, wykorzystując struktury aliantów. Może w końcu żołnierze Armii Krajowej przejrzą na oczy i będę mogła wyruszyć na ziemie polskie i tam bezpośrednio pomagać w dążeniu do niepodległości. Z moimi rodakami, warszawskimi przyjaciółmi, tymi, którzy jeszcze żyją, przemierzać drogę ku wolności, obalając okupantów hitlerowskich i stalinowskich. Tylu wartościowych ludzi już nie ma wśród nas, trzeba robić wszystko, aby pamięć po nich pozostała.

38.
Siostrzenica Montgomery’ego

Oddział francuskich partyzantów został powiększony o przeszło stu pięćdziesięciu Polaków. Był powód do radości i świętowania. Wracając z Larche musiałam przyśpieszyć kroku. Podczas gdy ja namawiałam moich rodaków do opuszczenia szeregów Wehrmachtu, mój przełożony, który w ostatnim czasie stał się dla mnie bliską osobą, dał się złapać. Na mnie polowało Gestapo, ale ja śmiałam się im w twarz i nie zamierzałam trafić na przesłuchanie. Cammaerts też był na celowniku, ze względu na swoje warunki. Nie wiem skąd ten uśmiech na waszych ustach? Chodzi mi o sto dziewięćdziesiąt trzy centymetry wzrostu, pewnie został rozpoznany przez bardziej rozgarniętego niemieckiego oficera.

W drodze do Digne-les-Bains musiałam odbyć spotkanie z dziesięcioma brytyjskimi oficerami, którzy przybyli, aby wesprzeć działania mające na celu wypędzenie Niemców z płaskowyżu.

– Dzień dobry, nazywam się Pauline Armand, jak się spadało?

– Miał na nas czekać Francis Cammaerts!

– Niestety, w tym momencie nie może się z panami spotkać, przybyłym w zastępstwie. Co zrobiliście ze spadochronami?

– A, o to ci chodziło?

– Nie wiem co znaczy „to”?

– Pytając jak się spadało, miałaś na myśli lądowanie na spadochronach?

– Teraz to już nie ma znaczenia. Za dwie godziny przyjedzie po was samochód i pojedziecie do obozu. Zajmie się wami jeden z przywódców francuskiego ruchu oporu, Gilbert Galletti.

– Pauline, nie poczekasz z nami?

– Brakuje wam żeńskiego towarzystwa? Wkrótce będziecie musieli współpracować z kobietami, obawiam się, że będziecie mieli przesyt. Przepraszam, muszę biec dalej, obowiązki wzywają! -Tak, obowiązki ratowania kolegów z opresji.

– Pauline, dobrze, że jesteś! Potrzebuję twojej i Gilberta pomocy.

– Wpakowałaś się w jakieś tarapaty? Wiedzieliśmy, że pomysł wcielenia Polaków do francuskiej partyzantki jest nietrafiony!

– Pomysł był najlepszy z możliwych. Przeciwko Niemcom mamy dodatkowych stu pięćdziesięciu żołnierzy, którzy chcą się wykazać, ale nie w tym rzecz.

– Co się stało?

– Francis Cammaerts, Xan Fielding i Christian Sorensen wpadli w zasadzkę przygotowaną przez Gestapo.

– Każdego to może spotkać, liczymy się z ryzykiem!

– Z ryzykiem, o czym ty mówisz? Współpracujemy, musimy się wspierać!

– Dlatego zajmiemy się dziesiątką brytyjskich oficerów, chociaż to są wasi ludzie.

– Tutaj nie chodzi kto jest nasz, a kto wasz, mamy wspólnego wroga! Ci oficerowie nie zostali tutaj zrzuceni, żeby pomóc wam, tylko ich działania mają wesprzeć wszystkich aliantów. Cammaerts też nie przybył na płaskowyż Vercors, że pomóc sobie, wam, nam. Prowadził działania mające na celu obalenie władzy Hitlera na tym terenie.

– Pauline, czego od nas oczekujesz?

– Nic wielkiego. Chciałabym, żebyście zebrali ludzi, ja w ramach wkładu własnego daję wam dziesięciu dobrze wyszkolonych brytyjskich oficerów i przeprowadzimy szturm na więzienie w Digne.

– Nie ma mowy, to zbyt ryzykowne. Nie można poświęcić kilkudziesięciu osób dla ratowania trzech.

– Trzy osoby mogą poświęcić swoje życie dla ratowania tysięcy!

– Pauline, tak jak powiedziałem, to za duże ryzyko!

– Szkoda mojego czasu.

– Dobrze, że zrozumiałaś, że nie jesteś w stanie im pomóc.

– Paul, jeżeli tak uważasz, to niczego nie rozumiesz. Daj mi sprawny rower!

– Gdzie ty się wybierasz na jednośladowcu?

– Do więzienia w Digne!

– Prosto do paszczy lwa? Przecież jesteś poszukiwana przez Gestapo!

– Podobnie jak wielu z nas. Dostanę ten rower?

– Tak, już ci daję! Przykro mi, że to nasza ostatnia rozmowa.

– Paul, kostucha zapowiedziała ci wizytę?

– Nie, to ty, Pauline, wybierasz się na pewną śmierć!

– Jeśli tak uważasz...

Wsiadłam na znienawidzony rower i pojechałam. Od Digne dzieli mnie jakieś czterdzieści kilometrów. Nie mam jeszcze pomysłu, jakie podejmę działania, ale po drodze coś wymyślę. Nie mam pewności, czy oni jeszcze żyją. Gestapo mogło ich przesłuchiwać albo od razu rozstrzelać. Zostali zatrzymani dwa dni temu, trzynastego sierpnia.

Po prawie czterech godzinach jazdy po wyboistych drogach, pokrytych ukruszonymi skałami, żwirem, momentami śliską trawą dotarłam do Digne, pod mury więzienia.

Jak mam sprawdzić, czy oni jeszcze żyją? Przecież nie stanę pod murem i nie zacznę nawoływać jak legendarny książę do ukochanej księżniczki. Może jak Julia, bohaterka dramatu Szekspira powinnam krzyknąć, „Romeo! Czemuż, ty jesteś Romeo?”.

Jestem genialna! No cóż, nie dość, że piękna, jak mężczyźni zwykli mnie komplementować, to jeszcze inteligentna. Cóż innego mogłam zanucić, jak nie ulubioną piosenkę Francisa?

Frankie i Johnny byli kochankami
Ale on wyrządził jej krzywdę
Wyrządzał jej wielką krzywdę
Ale ona była dobra i silna
Był jej facetem, ale był też gnojkiem
Był w hotelu z Nelly Blye
Pistolet zagrał pif-paf
Strzeliła skurwielowi w serce
I zniszczyła jego ładny garniak.

Po chwili do moich uszu dotarł dalszy ciąg piosenki:

– Był jej facetem, ale dobry to nie był
Zabrali go na cmentarz
I wrzucili do ziemi
To bardzo przykry fakt
I strata czystej koszuli
Był jej facetem, ale wyrządzał jej krzywdę
Nie miał pojęcia, co się stało
Poszedł przywitać się z Bogiem
Umarł, bo jadł zatrute wiewiórki
I położyli go na słońcu
Był jej facetem, ale wyrządzał jej krzywdę
To opowieść o Frankie i Johnny’m
I koniec mojej piosenki
Włożyła mu pończochę do rury
Bo traktował ją źle
Był jej facetem, i to wszystko co napisała.

Żyją, nie mam pojęcia, czy cała trójka, chociaż odniosłam wrażenie, że śpiewali w chórku, na pewno żyje Francis. Co teraz, mam zacząć obrzucać więzienie granatami? Chyba na niewiele się to zda. Jedyne, co mogę osiągnąć, to podróż na tamten świat. Nie pozostaje mi nic innego, jak podjęcie próby przekupienia alzackiego kapitana Alberta Schencka, który jest łącznikiem miejscowej prefektury francuskiej z Gestapo.

Wsiadłam na rower i pojechałam do karczmy, w której można było go zastać. Słyszeliśmy o nim, że może być pomocny, bo działa na dwa fronty. Wtedy nawet nie przyszło mi do głowy, że będę musiała korzystać z usług kogoś takiego.

– Albert Schenck?

– A kto pyta?

– Pauline Armand, jestem żoną Francisa Cammaertsa, którego razem z innymi dwoma oficerami SOE, przytrzymujecie w więzieniu w Digne.

– Chciałaby pani do nich dołączyć?

– Tylko nie tym tonem! Oprócz tego, że jestem brytyjską agentką, jestem siostrzenicą brytyjskiego generała, Bernarda Montgomery. Zdaje pan sobie sprawę, że stryj wraz z brytyjską ósmą armią zbliża się do Digne? Będzie niepocieszony, jeżeli mężowi jego ukochanej Pauline i jego towarzyszom spadnie włos z głowy. Nie muszę chyba panu uświadamiać, że nie będzie przebierał w środkach. Kapitanie Schenck, zdaje pan sobie sprawę, co się stało 7 lipca z wioską i miastem Caen? Cały teren zamienił się w pustkowie! Nie muszę uświadamiać panu jak Digne będzie wyglądało po wkroczeniu armii Montgomery’ego.

– Próbuje mnie pani nastraszyć?

– Skądże, próbuję tylko panu uświadomić, jaka świetlana przyszłość czeka pana i tę miejscowość za kilka dni, jeżeli nie udzieli mi pan pomocy. Niemiecka Grupa Armii B straciła prawie sto tysięcy osób, a dywizji pancernej Lehr pozostało zaledwie czterdzieści czołgów.

– Zdaje sobie pani sprawę, że decyzja nie należy do mnie?

– Od pana zależy, czy uprawniony do zwolnienia z więzienia oficer Gestapo podejmie odpowiednią decyzję.

– Na więźniów został wydany wyrok.

– Wydany, ale niezrealizowany!

– Skąd ta pewność?

– Mam się powtarzać, od początku udowadniać panu kim jestem i kim jest mój stryj?

– Nie ma takiej potrzeby. Mogę zorganizować takie spotkanie pod pewnym warunkiem.

– Obiecuję, nie wejdę do oficera Gestapo z odpaloną laską dynamitu. Za parę dni alianci zajmą się nim w odpowiedni sposób!

– Poczucie humoru pani dopisuje, mimo tego że pani mąż ma być rozstrzelany!

– Tak, bo wiem, że nie dojdzie do egzekucji i pan tego dopilnuje, kapitanie Schenck!

– Dwa miliony franków!

– Dobrze, jutro je dostaniesz, pod warunkiem, że zaprowadzisz mnie do oficera Gestapo zarządzającego więzieniem. Jak ten Niemiec się nazywa?

– Nie jest Niemcem tylko Belgiem, Max Waem.

Wyszłam z karczmy po spotkaniu z Schenckiem, nie mając pewności, czy ktoś zaraz za mną nie wyjdzie i nie strzeli mi w głowę, a może zechce się zabawić moim kosztem? Najpierw będzie mnie gdzieś przytrzymywał, torturował, a później zabije lub – co gorsza – zakatuje na śmierć. Brałam pod uwagę różne scenariusze, ale miałam też świadomość, że jeżeli nie podjęłabym próby uwolnienia moich towarzyszy, nigdy bym tego sobie nie wybaczyła.

Pojechałam nadać depeszę do brytyjskiego biura w Algierze. „Francis Cammaerts, Xan Fielding i Christian Sorensen zostali aresztowani przez Gestapo. Stop. Kapitan Albert Schenck za pomoc w ich uwolnieniu żąda dwa miliony franków. Stop. Został wydany wyrok. Stop. Więźniowe żyją. Stop. Christine Granville, Pauline Armand, numer 645. Stop”.

Na odpowiedź nie czekałam długo, nadeszła natychmiastowo: „Wysyłamy zrzut. Stop. Współrzędne 44°06’N 6°14’E. Następnego dnia przesyłka z pieniędzmi została zrzucona. Patrzyłam jak spadochron szybuje z nieba. Miałam nadzieję, że Schenck dotrzyma danego słowa. W końcu przesyłka wylądowała, do niej był dołączony krótki list „Jeżeli Christine prosi, to oznacza, że naprawdę potrzebuje”.

Następnego dnia, o czwartej po południu, na cztery godziny przed mającą się odbyć egzekucją, weszłam do mieszkania Alberta Schencka z dwoma milionami franków. Zastałam tam oficera Gestapo Maxa Waema. Nie bawiłam się w uprzejmości. Poszłam tam z nastawieniem, że będę stanowcza. Sprawę musiałam załatwić szybko.

– Proszę, Max, dwa miliony franków. Ja słowa dotrzymałam, teraz ty wypuść mojego męża i jego towarzyszy.

– Nie mogę.

– Albert przekazał ci kim jestem i kto jest moim stryjem. Wiesz też, że siły niemieckie zostały zdziesiątkowane. Lada chwila do więzienia, którym zarządzasz, wejdą alianci.

– Chcesz mnie przestraszyć?

– Ty już się boisz! Przecież zdajesz sobie sprawę, że alianci wylądowali w południowej Francji dwa dni temu. Wiesz ile kilometrów dzieli ich od Digne? Nie powinieneś czuć się tutaj bezpiecznie, po tym ilu Francuzów rozstrzelałeś, powiesiłeś, zakatowałeś i Bóg wie, co jeszcze zrobiłeś.

– Niemcy odeprą atak!

– Takie historie możesz opowiadać gospodyni z domu na skraju polany, ale nie mi! Oczywiście, nie ubliżając tej biednej, zastraszonej przez was kobiecie. Sześćdziesiąt kilometrów to tak niewiele, prawda? Tym razem wasz koniec jest bliski!

– Jest jeszcze jeden warunek.

– Widzę, że jesteście zachłanni, mało wam pieniędzy?

– Nie chodzi o pieniądze. Wywieźcie mnie stąd!

– Wyobraźnia zadziałała? Zdajesz sobie sprawę, jaki spotka cię los! Co z tobą zrobią francuscy partyzanci i okoliczna ludność. Ci drudzy – w szczególności – będą chcieli pomścić swoich bliskich, sąsiadów i znajomych. Na ich miejscu wypatroszyłabym cię jak kaczkę i powiesiła na środku placu. Ludzie podchodziliby do twoich zwłok, a raczej do tego, co by z nich pozostało po żerowaniu zwierzyny i oblewali je pomyjami.

– Armand, przestań! Jedziemy uwolnić twojego męża i tych dwóch, których niby nie znał.

– Jak to, nie znał?

– To już on ci osobiście opowie, dlaczego zostali zatrzymani przez żołnierzy Wehrmachtu, mimo że posiadali odpowiednie dokumenty.

Wsiedliśmy do jego czarnego volkswagena. Czy się bałam, że gdzieś pod drodze mnie zastrzeli? Nie mogłam mieć pewności, że tak się nie stanie. Razem z Schenckiem był w posiadaniu sporej sumy pieniędzy, za które mogli uciec z Digne. Może jednak mój blef z generałem Montgomery był na tyle wiarygodny, że uwierzyli, iż sprawiedliwość ich dosięgnie. Podjechaliśmy pod mury więzienia. Waem wysiadł z samochodu, a ja z Albertem Schenckiem pojechałam na przedmieścia Digne.

