Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Wstęp

1. Ile mamy wolności?

2. Smak kontroli

3. Wziąć w posiadanie samych siebie

4. Władza seksu/płci

5. Kto kontroluje parę?

6. Permanentne rodzicielstwo

7. Kontrola w pracy

8. Ofiary i ocaleńcy

9. Różne formy uległości

10. Mieć śmierć pod kontrolą

Słowo końcowe

Bibliografia

Podziękowania

Przypisy

Tytuł oryginału: Imperfect Control

Copyright © 1998 by Judith Viorst
All rights reserved

© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Zwierciadło sp. z o.o.,
Warszawa 2020

Tłumaczenie
Justyna Rudnik/Quendi

Redakcja
Dorota Śrutowska

Korekta
Barbara Zawiejska

Skład i łamanie
Sylwia Rogowska-Kusz,
Magraf s.c., Bydgoszcz

Projekt okładki
Piotr Szczerski

Redaktor inicjująca
Blanka Wośkowiak

Dyrektor produkcji
Robert Jeżewski

Wydanie I, 2021

ISBN: 978-83-8132-204-1

Wydawnictwo nie ponosi żadnej odpowiedzialności wobec osób lub podmiotów za jakiekolwiek ewentualne szkody wynikłe bezpośrednio lub pośrednio z wykorzystania, zastosowania lub interpretacji informacji zawartych w książce.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie, w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

Wydawnictwo Zwierciadło Sp. z o.o.
ul. Widok 8, 00-023 Warszawa
tel. (22) 312 37 12

Dział handlowy
handlowy@grupazwierciadlo.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Pamięci
Kitty Gillman

WSTĘP

Kontrola: zdolność nadzorowania, panowania,
dominowania, egzekwowania władzy, regulowania,
wpływania, ograniczania bądź powstrzymywania

Kontrola to pojęcie o wielu znaczeniach i skojarzeniach, wywołujące silne emocje; to słowo, z którym nasz język jest dobrze zaznajomiony, ponieważ dotyka kwestii tak kluczowych i wszechobecnych w niemal wszystkich latach naszego życia, jak: siła i poczucie bezradności, wolność i ograniczenia, podmiotowość i przedmiotowość, zmagania o pozycję „szefa”, postrzeganie siebie jako osobę, która po prostu bierze, co się jej należy, czy raczej jako kogoś, kto zazwyczaj musi się zadowolić tym, co dostaje. Kontrola to słowo chropowate, pozbawione wdzięku – brak w nim (a przynajmniej tak się wydaje) poezji. To coś, czego pragniemy, potrzebujemy, zdobywamy, boimy się, tracimy i czemu ulegamy. Gdy rozważamy miejsce, w którym przyszło nam żyć i w którym postawił nas los, oraz mierzymy się z emocjami, jakie to w nas budzi; gdy podejmujemy próby definiowania samych siebie w relacjach zarówno prywatnych, jak i zawodowych, bez przerwy – świadomie lub nie, pozytywnie lub negatywnie – mierzymy się z problemem kontroli.

Czy uważasz, że kontrola zawsze oznacza coś złego? Jeśli tak, mam nadzieję, że uda mi się przekonać cię, że wcale tak nie jest. Czy sądzisz, że kwestia kontroli cię nie dotyczy, nie ma związku z twoim życiem? Pozwolę sobie zauważyć, że dotyczy i ciebie, i mnie. Gdy nie jesteśmy w stanie wykonać kolejnego kroku naprzód, a mimo to wciąż idziemy; gdy ulegamy niepohamowanej wściekłości czy pasjom; gdy zarzucamy przestrzeganie diety na rzecz uroku crème brûlée; gdy nie jesteśmy w stanie przed czymś się powstrzymać lub to, co robimy, wzbudza w nas odrazę bądź w najlepszym przypadku niechęć, a mimo to dalej to robimy; gdy zmuszamy najbliższą i najbardziej kochaną osobę, by działała zgodnie z naszymi oczekiwaniami, tak naprawdę wtedy – choć prawdopodobnie bezwiednie lub chowając się za innym pojęciem – przejmujemy kontrolę, oddajemy ją lub jej nadużywamy.

Z kwestiami kontroli mierzymy się nieustająco, każdego dnia.

Czy mamy jej tyle, by kształtować swoje życie – czy może leży ona głównie w gestii genów?

Czy mamy jej wystarczająco, by opanować jakąś umiejętność, skutecznie zmierzać ku wyznaczanym sobie celom, kończyć to, co zaczynamy?

Czy mamy kontrolę nad własną seksualnością?

Czy mamy jej tyle, by samodzielnie radzić sobie w życiu?

Czy wystarczy jej nam, by bez względu na sytuację utrzymywać pewne standardy moralne i brać na siebie odpowiedzialność, gdy ponosimy porażkę?

Czy mamy kontrolę w związku małżeńskim bądź partnerskim?

Czy mamy kontrolę w relacjach zawodowych?

Czy mamy kontrolę nad dorosłymi dziećmi – czy potrzebują nas, byśmy im mówili, jak mają przeżyć swoje życie?

Czy mamy kontrolę, którą możemy oddać, czasem z wyboru, a niekiedy z konieczności?

Czy mamy kontrolę w następstwie jakiegoś nieszczęśliwego zdarzenia?

Czy mamy kontrolę nad śmiercią?

Niezależnie od tego, czy wierzymy, że ją posiadamy, czy nie; czy spieszymy się, by ją przejąć, lub twierdzimy, że nie jest nam potrzebna i możemy ją scedować na kogoś innego, większość z nas pragnie jej przynajmniej w jakimś zakresie, a bywa, że marzymy o kontroli totalnej – nad sobą i swoim życiem, innymi ludźmi lub zdarzeniami, w których przychodzi nam uczestniczyć.

Nasze odczucia związane z kontrolą wyrażają się w poczuciu sprawczości lub niemocy doświadczanych w dzieciństwie; w zmaganiach o dominację typowych dla wieku dorastania; w wyborach: gdzie, z kim i jak często się kochać; w stopniu rozżalenia czy rozgoryczenia oraz poczucia niedokończonych spraw, gdy stajemy u kresu życia. Nasze przekonanie o posiadaniu kontroli determinuje, jak bardzo i czy w ogóle małe i wielkie potknięcia nas pokonują, jak szybko się wycofujemy i ile wkładamy wysiłku, by pokonywać przeciwności. Do stosowanych przez nas strategii związanych z kontrolą, rozumianą jako narzędzie pozwalające nam postawić na swoim, należą zastraszanie, oskarżanie, negocjowanie, obarczanie winą, perswazja, pochlebstwa oraz powtarzanie, czasem zwane też dręczeniem. Rezygnacja z kontroli może mieć różne źródła, takie jak bolesna porażka, konieczność zmierzenia się z twardą rzeczywistością bądź dobrowolna – a nawet paląca – chęć i potrzeba uległości.

Zrozumienie koncepcji kontroli może pomóc wyjaśnić, dlaczego „bezradna” Kathy dyktuje warunki w związku; dlaczego Tom traci jedną pracę po drugiej; dlaczego Vicky, która ma kompletnego bzika na punkcie kontroli, musi rozpoczynać kolację dokładnie o 19:00; czemu przestępcy i wszelkiej maści źli chłopcy uparcie przekonują, że choć narozrabiali i są gotowi przyznać, że to było złe, w rzeczywistości są przekonani (a przynajmniej tak twierdzą), że to nie ich wina; dlaczego tkwimy w beznadziejnych, nierokujących związkach; jak oferta pomocy może być tylko sztuczką pozwalającą zająć dominującą pozycję, niczym więcej; dlaczego wytrwałość i upór nie zawsze są cnotą, a także kiedy wolno nam czerpać przyjemność ze słów: „To nie moja odpowiedzialność”.

Według niektórych definicji słowa „kontrola” i „władza” są traktowane synonimicznie. W niektórych sytuacjach będę używać tych pojęć wymiennie. Będę też akcentować – i to raz za razem – że choć większość z nas czyni przeróżne starania, by kształtować wydarzenia dziejące się w naszym życiu tak, żeby współgrały z naszymi osobistymi potrzebami, kontrola, którą narzucamy sobie, innym ludziom oraz temu, co nas spotyka, niemal zawsze jest bardzo daleka od doskonałości.

Podczas pisania tej książki opierałam się na pracach biologów, socjologów, psychoanalityków, filozofów i przedstawicieli innych profesji, którzy bardziej lub mniej bezpośrednio dotykają wielowymiarowości kontroli[1*]. Posiłkowałam się też powszechnie dostępnymi informacjami i dokumentami, a także (przy zachowaniu anonimowości) prywatnymi historiami oraz prawdami, które można odnaleźć w powieściach i poematach. Poza tym spędziłam mnóstwo czasu na rozmowach z rodzicami i dziećmi, żonami i mężami, ofiarami i ocaleńcami, pracownikami i pracodawcami – podczas których starałam się koncentrować na osobach mających możliwość sprawowania kontroli dzięki miejscu, jakie mają w społeczeństwie i gospodarce. Pozwoliłam sobie też na podzielenie się własnymi przemyśleniami i doświadczeniami związanymi z kontrolą, zarówno przeszłymi, jak i obecnymi.

Niniejsza książka nie jest poradnikiem w rodzaju Dziesięć łatwych kroków do usprawnienia samokontroli czy Jak sprawić, by żona lub mąż stali się posłuszni. Jeśli tego ci trzeba, musisz poszukać wskazówek gdzie indziej. Mam jednak nadzieję, że dasz mi szansę zwrócić twoją uwagę na parę ważnych kwestii: że sposoby, w jakie radzimy sobie z kontrolą, mogą nas wzbogacać bądź zubażać; mogą kształtować nasze związki pozytywnie bądź nie; dlaczego wiele doświadczeń, które znasz pod różnorakimi nazwami, można określić mianem „kontrola”. Wierzę też, że nauczysz się rozpoznawać (podobnie jak ja to czyniłam i czynię, nieraz z wielkimi oporami), kiedy pragniesz za dużo kontroli, a kiedy za mało. I że ta wiedza podziała wyzwalająco i pozwoli ci dokonywać mądrzejszych wyborów.