39.
Uratowałaś nam życie

Jadąc z Schenckiem nie wiedziałam jaki ma plan. Równie dobrze mógł skręcić do lasu i spróbować mnie zabić. Oczywiście podjąłby tylko próbę, która by się dla niego źle skończyła. Bez broni nie idę do łazienki. Zawsze mam przy sobie nóż i rewolwer. Licho nie śpi. Już tyle w życiu doświadczyłam, przecież nie tak dawno pilot Luftwaffe chciał wylądować w moim łóżku w pokoju hotelowym. Tak swoją drogą, mogłoby to ciekawie wyglądać, gdyby pocisk, który wbił się w ziemię, znalazł się w łóżku pomiędzy mną a Francisem. Widzę już jego wielkie oczy, przerażoną minę. Mam nadzieję, że jeszcze ją ujrzę. Może uśmiechniętą twarz? – Dzień dobry, ręce do góry, proszę wysiadać, nie oglądać się, iść przed siebie!

– Pauline, co ty tutaj robisz!?

– Panowie, to nie pokój przesłuchań, rozumiem, że przez ostatnich parę dni byliście gwiazdami więzienia w Digne, ale nie ma tego złego, co by na dobre nie wyszło!

– Pauline, byliśmy przekonani, że wiozą nas na egzekucję!

– Francis, ja nie zostawiam przyjaciół bez pomocy! Nie nuciłam „Frankie i Johnny”, żeby się pochwalić swoim talentem wokalnym.

– Tak długo śpiewałaś Maxowi Waem, że się poddał i powiedział, że nas wypuści, jeśli przestaniesz?

– Zabawne!

– Pani Pauline najpierw kazała słuchać piosenki mojemu przyjacielowi Albertowi.

– Proszę, Max, nie wiedziałam, że z Schenckiem jesteście przyjaciółmi. Nie byliście wcześniej, prawda? Czyżby połączyły was pieniądze?

– Jakie pieniądze? Pauline, o czym ty mówisz?

– Cammaerts, panowie zażądali za wasze głowy dwa miliony franków! Uważajcie na siebie, Xan usiądź za kierownicą, mimo wszystko nie darzę zaufaniem Maxa.

– Skąd wzięłaś pieniądze?

– Napadłam na bank! Christian, nie rozumiem twojego zdziwienia, to proste! Wypełniasz plecak granatami, w ręku trzymasz dwa odbezpieczone, wchodzisz i mówisz: „to napad!”. Każesz zapakować do worka dwa miliony, wywierasz presję przykładając rewolwer do głowy liczącemu, żeby się nie pomylił na twoją niekorzyść, zabierasz, co teoretycznie twoje, i wychodzisz.

– Żartujesz, prawda?

– Sorensen, a jak myślisz? Tak naprawdę poinformowałam naszych kolegów, że wpakowaliście się w tarapaty i to teraz, gdy alianci wkroczyli do Francji. Brytyjczycy pomyśleli, że gorszego momentu nie mogliście sobie wybrać i zrzucili mi z nieba prezent. Dołączyli dla was zabawki, bo zapewne kabury macie puste, a ja nie zamierzam się z wami dzielić moim rynsztunkiem. Mam dobre serce, ale bez przesady. Może do mężczyzn się nie przywiązuję, ale do broni zdecydowanie tak!

– Będziemy ci wdzięczni do końca życia!

– Mojego czy waszego, Francis? Miejmy nadzieję, że nadal Bóg będzie nad nami czuwał, jeszcze zatańczymy tango pod wieżą Eiffla!

To, że ich uratowałam i nie przepłaciłam tego życiem to jakiś cud! Ale, schodząc na ziemię, sukces przedsięwzięcia zawdzięczam swojej determinacji, pewności siebie i zachłanności Alberta Schencka i Maxa Waema. Schenck nie chciał z nami jechać, ze względu na żonę, która powiedziała, że w Digne się urodziła, całe życie tu mieszka, nie chciała wojny, niczego złego nie zrobiła, więc cóż takiego może się jej przytrafić. Nie rozumiem niektórych kobiet, uprze się taka, tak też było z moją świętej pamięci mamą, i nie ma mocnych. Prośby i groźby na nic się zdadzą.

– Dlaczego Albert zawrócił?

– Xan, Schenck zostaje w Digne!

– Pauline, to niedorzeczne, przecież skazuje się na śmierć!

– Żona wydała wyrok na męża, będzie zamożną wdową, milion franków może ją ustawić.

– Mamy jeden samochód, co zrobimy z Maxem, przekażemy go jego kolegom na blokadzie drogi?

– Obawiam się, że gdziekolwiek się udamy, tam już Niemców nie będzie, tylko alianci.

– Tym lepiej, od razu zrobią z nim porządek, jesteśmy to winni rodzinom jego ofiar!

– Nie Xan, obiecałam, że się nim zaopiekujemy. On obietnicy dotrzymał, wyprowadził was z więzienia. Oficerowie SOE mają swój honor.

– Pauline, on ma krew na rękach!

– A ty nie? Jest wojna, kto z naszej czwórki jest czysty jak łza? Sami widzicie, wielokrotnie musieliśmy zabijać.

– Często, żeby ratować siebie lub towarzysza.

– Nie my jesteśmy od wydawania wyroków, jak nie na ziemi to w niebie go osądzą, a raczej w piekle.

– Ale Pauline, nasi szefowie nie wyrażą na to zgody!

– Xan, koniec dyskusji, podejmę negocjacje z kierownictwem SOE. Panowie, możecie się pochwalić w jaki sposób daliście się złapać?

– Od czego tu zacząć…

– Francis, od początku!

– Jechaliśmy samochodem, zobaczyliśmy blokadę na drodze, policzyliśmy, że mamy przewagę i chcieliśmy wystrzelać Niemców jak kaczki. Niestety, nagle pojawił się drugi patrol, zaszedł nas od tyłu i skończyło się tak, jak się skończyło.

– Dobrze, świetna bajka, będziesz kiedyś dzieciom i wnukom ją opowiadał, a teraz powiedz jak naprawdę do tego doszło.

– No dobrze, jak tak bardzo ci na tym zależy. Zatrzymali nas na blokadzie, nie jechaliśmy, tylko szliśmy, udawaliśmy, że się nie znamy. Sprawdzili nasze dokumenty i wszystko byłoby w porządku, ale podszedł jeden ze sługusów Adolfa i rozpoznał mnie.

– Mówiłem ci, przykucnij, wszystko przez ten twój parszywy wzrost!

– Xan, tak reagujesz na stres?

– Jak?

– Uważasz, że zawsze masz coś do powiedzenia.

– Francis, czepiasz się, jakby ciebie nie rozpoznali, nie musiałbym siedzieć z głową pod wodą.

– Podtapiali was?

– Pauline, nie słuchaj go! Wpadliśmy po tym jak przeszukali nasz bagaż i zauważyli, że każdy z nas ma banknoty zaczynające się od tego samego numeru, dodatkowo rozpoznali mnie, a dalsza historia jest ci znana.

Dwa dni po naszym wyjeździe Digne zostało wyzwolone przez armię amerykańską. Przedpola oczyścili im członkowie Maków. Albert Schenck długo nie nacieszył się pieniędzmi, padł ofiarą samosądu.

20 sierpnia przyjechaliśmy do miejscowości Sisteron, znajdującej się nad brzegiem rzeki Durance, sto osiemdziesiąt kilometrów od Nicei. 15 sierpnia francuskie bombowce B-26 Marauder i amerykańskie B-17 Flying Fortresses próbowały zniszczyć most kolejowy i drogowy na Durance. Pogoda była niesprzyjająca, mosty nie zostały zniszczone. Bombowiec podczas manewru, aby uniknąć kolizji, przypadkowo zrzucił kilka bomb na miasto, w tym pełny kościół, powodując około 100 ofiar śmiertelnych i poważnie uszkadzając cytadelę. Akcję z likwidacją mostów trzeba było powtórzyć. W Nicei spotkaliśmy się z generałem Fredericem Bates Butlerem, który dowodził amerykańską grupą zadaniową biorącą udział w operacji Dragoon. Nazwę wymyślił szef wszystkich szefów, premier Winston Churchill. Miał odmienne plany rozliczenia się z Niemcami niż Franklin Delano Roosevelt i Charles de Gaulle, ostatecznie uległ ich namowom i alianci wylądowali na południu Francji. Z Cammaertsem zaproponowaliśmy generałowi Butlerowi naszą pomoc. Nie docenił nas.

– Nie będą z panią rozmawiał.

– Dlaczego pan na mnie krzyczy?

– To pani zaczęła się wydzierać na mnie! Zero szacunku dla generała!

– Mogę powiedzieć to samo. Brak szacunku dla oficerów wywiadu, pracujących na rzecz waszego sojusznika.

– Nie będą mi się tutaj kręcili cywile!

– Panie generale, oferujemy swoją pomoc, bo bardzo dobrze znamy płaskowyż. Wiemy, gdzie Niemcy mają bazy, znamy ich kryjówki. Wbrew pozorom, są nadal niebezpieczni. Francis ma swoich ludzi, którzy są w stanie w ciągu kilku godzin zbliżyć się na tyle do wroga, aby po pierwsze zebrać informacje o planach, jak również podłożyć im – na przykład – sfałszowane mapy, plany, które popchnęłyby ich prosto w ręce pana i pańskiego zespołu.

– Czy pani nie rozumie, co się do niej mówi?

– Pauline, odpuść, nic tu po nas! Generał Butler pozjadał wszystkie rozumy. Zabieramy chłopaków i jedziemy tam, gdzie nas chcą.

– Ale zaraz, panie Cammaerts…

– Teraz już za późno. Oferowaliśmy naszą pomoc, nie chciał pan skorzystać.

– Chłopaków możecie zostawić!

– Nie ma mowy. Nie można latać samolotem bez jednego skrzydła. Żegnam pana!

Francis się zdenerwował. Mówił, że generał wyprowadził go z równowagi nie dlatego, że nie chciał skorzystać z propozycji naszej pomocy, tylko jego postawa była nie do zaakceptowania. Kolejną miejscowością podczas naszej podróży po Francji, która krok po kroku jest wyzwalana spod niemieckiej okupacji, był Gap. Kilku członków Maków zdobyło niemiecki garnizon, w którym przebywało tysiąc czterysta żołnierzy Wehrmachtu i dwa tysiące Polaków siłą wcielonych do armii wroga. Francuskimi powstańcami dowodził Drout-L’Hermine. Nie omieszkałam go zapytać:

– Jak się wam udało zdobyć garnizon?

– Kilka dni temu zginął jeden z moich najlepszych współpracowników, Paul Hérduda, dlatego wysłałem dwóch emisariuszy, żeby negocjowali z Niemcami. Odpowiedzieli, że nie są zainteresowani prowadzeniem rozmów z członkami ruchu oporu.

– Gdzie w tym czasie byli Amerykanie?

– Ponad pięćdziesiąt kilometrów stąd i zaprowadzali po drodze ład. Chcieliśmy przygotować się na ich przyjście, w sumie takie były rozkazy, mieliśmy wyczyścić przedproża.

– Po co? Przecież, kiedy Amerykanie przyjdą, Niemcy poddadzą się bez dyskusji.

– Pauline, Charles de Gaulle chciał wzmocnić wizerunek francuskiego ruchu oporu w oczach aliantów, przekazać komunikat światu, że to my odnieśliśmy zwycięstwo, a oni przybyli, żeby je wypolerować.

– Jak się udało garstce członków ruchu oporu pojmać tysiąc czterystu niemieckich żołnierzy, w tym czterdziestu oficerów i podległych im Polakom w liczbie dwóch tysięcy?

– Polacy? Mam z nimi mały problem, nie wiem, jak ich potraktować.

– Wydaje mi się, że mogliby wesprzeć ruch oporu w działaniach zmierzających do wyzwolenia Francji.

– Sam nie wiem, służyli wrogowi…

– Nie mieli wyjścia, zostali siłą wcieleni do niemieckiego wojska. Mogę z nimi porozmawiać?

– Niektórzy z nich znają niemiecki, angielski i francuski.

– Ja znam polski!

Poszłam, jak na hrabiankę Krystynę Skarbek przystało, stanęłam przed grupą żołnierzy i do nich przemówiłam. Znów poczułam satysfakcję i spełnienie. Ponownie przemknęła mi przez głowę myśl, że to, co robię, ma sens, a mój ojciec dumnie spogląda na mnie z nieba.

– Panowie, nazywam się Krystyna Skarbek i jestem waszą rodaczką. Rozumiem, że znaleźliście się w tym garnizonie przez przypadek. Chcieliście chronić swoich bliskich i dlatego zgodziliście się przywdziać niemieckie mundury.

– Co ty możesz wiedzieć? Musieliśmy walczyć, a ty spokojnie żyłaś u boku jakiegoś Francuza.

– Panowie, co to za salwa śmiechu, imponuje wam, jak wasz kolega mnie traktuje, dlatego, że jestem kobietą? Człowieku, jak nie masz pojęcia, co ja robiłam przez ostatnie pięć lat, to się nie wypowiadaj, bo tylko się kompromitujesz!

Nastała cisza. Nawet ci, którzy najgłośniej się śmiali, zamilkli. Kontynuowałam swój monolog. Może powinnam zostać aktorką? Nie mam tremy, czuję się swobodnie nawet przed liczną publicznością. Chyba adrenalina pomieszała mi zmysły.

– Dla Hitlera i jego zwolenników wojna dobiega końca. Nie musicie obawiać się o swoich bliskich za to, że wrócicie na właściwe tory, nikt im już nie wyrządzi krzywdy. Niestety nie mogę obiecać wam, że są cali i zdrowi. Gestapo nie przebierało w środkach, nie zastanawiali się czy mąż, syn, ojciec pani Kowalskiej służy w ich armii, tylko wywozili wszystkich po kolei do obozu, kobiety gwałcili i strzelali w tył głowy. Wam mówili jedno, a robili drugie. Tym bardziej powinniście pomścić wszystkich rodaków, którzy zginęli.

Nagle zabrał głos jeden z młodych chłopaków, który stał blisko mnie. Nie wiem, ile mógł mieć lat, dwadzieścia, może dwadzieścia pięć, nie więcej.

– Jak to sobie wyobrażasz, że teraz pójdziemy w niemieckich mundurach walczyć z Niemcami?

– Nie mamy dla was ubrań, jest ciepło, w końcu mamy lato, zrzućcie bluzy i chodźcie za mną!

Zrobił się niezły rozgardiasz, jak na stadionie podczas meczu, gdy drużyna gospodarzy odniosła zwycięstwo. Dwa tysiące mężczyzn ściągnęło góry od munduru, zaczęli za mną iść wymachując nimi i śpiewając.

Wyzwoleni z łańcuchów wroga,
Idziemy ramię w ramię,
Za kobiecym głosem,
Który otworzył nasze umysły.
Marsz, marsz, Ramię w ramię,
Idziemy przepędzić niemieckiego wroga.
Będziemy walczyć,
W imię wolności,
Po stronie tych, którzy chcą,
Przepędzić wroga.
Zmiażdżymy w pył niemieckie wojska,
U boku amerykańskiej dywizji.
Marsz, marsz,
Ramię w ramię,
Idziemy przepędzić niemieckiego wroga!