Żywię niezachwiane przekonanie, że świadomość pomaga; że wiedza, dokąd zmierzamy, pomaga; że konstruktywna zmiana zaczyna się wówczas, gdy w końcu jesteśmy w stanie powiedzieć: „No to jeszcze raz” albo „To właśnie robię”. Jestem też przekonana, że gdy zrozumiemy, jak kwestia kontroli przenika nasze życie, jak jest wszechobecna, będzie nam łatwiej utrzymywać równowagę między władzą a uległością, będziemy lepiej sprawować – choć wciąż niedoskonałą – kontrolę.

Judith Viorst

Waszyngton

1

Ile mamy wolności?

Człowieczeństwo nie może funkcjonować w oderwaniu od biologii, ale nie może być też przez nią krępowane.

– Richard Lewontin, Steven Rose, Leon Kamin[1]

Rozważania na temat kontroli mogą się wydawać niemal dziwactwem, gdy tak wiele czynników, zarówno wewnętrznych, jak i zewnętrznych, jest w stanie w jednej chwili pokrzyżować wszelkie plany i marzenia; gdy trzęsienia ziemi, burze śnieżne, plagi i wojny – rozumiane dosłownie i metaforycznie – mogą podważyć nasze najszczersze, najpilniejsze zamiary. Mimo to większość z nas zachowuje się tak, jakbyśmy byli kowalami swego losu, jakby grunt pod naszymi nogami był stabilny niczym skała, jakbyśmy mieli moc wkraczania każdego ranka w życie kształtowane przez nasze potrzeby, wybory, działania i wolę.

Większość z nas funkcjonuje, jakbyśmy byli w posiadaniu rzeczywistej kontroli.

Przyjmujemy, rzecz jasna, do wiadomości, że są sprawy na które nie mamy wpływu, takie jak katastrofy naturalne (przez wielu postrzegane jako dopust boży) – choć niektórzy podejmują wysiłek ograniczenia ich niszczycielskiego wpływu, na przykład przez szukanie miejsca do życia z dala od targanych nimi rejonów, takich jak nawiedzane przez huragany wybrzeża czy uskoki. Jesteśmy też gotowi przyznać, że nie możemy sprawować kontroli nad ruletką życia, choć i tu staramy się czynić pewne kroki zapobiegawcze, na przykład nie będziemy się włóczyć w rejonach, gdzie prawdopodobieństwo ataku chuliganów (nieraz z bronią w ręku) jest całkiem spore. Przyznajemy też, że wydarzenia, które mają miejsce i są poza naszą kontrolą, mogą nas wzbogacić w zdolność odczuwania miłości, zaufania i nadziei – lub nas jej pozbawić, dają nam poczucie dumy z samych siebie, skłaniają do obdarzania troską i współczuciem innych. Jakby tego było mało, przyjmujemy do wiadomości, że codzienne i bardzo sumienne czyszczenie nitką zębów i przyjmowanie przeciwutleniaczy niekoniecznie uchroni przed wizytami u periodontologa czy onkologa.

Jednak jeśli odłożyć na bok choroby przyzębia, nowotwory, uzbrojonych szaleńców i katastrofy serwowane przez matkę naturę, mimo poważnych niedoborów wychowawczych (na przykład z powodu niewłaściwych kompetencji naszych rodziców) czy społecznych nie przestajemy wierzyć, że mamy wystarczająco dużo wolności, by dotrzeć tam, gdzie pragniemy, by stać się tym, kim chcemy. Przekonani o plastyczności nas samych, nieograniczanej przez los, pokładamy wielką nadzieję w samokontroli.

Bazując na tej nadziei, obiecuję sobie, że w ciągu trzech tygodni od jutra skończę projekt, a przed upływem kwietnia zrzucę trzy kilogramy. Poza tym codziennie przygotowuję listę – to mój konik – RZECZY DO ZROBIENIA DANEGO DNIA, święcie przekonana, że przed pójściem do łóżka niemal wszystkie pozycje z niej będą odhaczone. Oczywiście mam też bardziej ambitne plany, takie jak nauczenie się języka francuskiego, wypracowanie umięśnionych ramion czy umiejętności trzymania języka za zębami, gdy bardzo chcę coś powiedzieć, ale wiem, że nie powinnam – choć jeszcze tych celów nie osiągnęłam, wierzę, że są w zasięgu moich możliwości i to tylko kwestia czasu, kiedy je zrealizuję. Przez lata uczono mnie (jak nas wszystkich), że chcieć znaczy móc – z tego właśnie względu wciąż czynimy noworoczne postanowienia i jesteśmy przekonani, że mamy moc sprawczą, że jesteśmy panami sytuacji, nawet jeśli wiele wskazuje na coś wręcz przeciwnego.

Gdy w naszych staraniach stania się tym, kim chcemy być, przychodzi nam doświadczyć niepowodzeń, wciąż pokładamy ufność w naszej plastyczności, wierzymy, że mamy moc zmieniania się – wystarczy odpowiednia dawka determinacji i starań wspartych wiedzą z dostępnych kursów i poradników, które obiecują nauczyć nas, jak...

...zapanować nad gniewem, wagą, kompulsywnymi zakupami, piciem, czasem, stresem, fobiami,

...pokonać nieśmiałość, strach przed lataniem, przed intymnością, współuzależnienie,

...zyskać dobrą pamięć, męża, żonę, fortunę, spokój umysłu,

...poprawić życie seksualne, inteligencję, charakter, mięśnie brzucha,

...przejąć kontrolę.

Jednak o jakiej kontroli mowa, skoro badania wskazują na wpływ genów na wszystko – od nieśmiałości po otyłość? O jakiej kontroli mowa, skoro bliźniaki jednojajowe, które zostały rozdzielone i wychowane w różnych domach i środowiskach, wykazują wręcz niepokojąco podobne cechy? O jakiej kontroli mowa, skoro poważni naukowcy donoszą o odkryciu genu „szczęścia”, genu „nerwicy”, genu „poszukiwania nowych doświadczeń” i – a jakże – genu „dobrej matki”[2]? O jakiej kontroli mowa, skoro niezależnie od tego, jak daleko rzucamy jabłko, ono zawsze zdaje się spadać niedaleko jabłoni?

Dodie była pewna, że postąpiła właściwie, oddając po porodzie swojego synka do adopcji. Pragnęła dla niego jak najlepszego życia, a nie była w stanie mu go zapewnić, będąc w związku z Benjym, wolnym duchem, który ostrzegał ją, że nie pozwoli, by jakiś bachor zmusił go do zmiany stylu życia. Trzy lata później Benjy, wyniszczony narkotykami, już nie żył – przedawkował w jednym z zaułków – a Dodie pozostał pełen goryczy żal, że dokonała złego wyboru. Dwadzieścia pięć lat później odebrała telefon, w którym usłyszała dziwnie znajomy głos młodego mężczyzny twierdzącego, że jest jej synem i chce się z nią spotkać.

Dodie, samotna i bezdzietna, przez jakiś czas myślała, że oto otrzymała od losu drugą szansę. Odnalezienie syna było przecież spełnieniem marzeń. Jakby tego było mało, syn okazał się równie urzekający i przystojny jak jego ojciec – niczym młody Marlon Brando. Niestety przypominał go też w innym aspekcie: był narkomanem. Sześć miesięcy potem i on nie żył po przedawkowaniu.

Jaką naukę można wysnuć z tej historii?

Czy kluczową rolę odgrywa genetyka?

Czy to geny każą nam zachowywać się w określony sposób?

A jeśli tak, to ile mamy w sobie wolności?

Genetyka zachowania (inaczej genetyka behawioralna) to dyscyplina, która tchnęła nowe życie w ciągnącą się od lat debatę nad kondycją człowieka i która zasadniczo traktuje o kontroli. Jeżeli rzeczywiście jest tak, że to geny są odpowiedzialne za otyłość, agresję, popadanie w nałogi, głupotę i homoseksualizm, być może trzeba będzie inaczej rozmawiać o takich kwestiach, jak wybór, zmiana, wolna wola i odpowiedzialność. W obliczu niepowodzeń szukanie pocieszenia w myśli, że nie my za nie odpowiadamy, jest bez wątpienia bardzo kuszące. Czyż nie jest przyjemnie uznać, że za naszymi paskudnymi zachowaniami stoją nie wady charakteru, ale DNA[3]? Niektórzy posuną się nawet dalej i przyjmą pozycję „genetycznych ofiar”, niemających żadnego wpływu na to, jakimi uczyniła ich natura. Jednak większości z nas wcale nie odpowiada idea, że jesteśmy tym, co mamy w genach, że definiuje nas jedynie biologia. Większość z nas pozostaje na stanowisku, że wolna wola istnieje i jest naszym udziałem.

„Bo swego losu jestem panem. I kapitanem duszy swojej”[4].

„Każdy jest synem swoich czynów”[5].

„Drogi Brutusie (...) jeśliśmy zeszli do nędznej sług roli, to nasza tylko, nie gwiazd naszych wina”[6].

Niezupełnie.

Podobne deklaracje wolności zostały zakwestionowane w badaniach obejmujących takie obszary, jak rodzina, adopcja i bliźnięta, w szczególności jednojajowe wychowywane w różnych domach bez wiedzy o istnieniu siebie nawzajem. Wyjątkowość bliźniąt jednojajowych polega na tym, że przy identycznej puli genów i odmiennych środowiskach – i to od pierwszych miesięcy, a nawet dni życia – badanie ich pozwala wydobyć na światło dzienne rzeczywisty wpływ genów na zachowanie[7].

Powszechne było kiedyś przekonanie, że bliźnięta jednojajowe wychowywane razem charakteryzują się podobnymi cechami właśnie dlatego, że dorastały w tym samym domu; że – jak napisał pewien psycholog w 1981 roku: „Geny i gruczoły bez wątpienia odgrywają ważną rolę, jednak nie mniejsza przypada kwestiom środowiskowym. Nietrudno wyobrazić sobie, jak ogromne różnice dałoby się zaobserwować w charakterach bliźniąt z identyczną bazą genów, gdyby zostały wychowane w dwóch różnych rodzinach”[8].

Bez wątpienia takie stwierdzenie brzmi bardzo przekonująco – rzecz w tym, że jest nieprawdziwe.

Badania dowodzą, że jeśli weźmiemy pod uwagę cechy osobowościowe, orientację seksualną i inteligencję, to w przypadku bliźniąt jednojajowych wychowanych oddzielnie można zaobserwować zaskakujące podobieństwo[9]. Nawet na takie kwestie, jak podejście do tradycji czy zadowolenie z pracy zawodowej cechy wrodzone zdają się mieć wpływ[10]. A jak skomentować fakt, że obie jednojajowe bliźniaczki, które po raz pierwszy spotykają się jako dorosłe kobiety, mają na palcach po siedem pierścionków?[11] Albo okazuje się, że w obu przypadkach występuje zwyczaj czytania gazety od ostatniej strony? Albo obie osoby pijają kawę czarną, bez cukru i zimną?

O czym takie uderzające podobieństwa świadczą w kontekście wolności wyboru?

Co mówią o kontroli?

W wyjaśnieniu podobieństw występujących u odseparowanych od siebie bliźniąt jednojajowych pomocna może być właśnie genetyka. Podobnie rzecz ma się w przypadku uderzających różnic występujących pomiędzy bliźniętami dwujajowymi wychowywanymi razem, ponieważ mogą one wynikać z „natury środowiska”[12], genetycznego wpływu na doświadczanie – innymi słowy u każdego z nas do pewnego stopnia nasza genowa konstrukcja popycha do „pozyskiwania, selekcjonowania, wyszukiwania lub kształtowania”[13] środowiska, w którym żyjemy.

Chłopiec wchodzi do salonu z książką, talią kart i puzzlami; najpierw kończy układać puzzle, następnie buduje domek z kart i na koniec rozsiada się w fotelu z książką. Jego brat w tym samym pokoju stawia krzesło na stoliku, na nim kładzie dwie poduszki jedna na drugiej, po czym wspina się po tej zaimprowizowanej drabinie, żeby dostać się na gzyms nad kominkiem i skacze z niego. Jeden z nich wykreował strefę bezpieczeństwa i komfortu, drugi strefę ryzyka. „Sterowani” własnym, unikalnym zestawem genów stworzyli zupełnie odmienne środowiska.

Genetyczny wpływ objawia się również w tym, do jakiego traktowania nas „skłaniamy” rodziców, a może być ono diametralnie różne od tego, czego ze strony matki i ojca doświadcza rodzeństwo. Jeśli na przykład brat jest typem słodziaka, rodzice mogą częściej i chętniej obdarzać go przytuleniami i całusami, niż ma to miejsce w przypadku bardziej zdystansowanej, trzymającej się na uboczu siostry. Jeśli dziecko cechuje się dużą upartością, może ze strony rodziców doświadczać większej srogości niż mniej swarliwe rodzeństwo. Moja młodsza siostra zawsze uważała naszego ojca za poczciwinę, ponieważ za każdym razem, gdy zaczynał ją strofować, wystarczyło, by jej błękitne oczy wypełniły się łzami, a od razu przechodziła mu złość. Z kolei ja widziałam w nim znacznie surowszego człowieka, ponieważ od kiedy pamiętam, na jego reprymendy reagowałam buńczucznym wystawieniem podbródka i słowami: „Proszę bardzo, uderz mnie, i tak to ja mam rację”. Z powodu różnic genetycznych dwujajowe bliźnięta, mimo że mają tych samych rodziców, mogą mieć zupełnie inne doświadczenia, co można porównać z wychowywaniem w dwóch różnych domach przez różnych rodziców, czyli de facto w „niewspólnym” środowisku[14].

Z drugiej strony genetyczna identyczność jednojajowych bliźniąt wzrastających w różnych rodzinach może przekładać się na pozyskiwanie, selekcjonowanie, wyszukiwanie lub kształtowanie podobnych doświadczeń – włączając w to sposób, w jaki są traktowane przez różnych przecież rodziców – co może pomóc wyjaśnić cechujące takie rodzeństwa podobieństwo.

Wyniki innych badań – koncentrujących się na temperamencie – również skłaniają do uznania potęgi genów.

Rzecz w tym, że my nie wkraczamy w życie jak niezapisane karty, pozbawieni wszelkich cech i zdolności. Każdy człowiek rodzi się z pewnymi charakterologicznymi predyspozycjami. Około 20 procent populacji – jak szacuje harwardzki psycholog rozwoju Jerome Kagan – rodzi się z tak wrażliwą, łatwo dającą się pobudzić fizjologią, że każdy element nieznany lub nietypowy jest odbierany jako zagrożenie[15]. Kolejnych 40 procent cechuje się wrodzoną spokojniejszą naturą, a więc mniej podatną na strach i bardziej zrelaksowaną.

U części „nadwrażliwców” rozwinie się „wyhamowany” temperament – jak nazywa to Kagan – każący reagować na nowe doświadczenia z ostrożnością, rezerwą, gotowością do odczuwania cierpienia i skłonnością do wycofywania się. Z kolei część mniej wrażliwych osób będzie się cechować „niewyhamowanym” charakterem, co przełoży się na pozytywne, pozbawione obaw reakcje na to, co nieoczekiwane, a nawet ryzykowne. Tak kontrastowe reakcje na nowe sytuacje i nowych ludzi nie pozostają bez wpływu na nastroje i zachowania[16], dlatego jedni z nas zostają poetami, inni Einsteinami, nieśmiałkami, maniakami komputerowymi, fatalistami gotowymi na najgorsze, skoczkami spadochronowymi, panami świata, Madonnami, senatorami czy socjopatami.

„Wyhamowani” mają skłonność do oddawania się aktywnościom pozwalającym im na zachowanie kontroli i ograniczanie tego, co nieznane i niepewne.

„Niewyhamowani” są gotowi angażować się we wszelkiego rodzaju sytuacje, które mogą wiązać się z konfrontowaniem się z nieprzewidywalnym ryzykiem.

Debaty dotyczące temperamentu, zarówno przeszłe, jak i obecne, zawsze obejmują te dwa typy, choć mogą być określane innymi pojęciami. Hipokrates nazywał je melancholikami i sangwinikami. Carl Gustav Jung używał terminów introwertyk i ekstrawertyk. Rodzice i nauczyciele często posiłkują się prostymi określeniami, takim jak nieśmiały i towarzyski, spięty i beztroski, zahukany i zuchwały. Nie oznacza to wcale, że różnorodność temperamentów ogranicza się[17] tylko do tych dwóch rodzajów – w rzeczywistości jest ich naprawdę wiele – ale właśnie one należą do najlepiej rozpoznanych i najdokładniej przebadanych.

U bardzo niewielu osób występują temperamenty w tak czystej formie, jak wspomniane skrajności. Czasem można natrafić na ciekawe kombinacje, w których współwystępują lęki i agresja czy ostrożność z towarzyskością. Jednak chyba każdy z nas miał kiedyś okazję spotkać osobę, u której bez problemu dało się rozpoznać jeden z typów Kagana. Przypuszczam też, że większość z nas mogłaby umieścić samych siebie (a także swoich partnerów życiowych i dzieci) w kategorii „wyhamowanych” lub „niewyhamowanych”.

Mój najmłodszy syn, Alexander[18], od urodzenia przejawiał cechy pełnego energii, nieustraszonego poszukiwacza przygód – badał, smakował, testował i wypróbowywał wszystko, co było w zasięgu jego rączek, a gdy spaliśmy, nieświadomi, co się dzieje, wypełzał z łóżeczka i eksplorował cały dom. Jego wolny od lęków, niespokojny duch zmuszał nas do częstych wizyt na pogotowiu, a jego samego do picia terpentyny, zeskakiwania ze stołów, spadania z drzew, wypadania z łódki, spacerowania na bosaka po szkle, znajdowania przestrzeni, do których można wsadzić dłoń lub głowę, ale wyjąć już niekoniecznie, oraz ustawiania taboretu na szczycie drabinki, ponieważ „chciał, żeby była wyższa”. Starałam się zachęcać go do spokojnego siedzenia i kolorowania, ale to go nigdy nie pociągało. Zdecydowanie więcej frajdy czerpał ze zwisania na palcach trzy metry nad ziemią. Patrząc wstecz na jego dzieciństwo pełne połamanych kości, powybijanych zębów, wstrząsów mózgu, poparzeń i założonych szwów, często zastanawiam się, jak to możliwe, że z tak „awanturniczą” naturą udało mu się przeżyć (a mnie wraz z nim).

Dziś Alexander jest już dorosły. Bierze udział w triatlonach. Uprawia kolarstwo górskie, ale zawsze z kaskiem na głowie. Doroczny mecz futbolu amerykańskiego na Święto Dziękczynienia, kiedyś częste źródło wszelkiej maści kontuzji, już od dość dawna (na szczęście) rozgrywany jest w wersji zdecydowanie mniej brutalnej (gdy przeciwnika z piłką nie trzeba powalić na ziemię, wystarczy go dotknąć). Odrobiwszy kilka trudnych życiowych lekcji, wciąż szuka różnych metod na podniesienie poziomu adrenaliny, ale bez głupiego ryzykowania. Jednak choć (zazwyczaj) patrzy, gdzie skoczyć, i choć już nie trafia na ostry dyżur (z jednym wyjątkiem), wciąż pozostaje poszukiwaczem przygód, jakim dał się poznać od pierwszych dni swojego życia.

Aktualne badania nad alkoholizmem[19], chorobą afektywną dwubiegunową, uzależnieniem od narkotyków, zaburzeniami obsesyjno-kompulsywnymi i schizofrenią również wskazują na doniosły udział genów, choć ich wpływ zdaje się mieć zróżnicowaną siłę oddziaływania. Na przykład wydaje się, że schizofrenia zasadniczo ma silne podłoże genetyczne[20] – ta wiedza bez wątpienia może nieść ulgę wielu matkom targanym wyrzutami sumienia, że to one i ich wychowanie odpowiadają za wystąpienie choroby. Choć wciąż jeszcze wiele pozostaje do odkrycia na temat obecnie często opisywanego genu otyłości[21], jego istnienie również ma moc uśmierzania lub przynajmniej łagodzenia poczucia winy u osób nieustająco zmagających się ze spadkiem i przyrostem wagi.