Amerykanie, którzy przybyli tuż po nas, otworzyli z niedowierzaniem usta. Już nie wspomnę o członkach francuskiego ruchu oporu. Brakowało tylko, żeby unieśli mnie wysoko nad swoimi głowami. Na szczęście nikomu nie przyszło to do głowy. Kolejna misja zakończona. Prawdopodobnie uratowałam im życie. Nie wiem jak alianci by ich potraktowali.

40.
Powrót do Polski

Francuski płaskowyż Vercors zawsze będę pamiętać. Przez tych kilka miesięcy wiele się wydarzyło, zrzut broni przez myśliwce brytyjskie i amerykańskie, wysadzenie mostu i kilku linii kolejowych. Jak to Cammaerts napisał w raporcie, „Christine z dynamitem potrafi zrobić wszystko, może poza zjedzeniem go”. Udało mi się też uwolnić trzech agentów z niemieckiego więzienia. Na drugi dzień w radiu BBC nadano komunikat, który sprawił mi ogromną przyjemność: „Gratulacje dla Pauline”. To nie chodzi o to, że podejmując ryzyko, oczekiwałam poklasku, po prostu, był to miły gest, taki niespodziewany bonus.

Francis Cammaerts jest mężczyzną, który również na długo pozostanie w mojej pamięci, przystojny, niezwykły człowiek, odważny, zdeterminowany, świetnie zorganizowany. Przez piętnaście miesięcy dowodził siatką Jockey – jak na Francję – to bardzo długo. Był bardzo ostrożny, nigdy nie spał w tym samym miejscu dłużej niż trzy, cztery doby. Unikał hoteli, może poza tym jednym razem, kiedy bomba zajrzała nam do okna. Nikogo nie informował o swoich planach. Tworzył zespoły piętnastoosobowe, a ich członków określał numerami. Dzięki temu nawet podczas przesłuchania kolega nie wydał kolegi. Mistrz, po prosto geniusz. Moim zdaniem jako agent był prekursorem wielu strategii działania.

Z Francji wyleciałam do Londynu wojskowym samolotem 22 sierpnia 1944 roku. Nie był to przyjemny lot. Siedzieliśmy ściśnięci jak sardynki.

– Mogłabyś się przesunąć?

– Przepraszam, Charles, a mógłbyś mi wskazać, gdzie?

– Jesteś taka chuda, że zmieścisz się w każdej szczelinie.

– Mogłeś nie jeść tyle gulaszu ze szczurów i myszy, to by nie było ci ciasno. Pieprzony szowinista!

– Co powiedziałaś?

– To, co słyszałeś!

Zakończyłam dyskusję. Nie wiem, ile osób siedziało w tym samolocie, trudno było zliczyć, ale gdybym wdała się w dalszą – do niczego nie prowadzącą – rozmowę, zapanowałby hałas, niemożliwy do opanowania. Chyba wszystkim udziela się ten dziwny stan niepewności. W głowie każdego z nas rodzi się pytanie, „co dalej?”.

– Dzień dobry, panie premierze!

– O, Christine, nie wiem, jak ci dziękować za wszystko, co zrobiłaś dla Korony Brytyjskiej.

– To był i jest mój obowiązek. Przyrzekłam mojemu świętej pamięci ojcu, że jak powtórzy się to, co było w 1918 roku, nie będę stała z boku i przyglądała się. Ja słowa dotrzymuję!

– Ja również. Christine, zrobiłaś znacznie więcej! Za swoje zasługi zostaniesz odznaczona Orderem Imperium Brytyjskiego!

– Panie premierze, ja nie potrzebuję fanfar, ja chcę nadal działać, nie chcę stać z boku i przyglądać się. Nie zasługuję na takie samo traktowanie jak w ‘42 i ‘43.

– Christine, nie będziesz, daj nam czas!

– Chcę lecieć do Polski, chcę walczyć w Powstaniu Warszawskim!

– Twoje chęci są niedorzecznie i niemożliwe do realizacji. Generał Okulicki ma nadal wątpliwości, co do twojej współpracy z Niemcami. Uwolnienie chłopaków z więzienia w Digne mogło utwierdzić go w tej teorii.

– Teorii spiskowej. Polacy nadal uważają, że współpracuję z Niemcami? To niedorzeczne!

– Wiem, że to niedorzeczne, dlatego nie mogę wyrazić zgody, aby moja ulubiona agentka narażała życie, tym bardziej, że powstanie już trwa, teraz nic tam po tobie. Zostało popełnionych wiele błędów, których nie uda się naprawić.

– Panie premierze, ale proszę, tak szczerze, jest szansa, że pojadę do Polski?

– Oczywiście, że jest.

Mijały kolejne tygodnie, które spędzałam w londyńskich kawiarniach i restauracjach. Mieszkałam w zachodnim Londynie, w hotelu Shelbourne na Earls Court. Za każdym razem się tam zatrzymuję. Ten hotel stał się domem dla mnie, moich kolegów i koleżanek. Na szczęście bomby Luftwaffe go nie zniszczyły.

Nastała jesień i pojawiły się nadzieje na zrzucenie mnie w Polsce. Operacja Feston była przygotowywana od wielu miesięcy. Stanowiła odpowiedź na informacje przesłane pod koniec marca 1944 roku przez dowódcę Armii Krajowej, Tadeusza Komorowskiego, pseudonim „Bór”: „Sowieci wkroczyli do Polski. Polują na moich żołnierzy. Prosimy o przysłanie komisji, która potwierdzi moje słowa i zmusi Moskwę do zaprzestania tych działań”. Jesienią 1944 roku mój przełożony, generał Colin Gubbins, skierował do Churchilla prośbę o wsparcie Armii Krajowej. Zaświecił płomyk nadziei.

– Dzień dobry, generale, czy mogę dołączyć do zespołu pułkownika Duane’a Hudsona?

– Dzień dobry Christine, niestety w pierwszym etapie misji nie mogę cię wysłać. Hudson, z pięcioma agentami, zrobi rozpoznanie, prześle meldunki i w drugim zrzucie z Andrew Kennedym dołączysz do chłopaków.

Świetna perspektywa. Zrzut agentów był kilkukrotnie odkładany, ze względu na niesprzyjające warunki atmosferyczne. W Boże Narodzenie 1944 roku wylądowali w okolicach Częstochowy. Miałam nadzieję, że Święta Panienka się nimi zaopiekuje i włos z głowy im nie spadnie. Na całym terenie nadal rządziły oddziały Wehrmachtu. Gubbins miał rację, że dla mnie mogłaby to być samobójcza misja. 26 stycznia szóstka naszych ludzi została aresztowana przez żołnierzy Armii Czerwonej, umieszczono ich w byłym więzieniu Gestapo w Częstochowie. Współczuję im. Za sprawą wstawiennictwa brytyjskiej ambasady w Moskwie, 17 lutego 1945 roku pułkownik Hudson wraz ze swoimi ludźmi i porucznikiem Szymonem Zarębą, na którego Armia Ludowa wydała wyrok śmierci, zameldował się w Moskwie, stamtąd zostali przerzuceni do Londynu. Zostałam ponownie zaproszona na rozmowę do generała Collina Gubbinsa.

– Przepraszam Christine, ale mam dla ciebie złe wiadomości.

– Długo pan generał milczał, domyślam się, że coś w Polsce poszło nie tak. Próbowałam przekonać pana premiera, że powinnam tam lecieć. Z całym szacunkiem dla pułkownika Hudsona, ale zwyczaje, jakie panują na polskiej linii frontu, różnią się od tego, z czym miał dotychczas do czynienia.

– Misja zakończyła się, ponieważ Moskwa jest przeciwna naszej interwencji. Kontakty z generałem Okulickim zostały ocenione jako prawidłowe. Niestety, rząd brytyjski nie chce interweniować we wpływy Armii Czerwonej w Polsce.

– Czy mam szansę na kolejną misję?

– Christine, nie jestem w stanie niczego ci obiecać. Nie wiemy, jak się sprawy w Polsce potoczą. SOE nie ma wpływu na decyzje rządu. My tylko przekazujemy informacje.

Co mi pozostało? Napisałam błagalny list do szefa polskiej sekcji, kapitana Harolda Perkinsa. Wyraziłam żal, że moja i Andrzeja misja w Polsce nie doszła do skutku. Prosiłam w nim o zrozumienie i docenienie tego, co przez ostatnie pięć lat zrobiłam, nie bacząc na otaczające mnie niebezpieczeństwo. „Mój drogi Perks, proszę przydziel mnie do innej sekcji, przecież mogę robić wszystko. Proszę, nie skazuj mnie na bezczynność”.

Otrzymałam odpowiedź: „Droga Ch., niestety nie mam dla ciebie oferty pracy. Jedyne, co mogę zaproponować, to praca sekretarki, ale jestem świadom, że taka oferta cię nie zadawala.”

41.
Dziękujemy za zasługi

Dla mnie wojna dobiegła końca 30 kwietnia 1945 roku, kiedy Adolf Hitler popełnił samobójstwo. Wielki akt tchórzostwa. Nie powiodły się czterdzieści cztery próby pozbawienia go życia. Kiedy znalazł się nad przepaścią, postanowił, że sam odejdzie z tego świata. Okrutny, bezwzględny, za jego sprawą zginęło sześćdziesiąt milionów ludzi, w tym moja matka, rodzice Andrzeja i wielu, wielu innych. Pani Maria Kowerska została zamordowana w 1943 roku. Pamiętam, jak Andrzej powiedział mi o jej śmierci.

– Krystyno, najpierw zabili mojego ojca, później twoją mamę, a teraz…

– Andrzeju, o nas się nie martw. My w ten, czy inny sposób, przetrwamy tę wojnę. Jeśli do tej pory nie daliśmy się zabić, to znaczy, że mamy żyć, jesteśmy potrzebni, takie jest nasze przeznaczenie.

– Drobna kobieta o wielkim sercu. Trochę szalona i zbyt odważna.

– Wystarczy tych komplementów! Dokończ to, co zacząłeś mówić.

– Otrzymałem depeszę, moja mama nie żyje.

– Pani Maria? To niemożliwe!

– Brała udział w uroczystościach weselnych w majątku Zbydniów.

– Tam się urodziła. Pamiętam, jak nam opowiadała o koniach, które mieli jej rodzice. Śmiała się, że każda kobieta o imieniu Maria pała wielką miłością do tych niezwykłych zwierząt.

– Dlatego zaczęła ciebie nazywać Krystyną.

– Tak, tylko zmiana imienia z Marii na Krystynę na nic się nie zdała. Teraz, z perspektywy czasu jest mi przykro, że dostarczyłam jej tylu zmartwień, ale cóż, to nie moja wina, że kochałam konie, a one mnie. To, że od czasu do czasu wsiadłam na niewłaściwego, który mnie poniósł, nie ma teraz znaczenia. Ważne, że żyję, miałam barwne dzieciństwo. Powiedz, jak to się stało.

– Niby przywykliśmy już do śmierci, jeżeli przywyknąć do tego można, a mi to nie może przejść przez gardło. Niemcy weszli do majątku podczas uroczystości weselnych. Wszystkich aresztowali. Mamę przetrzymywali w więzieniu w Zamościu, tam ją przesłuchiwali, zapewne na okoliczność pomocy siostrom z Czerwonego Krzyża. Uratowała setki dzieci, w nagrodę dostała strzał w głowę.

– Obie nasze mamy pomagały dzieciom i spotkał je ten sam los.

Niby matka Andrzeja zginęła dwa lata temu, a ja odnoszę wrażenie jakbyśmy wczoraj rozmawiali o tym, że jej już nie ma wśród nas. Wojna się skończyła, na tym świecie nie spotkamy bliskich. Z Andrzejem zostaliśmy sierotami. Nie dość, że wojna zabrała mi rodziców, to jeszcze narodowość. Do Polski pojechać nie mogę, bo nadal jest to niebezpieczne, a jechać i ukrywać się jak tchórz, zupełnie nie ma sensu.

Kiedy wręczano mi odznaczenia za zasługi dla narodu brytyjskiego i francuskiego, zastanawiałam się dlaczego nie powiedziano, że również polskiego. Pięknie prezentuje się klapa mojego munduru, Medal Jerzego, Gwiazda Wojny 1939-1945.

– Christine Granville, proszę przyjmij to odznaczenie jako znak naszego szacunku i podziękowania za walkę na rzecz wyzwolenia Wielkiej Brytanii spod okupacji wroga.

– Dziękuję, to dla mnie zaszczyt!

Z tyłu głowy zrodziła się myśl: jak – taka gwiazda jak ja – mogłaby nie otrzymać tej odznaki? Oczywiście to miłe, że rząd Wielkiej Brytanii docenił moje zaangażowanie w działania wojenne, dodatkowo honorując Gwiazdą Afryki, Gwiazdą Włoch, Gwiazdą Francji i Niemiec. Otrzymałam również od Brytyjczyków Medal za Wojnę 1939-1945, na awersie którego jest profil Króla Jerzego VI, na rewersie lew stojący na ciele dwugłowego smoka.

Czas, jaki miło wspominam, to ten, który spędziłam we Francji. Byłam tam tak krótko, ale działałam intensywnie. Polowanie na zrzuty broni, wędrówki po lesie, przekazywanie informacji, wysadzanie obiektów no i drabiniasty Francis Cammaerts. Moje ulubione zajęcie to zabawa z dynamitem. Po jednej z akcji miałam ubrudzoną twarz, Francis powiedział: Pauline, z dynamitem ci do twarzy. Francuzi też mi pięknie podziękowali. Za działania na ich ziemi otrzymałam Croix de Guerre, czyli krzyż wojenny 1939-1945 z palmą. Na to odznaczenie w pełni zasłużyłam.

Andrzej jest ze mnie dumny. Ja oddałabym tych siedem odznaczeń za możliwość dalszego funkcjonowania w szeregach MI6. Mając więcej wstążek niż niejeden generał wybrałam się na rozmowę o pracę. Czy docenią moje kwalifikacje do pracy w zawodzie kelnerki?

– Jest pani piękną kobietą i taką szykowną, chyba tutaj zaszła jakaś pomyłka?

– Dlaczego pan tak sądzi?

– Bo szukam kelnerki.

– Wydaje mi się, że jestem idealną kandydatką. Mam dobrą aparycję, dwie nogi i ręce, potrafię utrzymać równowagę, więc jest szansa, że jedzenie nie wyląduje na spodniach gościa.

– Tak, oczywiście, tylko pani kwalifikacje znacznie przewyższają te, które są wymagane na to stanowisko. Mówi pani w czterech językach.

– Na całe szczęście również w języku angielskim, co stanowi swoistą gwarantuję tego, że nie pomylę zamówienia, jest duża szansa, że temu, kto zamówi stek, nie przyniosę groszku i na odwrót.

– Jest pani pewna, że chce podjąć tę pracę?

– Jestem pewna, że muszę ją podjąć! Wojna się skończyła, zostałam bez pracy.

– Rozumiem panią, wiele sanitariuszek znalazło się w takiej sytuacji.