Poszukiwania powiązań między genami a przestępstwami[22] również doprowadziły do przykuwających uwagę odkryć. Badania przeprowadzone w Kopenhadze wykazały, że 22 procent synów przestępców[23] – mowa o chłopcach wychowywanych przez adopcyjnych ojców bez kryminalnej przeszłości – również zeszła na drogę bezprawia. Z drugiej strony wśród chłopców, u których przestępcami okazywali się adopcyjni ojcowie, tylko 11,5 procent również dorobiło się swojej kartoteki. Wyniki ukazujące niemal dwukrotną przewagę przestępczych par ojciec–syn, gdy mowa o związkach biologicznych, mogą wskazywać na jakiś rodzaj powiązania między budową genetyczną a przestępczością.

Inne badania wykazały korelację miedzy niskim poziomem serotoniny[24] – jednego z neuroprzekaźników – a różnymi rodzajami przestępczych zachowań, co może wskazywać na istnienie punktów stycznych pomiędzy niedoborem serotoniny, niską samooceną, impulsywną agresją i przemocą. Duńsko-amerykański zespół naukowców[25] był w stanie powiązać agresję ze zmutowanym genem. W późniejszych badaniach odkryto, że gdy u samców myszy brakuje genu potrzebnego do wytwarzania tlenku azotu, zmieniają się one w prawdziwe mysie potwory[26], które atakują, ścigają, gryzą i zabijają inne samce oraz – mimo „wyraźnych dźwiękowych protestów” samic, dopadają je i zmuszają do „nadmiernych i niewłaściwych” praktyk seksualnych.

Badacze przypuszczają, że wspomniany tlenek azotu może odgrywać rolę hamulca seksualnych i agresywnych zachowań, co znaczy, że jego brak zmienia danego osobnika w brutalnego zabójcę i gwałciciela. Jak wyjaśnia jeden z członków zespołu z Uniwersytetu Johnsa Hopkinsa badającego wspomniane myszy: „Mamy tu przykład poważnego kryminalnego zachowania, które można wyjaśnić defektem jednego genu”[27].

Możemy, ale nie musimy mieć genów przyczyniających się do wystąpienia brutalnych, przestępczych zachowań. Możemy, ale nie musimy być posiadaczami genów, które odpowiadają za lęki, lekkomyślność, zaburzenia dwubiegunowe bądź otyłość. Jednak nawet uznając potęgę genów, nie jesteśmy gotowi na zredukowanie samych siebie do ich biochemii. Poza naturą jest też wychowanie. Oprócz tego, co dziedziczymy, jest też środowisko. I doświadczenie, które – jak ujął to jeden z naukowców – „może pokazać genotypowi, gdzie jego miejsce”[28].

Jest dość oczywistym, że natura i środowisko ze sobą współgrają[29]. Że się przenikają. Rzadko kiedy jedno istnieje bez drugiego. Więcej: są ze sobą tak splątane i powiązane, że praktycznie nie da się ich rozdzielić. Oczywiście bez przerwy prowadzone są gorące dysputy na temat tego, który z czynników jest istotniejszy i czy jesteśmy w większym stopniu produktem natury czy środowiska, jednak panuje powszechna zgoda, że oba elementy mają na nas wpływ.

„Podobnie jak nie istnieje organizm bez środowiska, nie może być środowiska bez organizmu. Ani organizmy, ani środowisko nie są zamkniętymi systemami; oba są na siebie otwarte” – piszą naukowcy Richard Lewontin, Steven Rose i Leon Kamin, autorzy książki Not in Our Genes[30].

Prawdą jest, że kolor naszych oczu zależy wyłącznie od genów i że żaden środowiskowy aspekt nie pomoże go zmienić (z wyjątkiem kolorowych soczewek kontaktowych). Faktem jest też, że za niektórymi chorobami stoją konkretne, pojedyncze geny (OGOD – jeden gen, jedno zaburzenie)[31]. Jednak już nawet wzrost nie jest w tak oczywisty sposób zdeterminowany: od genów zależy tylko w 90 procentach, a pozostałe 10 to wynik odżywiania – czyli środowiska. Jeśli chodzi o cechy behawioralne, z badań Minnesota Center for Twins and Adoption Research wynika, że geny (w ramach danej populacji, nie u konkretnego osobnika) odpowiadają tylko za 50 procent odmian w obrębie osobowości, reszta to wpływ środowiska[32].

Środowisko ma znaczenie.

Nasze przeznaczenie nie jest zapisane w genach.

Choć natura odciska swoje piętno, jest tylko punktem wyjścia.

W chwili, gdy przychodzimy na świat, nie mamy ukształtowanego temperamentu. Jesteśmy tylko w posiadaniu pewnych skłonności, które w wyniku życiowych doświadczeń czasami się wzmacniają, czasami wyciszają. To właśnie od doświadczeń zależy, że tendencja przerodzi się w temperament. Odgrywają też kluczową rolę w tym, jak ten temperament się manifestuje.

Na przykład ktoś z „niewyhamowanym”, nieustraszonym temperamentem może odczuwać mniejsze poczucie winy[33] i niepokoju z powodu łamania reguł, ponieważ wśród lęków, które są zminimalizowane, znajduje się lęk pozwalający trzymać ludzi w ryzach – lęk przed karą. W jednym domu, w którym stosuje się zasadę kar za łamanie reguł i szuka sposobów przekierowywania niepożądanych zachowań na inne tory, dany człowiek może w sobie rozwinąć cechy przywódcze, które okażą się pomocne w karierze politycznej. W innym, gdzie agresywne zachowanie jest dość powszechne i akceptowalne, może to skutkować rozwojem zachowań aspołecznych, prowadzących do łamania prawa.

„Psychopata i bohater – mówi psycholog David Lykken, badacz temperamentu – to gałązki tego samego drzewa”[34]. O różnicy stanowi doświadczenie.

Weźmy inny przykład: osobę z temperamentem „wyhamowanym”, szybko ulegającą poczuciu winy i niepokojowi oraz „ze skłonnością” do adekwatnych reakcji[35]. Jeśli matka jest z gatunku nerwowych, nadopiekuńczych, zbytnio się przejmujących, jest prawdopodobne, że wzmoże ona u dziecka lękliwość i skłonność do wycofywania się, znacząco podnosząc poziom jego napięcia i stresu. Jednak badania wskazują, że „wyhamowane” dzieci, którym matki zapewniają miłość i poczucie bezpieczeństwa, mogą „nauczyć się większej samoakceptacji, odpuszczania w stresujących sytuacjach, i to do tego stopnia, że po jakimś czasie reakcja stresowa przestaje być zauważalna”[36].

Środowisko ma znaczenie.

Nie jesteśmy niewolnikami genów.

Przeważnie.

No właśnie: przeważnie. Przypomnijmy sobie historię Amy i Beth, jednojajowych bliźniaczek, tuż po urodzeniu adoptowanych przez dwie rodziny[2*][37]. Przed upływem pierwszego roku życia u obu wystąpiły pewne problemy. Zanim skończyły 10 lat, problemy narosły do mocno już problematycznego poziomu: rozwinęły się u nich między innymi hipochondria, strach przed ciemnością, strach przed samotnością, a także trudności z nauką i interakcją z rówieśnikami, niedojrzałość i niepokojąca „płytkość”. Gdyby spojrzeć na każdą z dziewczynek bez związku z siostrą, bez wątpienia większość specjalistów uznałaby, że problemy mają źródło środowiskowe. Niektórzy mogliby pójść nawet dalej i zaproponować następującą ocenę:

Gdyby Beth miała cechy charakteryzujące rodzinę Amy – niepewna swojej pozycji matka, silny ojciec, brat odnoszący sukcesy, kładzenie dużego nacisku na wartość wykształcenia – lub gdyby Amy posiadała cechy charakteryzujące rodzinę Beth – wręcz nadmiernie akceptująca matka, czuły, zaangażowany ojciec, brat, któremu nieco gorzej wiodło się w życiu, nieprzejmowanie się wykształceniem – o ileż bardziej każda z nich by skorzystała!

Pozornie brzmi to przekonująco, rzecz jednak w tym, że u obu dziewczynek rozwinęły się takie same zaburzenia i problemy, co musi prowadzić do wniosku, że miały one podłoże genetyczne. Oznacza to, że środowisko – rodziny dziewczynek znacząco się różniły – nie zawsze jest w stanie pokonać wpływ genów.

Psycholog rozwoju Kagan potwierdza to spostrzeżenie, zauważając, że nawet najbardziej korzystne środowisko czasem musi ulec temu, co wrodzone. Z jego obserwacji wynika, że niewielka grupa dzieci z „wyhamowanym” temperamentem, niezależnie od tego, jaką miłością, troską i opieką się je otoczy, będzie się przez całe życie zmagać z napadami lęku. Choć, jak powtarza, w kwestii temperamentu „siła genów jest rzeczywista, ale ograniczona”[38], zdaje się dochodzić do wniosku, że w niektórych przypadkach władza genów może być nienegocjowalna.

Przypuszczam, że Stephen zgodziłby się z tą opinią.

Jest studentem drugiego roku i właśnie wyznał mamie, że jest gejem. Teraz stara się cierpliwie wysłuchiwać jej pytań i wątpliwości.

– Chodzi mi o to, że to jest coś, przez co teraz przechodzisz? Pewien etap? A może takiego dokonałeś wyboru? To znaczy... czy jesteś z jakiegoś powodu zły na mnie i ojca? A może szczególnie na mnie? Czy przypadkiem nie próbujesz... no wiesz... czy to jakaś forma buntu przeciwko życiu, jakie prowadzimy? Próbujesz nie być taki... no... mieszczański czy coś?[39]

Stephen w końcu ma szansę odpowiedzieć:

– Boże. Wybrałem! Wierz mi, mamo, to nie jest coś, co ktokolwiek mógłby i chciałby wybrać w tym społeczeństwie. Nie planowałem tego... Nie obudziłem się któregoś dnia, żeby stwierdzić, że pobędę gejem, bo to może być całkiem ciekawe[40].

Termin „preferencja seksualna”, która sugeruje jakąś formę poddającego się negocjacjom wyboru stylu życia, ostatnio jest wypierany przez bardziej zdecydowaną „orientację seksualną”[41]. Doprawdy trudno mówić o jakimkolwiek wyborze, gdy męska orientacja seksualna[42] zdaje się być uparcie niezmienna. Ciężko też brać go pod uwagę, gdy najnowsze badania wskazują, że w ustaleniu, czy dana orientacja jest hetero- czy homoseksualna, pomocna jest biologia.

Dla przykładu, jedne badania wskazują[43], że u jednojajowych braci bliźniaków, gdy jeden z nich jest gejem, w 52 procentach przypadków homoseksualny jest też brat. W przypadku bliźniaków dwujajowych ta wartość wynosi 22 procent, a spada do 11 procent, gdy rzecz dotyczy adoptowanych (niespokrewnionych) braci.

Można by postawić następującą tezę: skoro homoseksualizm ma podłoże genetyczne, to u bliźniąt jednojajowych (z identyczną pulą genową) powinien on u obojga rodzeństwa występować najczęściej, bliźniaki jednojajowe (dzielące geny tylko w połowie) powinny dzierżyć drugie miejsce, a bracia niespokrewnieni trzecie.

Dokładnie takie wyniki przyniosły przeprowadzone badania.

Inne badania[44] na temat biologicznego podłoża homoseksualizmu, w których wzięto pod lupę anatomię mózgu, wykazały, że część mózgu zawiadująca zachowaniami seksualnymi – podwzgórze – u gejów jest znacznie mniejsza niż u mężczyzn heteroseksualnych. To w oczywisty sposób wzbudziło przypuszczenie, że być może tak uderzająca różnica odgrywa jakąś rolę w tworzeniu określonej orientacji seksualnej. Wyniki późniejszych, szeroko rozpowszechnionych badań przeprowadzonych przez genetyka Deana Hamera, skupiających się na DNA homoseksualnych braci, sugerują, że jest spore prawdopodobieństwo istnienia „genu męskiego homoseksualizmu”[45] i że skłonności homoseksualne mogą czasami być przekazywane synom przez matki w chromosomie X.

(Powinnam zaznaczyć, że termin „gen męskiego homoseksualizmu”, podobnie jak gen szczęścia czy gen otyłości – choć bez wątpienia chwytliwy – jest nieprecyzyjny. Podobnie rzecz ma się ze stwierdzeniem, że ludzkie zachowanie ma podłoże genetyczne – w rzeczywistości chodzi o podłoże poligenetyczne[46], czyli wywołane przynajmniej kilkoma genami. Dlatego jeśli rzeczywiście istnieje wskazany w badaniach Hamera gen homoseksualizmu, najprawdopodobniej jest on jednym z wielu mających swój udział w formowaniu orientacji homoseksualnej u mężczyzn).

Pewien ojciec, który z powodów religijnych wyrzekł się dwóch homoseksualnych synów, przyjął ich z powrotem do domu i wspólnoty, gdy dowiedział się o istnieniu genu męskiego homoseksualizmu. Był gotów im wybaczyć, ponieważ nie wybrali swojej orientacji. Z drugiej strony wielu badaczy, włącznie z Hamerem, stoi na stanowisku, że środowisko i wychowanie również mogą mieć wpływ[47] na tę sferę życia; że – na różne, często trudno definiowalne sposoby – natura i środowisko grają w jednej drużynie. Na jednym końcu spektrum mogą być ludzie, u których homoseksualizm ma podłoże głównie genetyczne, a na drugim tacy, których orientacja ukształtowała się wyłącznie w oparciu o doświadczenia. Musimy jednak pamiętać – dotyczy to również wspomnianego ojca homoseksualnych synów – że nawet osoby, których homoseksualizm jest raczej produktem środowiska niż natury, mogą mieć niewielki wpływ[48] na to, kogo pożądają, i równie małą zdolność do zmiany.

Należy mieć na uwadze, że środowisko, podobnie jak natura, czasami potrafi wyznaczyć granice, poza które nie jesteśmy w stanie wyjść.

Prawdę mówiąc, warto mieć na względzie granice wyznaczane przez środowisko nie tylko w kontekście orientacji seksualnej, ale wszystkich sfer naszych zachowań. Musimy zrozumieć, że niektóre doświadczane przez nas wydarzenia mogą mieć moc niemal równie rozstrzygającą, jak geny w kwestii koloru oczu. Bywają i takie, które są w stanie zmienić naszą biologię, przearanżować „styki” w mózgu[49].

Środowisko, podobnie jak natura, potrafi oddziaływać z niezwykłą mocą.

Może uformować w nas (czemu przyjrzymy się w następnym rozdziale) poczucie tego, kim jesteśmy i czego jesteśmy w stanie dokonać, a także – jeśli dopisze nam szczęście – wyposażyć nas w niezbędne narzędzia. Jednak jeśli tego łuta szczęścia zabraknie, środowisko potrafi dokonać w nas takich zniszczeń, że już się ich nie da naprawić. Czasami doświadczenia, które stają się naszym udziałem, nieodwracalnie wypalają swój ślad na duszy.

Dużym uproszczeniem jest przekonanie, że natury zmienić się nie da, ale środowisko owszem. Nie mniejszym spłyceniem jest twierdzenie, że wpływ środowiska to ta część nas, która pozostaje pod naszą kontrolą. Przecież dwuletnia dziewczynka nie ma szansy obronić się przed pobiciem, gwałtem czy zamknięciem w szafie. A trzylatek nie uchroni się sam przed utratą osoby, którą najbardziej kocha i potrzebuje. Tak wczesne doświadczenia pozostające poza kontrolą potrafią kształtować przyszłe emocje i odczucia z siłą nie mniejszą niż informacja zapisana w DNA.

Środowisko ma wielką moc.

Nie każdy, kto w dzieciństwie przeżył bądź przeżywał koszmar, będzie pokiereszowany w sposób nieodwracalny, jednak doświadczenie przemocy czy porzucenia może być przyczyną wielu zaburzeń. Nie każde dziecko, które straciło wcześnie rodziców, postrzega ich śmierć w kategoriach życiowej katastrofy, jednak u niektórych taka strata odciska swoje piętno na każdej przyszłej relacji. I choć zazwyczaj przyjmujemy, że trudne do zniwelowania są prawdziwie traumatyczne doświadczenia – przemocowy ojciec, załamanie psychiczne matki – w rzeczywistości znacznie mniej spektakularne przeżycia, takie jak nadmierna kontrola ojca czy obojętność matki, potrafią być nie mniej dotkliwe w skutkach i odbijające się na naszym życiu tak, że terapia może tylko zaleczyć rany, ale ich nie wyleczy.

Środowisko to naprawdę potężna siła.

Freud mawiał, że możemy zmienić samych siebie przez czynienie nieświadomego świadomym, przez uzmysłowienie sobie konfliktów, lęków i potrzeb, które pchają nas do robienia tego, co robimy. Wielkie przemiany zachodzące w następstwie psychoanalizy i terapii dowodzą, że to prawda, tyle że nie zawsze – czasami, choć znacznie lepiej radzimy sobie z bagażem życia, przecież nie jesteśmy w stanie się go pozbyć.

Mogłabym przeprowadzić błyskotliwą analizę zdarzeń z wczesnego dzieciństwa, które zmuszają mnie do tego, by nie tylko nie spóźniać się, ale zazwyczaj być przed czasem. Mój znajomy równie spektakularnie mógłby wskazać przeszłe doświadczenia, które stoją za jego wręcz przymusem pracy 75 do 80 godzin tygodniowo. Dzięki mojej z trudem wypracowanej zdolności wejrzenia w siebie nie zdarza mi się od lat (w każdym razie bardzo rzadko), bym fuczała na męża, gdy z powodu jego swobodniejszego podejścia do czasu jesteśmy spóźnieni o całe 10 sekund. Podobnie rzecz ma się ze wspomnianym znajomym: przepracował problem na tyle, że – przymuszony jakąś kwestią rodzinną – potrafi nieco odpuścić z pracą. Oboje rozumiemy, co stoi za przymusem takiego, a nie innego działania, dlatego potrafimy nieco wyluzować, jednak emocje pozostają niezmienione – serce wali w piersi (gdy ja się spóźniam, a on pracuje mniej) z mocą nie mniejszą niż w dzieciństwie, gdzie wszystko miało swój początek. To się nie zmieniło i prawdopodobnie nigdy nie zmieni.

Pomimo naszych wysiłków nie wszystko daje się naprawić.

Weźmy na przykład ludzi, którzy przechodzą przez życie w przekonaniu, że są w jakiś sposób skażeni, że nie są takimi dziećmi, jakich matka by pragnęła – stąd poczucie ułomności, którego późniejsze doświadczenia nie są w stanie rozwiać. Psychoanalityk Michael Balint ukuł cenny termin „wada zasadnicza”[50], pozwalający zrozumieć osoby, według których niepowodzenia doświadczane w dzieciństwie są „spuścizną wrodzonej ułomności (...) niepoddającej się ozdrowieńczej analizie”.

Pewne doświadczenia naznaczają nas na całe życie.

Taki pogląd ma swoich skrajnych wyznawców, którzy ignorują lub odrzucają rolę natury, argumentując, że człowiek rodzi się „białą kartą, którą życiowe doświadczenia zapisują bez żadnych ograniczeń”[51]. Według nich presja środowiska nas zniewala do tego stopnia, że „jesteśmy przez nie praktycznie zniewoleni”[52], co prowadzi do konkluzji, że życie nie jest naszą winą, tworem czy odpowiedzialnością.

Wyznawcy determinizmu środowiska, podobnie jak wyznawcy determinizmu biologii, przyjmują zasadniczo fatalistyczny punkt widzenia: pierwsi twierdzą, że jesteśmy więźniami dzieciństwa, drudzy – że więźniami genów.

Tak czy siak – jesteśmy więźniami.

Tak czy siak – determinują nas zdarzenia będące poza naszą kontrolą.

Determinują nas? Poza kontrolą? A gdzie w tym miejsce dla wolności człowieka? Dla wolnej woli?

Karol Darwin, który był przekonany, że to, co dziedziczymy, i środowisko razem determinują nasze odczucia, myśli i działania, wyznał w jednym z zapisków, że „ludzie wątpią w istnienie wolnej woli”[53]. Jeśli tak jest – wnioskował – to, co robimy, nie jest ani naszą zasługą, ani winą. Ten dość pesymistyczny pogląd wspierają dwie zasady psychoanalizy[54]: jedna zakłada, że wszystko, co robimy bądź myślimy, jest bezpośrednią konsekwencją przeszłych doświadczeń; druga, że zasadniczo powodowani jesteśmy pierwotnymi, instynktownymi potrzebami i nieświadomymi impulsami. Obie hołdują koncepcji determinizmu. Obie wskazują, że nasza wiara w wolną wolę to iluzja niemająca oparcia w rzeczywistości.