Tak, tylko ja wysadzałam mosty, a nie opatrywałam rany! 14 maja 1945 roku otrzymałam odprawę w wysokości stu funtów i zostałam wydalona ze służby. 21 listopada 1944 roku przydzielono mnie do Women’s Auxiliary Air Force, byłam oficerem lotniczym. Nie otrzymałam przeszkolenia, które pozwoliłoby mi usiąść za sterami samolotu, więc jak ponad sto osiemdziesiąt tysięcy kobiet w WAAF wykonywałam prace na ziemi, takie jak działania rozpoznawcze, na podstawie dostarczanych przez lotników materiałów, zdjęć. Zadanie to przydzielono mi, ze względu na moje doświadczenie pracy w terenie i umiejętność analitycznego myślenia. Pracowałam też przy kodach i szyfrach.

Wśród moich koleżanek w WAAF były lekarki, pielęgniarki, kucharki, dziewczyny zajmujące się serwisem maszyn, składaniem spadochronów, telefonistki i telegrafistki. Po zakończeniu wojny w Women’s Auxiliary Air Force też już mnie nie potrzebowali. Teraz muszę sobie sama poradzić. Nie jestem jedynym agentem, który został pozbawiony pracy. Moi koledzy zaczęli powojenne smutki zatapiać w alkoholu i hazardzie, za coś trzeba pić. Ja na szczęście nigdy nie miałam skłonności do używek. Nie zmienia to faktu, że trudno mi oswoić się z zaistniałą sytuacją. Są takie dni, że nie chce mi się wstawać z łóżka, innego dnia przesiaduję w restauracji, rozmawiam z obcymi ludźmi jakby mnie ktoś nakręcił. Jak katarynka, która przed wojną grała na krakowskim rynku. Jej brzmienie było płynne, miało moc łagodzącą, przy odpowiednim nastawieniu potrafiło lekko unosić przechodnia nad ziemią. Ale ze mnie wylewa się smutek i ból. Przed oczami mam obrazy ludzi, których ciała rozrywały granaty, upadających twarzą w błoto od strzału w tył głowy, zamarzniętych wysoko w górach, płacz dzieci, które przyglądały się śmierci swoich rodziców, lament matki, ojca widzących jak z ich dziecka uchodzi życie. Ta wojna miała trwać kilka miesięcy. Moja mama cały czas liczyła na rychłe zakończenie, powtarzała:

– Krysiu, zobaczysz, miesiąc, dwa i polska armia, wraz z francuską i brytyjską, będą maszerować przez Berlin. Nasi żołnierze z wypiętą piersią i głową uniesioną wysoko ku górze, będą śpiewać doniośle słowa Mazurka Dąbrowskiego.

– Mamo, nie powinnaś być taką optymistką!

– Zobacz, w gazecie napisali, że Polacy zatopili niemiecki statek wojskowy!

Wiedziałam, że moje tłumaczenia na nic się nie zdadzą, ona podjęła decyzję. Nie była jedyną osobą, której przeświecała nadzieja na rychłe pokonanie Adolfa Hitlera. Napisali o zasługach polskiej armii, ale nie wspomnieli ilu polskich żołnierzy poniosło śmierć, ile miast zrównano z ziemią.

42.
Ja się do tego nie nadaję

– Dziewczyno, przynieś dwa piwa i dwa steki, tylko szybko, bo jesteśmy głodni i spragnieni!

– Może powiedziałby pan „dzień dobry” i użył magicznego słowa „poproszę”?

– Ja tu nie jestem od proszenia! Płacę i wymagam, chcecie zarobić to mi usługujcie, zaraz przyjdą tutaj moi koledzy z Izby Lordów i nie życzę sobie pouczania, zrozumiałaś?

– Tak, proszę pana, zrozumiałam.

Okropieństwo! Co ja tutaj robię? To jakaś pomyłka! Trzeci dzień pracy przyprawia mnie o ból brzucha. Okropny, rudy, tłusty brytyjski brzydal! Zachowuje się jak większość z nich, widzi tylko swój czubek nosa. Żeby nie użarła go osa. Zrymowało mi się, może powinnam zająć się pisaniem? Szkoda, że Gombrowicz mieszka tak daleko, wojna zastała go w Argentynie i na razie się stamtąd nie rusza. Znów wracam pamięcią do mojego ukochanego Zakopanego i burzliwych rozmów w pensjonacie u podnóża Nosala.

– Christine, czy ty nie robisz sobie zbyt wielu przerw? Goście weszli do restauracji, a ty stoisz z boku i dumasz! Zakochałaś się?

– Nie, niedawno się rozwiodłam, nie w głowie mi amory!

– Co, mąż z wojny wrócił z inną kobietą?

– Nie powinno to pana interesować, jest pan moim pracodawcą, a nie przyjacielem!

– Bierz się do roboty, bo zaraz cię zwolnię i nie stój tak długo przy stolikach, przyszłaś do pracy, a nie na wino i rozmowy z przyjaciółmi!

Nie spoufalam się z właścicielem, więc jestem złym pracownikiem! Co za krótkowzroczność, nie ma dla niego znaczenia to, że goście rozmawiając ze mną opróżniają kufle z piwem czy szklaneczki z whisky i domawiają kolejne. Jestem ciekawa co robił podczas wojny? Gdyby nie ta jego nadwaga, to by wyglądał na sprawnego, zdrowego człowieka. Zajadał steki, a ludzie w obozach koncentracyjnych umierali z głodu. Ojciec Andrzeja dostał zastrzyk fenolu. Wcześniej go torturowali i próbowali zmusić do mówienia. Pewnie domyślał się, że bez względu na to, czy coś powie, czy nie, czeka go śmierć. Był człowiekiem honorowym. Milcząc uratował życie innych. Lekarze SS prowadzili na więźniach obozowych doświadczenia medyczne, zarażali ich tyfusem, malarią, gruźlicą, ropowicą, wycinali organy. Od 1941 roku zabijali ludzi w komorach gazowych.

Wracam do pracy, nie przepadam za nią, ale to lepsze niż siedzenie przy biurku, sto funtów otrzymane od rządu brytyjskiego już dawno wydałam.

– Hej, panienko, przynieś piwo, tylko szybko, pić mi się chce! Te wasze steki jakieś słone, chyba specjalnie tak je doprawiacie!

– Proszę, pańskie piwo!

– Może się przysiądziesz? Zapraszamy, przyda się nam dodatkowa rozrywka!

– Przepraszam, ale nie jestem dziewczyną do towarzystwa.

– Patrz, Piter, jaka ta kelnerka drażliwa! Pewnie przesiedziała całą wojnę Niemcom na kolanach, oni mogli cię obmacywać, co? Usługiwałaś im, no tak, na taką wyglądasz! Dlatego teraz musisz pracować jako kelnerka, sponsorów wygnali z Londynu!

– Nie wie pan, co robiłam podczas wojny, to proszę się nie wypowiadać!

– Wszystkie jesteście takie same, teraz udajecie świętobliwe! Zobaczymy jaki masz sprężysty tyłeczek…

Chciał mnie klepnąć w lewy pośladek. Nie wiem czy czas, z jakim wylądował na podłodze, liczy się w sekundach, czy w minutach. Mina jego i Pitera, z którym przyszedł oraz pozostałych gości restauracji była bezcenna.

– Ty dziwko, zaraz ci pokażę, gdzie jest twoje miejsce!

– Jeszcze panu mało? Mam poprawić? Nie radzę, proszę nie próbować, to się źle dla pana skończy!

– Zaraz ci pokażę, dla kogo się źle skończy!

– Ostrzegałam!

– Złamałaś mi rękę!

– Niech się pan cieszy, że jeszcze żyje!

– Nie mogę oddychać! Co to za porządki, wezwijcie policję!

– Proszę, Marc, wezwij, pan chce iść do więzienia!

– Ty zdziro, sama tam pójdziesz, niech cię tam wychłostają, nauczą, gdzie jest miejsce kobiety.

– Ja się broniłam, to pan mnie zaatakował. Proszę, jak przyjadą, to powiem, że pan mnie uderzył, więc moja reakcja była słuszna. Pan przedstawi swoją wersję, że kobieta pana pobiła? Doskonale, będzie wesoło!

– Panie żandarmie, chciałem zgłosić pobicie.

– Gdzie jest intruz?

– To ta kobieta!

Będą później wieczorami opowiadać w pubie, z serii ciekawe i zabawne historyjki: „postawny mężczyzna został pobity przez drobną kobietę”. Przecież brzmi to jak żart, a jednak to prawda…

– Christine, teraz to już przesadziłaś! Nie dość, że złamałaś rękę temu dżentelmenowi, to jeszcze go obrażasz!

– Dobrze, że pan wskazał, kogo nazywa dżentelmenem, w przeciwnym razie pomyślałabym, że uszkodziłam rykoszetem komuś tę część ciała, która służy do wielu rzeczy, ale na pewno nie do bicia kobiety!

– Zwalniam cię, w tej chwili oddaj fartuch i zejdź mi z oczu!

– Nie tak szybko. Proszę wypłacić mi należne wynagrodzenie!

– Chyba zwariowałaś?! Naraziłaś mnie na straty i śmiesz żądać wynagrodzenia?!

– Nie żądam, tylko proszę.

– To ja ciebie proszę, żebyś opuściła mój lokal!

– Najwyraźniej się nie zrozumieliśmy. Proszę wypłacić mi wynagrodzenie, albo dołączy pan do tego nieszczęśnika.

– Ty mi grozisz?

– Nie, ostrzegam! Pracowałam tu pięć dni i za przepracowany czas należy mi się wynagrodzenie. Mam wyjść na środek sali, powiedzieć wszystkim, że jest pan oszustem? Wie pan, jak to się skończy? Pan będzie próbował mnie uciszyć, a ja złamię panu nogę i rękę. Czy w takim stanie będzie mógł pan obsługiwać gości? Wydaje mi się, że nie.

– Zgłoszę to na policję!

– Nie wydaje mi się…

Postawiłam na swoim. Kiedy ten ohydny gość wył z bólu w oczekiwaniu na karetkę, Marc wypłacił mi wynagrodzenie. Zabrałam swoje rzeczy i wyszłam. Usłyszałam tylko w tle krzyk bezradności.

– Ja tego tak nie zostawię!

Nie tacy jak on mi wygrażali i jak skończyli? Pozostaje mi wzruszyć ramionami i powiedzieć: no cóż... Nie mam pracy, ale mam satysfakcję, że nie pozwoliłam, aby mężczyzna mnie poniżał. Zachowałam się tak, jak powinnam, nie mogę sobie niczego zarzucić. Wracając do hotelu przechodziłam ulicą Knightsbridge, obok domu towarowego Harrods. Ten siedmiopiętrowy piękny budynek uległ częściowemu zniszczeniu podczas wojny. Dwa lata po ogłoszeniu zwycięstwa prezentuje się jak zaraz po otwarciu, w 1905 roku. Po rozbudowie został oddany do użytku w roku, w którym się urodziłam. Czy to zbieg okoliczności, a może to znak? W takie miejsce nie przychodzą podpici panowie, którzy mają żal do całego świata. Jeszcze ten napis na froncie budynku, omnia, omnibus, ubique, „wszystko, dla wszystkich, wszędzie”. Krystyno, jak dla wszystkich, to i dla ciebie. To idealne miejsce pracy dla mnie! Będę miała kontakt z ludźmi na poziomie, przyjeżdżającymi z całego świata, wykorzystam moją znajomość języków. Mam dobrą aparycję, potrafię być dowcipna, nawiązać kontakt i przekonać klienta, że musi coś kupić, bo bez tej rzeczy nie będzie mógł żyć. Na siódmym piętrze znajdowało się biuro. Pojechałam schodami ruchomymi, trochę adrenaliny nie zaszkodzi. Oczywiście, żartuję, przecież to nie skok na spadochronie. Może w dół zjadę na poręczy schodów? – Dzień dobry, nazywam się Christine Granville. Wiem, że poszukujecie państwo pracowników do działu z futrami.

– Dzień dobry, tak, poszukujemy!

– To się dobrze składa, bo ja poszukuję pracy!

– Czy ma pani doświadczenie w handlu?

– Od wielu lat współpracuję z ludźmi. Posiadam dar przekonywania, jestem asertywna, mówię po angielsku, francusku, niemiecku i polsku. Będę mogła obsługiwać klientki różnej narodowości, które zapewne odwiedzają tak luksusowy dom towarowy, jakim jest Harrods.

– Kiedy mogłaby pani rozpocząć pracę?

– Jutro rano. Na którą godzinę mam przyjść?

– Zapraszam na ósmą. Sklep otwieramy o dziewiątej! Nie miałam pojęcia, że tak szybko uda mi się podjąć kolejną pracę. Dzisiaj miałam sporo wrażeń i nie mam siły, żeby odwiedzić Inkę Nowotną, ale jak się zaaklimatyzuję w Harrodsie, to pójdę do niej opowiedzieć, jaką to świetną pracę udało mi się pozyskać.

Rozpoczął się kolejny dzień. Do Harrodsa poszłam przepełniona nadzieją. Potrzebowałam stabilizacji zawodowej. Nie tylko dla pieniędzy, zajęcie pozwoli mi rzadziej myśleć o przeszłości. Wczoraj na recepcji czekał na mnie list od Andrzeja. Kiedy wzięłam go do ręki, serce zabiło mi szybciej, a przez ciało przeszedł dreszcz. To jedyny mężczyzna, o którym myśląc odczuwam przyjemność. Marząc o przyszłości tylko jego jestem w stanie umieścić u swego boku.

Droga Krystyno,

Wojna się skończyła, a my nadal nie jesteśmy razem. Pamiętasz jak w Budapeszcie siedzieliśmy nad brzegiem Dunaju i rozmyślaliśmy o naszej przeszłości i przyszłości? Wtenczas mieliśmy nadzieję, że wojna szybko się skończy, a my wrócimy do majątku w Zbydniowie. Nikt z nas nie pomyślał, że walczymy dla Polski, do której nie będziemy mieli powrotu. Jedne, czego nie mogę zrozumieć, że polscy generałowie w Londynie oddawali ci cześć, a w Polsce jesteś persona non grata. Dla mnie tam również nie ma miejsca, zadomowiłem się w Monachium i czekam z utęsknieniem na Ciebie.

Na zawsze Twój, kochający i wierny,
Andrzej Kowerski

Łza mi się w oku zakręciła i noc nie była łatwa. Śnił mi się Budapeszt, Kair. Odnosiłam wrażenie, że Andrzej leży obok mnie, głaszczę go po włosach i powtarzam: już zawsze będziemy razem, a później kochaliśmy się długo i namiętnie, na jego kożuchu. Nie, miejsca nie widziałam we śnie. Mogła to być równie dobrze plaża, piasek wpadający mi w oczy i wypełniający małżowinę uszną. Miło wspominam również nasze uniesienia w stodole podczas ucieczki z Węgier do Jugosławii. Jacy byliśmy szaleni! Po tym, jak śmierć zobaczyliśmy w progu, postanowiliśmy, że nie zmarnujemy żadnego dnia w naszym życiu. Niestety życie pisze różne scenariusze. W domu towarowym Harrods nie zagrzałam długo. Chyba z prac, które wykonywałam po wojnie, najlepiej sprawdziłam się w roli sprzątaczki. Wtedy przynajmniej coś się działo, doradzanie paniom twarzowych futer nie jest w moim stylu:

– Bardzo ładnie wygląda pani w tym futrze, w norkach pani do twarzy.

– Wydaje mi się Christine, że jest zbyt obszerne, podaj mi mniejszy rozmiar!

– Odradzam pani, futro nie powinno być dopasowane.

– Nalegam, albo wychodzę z niczym!

– Bez przesady, wyjdzie wściekła jak osa i będzie do końca dnia uprzykrzała życie swojemu mężowi.

– Mówiłaś coś do mnie?

– Nie.

– Wyraźnie słyszałam, że coś szepczesz pod nosem!

– Pomyślałam, że nie może pani wyjść bez tego pięknego futra, nie chciałabym, żeby miała pani zły dzień.

– Widzę, że przekonałam cię do podania mi mniejszego rozmiaru!

– Nie, skądże, tylko mam świadomość, jakie będą tego konsekwencje.

Rozpętałam trzecią wojnę światową. Klientka okazała się żoną bardzo wpływowego członka Izby Lordów. Co z tego, że ma wielki tyłek i futro by się na mim opinało, przede wszystkim ma pieniądze, stać ją na każdy kaprys, a ja powinnam go spełnić. Wezwała kierownika, zaczęła wykrzykiwać:

– Kogo wy tutaj zatrudniacie? Jeszcze się nie spotkałam z taką obsługą!

– Przepraszam madame, Christine pracuje u nas od kilku dni i jeszcze nie zdążyła się wdrożyć.

– Nie interesuje mnie to, proszę, żeby inna ekspedientka mnie obsłużyła. Mam nadzieję, że już więcej nie spotkają mnie takie impertynencje!

– Tak, oczywiście, osobiście dopilnuję, aby Christine została odpowiednio przeszkolona.

– Ja osobiście dopilnuję, żeby została zwolniona! Słowo się rzekło. Straciłam kolejną posadę, dobrze, że nie zrzucili mnie ze schodów ruchomych. Łatwiej dojść do porozumienia z oficerem Gestapo niż z zepsutą do szpiku kości, brzydką żoną lorda.

43.
Plaża, wschody i zachody słońca

Wiem, powinnam być miła, nie dać się ponieść emocjom, klient jest panem i władcą. Teoria teorią, a ja swój temperament też mam. Pani miała muchy w nosie, pieniądze przysłoniły jej świat, uważała, że wszystko jej się należy. Przyszła kupować futro, gdy inni potracili wszystko, nie mają pieniędzy na życie, a nawet jak mają, to jedzenie jest reglamentowane. To nieprawda, że pieniądze dają władzę, ale może to ja nie mam racji? Pochodząc z rodziny zamożnych bankowców nie powinnam głosić takich idei. Tylko przekonałam się na własnej skórze, że dziś człowiek wiedzie beztroskie, dostatnie życie, a parę dni później traci wszystko. Tak było w przypadku mojej rodziny, mój świętej pamięci tatko, którego kochałam nad życie, roztrwonił majątek, bo za bardzo kochał konie, karty i kobiety. A może po prostu kilka razy postawił na niewłaściwego konia… Niedługo później zbankrutował bank Goldfederów, czyli w krótkim czasie zasadniczo zmienił się nasz status. Tej pani, z powodu której straciłam pracę w Harrodsie, raczej to nie grozi, ale nigdy nic nie wiadomo, w końcu kto się mógł spodziewać, co Adolf Hitler nam nawywija. Czy mamy pewność, że za jakiś czas nie pojawi się jeszcze większy fanatyk?

Nic mi innego nie pozostało, jak herbatka u Inki.

– Cześć Inka, poczęstujesz mnie bawarką?

– Christine, ty nie powinnaś o tej porze zakładać futer na plecy obrzydliwie bogatych ladys i uśmiechać się do ich sponsorów?

– Może i powinnam.

– Znów coś zmalowałaś?

– Ja nic, to klientka wyprowadziła mnie z równowagi!

– Christine, teraz wyjeżdżam do Paryża, po powrocie spróbujemy zastanowić się nad twoim życiem zawodowym!

– Coco jedzie z tobą?

– Nie, muszę jej poszukać opiekuna!

– Kocham zwierzęta i one mnie. Kiedy zostałam zrzucona we Francji po zderzeniu z ziemią usłyszałam ujadanie psów i głosy żołnierzy Wehrmachtu. Ukryłam się najgłębiej jak potrafiłam. W pewnym momencie podbiegł do mnie piękny owczarek niemiecki i zaczął mnie obwąchiwać. Odezwałam się do niego obniżonym, spokojnym głosem:

– Cześć kolego, jak się masz?

Pogłaskałam po pysku. Kroki oficera były coraz bliżej. Myślałam, że to koniec. Nie mogłam powiedzieć, że zabłądziłam w lesie, bo za moimi plecami leżał zwinięty spadochron.

– Bałaś się?

– Nie, spotkanie z tym pięknym czworonogiem było nawet miłe. Wyobraź sobie, że mnie obwąchał i odszedł. Uratował mi życie. Patrol poszedł w drugą stronę. Gdzie znajdziesz lepszą opiekunkę dla Coco? Inka, ja nie naciskam, tylko pamiętaj, że w dzieciństwie wsiadałam na konie, na których bali się jeździć dorośli. Nieraz wymagało to więcej czasu, żeby mnie nie zdeptały musiałam się mocno trzymać końskiej grzywy, ale – jak widzisz – wszystkie przygody zakończyły się dla mnie sukcesem.

– Ile miałabym ci zapłacić?

– Nic, przez te dwa tygodnie będę mieszkała u ciebie, zaoszczędzę na wynajmie pokoju w hotelu.

Dwa tygodnie w towarzystwie Coco minęły bardzo szybko. Po powrocie Inki mała nawet się z nią nie przywitała. Kiedy podeszłam do drzwi, pobiegła za mną.

– Coco, musisz zostać ze swoją panią! Ja wracam do hotelu.

– Christine, nie wiem, jak ty to robisz, że wszyscy cię kochają, nawet psy!

– Inka, moja droga przyjaciółko, jestem po prostu sobą, dlatego też straciłam pracę, bo nie potrafię udawać.

– Może zostaniesz na kolacji? Chciałabym ci podziękować za opiekę nad Coco!

– Dziękuję, następnym razem, dziś umówiłam się na spotkanie z Edwardem Howe, dziennikarzem z „Kemsley Newspapers”. Poznaliśmy się jeszcze przed wojną, on zna wiele osób, może pomoże mi w znalezieniu odpowiedniej pracy…

– Takiej, w której będziesz mogła być sobą?

– Dokładnie! Takiej, w której będę mogła wykorzystać swoje umiejętności i temperament!

Na spotkanie nie poszłam tylko pobiegłam. Byłam tak zafrasowana, że niewiele by brakowało, a wpadłabym pod tramwaj.

– Christine, jak miło cię widzieć, jak zawsze wyglądasz cudownie, wojna dodała ci urody!

– Dziękuję Edwardzie, ciebie również miło widzieć! Cieszę się, że nadal jesteś dżentelmenem, który prawi komplementy kobiecie. Nawet nie wiedziałam, że tak bardzo tego potrzebuję. Jestem zmęczona tą bezradnością!

– O czym ty mówisz? Taka odważna kobieta, która tak wiele zrobiła dla narodu brytyjskiego, francuskiego, włoskiego i polskiego…

– Było, minęło, nikt już o tym nie pamięta!

– Wszyscy pamiętają, otrzymałaś medale!

– Medalami nie zapłacę za pokój w hotelu i nie kupię jedzenia. Będę z tobą szczera, poprosiłam o to spotkanie, bo doskonale mnie znasz, wiesz czym się zajmowałam przez pięć lat wojny i jakie mam predyspozycje.

– Szukasz pracy w charakterze płatnego mordercy? Przepraszam, to głupi żart.

– Miałam inny pomysł, zważywszy na to, że świetnie posługuję się dynamitem, myślałam o zorganizowaniu napadu na bank!

– Naprawdę?

– Żart za żart!

– Jak mogę ci pomóc?

– Przez ostatnie dwa lata imałam się różnych zajęć, pracowałam jako pokojówka, sprzątałam restauracje i puby, byłam kelnerką. Nigdzie nie mogłam zagrzać miejsca, jako kelnerka straciłam pracę, bo złamałam gościowi rękę.

– Co zrobiłaś?!

– Nie był bez winy, przecież niewinni nie ponoszą kary!

– Uwielbiam cię!

– Możesz mi pomóc?

– Tak, proszę, to wizytówka Iana Fleminga. Ian jest dziennikarzem, byłym oficerem wywiadu marynarki wojennej. Ma wiele kontaktów, pozostał w dobrych relacjach z kierownictwem MI6.

– Dziękuję, Edwardzie. Muszę coś zmienić w swoim życiu, nie mogę siedzieć bezczynnie, a do wykonywania normalnych prac zupełnie się nie nadaję. Powoli zaczyna siadać mi psychika, mam koszmary senne, są dni, kiedy łzy same napływają mi do oczu.

– Christine jesteś silną kobietą, wystawiłaś do wiatru Gestapo, żandarmerię słowacką i węgierską i pewnie masz na koncie wiele innych rzeczy, o których nie możesz mówić. Ci, którzy wiedzą, co robiłaś podczas okupacji, zawiesili na twojej piersi medale. Spójrz na tamtych, oni sobie nie mogą poradzić ze wspomnieniami wojennymi.

– Wielu moich kolegów w ten sposób rozlicza się z przeszłością i próbuje zaakceptować teraźniejszość. O dwóch słyszałam, że pożegnali się z tym światem, pokonał ich alkohol.

– Zawał?

– Samobójstwo.

– Christine…

– Nie, Edwardzie, ja chcę żyć, tylko muszę spróbować odnaleźć samą siebie w tej nowej rzeczywistości. Pójdę już, dziękuję za spotkanie i poświęcony czas!

– Christine, nie wygłupiaj się, cała przyjemność po mojej stronie, przebywanie w twoim towarzystwie jest jak główna wygrana na loterii!

– Dziękuję, przyjacielu, do zobaczenia! Mam nadzieję, że następnym razem będę w lepszym nastroju.

– Christine, koniecznie umów się z Flemingiem! Wyszłam. Po spotkaniu z Edwardem czułam się rozbita, nie mogłam pozbierać myśli. Od jakiegoś czasu stają mi przed oczami obrazy mężczyzn, których musiałam pozbawić życia, krew tryskająca z ciał francuskich partyzantów, którzy zginęli na płaskowyżu podczas nalotu samolotów Luftwaffe. Zostawili tam swoje ciała i nadzieję na rychłe zakończenie wojny. Za szybko odeszli, od tryumfu dzieliło ich tylko kilka miesięcy. Dobrze, że tacy ludzie jak Pierre Laval ponieśli zasłużoną karę. Swoich rodaków posłał na pewną śmierć. Co za różnica, czy ktoś jest Żydem, Cyganem, Polakiem czy aryjczykiem? Czy można ludzi tropić jak dzikie zwierzę, wrzucać do wagonów towarowych i przewozić jak przewozi się bydło, a na koniec umieścić w komorze gazowej, albo kazać pracować do utraty sił lub po prostu rozstrzelać? Jak Kuba Bogu, tak Bóg Kubie. Francuzi rozstrzelali go 15 października 1945 roku. Zanim został doprowadzony na dziedziniec, próbował się otruć. Tchórz! Bał się spojrzeć w oczy kuzynom i znajomym tych, których posłał na pewną śmierć. Na szczęście trucizna była słaba, zrobili mu płukanie żołądka i zginął jak przystało na zbrodniarza. Gdy trafiały w niego kule, ostatkiem sił zawołał: „Vive la France!”. Szkoda, że Charlotte nie była świadkiem tej egzekucji.

Następnego dnia po spotkaniu z Edwardem zadzwoniłam do Fleminga. Mój przyjaciel już z nim rozmawiał. Telefon odebrał mężczyzna o łagodnej tonacji głosu, która nie pasowała do agenta wywiadu brytyjskiego. Umówiliśmy się na obiad w restauracji przy Charlotte Street.

– Dzień dobry, Edward nie kłamał, jest pani, Christine, literacko piękna! Pozwoli pani, że pomogę zdjąć palto?

– Tak, proszę. Jeżeli to panu nie przeszkadza, proponuję, żebyśmy zawracali się do siebie po imieniu.

– To dla mnie zaszczyt móc powiedzieć, że jestem znajomym Christine Granville, kobiety, która dla narodu brytyjskiego zrobiła więcej niż niejeden mężczyzna!

– Dziękuję, to miłe. Chciałam tylko sprostować, iż robiłam to przede wszystkim dla narodu polskiego, a poniekąd dla całej okupowanej Europy.

Z Flemingiem spędziliśmy miły wieczór, każde z nas miało wiele do opowiedzenia. Walczyliśmy w tej samej drużynie, ale na innych liniach frontu. Czas płynął nieubłagalnie. Śmiałam się w duszy, że obsługa musiała nas wyganiać, jak podczas pierwszego spotkania z Kowerskim w Budapeszcie. Po paru dniach polecieliśmy na Jamajkę, do rezydencji Iana, dziś słynnej Goldeneye. Całymi dniami spacerowaliśmy po plaży i rozmawialiśmy. Potrzebowałam oderwania od rzeczywistości.

– Christine, jaka jest Polska?

– Teraz już nie wiem. Widziałam zdjęcia zbombardowanej Warszawy. Kiedy tam byłam po raz ostatni, na początku wojny, chodziłam po ruinach restauracji, w której przed wojną spotykałam się ze znajomymi dziennikarzami, pisarzami, aktorami. Prowadziłam filozoficzne rozmowy z Witkacym. To wielki człowiek, filozof, pisarz, malarz, dramaturg, popełnił samobójstwo, kiedy Sowieci zaatakowali Polskę 17 września 1939 roku.

– O czym rozmawialiście?

– O sztuce i polityce, tylko nikt z nas się nie spodziewał, że wojna nadejdzie tak szybko i będzie trwała tak długo.

– Wychowałaś się w Warszawie?

– Nie, urodziłam się i wychowywałam w Trzepnicy. Dorastałam wśród wspaniałej przyrody i zwierząt hodowlanych. Uwielbiałam jazdę konną, tarzanie się z psami w sianie. Przyznaję, że byłam niesfornym dzieckiem.

– Pozostało ci niesforne spojrzenie, przeszywający blask w oczach!

– Ojciec darzył mnie bezwzględną miłością, wiesz jak się do mnie zwracał?

– Kwiatuszku, aniołku?

– Chyba raczej diabełku!

– Pięknie się uśmiechasz.

– Dziękuję! Kiedy dosiadałam konia, krzyczał: „mknij, moja Vesperale, wieczorna gwiazdeczko, tylko uważaj na głowę!”.

– Po nim odziedziczyłaś temperament?

– Zdecydowanie, i poczucie humoru, i skłonności do pakowania się w kłopoty, i miłość do przygody.

– Dlaczego mówił na ciebie Vesperale?

– Podobno urodziłam się w piątkową noc, podczas której burza rysowała obrazy grozy na niebie, pioruny oświetlały gwiazdy, również te na co dzień niewidoczne.

– Twój ojciec musiał naprawdę cię kochać.