Są jednak filozofowie będący zwolennikami idei „miękkiego” determinizmu, który zakłada występowanie wolności w ramach determinizmu. Z tym poglądem zgadza się część psychoanalityków, między innymi Robert Waelder – jego zdaniem nasza przyszłość nie jest ustalona z góry; siły, które mają swój udział w kształtowaniu nas, są jedynie formą „nacisku”[55], a nie przeznaczeniem. Z kolei David Rapaport, który definiuje wolność jako „akceptację ograniczeń prawa”[56], twierdzi, że w ramach tych ograniczeń możemy dokonywać wolnych wyborów.

Choć pragniemy kontroli, pozostaje nam zadowolić jej okrojoną formą.

Jednakże dla większości z nas jest dość oczywiste, że poza dziećmi i osobami z zaburzeniami psychicznymi wszyscy – niezależnie od tego, czy mamy złe geny, czy złe doświadczenia z dzieciństwa – powinniśmy brać odpowiedzialność za swoje czyny. Nie wątpimy też, że choć takie „naciski”, jak wykorzystywanie seksualne czy znęcanie doświadczane w dzieciństwie, bądź genetyczne predyspozycje do impulsywnych zachowań bez wątpienia utrudniają właściwe postępowanie, musimy ponosić konsekwencje swoich działań. Mamy prawo do żalu i współczucia, że otrzymaliśmy trefną kartę od losu. Mamy prawo pytać, czy z tak znaczonymi kartami ktoś inny zagrałby lepiej. Jednak bez wątpienia rozsądnie i wartościowo[57] jest przyjąć, że odpowiadamy za wybory, których dokonujemy.

Dywagując na temat „doktryny konieczności”[58], filozof John Stuart Mill zauważył, że „charakter [człowieka] kształtują okoliczności; (...), jednak jedną z nich jest jego własne pragnienie ukształtowania go w taki, a nie inny sposób”. Pisał też, że jeśli mamy pragnienie formowania i zmieniania charakteru, „powinniśmy wiedzieć, że nic nie jest na tyle nieodwracalne, by nie mogło podlegać zmianom”.

Nie zawsze możemy zmieniać naturę czy środowisko, które mogą naznaczyć nas depresją, napadami paniki czy atakami wściekłości. Nie zawsze możemy kontrolować to, co czujemy. Jednak między odczuciami a działaniami leży przestrzeń wyboru, pozwalająca decydować, jak dane uczucia zamanifestujemy. Między odczuciami a działaniami jest miejsce na wolność, na kontrolę.

„Osobowość to nie jest coś, co można wyryć na belce”[59] – mówi Alice Flett Downing, wspominając własną metamorfozę. W wieku 19 lat „była na progu stania się kimś i wtedy doszło w niej do zmiany”.

Transformacja Alice miała swój początek pewnego letniego poranka w domu rodziców, gdy, obudziwszy się o dość wczesnej porze, spojrzała na sufit, „przez który przebiegało długie, zakrzywione pęknięcie przypominając garb wiedźmy... To pęknięcie było tam, odkąd pamiętam. To była pierwsza rzecz, którą zauważałam rano, i ostatnia, którą widziałam przed zaśnięciem. Mroczna inskrypcja na gipsowej płaszczyźnie, od której przechodziły mnie ciarki. Mój strach nie wynikał z tego, że pęknięcie kojarzyło mi się z czarną magią czy czymś takim... Nie, bałam się dlatego, że pęknięcie jest wieczne, niezmienne, zawsze obecne. Zdeterminowane, żeby mi towarzyszyć. Żeby być częścią mnie”.

Tego dnia Alice wydobyła z piwnicy drabinę, w kuchni znalazła szpatułkę, z szopy w ogrodzie przyniosła wiaderko z masą szpachlową i roztarła ją na pęknięciu, a gdy masa wyschła, papierem ściernym oszlifowała nierówności. Kilka godzin później pomalowała cały sufit, przed położeniem się do łóżka zdążyła nałożyć jeszcze jedną warstwę. Długo leżała w ciemności, czując, że ze szczęścia aż się jej kręci w głowie.

„W zaledwie jeden dzień odmieniłam swoje życie, a to znaczyło, że życie można zmienić. To odkrycie wcale nie domagało się żadnych interpretacji i objaśnień, żadnego analizowania – po prostu wniknęło do mojego krwiobiegu niczym narkotyk. Czułam jego moc, pulsowanie, czułam, jak mnie rozświetla. Tego ranka obudziłam się jak zwykle z poczuciem, że kieruje mną przeznaczenie, a zasypiałam porażona mocą mojej własnej woli”.

Isaiah Berlin, brytyjski historyk i filozof, twierdził, że jeśli nasza wiara w wolność jest iluzją, to jest to – jak to nazwał – „iluzja konieczna”[60]. Jego zdaniem prawdziwi ludzie w prawdziwym świecie nie zachowują się tak, jakby brakowało im wolnej woli. Ernst Lewy z kolei zwykł parafrazować słynną myśl Voltaire’a na temat Boga: „Gdyby wolnej woli i odpowiedzialności nie było, należałoby je wymyślić”[61].

Niezależnie od tego, czy wolna wola istnieje, czy jest tylko iluzją, musimy zachowywać się i być poddawani ocenie, tak jakbyśmy mieli władzę dokonywania wolnych wyborów. Przyjmując do wiadomości, że nasza kontrola jest bardzo niedoskonała, nie wolno nam zwalniać się z odpowiedzialności. I choć nie jesteśmy tak elastyczni, jakby się nam marzyło, choć może w powiedzeniu „Tylko niebo jest granicą” jest sporo przesady, ponieważ jest ona znacznie bliżej i choć nikt z nas nie jest w stanie uwolnić się od doświadczeń przeszłości i tego, co ma w genach – musimy żyć, jakbyśmy byli w pełni wolnymi ludźmi.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

[1] Richard Lewontin, Steven Rose, Leon Kamin, Not in Our Genes, Pantheon Books, New York 1994, s. 10.

[2] Dean Hamer w „Nature Genetics” recenzuje badania sugerujące, że poziom szczęścia w znacznym stopniu jest kwestią dziedziczną, choć wielce prawdopodobne, że rolę odgrywa nie jeden gen „szczęścia”, a więcej genów. Kilkoro naukowców piszących do tego samego periodyku donosi o odkryciu genu powiązanego z neurotyzmem, wewnętrznym napięciem i pesymizmem. Grupa naukowców, również publikująca we wspomnianym periodyku, raportuje o znalezieniu łącznika między genem a cechą skłaniającą do poszukiwania nowości. W „The Washington Post” 1996, July 27, s. A2, ukazał się artykuł Associated Press z następującym fragmentem: „Naukowcy odkryli gen «dobrej matki», zapalnik, który popycha mysią mamę do opieki nad potomstwem. Gdy tego genu brakuje, myszy nie okazują swoim dzieciom żadnego zainteresowania”.

[3] To kwas deoksyrybonukleinowy, związek chemiczny odgrywający rolę nośnika informacji genetycznej, czyli tego, co dziedziczymy.

[4] William Henley, Invictus, źródło polskiego tłumaczenia: http://www.poezja-polska.pl/fusion/readarticle.php?article_id=32717 (20.02.2021).

[5] Miguel de Cervantes, źródło cytatu: https://pl.wikiquote.org/wiki/Miguel_de_Cervantes (20.02.2021).

[6] William Shakespeare, Juliusz Cezar, tłum. Leon Ulrich, akt 1, scena 2, źródło cytatu: https://wolnelektury.pl/katalog/lektura/juliusz-cezar.html (20.02.2021).

[7] Najsłynniejsze badania nad bliźniętami jednojajowymi były prowadzone pod nadzorem Minnesota Center for Twin and Adoption Research w Minneapolis przez Thomasa Boucharda. Od 1979 roku Bouchard i członkowie jego zespołu przebadali niemal 1000 par bliźniąt jedno- i dwujajowych, spośród których 128 par wychowywało się w różnych rodzinach.

[8] Auke Tellegen et al., Personal Similarity in Twins Reared Apart and Together, „Journal of Personality and Social Psychology” 1988, June, Vol. 54, No. 6, s. 1037.

[9] Przegląd 10 badań nad bliźniętami jest dostępny w: Nancy Segal, The Importance of Twin Studies for Individual Differences Research, „Journal of Counseling & Development” 1990, July/August, Vol. 68, No. 6, s. 612–622. Segal konkluduje: „Większość badań nad osobowością i temperamentem bliźniąt jest zbieżnych w dwóch obszarach: (1) czynniki genetyczne mają znaczący wpływ na zachowanie, (2) ważne skutki środowiskowe nie są dzielone” (s. 616). Patrz też: Thomas Bouchard et al., Sources of Human Psychological Differences: The Minnesota Study of Twins Reared Apart, „Science” 1990, September 12, Vol. 250, s. 223–228.

[10] Patrz: Th. Bouchard et al., dz. cyt.

[11] Te i podobne historie można znaleźć w: James Wilfrid Vander Zanden, Human Development, McGraw-Hill, New York 1993, s. 81, gdzie opisano prace autorstwa naukowców z Minnesoty; Dean Hamer, Peter Copeland, The Science od Desire, Simon & Schuster, New York 1994, s. 198; David Lykken et al., Emergenesis: Genetic Traits That May Not Run In Families, „American Psychologist” 1992, December, s. 1565–1566. To oczywiste, że pewne dość nietypowe podobieństwa występujące między bliźniakami są kwestią przypadku, nikt też nie wykorzystuje przytoczonych anegdot, by sugerować istnienie genu „biżuteryjnego” czy genu „kawy”.

[12] Robert Plomin, Michael J.Owen, Peter McGuffin, The Genetic Basis of Complex Human Behaviors, „Science” 1994, June 17, Vol. 264. Tłumacząc znaczenie tego wyrażenia, autorzy stwierdzają: „Do pewnego stopnia ludzie tworzą własne doświadczenia z powodów natury genetycznej” (s. 1735).