– Kiedy patrzę na moje dzieciństwo z pespektywy czasu, to zdecydowanie tak, tym bardziej, że dostarczałam rodzicom sporo wrażeń, kłopotów i co jakiś czas przyprawiałam ich o palpitacje serca. Ian, proszę, opowiedz coś o sobie! Gdzie nauczyłeś się mówić płynnie po niemiecku?

– Moje dzieciństwo, w porównaniu do twojego, było nudne! Urodziłem się w Londynie w maju 1908 roku.

– W tym samym miesiącu co ja!

– To znaczy, że nasze spotkanie to nie przypadek. Tylko ty jesteś siedem lat młodsza.

– Powiedzmy...

– Niemieckiego nauczyłem się w Kitzbühel w Austrii. Edukację rozpocząłem w elitarnym Eton College, następnie w Akademii Wojskowej w Sandhurst. Studia ukończyłem na Uniwersytecie Monachijskim. Jak sama widzisz wiodłem nudne życie prymusa. Dość już opowiadania o mnie. Idziemy na kolację!

– Biegniemy! Pomyśl, jak ekscytujące byłoby kłusowanie na koniu po plaży o wschodzie i zachodzie słońca! Wiatr rozwiewałby nasze włosy, końskie kopyta rozpryskiwałyby wodę, a ich sylwetki odbijałyby się w przybrzeżnej tafli.

– I byłoby tylko słychać śmiech kobiety, wydobywający się prosto z jej serca! Tak, masz rację, Vesperale, to byłoby piękne, niezapomniane doznanie. Ten wieczór będę często wspominał, dziękuję, że jesteś.

44.
Po morzach i oceanach

Bliska znajomość z Ianem Flemingiem trwała prawie rok. Pewnego dnia podczas, wtenczas myślałam, romantycznej kolacji, rozpoczął rozmowę od słowa „przepraszam”.

– Przepraszam, Christine.

– Za co mnie przepraszasz?

– Jesteś wyjątkową kobietą. Uwielbiam spędzać czas z tobą. Dajesz mi natchnienie, przy tobie czuję, że się rozwijam.

– Miło, że tak mówisz, ale obawiam się, że zaraz usłyszę jakieś „ale”.

– Naprawdę, spędziłem przy tobie wspaniały czas. Wiesz, że z Ann nie układa mi się najlepiej, ale coś się wydarzyło w naszym życiu.

– Ann jest chora? Ty masz problemy ze zdrowiem?

– Nie, Christine, Ann spodziewa się dziecka…

– To naprawdę nie najlepiej się wam układa…

– Christine, proszę, nie odchodź! To nie tak jak myślisz!

– Żegnaj, Ian! Wracaj do swojej Ann Rothermere, żyjcie długo i szczęśliwie! Czas na mnie.

Nie miałam ochoty z nim dłużej rozmawiać. Czy czułam się zawiedziona? Niezupełnie. Nie darzyłam go uczuciem, ale miło było spędzać czas w towarzystwie tak inteligentnego mężczyzny. Mieliśmy wiele wspólnych tematów, podobnych doświadczeń. Nawet się nie zdenerwowałam. Pomyślałam: było, minęło, trzeba żyć dalej! Na nas obojgu wojna odcisnęła piętno, tylko on sobie z nim radził, a ja? No cóż, problem mojej huśtawki nastrojów, częstego złego samopoczucia nie wynikał ze wspomnień, tylko z teraźniejszości. Od momentu zdemobilizowania w maju 1945 roku żyłam nadzieją. Najpierw na powrót do służby, ale cóż, nagle stałam się dla Brytyjczyków zbyt polska. Polacy uważali mnie za wroga, zdrajcę narodu, a ja jestem stworzona do życia na wysokich obrotach.

Pewnego dnia na kolację w restauracji, w której byłam kelnerką, przyszedł mój stary znajomy, który miał to szczęście i pozostał w czynnej służbie.

– Christine, Christine Granville?

– Ja też kiedy staję w łazience przed lustrem to nie dowierzam, że w tym obciachowym fartuszku to właśnie jestem ja!

– Sporo czasu minęło od naszego ostatniego spotkania!

– Oj sporo, Davidzie! Opowiedz, co porabiasz, oczywiście jeżeli możesz!

– Nic ciekawego. Dlaczego tutaj pracujesz? Realizujesz jakiś projekt?

– Nie, podziękowali mi ponad cztery lata temu. Od tamtej pory łapię różne prace, ale oczywiście to nie jest to, co chciałabym robić.

– Ty, taka inteligentna kobieta, która mówi po francusku jak ptak śpiewa? To nie komplement, ani próba zdobycia sympatii, ale od kiedy cię poznałem uważałem, że mówisz lepiej po francusku, niż niejedna moja rodaczka!

– Po wojnie na nic się zdała moja znajomość języków.

– Christine, pracuję obecnie w Afryce Zachodniej, przypłynąłem statkiem wycieczkowym, na którym stewardami są byli oficerowie. Kapitan ma taką manierę, że lubi, kiedy na popiersiu stewarda wisi wypolerowany krzyż. Chyba przyciągnąłem cię myślami!

– To ty wszedłeś do restauracji, w której pracuję, a nie na odwrót!

– Tak, ale kiedy tylko wsiadłem na pokład i zobaczyłem obsługę statku, pomyślałem: czym wy się chwalicie, moja koleżanka, Christine Granville, otrzymała więcej odznaczeń niż wy wszyscy razem wzięci!

– Załoga była siedmioosobowa i każdy miał po jednym odznaczeniu?

– Zapomniałem, inteligentna i z nietuzinkowym poczuciem humoru! Christine, byłabyś idealną stewardesą! Takimi statkami pływają ludzie z wyższych sfer, tacy jak ty!

– Przepraszam, David, muszę wracać do pracy, bo zaraz ją stracę!

– Poczekaj!

Machnęłam ręką i wróciłam do swoich obowiązków. Tutaj przychodzili goście, aby zjeść i porozmawiać o interesach. Na szczęście rzadko bywali podpici panowie, bardziej zainteresowani moją osobą, niż tym, co mieli na talerzu. David spotkał się z czterema dżentelmenami, długo rozmawiali przy jedzeniu, wyszli jako ostatni goście. Kończąc pracę tego wieczoru nie spodziewałam się, że jestem tutaj ostatni raz.

– Taka piękna kobieta nie boi się ciemności? Londyn o tej porze potrafi być niebezpieczny.

– Potrafię zadbać o swoje bezpieczeństwo!

– Nie wątpię. Osobiście nie widziałem cię w akcji, ale koledzy sporo opowiadali.

– Davidzie, przeszliśmy przez ten sam poligon szkoleniowy.

– Ja nie dostałem wyróżnień za walkę wręcz.

– Przypominam ci, że doskonale radziłam sobie również z materiałami wybuchowymi. Wiesz na co mnie stać, tym bardziej jestem zaskoczona, że nie obawiasz się o własne życie, tylko zakradasz się jak oprawca.

– Byłem czujny, gdybyś próbowała się bronić, zdążyłbym zareagować!

– Nie sądzę, gdybym nie poznała cię po głosie, mógłbyś teraz zbierać zęby z chodnika, a twoja krew płynęłaby cienką stróżką do kanału!

– Piękna i niebezpieczna!

– Wystarczy komplementów jak na jedno spotkanie, francuski dżentelmenie, dlaczego po wyjściu z mojej restauracji nie wróciłeś do hotelu?

– To już nie jest „twoja restauracja”.

– Znów zostałam zwolniona? Tym razem szef nawet nie raczył mnie o tym poinformować, tylko gości, których obsługiwałam?

– Nic mi o tym nie wiadomo. Mam dla ciebie dobrą wiadomość. Umiesz pływać?

– Nie powiesz nikomu?

– Komu mam mówić?

– To umiejętność, której nie udało mi się opanować.

– To nie ma znaczenia, nikt nie będzie cię egzaminował!

– Nie rozumiem.

– Jeden z uczestników kolacji załatwił ci pracę na wycieczkowcu, którym przypłynąłem.

– Davidzie, nawet nie zapytałeś się czy jestem zainteresowana tą pracą!

– Jesteś, spodoba ci się! Będziesz miała kontakt z ciekawymi ludźmi, na pewno będziesz lepiej traktowana niż pozostali członkowie załogi, którzy mają po jednym, góra dwóch odznaczeniach. Poza tym, dopóki nie spróbujesz, to nie przekonasz się, czy ci się podoba. Chyba, że w domu czeka na ciebie miłość twojego życia, która nie będzie rada z faktu, że Christine zniknie na jakiś czas.

– Nie czeka.

– Sama widzisz, nic cię nie trzyma w Londynie! Świat cię wzywa!

Nie miałam pewności, czy powinnam przystać na propozycję Davida. Jaka jest różnica pomiędzy stewardesą na statku, a kelnerką w restauracji? Następnego dnia miałam wolne, poszłam rano do Inki Nowotnej. W sumie nie myślałam o tym, żeby opowiadać jej o mojej rozmowie z Davidem, miałam przede wszystkich ochotę pobawić się z jej psem. Pokochałam Coco, a ona mnie. Wieczorem, pogrążona w niepewności co do dnia następnego, bijąca się z własnymi myślami, napisałam list do Johna Ropera. Z Roperem współpracowałam we Francji, od czasu do czasu korespondowaliśmy ze sobą, chyba spotkanie z Davidem pchnęło mnie do napisania tych kilku zdań.

Drogi Johnie,

spotkałam dzisiaj Davida, u niego wszystko w porządku, przypłynął w interesach z Afryki.

Ja niestety nie jestem w najlepszej kondycji psychicznej, cały czas nie mogę pogodzić się z faktem, jak potraktowało mnie kierownictwo SOE. Nie nadaję się do życia w czasach pokoju. Czuję się nikomu niepotrzebna. Zdarzają się takie momenty, szczególnie wieczory, kiedy żałuję, że nie zginęłam w czasie wojny. Gdyby pies, który wywąchał mnie w krzakach na płaskowyżu Vercors, zaczął szczekać, dzisiaj nie musiałabym się zastanawiać nad swoim marnym życiem.

Twoja przyjaciółka Pauline/Christine

Rano wysłałam list, po paru minutach żałując, że to zrobiłam. Straszne są te moje huśtawki nastroju. Czuję się jak wahadło w metronie, którego skala wynosi od czterdziestu do dwustu ośmiu wychyleń na minutę. Przydałby mi się dzwonek, który alarmowałby mnie o uderzeniach negatywnych myśli do mózgu.

– Christine, dobrze, że jesteś! Wejdź, proszę!

– Inka, chyba przyszłam nie w porę, masz gościa!

– Przestań opowiadać głupoty, wyglądasz, jakbyś przez całą noc leżała krzyżem przed ołtarzem.

– Tak się czuję, wciąż nie wiem, co zrobić ze swoim życiem. Nie cierpię pracy kelnerki, czuję, że się cofam!

– Wejdź, pamiętasz, kiedy opowiadałam ci, skąd mam argentyńskie mięso?

– Żartowałam, że Gombrowicz przesyła cienkie plastry, schowane jako zakładki na kartkach swoich książek.

– Śmiałaś się ze mnie, bo nie wiedziałam kto to Gombrowicz i zacytowałaś mi fragment z ”Ferdydurke”, który usłyszałaś, zanim książka nie została ukończona.

– „Wielka poezja będąc wielką i będąc poezją, nie może nie zachwycać nas, a więc zachwyca!”

– Od razu nastrój ci się poprawił! Chodź do pokoju, à propos wołowiny, poznaj Hankę Nikol, jest stewardesą na statku pasażerskim.

– Cześć Christine, wiele o tobie słyszałam! Stewardesa to taka trochę służąca, kelnerka, pokojówka, ale za bardzo dobre pieniądze. Podczas wojny byłam oficerem na statku, przerzucaliśmy emigrantów do Argentyny, a teraz przemycam mięso dla przyjaciół i rodziny. Najważniejsze, że jest namiastka adrenaliny.

– Mnie by się przydała spora dawka adrenaliny!

– Christine, dołącz do nas! Na statku dużo się dzieje. Z tego co opowiadała Inka, znasz języki, jesteś duszą towarzystwa, do tego masz wspaniałą aparycję!

– Hanka, może masz rację? Jesteś już drugą osobą, która mnie namawia do podjęcia tej pracy.

– To znak! Polecić cię naszemu starszemu oficerowi?

– Dziękuję, obiecałam przyjacielowi, że przemyślę jego propozycję i odezwę się, gdy podejmę decyzję.

– Jak dwie osoby się za tobą wstawią, to na sto procent otrzymasz posadę!

Tak się stało. Wszystkie znaki na niebie wskazywały, że powinnam spróbować. Nikomu, oczywiście poza Davidem, nie wspominałam o swojej dysfunkcji, czyli braku umiejętności pływania. Kto by się tym przejmował, jak skacząc ze spadochronem nie nadziałam się na żaden pal to są małe szanse, że wypadnę za burtę.

Tak jak David obiecał, otrzymałam pracę na statku SS Ruahine. Staruszek został zbudowany rok po moim urodzeniu, w 1909 roku. Ma długość ponad stu pięćdziesięciu metrów. Przewozi na swoim pokładzie ponad pięciuset pasażerów. Kiedy stałam na brzegu odnosiłam wrażenie, że to wielki pływający budynek. Chief officer był zabawnym człowiekiem. Nie, żeby miał jakieś wyjątkowe poczucie humoru. Bawiło mnie jego przywiązanie do odznaczeń.

– Pamiętajcie, chodźcie wyprostowani, z uniesionymi wysoko głowami, klatka wypięta, tak aby wasze odznaczenia były widoczne z daleka!

David miał rację, wyróżniałam się wśród załogi, rzekłabym przygniatałam ich ilością wstążek. To mi wcale nie ułatwiało życia podczas rejsu, wprost przeciwnie. Najbardziej uszczypliwi byli panowie.

– Christine, z iloma generałami się przespałaś?

– Fryderyk, twoja głupota rozchodzi się po pokładzie w piorunującym tempie, uważaj, bo może uszkodzić kadłub statku!

– Obwiesiła się gwiazdkami i wszystkie rozumy pozjadała. Nawet na żartach się nie zna.

– Opowiadałeś jakiś? Nie zauważyłam, jeśli na drugi raz będziesz chciał mnie rozśmieszyć, to wcześniej poinformuj, że zdanie, które wypowiadasz, ma być żartem, zacznę się uważniej przysłuchiwać.

– Medale ci w głowie poprzewracały!

– Tobie nie miałyby czego, bo najzwyczajniej w świecie w twój mózg świeci pustką. Chyba straszne jest bycie idiotą!

To nie był ostatni raz, kiedy Fryderyk próbował wyprowadzić mnie z równowagi. Nie rozumiem, dlaczego mnie prowokował, przecież nie stanowiłam dla niego żadnego zagrożenia. Chief officer nie musiał kogokolwiek zwalniać, żeby znalazło się miejsce dla mnie. Poza niemiłym przyjęciem przez załogę pokładową, głównie stewardów, praca mi się podobała. Czułam się trochę jak w Kairze, tam też musiałam brylować towarzysko. Na Rauhine, poza sprzątaniem kabin i donoszeniem posiłków na życzenie pasażera, do moich zadań należało dotrzymywanie towarzystwa w salach rozrywki. Nie miałam z tym najmniejszego problemu, szczególnie kiedy miałam przyjemność spędzać czas z osobami inteligentnymi, dobrze urodzonymi. Gdyby mój ojciec żył i dwór należałby do naszej rodziny, to zapewne odbywałyby się tam spotkania na takim poziomie jak na Ruahine. Może byłoby więcej powodów do podniesienia adrenaliny, polowania, konne gonitwy po lesie.

Jednego dnia miałam gorszy czas. Siedziałam z boku na pokładzie, byłam już po pracy, postanowiłam zaczerpnąć świeżego powietrza, ponieważ większą część dnia spędziłam w sali kinowej na rozmowach o filmach. Podczas rozmowy o „Przeminęło z wiatrem” wróciły wspomnienia z Budapesztu.

– Cześć, Christine, prawda?

– Cześć, tak. Skąd znasz moje imię?

– Zna je każdy pracownik i pasażer, który przebywa na tym statku. Pozwolisz, że się przedstawię i pocałuję tę delikatną, ale jakże zasłużoną dłoń, nazywam się Dennis Muldowney.

– Skąd pochodzisz?

– Z Irlandii. Jesteś najpiękniejszą kobietą, jaką kiedykolwiek dane mi było ujrzeć.

– Dziękuję, to miłe!

– Nie przejmuj się Christine, ludzie są zawistni i zazdrośni. Nic dziwnego, wyróżniasz się urodą i rangą odznaczeń, w czasie wojny zasłużyłaś się dla narodu brytyjskiego.

– Jeżeli dla kogokolwiek, to powiedzmy dla przeciwników Hitlera, nie wskazując na narodowość.

45.
Obsesja

Dennis George Muldowney pochodził z robotniczej rodziny. Opowiadał o niej niechętnie. Raz tylko wspomniał, że w czasie wojny bardzo się poróżnili i ma z nimi ograniczony kontakt. Ze względu na swoje pochodzenie czuł się samotny na statku. Czasem zastanawiałam się jakim cudem otrzymał tę pracę, ponieważ obyciem i wykształceniem daleko odbiegał od pozostałych członków załogi. Ja też czułam się samotna, byłam zbyt dobrze urodzona i skrywałam zbyt wiele tajemnic. Współpracowników drażniła moja wszechstronna wiedza, znajomość języków i fakt, że pasażerowie mnie uwielbiali, nie tylko mężczyźni. Wieczory często spędzałam w kantynach, barach, salach gier, rozmawialiśmy do późnych godzin nocnych. Dawała o sobie znać moja ciekawość świata. Dennis chodził ze mną.

Szkoda mi go było. Był ode mnie młodszy o trzy lata, ale to nie miało żadnego znaczenia, postrzegałam go jako kolegę, a nie amanta. Zupełnie nic do niego nie czułam. Traktowałam go jak chłopaka z sąsiedztwa, który jest jedynakiem, kocha konie, ale rodzice nie pozwalają mu się do nich zbliżać. Będąc dzieckiem znałam takiego Stasia, bardzo nieśmiałego, jego rodzice pracowali w gospodarstwie, które było niedaleko naszego dworu. Kiedyś jechaliśmy z ojcem konno, Staś podbiegł do mojego konia, jego mama natychmiast do nas przybiegła, zaczęła strofować dziecko i nas przepraszać.

– Przepraszam, państwa, nie powinniśmy zakłócać państwa spokoju. Zaraz się rozprawię ze Staśkiem!

– Proszę na niego nie krzyczeć, przecież niczego złego nie zrobił, chciał pogłaskać mojego konia. Chodź, Stasiu, przytrzymam Dzikusa. Nie obawiaj się, jest łagodny.

– Vesperale, nie wypada zwracać uwagi starszej osobie!

– Tatku, ja nie chciałam być niegrzeczna, stanęłam tylko w obronie tego chłopca. Dzieci muszą się wspierać, inaczej zwariujemy z wami, dorosłymi. No może z tobą nie, ale mama ciągle mnie strofuje, jak się zdenerwuje zwraca się do mnie oficjalnie: Mario Krystyno Skarbek, nie zapominaj, że jesteś hrabianką, dziedziczką znakomitego rodu.

– Matka chce dla ciebie dobrze.

– Tatku, jeżeli ty również chcesz dla mnie dobrze, to poproś panią, żeby pozwoliła Stasiowi pogłaskać konia, jeżeli mi nie wypada.

Staś pogłaskał konia, nawet na niego wsiadł. Jestem ciekawa, czy żyje i czym się teraz zajmuje. Może podczas wojennej zawieruchy zdobył wykształcenie, odmienił swoje życie i nie musi ciężko pracować na roli. Chociaż, jeżeli komuś praca w polu i ze zwierzętami daje satysfakcję, to może z przyjemnością do niej codziennie wstawać. Dość tych wspomnień, pomyślałam o moim ojcu i znów się rozczuliłam. Ostatnio moje kanaliki łzowe pracują zbyt intensywnie.

– Dzień dobry Christine, szukałam cię przez cały poranek.

– Dzień dobry Helen, sprzątałam kajuty, mam nadzieję, że nic złego się nie stało?

– Mam nadzieję. Ten twój chłopak, jak mu tam na imię?

– Helen, Dennis nie jest moim chłopakiem, to kolega z pracy.

– Nieważne, on jest dziwny, ma takie spojrzenie jakby chciał kogoś zabić, a w szczególności wszystkich mężczyzn, którzy starają się być dla ciebie mili.

– Może jest zazdrosny, ale nie dałam mu nadziei.

– Dzisiaj rano go mijałam, nie zauważył mnie, mówił coś do siebie pod nosem, nie brzmiało to jak modlitwa, bardziej złorzeczenie.

– Heleno, wydawało ci się...

– Uważaj na niego Christine, jestem starsza, znam się na ludziach, żeby jakieś nieszczęście nie wyniknęło z tej znajomości.

To prawda, nieraz zachowywał się dziwnie, był agresywny. Też zauważyłam, że mówi sam do siebie, chociaż wojna na ludziach odcisnęła różne piętna, ja wcale nie uważam siebie za w pełni zdrową psychicznie. Jednego dnia miał miejsce incydent, który mnie zaniepokoił, ale pomyślałam, że przesadzam. Z grupą pasażerów, którzy mieszkają w Argentynie rozmawialiśmy o Witoldzie Gombrowiczu i jego twórczości. Po spotkaniu Dennis zrobił mi awanturę, jej przyczyny upatrywałam w tym, że nie był w temacie, nie mógł włączyć się w dyskusję, a dodatkowo jedna z pań poprosiła, żeby wyraził swoją opinię. Nie miał nic do powiedzenia. Tamtego wieczora zrobił mi scenę zazdrości.

– Cały wieczór rozprawiałaś o Witoldzie i jakimś Józiu Kowalskim.

– Gombrowicz jest moim przyjacielem z czasów przedwojennych. Już ci kiedyś mówiłam, że spędziliśmy sporo czasu na rozmowach w Warszawie i w Zakopanem. To niezwykle utalentowany pisarz, dowcipny, czasem sarkastyczny, miło było bawić w jego towarzystwie. Jestem ciekawa jak zmieniło go życie w Argentynie.

– Jesteś nim oczarowana, żebyś siebie słyszała i ten Józio, przeżywałaś jakby był twoim kochankiem!

– Józio Kowalski to postać literacka, główny bohater powieści „Ferdydurke”. To oryginalna książka, przetłumaczona na francuski i hiszpański. Jeżeli się dobrze przysłuchiwałeś naszej rozmowie, to zapewne słyszałeś, że Witold przez pewien czas był sąsiadem moich rozmówców.

– To było żenujące, popisywaliście się znajomością książki, a ty śmiałaś się tak, że wszyscy mężczyźni pożerali cię wzrokiem!

– Najwyraźniej się im podobałam, przecież jestem atrakcyjną kobietą. Mężczyźni lubią kobiety o pięknym umyśle!

– Jutro wieczorem nie spotkasz się z tymi ludźmi!

– Dennis, jakim prawem mówisz co mogę, a czego nie mogę robić? Przestań mnie szarpać, puść moją rękę, to boli!

Na drugi dzień przyszedł i mnie przeprosił. Myślałam, że to incydent, ale po tym jak Helena zwróciła mi uwagę na jego zachowanie, zaczęłam analizować, co i jak do mnie mówi.

Mijały dni, tygodnie, a on coraz częściej urządzał awantury. W ciągu dnia opowiadał jaka jestem wspaniała, mądra i piękna, a wieczorem krzyczał, obrażał mnie, nawet zdarzyło mu się zepchnąć mnie ze schodków. Nic mi się nie stało, zbyt mała wysokość, ale nigdy nic nie wiadomo. Powoli zaczęłam się go obawiać. Rejs dobiegł końca, po zejściu na ląd skontaktowałam się z Hanką Nikol.

– Dziękuję, że namówiłaś mnie na podjęcie pracy na statku.

– Cieszę się, że mogłam ci pomóc. Podobało ci się?

– Tak, poza małymi incydentami, z którymi na początku rejsu nie mogłam sobie poradzić, ale z czasem przywykłam. Przyszłam ci podziękować, ale też poprosić o pomoc w zmianie armatora.

– To jednak nie do końca sobie poradziłaś…

– Mam problem z jednym ze stewardów, który się we mnie zakochał. Chcę trzymać się od niego z daleka.

– To miłe, romantyczna miłość na falach mórz i oceanów…

– Pod warunkiem, że nie jest platoniczna i obsesyjna, a wielbiciel nie jest przepełniony chorobliwą zazdrością i agresją.

– Christine, masz szczęście, muszę zrezygnować z rejsu, będzie wolny wakat na Winchester Castle.

– Nawet nie wiem, jak ci dziękować!

– W sumie to ja powinnam tobie, nie wystawię armatora do wiatru, dzięki temu następnym razem będę mogła wrócić do załogi.

Udało się. Popłynęłam bez Dennisa Muldowneya. Został w Londynie i podjął pracę portiera w Reform Club w zachodniej części miasta. Niby nie miałam z nim kontaktu, ale on pisał do mnie listy. Raz były romantyczne, przepełnione uczuciem, następnym razem złorzeczył mi. Myśl o spotkaniu z nim zaczęła mnie paraliżować. Mnie, Krystynę Skarbek, kobietę, która poradziła sobie z żołnierzami Wehrmachtu, oficerami Gestapo, przechytrzyła węgierskich i słowackich żandarmów?

Podczas jednej z podróży do Warszawy przewoziłam dokumenty dla kapitana Witkowskiego. Stojąc na korytarzu zauważyłam, że żandarmi przeszukują pasażerom walizki. Jakby znaleźli u mnie to, co przewoziłam, byłabym spalona. Wróciłam do przedziału i poprosiłam siedzącego obok oficera Gestapo, żeby powiedział, że to jego bagaż.

– Mam do pana prośbę, panie oficerze, przewożę dla mojej schorowanej matki herbatę. Rozumie pan, ostatnia wola kogoś, dzięki komu może pan chodzić po tym świecie.

– Obawia się pani, że żandarmi skonfiskują?

– Tak, mieliby doskonały prezent dla swoich matek, żon i kochanek…

– Podejrzewa pani, że mają kochanki? Nie wydaje mi się, są mało atrakcyjni.

– Nie wszystkie kobiety przywiązują wagę do urody swoich mężczyzn.

– Dobrze, proszę dać torbę, powiem, że moja.

– Dziękuję panu.

– Dla pięknej damy wszystko!

Jakby zajrzał do środka, zdziwiłby się bardzo. Byłaby to ostatnia moja podróż. Pewnie próbowałabym mu wmówić, że ktoś mi na dworcu podmienił torbę. Tamtego dnia i podczas wielu innych konfrontacji, które mogły zakończyć się dla mnie tragicznie, nie odczuwałam takiego lęku, jaki odczuwam teraz. Może Andrzej ma rację, powinnam przyjechać do niego, do Belgii. Nikogo tak nie kochałam jak jego. Wojna już dawno się skończyła, a ja nie mogę się odnaleźć w nowych warunkach. W Budapeszcie było nam tak dobrze razem. Przy żadnym mężczyźnie nie czułam się tak bezpiecznie.

Drogi Andrzeju,

Miało być „kochany Andrzeju”, ale to brzmi zbyt infantylnie, a ja – mimo upływu lat – nadal jestem tą Krystyną, która skacze po drzewach, pędzi na koniu, śmieje się w duszy, widząc dorosłe kobiety zakrywające oczy z przerażenia. Chociaż jego mama rozumiała moją miłość do koni i co jakiś czas wytykała swojemu synowi, że nie ma tyle odwagi, co ja. Nie wiem, czy to była odwaga, czy brawura, a może chęć popisania się?

Wracam do listu…

Długo myślałam o twojej propozycji. Nie wiem, czy nam się uda. Ciągle wspominam jak szczęśliwi byliśmy na Węgrzech, ale dziś nie jestem już tą samą Krystyną Skarbek, Christine Granville, co w czasie wojny.

Nawet nie jestem tak odważna. Obawiam się, że Dennis Muldowney wyrządzi mi krzywdę. W jednym z listów wygrażał, że mnie zabije. Od zakończenia wojny moja psychika jest w coraz gorszej kondycji. Czasem żałuję, że nie zginęłam podczas jednej z akcji, przecież było tyle okazji. Widać Pan Bóg chciał, żebym żyła i chcę żyć. Z Tobą.

Na zawsze twoja,
Krystyna

Wkrótce przyszła odpowiedź, a jej treść była taka, jakiej się spodziewałam. Andrzej Kowerski jest poważnym człowiekiem, nie rzuca słów na wiatr, składa przemyślane deklaracje. Byłam przekonana, że to mój ostatni rejs. Planowałam, że pojedziemy na wakacje, a później poszukam jakiejś pracy na lądzie, w Belgii, czy gdziekolwiek zechce ze mną zamieszkać. To do mnie niepodobne, uległam mężczyźnie. Czy to, że chcę wrócić do Andrzeja należy nazwać uległością? Zdecydowanie nie, ja po prostu chciałam, żeby się mną zaopiekował.

46.
Nie tak to się miało skończyć

Wspaniały wieczór, będzie mi brakowało moich przyjaciół. Żałuję, że nie chcą ze mną jechać do Belgii. Inka przyszła z Coco, która przez cały wieczór nie odstępowała mnie na krok.

– Kryśka, ja już nie wiem, czyj to pies, mój czy twój?

– Moja droga przyjaciółko, zdecydowanie twój! Chyba Coco czuje, że jutro wyjeżdżam i nie szybko nadejdzie ten dzień, kiedy znów się spotkamy!

– Muldowney odpuścił?

– Nie, wczoraj na mnie czekał pod hotelem. On jest chory, mówi sam do siebie, opowiada, że głosy podpowiadają mu złe rzeczy. Na szczęście już jutro skończy się ten koszmar.

– Dobrze, że nie wyrządził ci krzywdy!

– Takim szaleńcem chyba nie jest…

– Zraniony mężczyzna jest zdolny do wszystkiego, może zabić kobietę, którą rzekomo kocha. Mówiłaś, że już na statku miał skłonność do przemocy.