[13] Bouchard et al., dz. cyt.

[14] Patrz: R. Plomin, M.J. Owen, P. McGuffin, dz. cyt., gdzie autorzy piszą: „Wpływy środowiska na większość zaburzeń zachowania przyczyniają się do różnicowania, a nie upodabniania dzieci wychowywanych w tej samej rodzinie. Ten efekt zwany jest niewspólnym środowiskiem” (s. 1735).

[15] Patrz: Jerome Kagana Galen’s Prophecy, Basic Books, New York 1994; w książce autor twierdzi: „jedno na pięć zdrowych dzieci rasy białej reaguje na stymulowanie silną aktywnością motoryczną i stresem, a dwie trzecie z tych wysoce reagujących czteromiesięcznych dzieci wyrasta na jednostki wyhamowane. Dwoje z pięciorga dzieci dziedziczy skłonność do zdecydowanie bardziej minimalistycznej reakcji na stymulację, a dwie trzecie z nich w drugim roku życia nabiera niewyhamowanego temperamentu”. Dodaje jednak, że „pierwotne skłonności nie są deterministyczne”. Kagan zauważa też, że „wiele nieśmiałych, spokojnych nastolatków nie odziedziczyło tej predyspozycji – została ona nabyta. Tylko pewna część bardzo nieśmiałych nastolatków przyszła na świat z wrodzoną skłonnością” (s. 168).

Więcej informacji znajdziesz u Kagana na s. 50–56, gdzie autor omawia biologiczne podłoże temperamentu. Patrz też: rozdział 5 The Physiology of Inhibited and Uninhibited Children i rozdział 6 Early Predictors of the Two Types. Kagan pisze, że kluczową kwestią książki jest „podsumowanie naszych czynionych przez ostatnich 15 lat prób przekonania siebie i innych, że wyhamowane i niewyhamowane dzieci dziedziczą unikalną neurochemię, która wpływa na ich skłonność do określonych reakcji na nowości”.

[16] Tamże. Omawiając późniejszą aktywność „wyhamowanych”, czyli introwertycznych, oraz „niewyhamowanych”, czyli ekstrawertycznych typów, Kagan zauważa: „duża liczba wybitnych pisarzy, kompozytorów, programistów komputerowych, matematyków i naukowców to introwertycy” (s. 41) oraz: „introwertycy są rzadziej reprezentowani w Senacie USA” (s. 17) i: „wyhamowani nastolatkowie rzadko wykonują zawód oblatywaczy, akwizytorów, bankierów inwestycyjnych, dyrektorów zarządzających czy prawników” (s. 252). Kagan również odkrył, że spośród badanych przez niego dzieci czworo najbardziej strachliwych trzyletnich chłopców „wybrało zawody umożliwiające unikanie dużych grup ludzi i zapewniające kontrolę nad nieprzewidywalnymi aspektami życia: jeden został nauczycielem muzyki, dwaj wybrali karierę naukową, jeden został psychiatrą. Z kolei czterej najbardziej przebojowi wybrali profesje kojarzące się ze współzawodnictwem i przedsiębiorczością: jeden jest trenerem w szkole średniej, jeden handlowcem, a dwaj inżynierami prowadzącymi własną działalność” (s. 114).

[17] J. Kagan pisze w Galen’s Prophecy (dz. cyt.): „Postępy czynione w neurobiologii przyczynią się do odkrycia nowych temperamentów”. Przewiduje, że gdy najbardziej wybuchowe typy będą kojarzone z neurochemią, niektóre okażą się powiązane z anatomią, a inne ze zdarzeniami w okresie prenatalnym, które wpływają na rozwój mózgu. „Zostaną odkryte temperamenty neurochemiczne, anatomiczne i prenatalne” (s. 284–285).

[18] Niemal identyczna wersja opisu Alexandra pojawiała się w artykule J. Viorst, Is Your Child’s Personality Set at Birth?, „Redbook” 1995, November, s. 174, 175.

[19] Patrz: R. Plomin, M.J.Owen, P. McGuffin, dz. cyt. Patrz też: Constance Holden, A Cautionary Genetic Tale: The Sobering Story of D2, „Science” 1994, June 17, s. 1696–1697.

[20] W: R. Plomin, M.J.Owen, P. McGuffin, dz. cyt., s. 1733, autorzy przytaczają badania dotyczące adopcji oraz bliźniąt, których przykład potwierdza tę konkluzję.

[21] Naukowcy odkryli gen otyłości u myszy – oraz jego prawdopodobny odpowiednik u ludzi – który pomaga kontrolować zapotrzebowanie na jedzenie poprzez „nakłanianie” komórek tłuszczowych do produkcji hormonu zwanego leptyną. Przypuszcza się, że leptyna wędruje wraz z krwią do mózgu i przekazuje mu informację o konieczności obniżenia/ zwiększenia apetytu oraz spowolnienia/ przyspieszenia metabolizmu. Zaburzenia tego mechanizmu mogą skutkować brakiem przekazu „jesteś już najedzony/ najedzona, co z czasem przełoży się na otyłość. (Zidentyfikowano też dwa inne hormony pełniące funkcję supresorów apetytu).

Inne badania wskazują, że nadwaga może być wynikiem innego wadliwego mechanizmu. Według „The New York Times” 1994, November 10, s. A30, w listopadowym wydaniu „Pediatrics” ukazał się raport na temat badań obejmujących dzieci w wieku od trzech do pięciu lat, z których wynika, że dzieci najbardziej otyłe mają najbardziej „kontrolujące” matki, czyli takie, które między innymi mają ścisłą kontrolę nad nawykami żywieniowymi dzieci. Naukowcy są przekonani, że dzieci naturalnie wiedzą, ile powinny jeść, jednak ten instynkt może zostać zatracony, jeśli nie daje się im wolnej ręki w kwestii żywienia. Bez tych wewnętrznych sygnałów nie będą wiedzieć, kiedy przestać jeść, i tym samym są narażone na ryzyko wystąpienia otyłości.

[22] Badania wskazujące na związek między genami a przestępstwami rodzą niepokój, że będą one wykorzystywane do traktowania ludzi stereotypowo i kontrolowania mniejszości lub jako wymówkę do odmowy finansowania programów naprawy warunków socjalnych, które sprzyjają przestępczości. Jednak – jak zauważają niektórzy naukowcy – badania mogą dostarczyć wartościowych informacji na temat tego, kto potrzebuje wsparcia i jaki ono powinno mieć charakter.

[23] Patrz: Barry Hutchings i Sarnoff A. Mednick, Criminality in Adoptees and their Adoptive and Biological Parents: A Pilot Study, „Biological Bases of Criminal Behavior”, Gardner, New York 1977, s. 127–141. Badania koncentrują się na adopcjach nierodzinnych w obrębie miasta i hrabstwa Kopenhaga, ze szczególnym uwzględnieniem męskich dzieci adopcyjnych, które mają przeszłość kryminalną i których ojcowie biologiczni i adopcyjni są znani. Trzeba jednak zauważyć, że gdy kryminalna przeszłość dotyczy również ojców adopcyjnych i biologicznych, „kryminalność” synów wyniosła aż 36,2%.

[24] Patrz: dyskusja na temat związku między serotoniną a agresją u Margaret M. McCarthy, The Neurobiology of Affective Behaviors: From Animals to Man, s. 16–17, przygotowana na konferencję poświęconą znaczeniu i doniosłości badań nad genetyką i kryminalnymi zachowaniami, sponsorowaną przez Institute for Philosophy and Public Policy, należący do School of Public Affairs na Uniwersytecie w Maryland, która miała miejsce 22–24 września 1995 roku. Patrz też: Peter Kramer, Listening to Prozac, Viking, New York 1993, s. 301–304. Kramer odróżnia dominację (wysoki status), która koreluje z wysokim poziomem serotoniny, od agresji i impulsywności korelujących z niskim poziomem serotoniny. Zauważa, że badania na małpach pokazują, iż dominujące małpy z wysokim poziomem serotoniny „są dobrze zintegrowane społecznie”, natomiast osobniki agresywne, z niskim poziomem serotoniny „wykazują skłonności do dewiacji społecznych i ostracyzmu” (s. 302).

[25] Patrz: Charles C. Mann, Behavioral Genetics in Transition, „Science” 1994, June 17, Vol. 264, s. 1689.

[26] Wyrażenie zostało zaczerpnięte z artykułu, który ukazał się w „Time” 1995, December 4, s. 76, prezentującego wyniki badań Randy’ego J. Nelsona et al., Behavioral Abnormalities in Male Mice Lacking Neuronal Nitric Oxide Synathapse, „Nature” 1995, November 23, Vol. 378, „wyraźnych dźwiękowych protestów” i „nadmiernych i niewłaściwych”: patrz s. 383.

[27] Komentarze Solomona Snydera zostały zacytowane w: „Time” 1995, December 4, s. 76, w artykule na temat agresywnych myszy (patrz przypis powyżej).

[28] Winifred Gallagher, How to Become What We Are, „The Atlantic Monthly” 1994, September, s. 52. Gallagher cytuje psychologa Stephena Suomiego.

[29] Istotne jest, że łączny wpływ natury i środowiska na zachowanie nie jest wynikiem prostego sumowania się, ale interakcji i przeplatania się.

[30] R. Lewontin, S. Rose, L. Kamin, Not in Our Genes, s. 273.

[31] Przykładem zaburzenia wywołanego przez pojedynczy gen jest choroba Huntingtona.

[32] W The Importance of Twin Studies for Individual Differences Research (dz. cyt.) Nancy Segal, zastępca dyrektora Minnesota Center for Twin and Adoption Research, mówi: „Większość badań nad osobowością bliźniąt wskazuje, że 50 procent rozbieżności związanych jest z wpływami genetycznymi, a za pozostałe 50 procent odpowiada środowisko” (s. 615).

[33] W Galen’s Prophecy J. Kagan (dz. cyt.) omawia wpływ środowiska na temperament, w szczególności odnośnie do sumienia, s. 167, 238–241.

[34] W. Gallagher, How to Become What We Are, dz. cyt., s. 40. Gallagher cytuje psychologa Davida Lykkena.

[35] J. Kagan, Galen’s Prophecy, dz. cyt. s. XXII.