– Dziewczyny, przestańcie snuć czarne wizje, dzisiaj ma być wesoły wieczór, bo w innym przypadku Christine nigdy nie namówi tego swojego Andrzejka do osiedlenia się w Londynie!

– Inka, Hanka, ma rację, cieszmy się, dwa lata miną i znów będziemy się spotykać, śmiać i bawić!

Późnym wieczorem, kiedy miałam już dość przytulania się i żegnania, poszłam w stronę hotelu. Przypomniałam sobie, że miałam jeszcze przed wyjazdem spotkać się z moim kuzynem, Andrzejem Skarbkiem, który przyjechał do Londynu na studia. Wypiliśmy herbatę zaraz po jego przyjeździe, ale zależało mu, żeby się ze mną pożegnać. Ambitny, błyskotliwy chłopak, będziemy mieli w rodzinie lekarza.

Po cichu powtarzałam, co mam jeszcze do zrobienia. Odebrać pranie, spakować medale, zabrać prezent dla Andrzeja, pożegnać się z portierem.

– Dobry wieczór, Christine, dzisiaj ostatnia noc w Shelbourne. 15 czerwca 1952 roku nie będę dobrze wspominał, żałuję, że taka niesamowita osoba nie będzie już gościem tego hotelu. Przychodzenie do pracy przestanie być przyjemne. Już za tobą tęsknimy!

– Dobry wieczór, szybko o mnie zapomnicie! Jutro z samego rana wyjeżdżam. Idę po pranie.

Pobiegłam do pralni. Byłam taka szczęśliwa, że nie szłam, podskakiwałam jak źrebak, którego wypuścili na świeżą, wiosenną trawę. W końcu mamy czerwiec, wszystko już zakwitło. Jestem ciekawa czy Belgowie dbają o roślinność z równą starannością jak Brytyjczycy.

– Christine, kochanie…

Miałam nadzieję, że już nie będę musiała go oglądać i z nim rozmawiać. Po co on tutaj przyszedł? Nie zmienię swojej decyzji. Nie kocham go, przeraża mnie. Coraz częściej przyświeca mi myśl, że jest niepoczytalny. Dobrze, że nie ma tutaj Andrzeja, nie daj Boże, by się na niego rzucił i wyrządził mu krzywdę. Przez ostatnich parę lat los nie chciał nas połączyć, ale w końcu nadszedł ten dzień, tak naprawdę nadejdzie pojutrze.

– Dennis, co tutaj robisz?

– Przyszedłem cię zapytać, czy przemyślałaś moją propozycję?

– Twoją propozycję?

– Tak, pytałem, czy będziemy razem? Chciałbym, żebyś została moją żoną!

– Dennis, mówiłam ci, że wyjeżdżam do Belgii!

– Oddaj listy, które do ciebie pisałem!

– Nie mogę!

– Musisz, nie kochasz mnie, to po co ci moje wyznania?

– Nie mam, spaliłam!

– Na długo wyjeżdżasz?

– Co najmniej na dwa lata.

– Christine, proszę, nie odtrącaj mojej miłości. Byłem przy tobie kiedy czułaś się samotna, nie miałaś przyjaciół, a teraz, kiedy ja potrzebuję ciebie, ty mnie unikasz. Tyle uwagi ci poświęciłem, mówiłem miłe słowa, chociaż nieraz twoje zachowanie działało mi na nerwy. Miałem ochotę cię uderzyć w twarz, ale jakaś siła powstrzymywała moją dłoń. Byłem dla ciebie dobry, kochałem cię nad życie, żadnej kobiecie nie poświęciłem tyle czasu co tobie.

– Dennis, przykro mi, ja nic do ciebie nie czuję!

– Tylko tak mówisz, a na Rauhine spędzałaś ze mną każdą wolną chwilę, mówiłaś, że czujesz się samotna. Jesteś dwulicową, zarozumiałą egoistką, myślisz tylko o sobie!

– Przykro mi Dennis, że masz o mnie takie zdanie. Sam widzisz, jestem złą kobietą, nie powinieneś się ze mną zadawać.

– Christine, z miłości do ciebie, nieraz sam nie wiem co mówię, różne myśli kołaczą się w mojej głowie. One nie są moje. Jakieś głosy szepczą mi do ucha. Proszę, wyjedźmy gdzieś razem, zobaczysz, zasłużę na twoją miłość.

– Dennis, przykro mi, ja kocham Andrzeja, nie możemy być razem.

– Co on ma, czego ja nie mam? Tyle raz próbowaliście być razem, zobaczysz, ze mną będziesz naprawdę szczęśliwa!

– Już to mówiłeś!

– Będziesz moja, albo niczyja!

Ruszył w moim kierunku. Nie zauważyłam, że w ręku trzyma sztylet. Poczułam dźgnięcie w okolicy serca. Zaczęłam osuwać się na posadzkę. Kafle ułożone w białą i szarą mozaikę coraz szybciej przybliżały się do mojego ciała, a może to ono do nich. Miały taki regularny, geometryczny kształt, kwiaty na środku korytarza składały się z czterech płatków w kształcie rombów z ostrym zakończeniem, jak ostrołukowe okna w kościele Najświętszej Marii Panny, gdzie podpaliłam szaty liturgiczne księdza. Teraz nawet nie wiem, co mnie wtedy podkusiło. Jeśli w niebie spotkam tego księdza, to go przeproszę, może nawet uśmiechnie się na wspomnienie tamtego dnia.

Ja naprawdę nie żyję! Czarne buty na małym kwadratowym obcasie wysunęły się do przodu. Spódniczka nierównomiernie rozłożyła się na posadzce, nawet się nie zdarła, przykryła moje nogi poniżej kolan. Dłoń spoczęła na czarnym dopasowanym sweterku, na którym miałam narzucony kardigan w kolorze spódnicy. W sumie idealny strój do trumny. Moi bliscy nie będą musieli się zastanawiać w co mnie ubrać. W czasie wojny ludzie też byli chowani w tym samym ubraniu, w którym ginęli. Szkoda tylko tych ubrań, które niosłam z pralni, rozsypały się po podłodze.

W pralni zrobiło się zamieszanie. Ludzie biegają, coś pokrzykują, przewrócili Dennisa na podłogę, jeszcze na mnie patrzył. Gdzie podziała się moja czujność, jak mogłam dać się tak zaskoczyć? Przez pięć lat wiele razy uciekłam śmierci spod kosy, moi koledzy z SOE nie mieli tyle szczęścia co ja, byli w służbie po kilka miesięcy, podczas przesłuchań byli katowani na śmierć, ginęli od kul, mnie się udało, a dzisiaj jeden obłąkany Muldowney zabił mnie bronią, z którą tak dobrze sobie radziłam. Podszedł do niego inspektor ze Scotland Yardu. Pokrzykiwał na swoich pracowników, po czym zadał mu pytanie:

– Czy pan zabił tę kobietę?

– Ta kobieta to Christine Granville, zabiłem ją i nie żałuję! Proszę zabrać mnie stąd!

Zawieźli go na posterunek policji w Kensington. Inspektor ze Scotland Yardu był dla niego uprzejmy.

– Jak się pan nazywa?

– Dennis Muldowney.

– Gdzie pan był dzisiaj o dwudziestej drugiej trzydzieści?

– W Hotelu Shelbourne.

– W jakim celu pan tam poszedł?

– Chciałem, żeby została ze mną. Kochałem tylko ją.

– Zabił pan z zimną krwią Christine Granville?

– Zabiłem, ale nie z zimną krwią. Nie rozumiecie, że ja ją kochałem?

– Odprowadźcie go do celi!

– Odeszła, więc teraz czas na mnie! Chciałbym już z nią być!

– Muldowney, uspokój się, ludzie śpią! Co za idiota, wsadził coś do ust! Otwórzcie drzwi! John, sprawdź, co ma w ręku!

– Inspektorze, połknął jakąś tabletkę!

– Zawołaj karetę, niech cię szlag!

Muldowney próbował ze sobą skończyć, a moje ciało przewieziono do kostnicy. Myślałam, że Hankę zaproszą na identyfikację zwłok, ale dobrze, że jej oszczędzili, niech lepiej zapamięta mnie uśmiechniętą, szczęśliwą i przepełnioną nadzieją na lepsze jutro u boku Andrzeja Kowerskiego. Skontaktowali się z moim kuzynem, Andrzejem Skarbkiem. Możliwe, że portier poinformował inspektora, że mam rodzinę w Londynie, przedstawiałam mu Andrzejka. Można powiedzieć, że chciałam się nim pochwalić.

– Dzień dobry, nazywam się Andrzej Skarbek, jestem stryjecznym bratem denatki. Jezu, jak to brzmi, miałem spotkać się z Krysią, a teraz stoję nad jej zwłokami!

– Dzień dobry, inspektor Rosser, przykro mi, że spotykamy się w takich okolicznościach.

– Panie inspektorze, jak do tego doszło?

– Została zamordowana przez swojego kochanka, Dennisa Muldowneya w holu hotelu Shelbourne.

– Potwierdza pan, że denatka to Christine Granville?

– Tak, potwierdzam.

– Wyrazy współczucia.

– On nie był jej kochankiem. Mówiła, że ją prześladuje, obawiała się go!

Przykro, że taki młody człowiek musi obcować ze śmiercią, chociaż w jego zawodzie, w pewnym momencie stanie się to rutyną. Tylko inaczej przeżywamy stratę kogoś bliskiego, niż kolegi z pracy, czy przypadkowo napotkanej osoby. Mój oprawca poleżał parę dni w szpitalu i z powrotem przewieźli go do aresztu. Tam odwiedził go młody prawnik.

– Panie Muldowney, proszę okazać skruchę na sali sądowej. Wystarczy, że pan powie, że nie planował zabić ofiary. Proszę powiedzieć, że nie był pan sobą. Choroba powoduje zachwianie osobowości.

– Nie potrzebuję obrońcy. Chcę zostać sam!

– Proszę się zastanowić, ma pan jeszcze czas.

– Człowieku, nie rozumiesz, co do ciebie mówię? Ja już nie chcę żyć! Bez Christine życie nie ma dla mnie sensu! Centralny Sąd Karny Anglii i Walii, w Londynie przy ulicy Old Bailey. Do sądu prowadzi droga wzdłuż starożytnego muru. Niedawno po rekonstrukcji oddano do użytku wielką salę. Piękne miejsce. Muldowney pewnie nawet tego nie zauważył, w końcu jest zwykłym chłopakiem, a nie – jak zwykł mówić – wykształciuchem, takim jak moi zarozumiali znajomi. Rozprawa nie trwała długo. Sędzia zadał pytanie:

– Dennis Muldowney, czy zabił pan przy pomocy sztyletu Christine Granville?

– Tak, zabiłem.

– Czy żałuje pan popełnionego czynu?

– Nie żałuję, chcę ponieść karę za to morderstwo. Parę minut później sędzia ogłosił wyrok.

– Dennis Muldowney, za popełniony czyn skazuję pana na karę śmierci przez powieszenie. Wyrok zostanie wykonany 30 września 1952 roku. Ogłaszam koniec rozprawy.

Na sali sądowej zapanował chaos. Niektórzy krzyczeli:

– Zabić go, powiesić!

Inni, mówili:

– Biedny, nieszczęśliwie zakochany człowiek. To ona jest temu winna.

Ja jestem temu winna? Przecież ja mu niczego złego nie zrobiłam! Za to, że odebrał mi życie, inni odbiorą jemu. Na trzy dni przed egzekucją napisał list to Inspektora ze Scotland Yardu.

Szanowny panie inspektorze,

proszę przekazać wszystkie moje rzeczy osobiste Jackowi, mojemu bratu.

Podczas procesu przeczytałem na ścianie, „Prawo mądrych jest źródłem życia”. Niech Bóg ma pana w swojej opiece.

Dennis Muldowney

30 września przyszli po niego do celi.

– Dennis Muldowney, nadszedł kres twojej wędrówki!

– Już idę, upewnię się tylko czy wszystko złożyłem w jednym miejscu!

– Te rzeczy nie będą już ci potrzebne!

– Mnie nie, ale inspektor Rosser przekaże je mojemu bratu.

Na dziedziniec więzienia Pentonville przyszło kilka osób. Dennis zapytał:

– Czy mam prawo do wypowiedzenia ostatniego zdania?

– Proszę.

– Zabić to znaczy posiąść do końca. W gazetach ukazały się wzmianki:

30 września 1952 roku zawisł na szubienicy Irlandczyk, 41 l.. 15 czerwca br. z zimną krwią zamordował Christine Granville, bohaterkę, która podczas wojny wielokrotnie narażała życie w walce z niemieckim okupantem.

21 czerwca 1952 roku moje ciało zostało złożone na cmentarzu St. Marys w Kensal Green, w południowo-zachodnim Londynie. Nie wszyscy mieli takie szczęście. Widziałam rozkładające się ciała wysoko w górach, na leśnych polanach. Nad ich głowami nie stanął krzyż. Chociaż z tym na moim grobie trochę przesadzili, zdecydowanie za duży i dlaczego czarny? Na pogrzeb przybyło ponad dwieście osób. Moją trumnę niósł, między innymi, Andrzej Kowerski. Towarzyszyli mu Francis Cammaerts, Jerzy Giżycki, John Roper, Patrick Howarth. Wśród osób, które przyszły mi złożyć hołd byli oficerowie MI6, moja bliska znajoma z SOE, Muriel Branars oraz wszyscy ci, z którymi spędziłam ostatni wieczór mojego życia. Trumnę owinęli biało-czerwoną flagą. Andrzej wysypał na nią ziemię z woreczka, pewnie ktoś przywiózł z Polski. Nie wróciłam do mojej ojczyzny, ona przyjechała do mnie. Na mogile ułożyli białe i czerwone goździki, szkoda, że nie róże. Do trumny włożyli nasz rodowy sygnet.

Rok po mojej śmierci Ian Fleming wydał książkę, „Casino Royal”, w której główny bohater, James Bond, jest agentem MI6, jego partnerka Vesper Lynd jest podwójną agentką. Ian, podczas naszych spacerów po plaży zdradził, że pisze książkę. Cieszę się, że moje losy stały się inspiracją do wykreowania dwojga bohaterów, mężczyzny i kobiety.

Do tej pory na mój temat napisano wiele artykułów i książek, podobno ma powstać film. Kobiety noszą zegarki Christine Granville, na których widnieje nasz rodowy herb. Przez wiele lat bezskutecznie szukano dowodów na moją współpracę z niemieckim wywiadem. Na szczęście na mnie historia rodziny Skarbków się nie kończy.

Niezłomna, niepokorna Krystyna Skarbek

Wydanie drugie, ISBN:978-83-965672-5-3

© by Monika Koszewska, Sopot 2022

Wszelkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakichkolwiek fragmentów tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody Moniki Koszewskiej.

Redakcja i korekta: dr Anna Małgorzata Pycka

Okładka: Zofia Koryto

Wydawnictwo 1 PUNKT Sp. z o.o.

ul. Emilii Plater 19; 81-777 Sopot

Zapraszamy na strony:

www.monikakoszewska.pl

www.facebook.com/monikakoszewskaautorka

www.instagram.com/monikakoszewska_pisarka

Kup książkę: www.monikakoszewska.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Błaszczyk