[36] W. Gallagher, How to Become What We Are, dz. cyt., s. 54. Gallagher cytuje psycholog Megan Gunnar.

[37] D. Lykken i in., Emergenesis: Genetic Traits That May Not Run in Families, „American Psychologist” 1995, December, s. 1568.

[38] J. Kagan, Galen’s Prophecy, dz. cyt., s. 37.

[39] Robb Forman Dew, The Family Heart, Addison-Wesley Publishing, Reading, Mass 1994, s. 32–33.

[40] Tamże.

[41] Definicja tego pojęcia w ujęciu psychiatry Richarda Pillarda brzmi następująco: „Orientacja seksualna ma miejsce wtedy, gdy w porze lunchu, mijając ludzi na chodniku, nieświadomie zatrzymujesz swój wzrok na: mężczyznach czy kobietach?”. Chandler Burr, A Separate Creation, Hyperion, New York 1996, s. 244.

[42] Niektóre badania wskazują, że kobieca orientacja seksualna nie jest tak stabilna jak męska. U pewnej niewielkiej części populacji kobiet może dojść do przejścia od heteroseksualizmu w – powiedzmy – wieku 16 lat do homoseksualizmu w wieku 24 lat, następnie do biseksualizmu w wieku 38 lat i na powrót do heteroseksualizmu w wieku 55 lat. W przypadku mężczyzn, jak wyjaśnia Dean Hamer: „Takie zmiany mają miejsce bardzo rzadko. Wspomniane zjawisko jest obserwowane niemal wyłącznie u kobiet”. Poza tym geje i mężczyźni heteroseksualni niemal nigdy nie podważają swojej orientacji, co ma miejsce u pewnej liczby kobiet. Współpracownica Hamera, Angela Pattatucci, dodaje: „W przypadku kobiet zadajemy sobie pytanie: Czy ta osoba jest lesbijką z powodów politycznych? Takiego pytania nigdy nie zadajemy mężczyznom”. Patrz: Ch. Burr, A Separate Creation, dz. cyt., s. 169–188, w odniesieniu do kwestii „Jeśli osoba homoseksualna jest homoseksualna, jak bardzo homoseksualna jest ta homoseksualność?” (s. 169). Zdanie Hamera pojawia się na s. 169, zdanie Pattatucci na s. 174.

[43] Patrz: J. Michael Bailey, Richard C. Pillard, A Genetic Study of Male Sexual Orientation, „Archives of General Psychiatry” 1991, December, Vol. 48, No. 12, s. 1089–1096. Psycholodzy Pillard i Bailey przebadali przypadki 56 par męskich bliźniąt jednojajowych, 54 par męskich bliźniąt dwujajowych i 57 braci adopcyjnych niespokrewnionych. Podobne badania, których przedmiotem były homoseksualne kobiety, przytoczone w: J. Michael Bailey i in., Heritable Factors Influence Sexual Orientation in Women, „Archives of General Psychiatry” 1993, March 11, Vol. 50, No. 3, s. 217–223, przyniosły analogiczne wyniki: spośród 71 par bliźniąt jednojajowych w 48 procentach przypadków obie panie miały orientację homoseksualną, spośród 37 par bliźniąt dwujajowych homoseksualizm wystąpił u 16 procent, wśród 35 par sióstr adoptowanych niespokrewnionych homoseksualizm obu kobiet dotyczył tylko 6 procent.

[44] Te badania przeprowadzone przez neurobiologa Simona LeVaya, są przytaczane w „Science” 1991, August 30, No. 253, s. 1034–1037. Więcej informacji na temat tych badań dostępnych jest w: Marcia Barinaga, Is Homosexuality Biological?”, „Science” 1991, August 30, Vol. 253, s. 956–957. Patrz też: „Hypothalamic hypothesis” (hipoteza podwzgórzowa) w: D. Hamer, P. Copeland, dz. cyt., s. 160–163. Uwaga: według innej hipotezy to orientacja homoseksualna wpływa na rozmiar podwzgórza, a nie odwrotnie. Dla przykładu, istnieją badania wykazujące, że u osób, które straciły wzrok i czytają brajlem, powiększył się obszar mózgu kontrolujący palec wykorzystywany do czytania.

[45] Żeby zrozumieć to odkrycie, zacznijmy od faktu, że wszyscy mamy dwa chromosomy płci: XX w przypadku kobiet i XY w przypadku mężczyzn. Jeden chromosom pochodzi od matki, drugi od ojca, który musi przekazać chromosom Y, żeby „powstał” syn, a to oznacza, że synowie zawsze dziedziczą chromosom X po matce. Na każdym z chromosomów płci (oraz wszystkich innych) znajdują się geny będące nośnikiem kodu wszystkiego, co dziedziczymy i co jest zapisane w DNA. Hamer odkrył, że drobny wycinek Xq28, fragment DNA na chromosomie X, znalazł się u 33 spośród 40 przebadanych par braci homoseksualnych. Bracia zazwyczaj mają około 50 procent identycznych terytoriów chromosomowych. Trzydzieści trzy spośród 40 to wartość znacznie wyższa od przeciętnej. Hamer, analizując drzewa genealogiczne badanych mężczyzn, odkrył też wysoki odsetek homoseksualnych męskich krewnych ze strony matek. Poszukiwania genu „męskiego homoseksualizmu” są przedstawione u D. Hamera, P. Copelanda, dz. cyt.

[46] Patrz: Ch. Mann, dz. cyt., s. 1688, gdzie omawiany jest efekt multigenetyczny, który może być „poligenetyczny (wywołany wieloma genami) lub oligogenetyczny (wywołany niewielką grupą genów)”. Patrz też: Robert Plomin, The Role of Inheritance in Behavior, „Science” 1990, April 13, Vol. 248, s. 183; Plomin Robert, The Role of Inheritance in Behavior, „Science” 1990, April 13, No. 248, s. 183–184, gdzie Plomin zauważa, że „na większość cech behawioralnych zdaje się wpływać wiele genów, każdy w niewielkim stopniu”.

[47] Patrz: Chandler Burr, Homosexuality and Biology, „The Atlantic Monthly” 1993, March, gdzie cytuje R. Pillarda: „Biorąc pod uwagę poszczególne przypadki, bez wątpienia znajdą się takie, u których decydują głównie geny, oraz takie, w których szczególny wpływ może mieć środowisko. Nasza analiza [bliźniąt] nic nie mówi o poszczególnych przypadkach” (s. 64).

[48] Wielu naukowców stoi na stanowisku, że niezależnie od tego, jakie jest źródło orientacji homoseksualnej, nie jest ona kwestią wyboru; że czynniki środowiskowe mogą czasami wpłynąć na wystąpienie trwałych zmian w mózgu; że biologia vs wybór to fałszywa dychotomia; że dana cecha może pozostać niezmienna, choć nie jest wrodzona. Patrz: Ch. Burr, przypis powyżej, s. 82 i 91.

[49] Patrz: Peter Kramer, dz. cyt., gdzie autor omawia traumę zmieniającą biologię i mówi: „chemia układu nerwowego, z którą przychodzimy na świat, podlega zmianom pod wpływem rozwoju, środowiska, życiowych zdarzeń oraz medycyny” (s. 149). Patrz też: s. 107, gdzie Kramer mówi o traumach psychicznych, które stają się „biologicznie zakodowaną cechą charakteru”, i s. 298, gdzie wyjaśnia: „Do czasu osiągnięcia dorosłości ludzie również zaczynają się różnicować biologicznie pod wpływem dobrego lub złego losu przypadającego na krytyczne etapy rozwoju”.

[50] Wzmianka na temat koncepcji Balinta znalazła się u Jamesa Grotsteina w The Psychology of Powerlessness: Disorders of Self-Regulation and Interactional Regulation as a Newer Paradigm for Psychopathology, „Psychoanaltic Inquiry” 1986, Vol. 6, No. 1, s. 95.

[51] David Rapaport, The Theory of Ego Autonomy: A Generalization, w: The Collected Papers of David Rapaport, ed. Merton M. Gill, Basic Books, New York 1967, s. 726. Rapaport prezentuje „pogląd na świat Kartezjusza-Hume’a”, ale się pod nim nie podpisuje (s. 726).

[52] Tamże.

[53] Ch. Darwin jest cytowany przez Roberta Wrighta w The Moral Animal, Pantheon Books, New York 1994, s. 349.

[54] Zasady są omawiane u Ernsta Lewy’ego, Responsibility, Free Will, and Ego Psychology, „The International Journal of Psycho-Analysis” 1961, Vol. 42, s. 262.

[55] Robert Waelder, Psychic Determinizm and the Possibility of Predictions, „The Psychoanalytic Quarterly” 1963, Vol. 32, No. 1, s. 22.

[56] D. Rapaport, dz. cyt., s. 741.

[57] James Q. Wilson w Moral Judgment, Basic Books, New York 1997, przekonuje, że nacisk na osobistą odpowiedzialność „śle przekaz do ludzi uczących się właściwych zachowań, iż powinni nabywać takie nawyki i przekonania, które ułatwiają przystosowanie się do kluczowych zasad cywilizowanego prowadzenia się” i przypomina tym, „którzy dokonują wyborów między alternatywnymi działaniami, że złe wybory wiążą się z wypływającymi z nich konsekwencjami” (s. 41).

[58] Patrz: Wright Neely, Freedom and Desire, „Philosophical Review” 1974, Vol. 83, s. 32–54. Cytat z Milla pojawia się na s. 52 i 53.

[59] Patrz: powieść, za którą Carol Shield zdobyła Nagrodę Pulitzera, The Stone Diaries, Penguin Books, New York 1993, s. 231–234.

[60] Berlin jest cytowany przez R. Waeldera, dz. cyt., s. 25.

[61] E. Lewy, dz. cyt., s. 268.

[1*] Informacje dotyczące wszystkich materiałów źródłowych i przypisów znajdują się w rozdziale „Przypisy” (przyp. autorki).

[2*] Amy i Beth (imiona używane w literaturze psychologicznej) były pod obserwacją psychologów rozwoju od urodzenia (druga połowa lat sześćdziesiątych XX wieku), choć ani rodzice adopcyjni, ani one same nie wiedziały o istnieniu siebie nawzajem (przyp. tłum.).